Sılu İsemle Kız

(hikäyä)
Dönyanıñ iñ bähetlese kem disezme? Berençe tapkır ğaşıyq bulgan yeget, bilgele! Äle aña unaltısı da tulmagan bulsamı?

Ğaşıyq yegetneñ iseme Danir ide. Üz avılında sigezellıknı tämamlap, tehnikumnıñ berençe kursında ukıy başlagan çagı anıñ. Kıznı Danir berençe könne ük kürep aldı. Bälki iğtibar itmägän dä bulır ide.

— Sılu dim, Sılu... Äydä inde tizräk... Däreskä soñga kalabız bit ...

Ä Sılu digäne täräzä töbendäge ap-ak çäçäkle gölgä karagan da dönyasın onıtkan, dus kızınıñ äydäkläven işetmi dä.

— Mondıy gölne berençe tapkır kürüem. Çäçäklären genä... Çäçäklären kürçe, bolın kıñgıravı diyärseñ ...

— Sılu... Äydä inde ...

Danir da tuktadı. Tuktadı da, kızga karap katıp kaldı.

«Menä nindi ikänseñ sin, Sılu isemle kız!»

Kızlar kitte. Ä Danir ber gölgä, ber kız kerep kitkän bülmä işegenä küzen töbäp, şaktıy tordı äle. İsenä kilep, däresenä yögerde.

Başında däres kaygısımı? Zvonok tavışın köçkä genä kötep citkerde dä tege täräz buyına çaptı. Kıskası, Danir ğaşıyq buldı!

... Ä dönyanıñ iñ bähetseze nindi yeget disezme? Ulmı? Ul — üzennän näq ber başka biyegräk kızga ğaşıyq bulgan kıska buylı yegetter. Danir — bähetle dä, şul uk vakıtta — bik bähetsez dä. Ä Sılu — şundıy sılu! Danirdan näq ber başka ozınrak.

Ah, şul buy bulmaular! Üterä dä sala bit. Çalbarıñ kıskalıgına da tüzärgä bula, ayaktagı tüflineñ şaktıy tauşalganlıgı da ällä ni tügel! «Ozın Şamil ulı» digän isem kütärep tä, buyıñ metr yarımnan artmasa... Mondıy kaygını berni belän dä çagıştırıp bulmıy şul!

Kıznıñ iseme Sılu ide.Üze matur, üze serle isem.

... Gel «bişle»gä ukıdı Danir. Ä berençe sıynıfta algan berdänber dürtlesen mäñge onıtmas, ahrı. «Aydar, sılu Älfiyä tauda çana şualar» digän cömläne dä ul üzençä bik döres yazgan ide ul çakta. İkençe könne ukıtuçı apası Danirga hatasın kürsätte, «Sılu»nıñ kızlar iseme ikänen añlatıp birde. Küñel türendä, sihri tomanga uralıp, «Sılu» isemle kız päyda buldı.

Alar avılında «Aysılu», «Miñsılu»lar bar... Ä Sılu — yuk... Sılu digän isem barlıgın, mögayın, beräü dä belmider... Bu isemne yörtkän kız beräügä dä ohşamagandır.

... Häzer kürde inde. Menä nindi ikänseñ sin, Sılu!

Tehnikum koridorında Sılu kürensä, Danir sizdermi genä aña iyärä. Ul häzer kıznıñ tavışın meñ, million avazlar arasınnan tanıy ala. Sılunıñ kölüe dä başka kızlarnıkına ohşamagan: kolaknı irkäli, küñelne iläsländerä. Läkin kıznıñ küzläre üz yagına yünälgänen sizsä, Danir berärseneñ kiñ cilkäse artına posıp kalırga tırışa. «Yuk, kiräkmi! Sılu anı kürmäsen. Hi-i-i! Bigräk keçkenä malay!» — dip, yalgış ta uylamasın».

Tehnikumda däreslär betüen Danir tüzemsezlek belän kötep ala. Sılu işektä kürenügä, ul, uram buylap utırtılgan kart särbi külägälärenä ışıklana-ışıklana, «kıznı ozata» bara. Sılularnıñ öye uramnıñ teg-e-e oçında uk ikän. Näq başka yortlar kebek — gap-gadi ber yort. Ä täräz töbendäge gölläre... Nindi maturlar! Kıp-kızıl çäçäklär ällä kaydan uk yanıp toralar. Alarga sunı Sılu sipkänder, kulları belän kagılıp, irkäläp-sıypap ta algandır.

Tönnären Danir ällä nindi töşlär kürep sataşıp betä. İmeş, ul — ozın buylı yeget! Sılu belän bergä kayadır baralar, imeş... Menä Danir Sılunıñ yomşak barmakların uçına kısa... Kıznıñ kullarınnan şundıy qaderle, rähät cılılık agıla... Şul cılılık Danirnı urap ala, sulışı yışaep, yöräge döp-döp tibä ...

Mögayın, mähäbbät digän serle his — şul üzeder! Sılu barmaklarınıñ cılısın üz uçıñda toyu ...

Oktyabr başlarında Danirlar törkemen kürşe kolhozga bäräñge çüplärgä cibärdelär. Kön matur häm koyaşlı ide. Rähätlänep, yarışa-yarışa eşlädelär. Yal itärgä tuktagaç, Mädinä isemle kız ber uyın uylap taptı: çäy tutırıp alıp kilgän şeşäsen zırıldatıp äyländerep cibärä dä, tuktalganda, şeşä borını kemgä yünälgän bulsa, şuña soraular yaudıra başlıy. Uyın barısına da oşadı. «Hıyanätçe» şeşä Danirga kürsätep tuktalgaç, Mädinä aña ber genä sorau birde:

— Yaratkan kızıñnıñ isemen äyt!

Üze, kap-kara küzlären kısa töşep, malayga sözep karadı. Danir kauşap kaldı. Bit almalarına alsulık ürmäläp, borın oçınıñ tirli başlavın toydı. Karşısında basıp torgan bu zur gäüdäle taza kız anıñ böten serlären beläder dä, häzer sınau öçen genä kızıksıngan bulıp kılanadır kebek toyıldı.

İrennär üzennän-üze pışıldadı:

— Sılu ...

Mädinäneñ küzläre tüm-tügäräk buldı. Kız, cırıla başlagan avızın cıyarga onıtıp, ber genä mizgelgä tınıp tordı.

— İşetmädek, işetmädek... Ni dide? — dip şaulaştı kalgannar.

Danir yalgışkanın añladı. Tik eş uzgan, «Sılu» iseme atalgan ide inde. Menä häzer barısı da karsak buylı malaynıñ sılu kızga mähäbbätennän şarkıldap kölä başlar da, küñel türendäge yäşeren hıyal, tonıklanıp, sihri köçen cuyar kebek toyıldı.

Danir, şul çınlıktan kurkıp, çıtırdatıp küzlären yomdı.

— «Mädinä!» dide bit! Ällä işetmädegez?

Kız ğaşıyq yegetneñ hatasın änä şulay tözätte. Nigä? Monı ul üze dä añlatıp birä almas ide.

... Şul vakıygadan soñ Mädinä Danirnı analarça «üz kanatı astına aldı». Ällä inde şundıy zu-u-ur mähäbbätle kep-keçkenä malaynı yaklıysı kilde, ällä ... Añlamassıñ bu kızlarnı!

Mädinä häbärlärne taşıp kına tordı:

— Sılu — gruppada komsorg ikän bit!

— Sılu bügen matematikadan «öçle» algan... Şuña yılagan ...

— Sılu yaña külmäk kigän... Kürdeñme äle?

— Bäyräm kontsertında Sılu «Kaz kanatı»n cırlıy di ...

Danir, kıp-kızıl bulıp, başın tübän iyä. Şulay da aña rähät, bik rähät ...

Mädinäneñ soñgı häbäre Danirnı şaktıy dulkınlandırdı:

— Sılu bügen kinoga bara... Kiçke sigezdä ...

Ul biletnı iñ soñgı rättän aldı. Kırık, ille... yöz baş arasınnan Sılunı ezläp taptı da, küzen almıy, aña töbälde. Kino betkäç, kıznı «ozata kitte».

Tik Sılu üze genä tügel ide şul. Ozın buylı, kiñ cilkäle soldat yeget, kulların bolgıy-bolgıy, nider söyläde. Ä Sılu kölde dä kölde.

Danir ürtälep häm kimsenep kire borıldı.

Ah, şuşı buy bulmauları!

Eget tönne yokısız ütkärde. Ä irtän Mädinä söyeneçle häbär kiterde:

— Sılunıñ abıysı armiyädän kaytkan!

Kinät böten dönya nurga kümelde diyärseñ! Yeget tagın bähet diñgezenä çumdı.

... Mädinä ber könne Danirga nindider curnal tottırdı.

— Monı ukıganıñ barmı? Kayçakta bik kızık äyberlär bula.

Ukısa — şakkattı! Rähmät yaugırı, Mädinä! Buy üsterü serläre turında mäqaläne kayan tapkan digen!

Suga batuçı salamga yabışa, dilär. Ä Danir kulları belän öyänke botagına... asılındı (Curnalda şulay öyrätkännär ide). İrtän dä, kiçen dä... Häle betep, yıgılıp töşkänçe... Säğatlär buyı... Üsäse kilü teläge bik köçle ide şul.

Cäyge kanikul bik ozın häm kızıksız ütte. Yeget cäy buyı ferma kötüen kötte. Rähäte şul buldı: Sılunı yuksınırga bolında aña beräü dä komaçaulamadı. Buş vakıtı buldımı — yalgız kart kayın botagına ike kullap yabıştı. Muskullar nıgıdı, ä yöräk haman ber süzne kabatladı: «Sılu... Sılu... Sılu ...»

Cäy buyı közgegä küz dä salmagan ide. Mahsus şulay eşläde. Karasa, tınsız kaldı. Ul... üskän! Üskän! Küräsezme — üskän!

Tehnikumga kiyep barası kiyemnären tartıp çıgardı. Ur-r-r-ra! Ciñnär — tersäktän! Ä çalbar balakları — tezdän!

— Äni, küräseñme? Küräseñme mine! Min üskänmen! Üs-kän-men!

Yalgızı gına biş bala üsterep yatkan tol hatın barmak oçı belän küzen sıpırıp kuydı. Sıtılıp çıkkan sıñar küz yäşen ulı kürmi dä kaldı bugay.

* * *

... Kız bala berençe mähäbbäten kayçan kötä başlıy? Unaltıda? Unbiştä? Ä bälki, irtäräkter?

Sılu da kötte. Här irtäne ul yılmaep karşı aldı. Bälki «ul» bügen kiler? Serle dä, dulkınlandırgıç ta bulgan — mähäbbät! Kız üz hıyallarınnan üze dä oyala. Oyala-oyala, küñelgä bik yakın bulgan tanış tügel yegetneñ suräten hıyalında canlandıra. Üzenä berençe tapkır «yaratam» süzen pışıldarga tiyeşle ul yeget nindiräk bulır ikän? Ozın buylı... Äye, äye, ozın buylı... Kiñ cilkäle... Ä yöze... Bilgele inde, çibär! Kinoakter Boris Tokarev kebek (Sılu şul artistnı yarata ide). Küzläre... Mögayın, zäñgärder... Niçek cırlıylar äle?

... Zäñgär küzlär, zäñgär küzlär,

Alar bezgä tiñ tügel.

Tiñ tügellegen dä belä,

Özelep söyä yäş küñel ...

Ä nigä — «tiñ tügel?» Kız küñelenä kilgän bu cırnı tiz genä kuıp cibärä. Yuk, yuk! Ul yeget — kara kaşlı, kara küzleder, mögayın. Ä irennäre... Hıyaldagı cılı, yomşak irennär üz irennärenä orınuın toyıp, kız ciñelçä kaltırap kuya. Oyaludan kıp-kızıl bulıp, yözen kulları belän kaplıy ...

Ul ukıy torgan tehnikumda yegetlär dä bar, bilgele. Tik hıyaldagı «tege yeget» alar arasında kürenmi. Sılu belgän yegetlärneñ dä berse dä «aña» ohşamagan.

Könnärdän-ber könne añlaşılmıy torgan säyer häl buldı. Sılu yanınnan ütep baruçı ber kız, aña tup-turı karadı da, barı tik ber süz genä pışıldadı:

— Kilen!

Kız aptıradı. Kemgä däşä? Ällä añamı?

Karşısında — zur gäüdäle taza gına kız. Üze kap-kara küzläre belän aña töbälgän.

— Kilen!

Sılu yalgızı ide. Dimäk, tege süz aña adreslana. Nigä? Ni öçen? Hiç añlaşılmıy.

Ä taza kız gel oçrap tora. Ber tehnikumda ukıgaç, oçramıy nişläsen inde! Avızın yıra da, Sılu gına işeterlek itep, «kilen!» — dip pışıldıy.

Taza kıznıñ säyer kılanışı Sılunı aptıraşta kaldırdı. Ul Mädinäneñ (kıznıñ iseme şulay ide) küzenä çalınmaska tırışa. Ni hikmät! Mädinä anı gına ezläp yöri diyärseñ: kilä dä çıga Sılu karşına, kilä dä çıga.

— Kilen!

Soñrak bu süzneñ serenä töşenä başladı Sılu. Tehnikum ğadäte buyınça, gruppadaş yegetneñ söygän kızına —« kilen», ä söygän yegetlärgä— «kiyäü» dip däşälär ikän. Şayarıp kına, bilgele.

Däşsälär däşälär inde. Ä Sılunıñ monda ni katnaşı bar? Ul bit tehnikum yegetläre belän yörmi. Gomumän, bäylänmäsennär aña! Anıñ söygäne... Anıñ söygän yegete... Ul şundıy... Ul ...

Kız tagın hıyalga birelä ...

** *

Kitaphanädä däresleklär birelgän kön ide. Aldan hästärlek kürmäve, sumka almavı öçen üzen sügä-sügä, ber koçak kitap kütärep kaytıp kileşe ide. Kitaplarınıñ taralıp, kulınnan töşüen sizmi dä kaldı kız.

Koyılgan yafraklar östendä taralıp yatkan kitaplarga tagın ber kul suzıldı. Sılu kütärelep karadı. Karaşlar oçraştı.

— Yärdäm itim... Röhsätme... Sılu?

Kem buldı soñ? Tanış ta kebek... Yuk ta ...

Kitaplarnı alar bülep kütärdelär. Süzsez genä yulnı dävam ittelär.

Tınlıknı Sılu bülde:

— Sin... Sez mine kayan beläsez?

— Bez ber tehnikumda ukıybız ...

Sılu, gacäplänep, tagın ber karap kuydı. Yeget kızardı.

«Bigräk oyalçan! — dip uyladı kız. — Üze söyläşmi dä ...»

Sılular öyenä bik tiz kilep cittelär.

— Rähmät bulışuıña, isemsez yeget.

— Minem isemem — Danir ...

— Huş, Danir ...

Sılu, kergäç tä, täräzädän ürelep karadı.

Danir haman kitmägän ide.

Ozın buylı. Kiñ cilkäle. Tik hıyaldagı yegetkä bötenläy ohşamagan.

* * *

Änä şulay Sılu yänäşäsendä Danir päyda buldı. Ul härkönne kıznı ozatıp kuya. Sılu üze süz başlamasa, bötenläy söyläşmilär, diyärlek. Şundıy az süzle yeget inde bu Danir. Ä räseme tehnikumnıñ Maktau taktasında tora. Az söyläşep tä, niçek gel «biş»legä ukıp bula ikän ul?

— Danir, sineñ ber «dürt»le dä alganıñ yuk, dilär. Döresme şul?

— Yuk ...

— Närsä — «yuk»? Alganıñ yukmı?

Eget kızara.

— Alganım bar ...

— Min, «öç»le alsam, gel yılıym. Ä sin?

— Miña ul «dürt»le bähet alıp kilde ...

— Şundıy kızık! Ya-ya, söylä inde... Nindi bähet?

Eget tagın da kızara.Ä kız anı üçekli:

— Ul bähet sineñ kebek oyalçan häm kıp-kızıl bulgandır, mögayın ...

— «Aydar, Sılu, Älfiyä tauda çana şualar» ...

— Nindn Aydar? Nindi Älfiyä? Berni añlamıym.

— «Sılu»nı keçkenä häref belän yazganmın... Şuña «dürt» aldım, Sılu isemle kız ...

Sılu, tüzmi, kölep cibärä.

Şulay da Danir kebek eçkersez dustıñ bulu nindi rähät!

Tik dus kına şul, barı tik dus kına.

Ä mähäbbät digän serle his haman da kaydadır adaşıp yöri ...

... Kayçakta Sılu yegetkä ällä nilär äytep taşlıy:

— Yörmä minem arttan! Tuydırıp beterdeñ inde!

Eget kitä.

Berniçä kön ütkäç tä, Sılu nigäder küñelsezlänä, bik yakın keşesen yugaltkanday, yegetne yuksına başlıy. Bälki mähäbbät digännäre şul üzeder? Kıznıñ şuña ışanası... yuk-yuk... üzen şuña ışandırası kilä. Un-unbiş adım arttan atlagan Danirnı kötep alıp, portfelen aña biräse kilä başlıy. Ul şulay eşli dä ...

Tik unsigezen tutırmagan yöräk haman da nider kötä ...

Danirnı kürmämeşkä salışıp yörgän könnärdä tege taza kız aña nikter yışrak oçrıy. Kap-kara küzlären kısıp karıy da: «Nu, kızıy, min sine!» digändäy, başın çaykap kuya. Sılunı ğayeplärgä teläveme? Tik nidä? Yöräkkä ämer birep bulmıy bit!

... Çıgarılış kiçäsendä alar gel bergä biyede. Danir kıznıñ kulın çıtırdatıp uçına kıstı da cibärmäde dä diyärlek. Sılularnıñ öyenä qadär dä alar citäkläşep kayttılar. Yeget şunda tagın ber kıyulık kürsätte: Sılunı kısıp koçakladı da şaktıy vakıt cibärmi tordı. Kız üze dä kauşap kaldı. Anıñ äle beräü belän dä bolay koçaklaşıp torganı yuk ide. Nigäder, ällä niçek uñaysız häm bik caysız aña. Yegetkä sıyınası kilü teläge älegä üsmägän, ölgerep citmägän, ahırı.

Ul, uçların Danirnıñ kükrägenä teräp, çitkä tartıldı ...

* * *

... Sılu Danir belän töp-tögäl yegerme biş yıldan soñ gına oçraştı. Mäskäüdäge kızı yanına barışı ide, samoletta urınnarı yänäşä turı kilde. İseñ kitär! Alarga küktä — ap-ak bolıtlar arasında küreşergä yazgan ikän.

Ber-bersen şunda uk tanıp aldılar. Bahadir gäüdäle, citdi çıraylı bu ir — üze bik yakın, üze şul uk vakıtta bik tä yat ide. Ber yılmayuı buldı, elekke Danirga äylände dä kuydı.

Sılu üze dä sılu kızdan sılu hanımga äverelgän inde.

Urtak tanışlarnı, sabaktaşlarnı iskä töşerdelär.

Tınıp kalgan ber mizgeldä bahadir ir Sılu hanımnıñ yomşak, cıynak kulın üzeneñ zur, cılı uçına kıstı.

— Min sine bik yış iskä alam, Danir...

— Min dä ...

— Ozak yıllar küñelemdä yörtkän süzlärem bar siña...

Sılu hanım zur köçle kuldan yögerep uzgan ciñelçä kaltıraunı sizep, ber mäl tınıp tordı.

— Ul çakta sin oçramagan bulsañ, minem häzerge tormışım başkaça bulırga da mömkin ide. Üz mähäbbätemne taba aluım belän dä — min siña burıçlı...

Hanım süzläreneñ bik kitapça kilep çıguınnan uñaysızlandı, ahrı, beraz däşmi tordı. —İremneñ iseme dä Danir ikänne sin beläseñder ...

— Äye... Bezneñ kızıbıznıñ iseme dä Sılu bit... Mädinä şulay teläde ...

— Rähmät ...

Hanım üzeneñ kulın sak kına Danir uçınnan aldı. Tügäräk täräzägä karap, yılmaep pışıldadı:

— «Aydar, Sılu, Älfiyä taudan çana şualar» ...

Yomşak kar taularıday ak bolıtlar arasınnan kilep çıkkan koyaş nurları, küzne çagıldırıp, bitne irkäläde.


Click or select a word or words to search the definition