Sukbay

Kiçkırın cil basıldı. Tegermännär, berär tavış tıñlagan şikelle, tuktap kalgan idelär. Alarnıñ kön buyı äylänep-äylänep, kiç belän şulay häräkätsez genä utıruları, avılnıñ kiçke tınlık vä häräkätsezlege, çitlärdäge kırlarnıñ yırak-erak suzılgan köye, buş vä cansız, tın gına yatuları gacäp ber moñlı garmoniyä täşkil itä idelär. Güyä kiç hämmäse dä eşlären künderep, häl alırga, tınarga tuktagannar, ber köye hıyalga talgannar ide.

Koyaş iñgän ide inde. Ber tegermän aldında soñgarak kalgan ber kart üzeneñ yögen rätläp mataşa, tegermänçe anıñ yanında bulışa, bäyläşä... Kart tegermänçedän razıy tügel – onnı eresenä. Tegermänçe, älbättä, ğayepne üz östenä almıy.

– Aşlık korı bulsa gına bit on yomşak bula; kipmägän aşlıknı nihätle yomşakka cibäräm disäñ dä bulmıy ul, taşka sılana, – di. Kart añar da künä yaza:

– Anısı şulaydır şul, – di, – hatınnarga yarasa, yarıy inde... Açulanmasalar...

Tegermännärdän yırak tügel, yar buylap: ber keşe avılga taba yılışa ide. Kiçäneñ başlangıç karañgılıgı arkılı anıñ bite-töse açık kürenmäsä dä, ös-baş kileşe, här cirdä yış oçrıy torgan sörenep yörüçe sukbaylar törkemennän ikänçelegen äytep tora. Anıñ östendä kıska tun kebek närsä, arkasında zur tügel genä ber töyençek, kulların, karşı-karşıga kiterep ciñ eçlärenä kertkän.

Avılga kerergä ul ber dä aşıkmıy, äkren genä bara; äle artık karañgı tügel şul, beraz karañgılansın...

– Änä tagın berse, – dide tegermänçe, – küräseñ, niçek yomılıp kına bara... Yarkanat, kiçä koşı! Köndez telänep yörilär, kiç belän...

Kart elep aldı:

– Urlıylar disänä!

– Yuk, nigä urlasınnar?! Namaz ukıp, täsbih tartıp utıralar!

On belän kaytuçı kart avılga kergändä tege keşeneñ artınnan citte. Ul, yak-yagına karanıp, äkren genä bara ide: atlı tavışın işetep, yuldan çitkäräk kagıldı. Kart anı başınnan ayagına hätle karadı vä ällä nindi şöbhä, kurku hise belän atın tiz-tiz kualap ütep kitte. «Hoday saklasın; imeş, mäçe balası urınına buıp taşlar üzeñne, atıñnı eläkterer dä küze kürgän yakka sızar...»

Kart şulay uylıy. Tege mesken şul arada närsä isäpli ikän?

Ul, avılga kergäç, yöreşen kızulattı. Bilgele, ber barıp kerä torgan cire bar keşe şikelle, ber dä ikelänüsez, ere-ere atlap bara, kayber cirlärdä kar öyemnärenä dä sörtenä ide...

Avılda utlar alındırgannar ide inde. İke yakta kar belän yartılaş kümelgän basık vä täbänäk öylärneñ keçkenä vä yämsez täräzälärennän sargılt şäülälär uram arkılı sueılıp-suzılıp kitkän ide. Menä ul mäçet yanına citte... Mäçetne dä ütep kitte... Artta neçkä vä ütken tavışlı ber et örep, alda kaydadır berse kalın tavış belän yılagan şikelle ulıy... Menä ul ber öy aldına barıp tuktadı. Öy ber yakka salınıp tora, täräzäläre vatık, eçe kaber kebek karañgı... Ul, adaşıp yuldan sapkan vä kayda barırga belmi aptıragan kebek, yak-yagına karana, öygä yakın bara, berär tavış işetelmäsme dip tıñlap tora... Bu bit anıñ üz öye. Üzeneñ tugan-üskän yortı! Monda bit anıñ anası, hatını kalgan idelär, anıñ bit keçkenä kızçıgı da bar ide... Alar kayda soñ?

Ul beraz aptırap, ise kitep tora da, kinät isenä töşä: anıñ bit, änä avılnıñ tege başındarak, kiyäügä çıkkan ber apası bar. Alar, bälki, hämmäse bergä cıyılgannardır.

Barıp citä... Turı kermi, elek täräzädän karıy. Öy eçendä anıñ apası häm dä ike bala kürenä. Başka berkem dä yuk... Balalar aşap utıralar, hatın ällä ni tegep mataşa. Küñelsez, arıgaygan, kartaygan...

Ul äkren genä işekne kaga başlıy.

İşek kaguçınıñ kem ikänlegen soragaç, işek açıla... İke kardäş koçaklaşıp küreşälär. Läkin bu küreşüdän ul hätle şatlık ğalämäte kürenmi, ber-bersen sagınganlıknı küñelsez genä vä bilgesezräk süzlär belän añlatalar... Balalar aptıraşıp çittän karap toralar. Ber-ike minut ütkäç tä, hatın zarlanu tavışı belän:

– Gali, nişläp soñ sin bolay üzeñnekelärne taşladıñ? – dide vä küzlärenä yäşlär kilep yılıy da başladı.

Gali aptıranıp:

– Änkäylär kayda? – dide.

– Änkäy ülde... Hatınıñ irgä çıktı.

Gali ällä ni äytergä telägän kebek buldı da äytmäde, çırayın üzgärtte; güyä nişlärgäder köçlänä ide – yılargamı, kölärgäme.... üze dä belmi. Ä, menä taptı – esse ikän, ös kiyemnären taşlıysı bar...

Çäy häzerlängän ide. Gali fikergä kalıp endäşmi tora, ike keçkenä kızçık ber dä küzlären almıy, bik yatsınıp, añar karıylar. Anıñ sakal-mıyık citü, çäbälängän çäçe zur, östendä kerle genä kük külmäk, töymäläre özgälängän iske tucurka, başında katkan kara käläpüş ide.

Çäy eçkän arada tutası änkäläreneñ niçek ülgänlegen, Galineñ hatını niçek vä kemgä irgä çıkkanlıgın yılap-elap söyläp utırdı. Ul Galidän hätere kalgan vä anı şeltälägän räveştä söyli ide:

– Sin talak kılganım yuk diseñ, enem; anı bit min üzem dä bik yahşı beläm... Mulla abzıyga ällä niçä rät bardım: «Ul bit ir hatını, dim, mulla abzıy, niçek itep sez bu eşne tiz genä beterep kuyasız?» «Möftidän bezgä prikaz şulay, di. Sineñ tuganıñ ällä kaylarda etlär kırkıp yöri; dürt-biş yıldan birle yuk üle häbäre, yuk terese, di. Keşe balasın alay cäfalarga yaramıy, di. Kaytıp kilsen, yäisä akça cibärsen, di, bez gäzitkä dä yazgan idek, di, anda da hiçber häbär bulmadı; şulay bulgaç, inde, di, sin dä, señelem, yuk eşlär artınnan kuıştırıp yörmä, barıber inde eş ütte, di». Eş taba almıy yörüeñ turında yılıy-elıy äytep karadım, kolagına da almadı... Ciznäñ bulsa, bälki berär törle cayı da tabılır ide; min bit hatın keşe, üksez balalar belän üz könemne dä niçek ütkärim... Menä alar bit, karlıgaç balaları kebek, miña karagannar, barlık ışanıçları, küz tekägännäre dä min genä... Üzem dä şularga karap kına yuanam...

Ul başta baytak kına Gali turısında, Gali kaygısın kaygırıp söyläsä dä, ahırda äkrenläp üzeneñ hosusıy tormışına küçep söyläp kitte. Berär ay gına elek hatını ülgän ber keşeneñ añar yauçı yörtkänen, tik äle barırgamı, barmaskamı dip üzeneñ beraz ikelänep torganlıgın da añlattı. Läkin Gali bu soñgılarnı ber dä ähämiyät birep tıñlamıy, hätta kübesen añlamıy da ide. Ber kolagınnan kerep, ikençesennän çıgıp kitä idelär. Anıñ küñele başka närsä belän mäşgul ide. Ul üzen ciñelgän, aldangan kebek kürä vä ällä nindi genä bik katgıy berär süz äytäse kilä, kemnärneder bik kıçkırıp sügäse, orışası, alarnıñ zalim ikänleklären kürsätäse kilä ide. Tik kemnärne sügärgä kiräklekne bilgeläp oçına çıga almıy ide. Kemne sügärgä... Ul cir azlıktan avılnı taşlap kitte. Zavodka eşkä kerde... Zabastovka vakıtında masternı kıynarga telägän öçen anı yabıp kuydılar. Menä törmädän çıkkannan birle inde ul eş taba almıy yöri. Ös-baş yırtık, tamak aç...

Ul yoklarga yatkan çagında:

– Üzem irtä tora almasam, mine tañ belän ük uyatırsıñ, miña irtä torırga kiräk... – dide.

Ul nihätle arıgan bulsa da, yokısı kaçkan ide. Ällä kay vakıtka çaklı küzlären açıp, karañgılıkka karap yattı. Häterenä kilgän närsälär, hämmä buyaular belän, karañgılıktan kilep çıga tora idelär.

Yatkaçtın beraz vakıtka qadär törle keşelär vä manzaralar* anıñ küz aldına beräm-beräm genä kilep torsalar da, ahırda hämmäse butalıp kitä. Menä zavodlar, traktirlar, pivnoylar, noçlecnıy domnar, koyma asları, törmälär hämmäse bergä kapma-karşık! Änä anıñ iptäşläre cırlıylar, köleşälär, kıçkırışalar, kıynaşalar, iserep koyma aslarında aunıylar...

*Manzaralar – küreneşlär, kartinalar.

Bervakıt Gali yugarı karagan köye:

– Tfü! – dip tökerep cibärde. Avız suınıñ vak börteklärennän berazı üz bitenä kaytıp töşte...

Şunnan soñ ul ciñe belän biten sörtte dä, yöz östenä kaplandı vä üksep-üksep yılıy başladı....

İrtä belän buranlatkan ide.

Kiçä kiçne avılga kerep kilgän ber keşedän şöbhälänep, kart belän söyläşkän tegermänçe irtä belän şul uk keşeneñ kilgän yulı belän tagın kitep barganlıgın kürgäç, berniçä adım alga çıgıp, tegene küzläde... Anıñ arkasındagı töyençek kiçäge zurlıkta gına ide.

Gali koyaş çıgışına taba kitep bara... Tik koyaş çıgar aldında kürenergä tiyeşle matur manzaranı buran kaplagan ide...

1910