Sugıştan Soñ

(hikäyä)
Ä nişläsen soñ inde ul?

Nişläsen, sugıştan kaytkannan birle sugışırga turı kilgäç...

Yegerme ber yäşlek sugış invalidı Şämsi Gafurovka “çınlap ta haman garip ikänlegeñ turında” yaña beleşmä kiterergä kuştılar.

- Soñ, menä bit inde spravka! – dip, üzençä ücätlänep karagan buldı ul baştan.

Läkin bu kontorda böten närsä instruktsiyä kuşkança eşlänä ikän şul.

- Bu spravkañ iskergän, - didelär. - Bıyılgı data belän kiräk, yañası kiräk. Yuksa, bez sine gomumi çiratka gına kuya alabız.

Şunıñ belän çıgırınnan çıgardılar – nindi tınıç holıklı bulsa da, Şämsi, kultık tayakların kuldan ıçkındırmıyça gına, çalbar balakların tartıp kütärde dä, kıçkırıp cibärgänen üze dä sizmi kaldı:

- Üsmäde miña yartı yıl eçendä yaña ayaklar? Karagız: yuk mindä ayaklar! Yuk! Yuk!

Küräsezme, yuk!

Bülmädägelär barısı da, küzlären akaytıp, aña tekäldelär. Şul çak, yomşak kına atlap, arttagı bülmädän çal çäçle ber ir-at kilep çıktı. Yäşe 55-60 tiräse buluga karamastan, dulkınlanıp torgan kuyı çal çäçlär. Kiñ cilkälär. Kürer küzgä taza gäüdä. Läkin Şämsi, ul karaş belän oçraşuga, siskänep kitte: anda nindider yäşeren häsrät, çarasızlık, kürsätmäskä tırışıp saklangan çir çamalana ide.

- Tınıçlan, yeget! – dide ul. – Ä sez, kızlar, tinterätmägez keşene. Kuyıgız çiratka!

Menä häzer, menä şul minuttan, şul sekundtan aña yaraklı eş ezli başlagız.

Balakların kuldan ıçkındırdı da, äkren genä borılıp, ber süz dä äytä almıyça çıgıp kitte Şämsi. Anıñ artınnan yabılırga ölgermägän işek yarıgında liberal naçalniknıñ üz hezmätkärlärenä sabak ukıta başlaganı işetelde:

- Garip kargışınnan kurıkmasagız, alla kargışınnan kurkır idegez içmasam... Döres äytälär, byurokratlar şul bez...

***

İrtışnıñ İvaninskoyı priçalına kilep töşep, Talçıga eläkkänneñ berençe atnasında uk Kazan universitetı aspirantı Tayfun Gafurovnıñ “praktikant köndälegendä” fänni bulmagan berençe yazmalar terkälde: “Minem fatir hucasın – Cälil isemendäge kolhoz räise Hamätgali Kotlıgildiyevne – şabaşniklar kıynap kitte. Kavkaz keşeläre. Mäskäüdä kontrrevolyutsiyä başlangan. GKÇP”.

Bu turıda İrtışnıñ ike yarı da ofıklarga qadär iksez-çiksez tayga belän kaplangan.

Parohodlarnı borılış turında kisäter öçen kuyılgan agaç manara başına menep karasañ, ul kiñlektän başlar äylänä. Menä monda – yar buyında – Talçı avılı kalkulıknı biläp utıra. Zur avıl. Ber başları belän İrtışka çıga torgan dürt uramı da ikeşär yaklı.

Läkin şul tereklek dönyasınnan başka böten ğaläm urman-agaçlar, tayga belän kaplangan. Tagın ber genä närsä ayırılıp, häräkätlänep, üzeneñ isänlegen, yäşäven belgertep tora bu tayga kiñleklärendä. Ul – İrtış.

Räisne kıynau tarihı, älbättä, aspirant köndälegendägeçä kıska gına bulmadı.

Çınlıkta ul kanlı, can öşetkeç salkın bulıp çıktı...

Tayfunnı öy hucalarınıñ töpçege Säfärgali köne buyı avıl belän tanıştırıp yörgän ide.

Şunnan kaytıp, çäyläp alırga da ölgermädelär – işegaldına çıgıp kitkän malay öygä yañadan yögerep kerde.

- Nindider sakal-mıyıklı kazahlar kilgän. Sine sorıylar, - dide bıyıl gına mogıl kuyarga öyrängän Säfärgali üzeneñ ätisenä...

Çınlıkta, Hamätgaline çakırıp çıgaruçı cide keşeneñ berse dä kazah tügel ide. Omski tiräsendä kazahlar, tatarlar kebek ük, bik küp bulsalar da, sugışıp, üç alıp, üç kaytarıp yöri torgannardan sanalmıylar...

- Minem brigadaga tiyeşle eşne, - dide çakırılmagan “kunak"larnıñ başlıgı, isänläşmiçä dä süz başlap, - tatarlarıña birgänseñ, dip işettem. Närsä, minem brigadanı eşsez kaldırasıñ kildeme? Beläseñme sin, tatarin sibirskiy, Tevriz rayonındagı barlık kolhozlardagı remont eşlären sası urıslarga da, yolkış tatarlarga da tapşırırga hokukıñ yuklıgın! Bu – bezneñ sektor! Tıgılıp kara!

Anıñ süzläre yanaulı, cikerenüle, ä küz karaşı kurkınıç häm usal ide. Läkin Hamätgali, kurıkmıyça, sakal-mıyıklı brigada karşına çıgıp bastı.

- Bez häzer ayırım kolhoz, - dide ul. – Böten eşlärne üzebez başkaraçakbız.

Usal niyätläre yözlärennän bärep torgan keşelär, ber-bersenä karaşıp, hihıldaşıp aldılar.

- Yuk, sin bezne añlamadıñ ahırısı... Sin mine tanımadıñ bugay...

- Añladım, İsmail. Läkin min üz süzemne äyttem...

Hucanıñ kunaklarnı öygä uzırga çakırmavı, äñgämäneñ, yomşak kına äytkändä, bik ük tınıç tonda barmavı, tavışlarnıñ torgannan-tora katırak yañgırıy başlavı äle genä kaytıp kergän kvartirant Tayfunnı vakıyga urınına tartıp çıgardı.

- Min sinnän soñgı kabat sorıym, - diyelde Kotlıgildiyevkä şabaşniklar brigadirı tarafınnan. – Fermalarnı, garaclarnı, başka binalarnı remontlaunı bezgä yazasıñmı?

Tatar Seberdä dä şul tatar inde ul! “Nu, yarar soñ, uylap kararmın”, - disä närsä bula? Läkin beraz gına bulsa da aldaşası, häylä belänräk eş itäse urınga räis aldı da çäpäde:

- Yuk, didem bit inde, üzebeznekelärgä yazam, - dide.

Bu anıñ soñgı süzläre buldı.

“Brigadir” digännäre kisken genä sulga taypıldı da, borılıp ta karamıyça korı gına boyırdı:

- Saydul!

Şul uk mizgeldä anıñ artında torgan äzmäverneñ uñ yodrıgı, kuvaldıy bulıp, Hamätgalineñ näq borın turısına barıp töşte.

- Ätiyemne kıynıylar, - dip kıçkırıp cibärde, boldırga çıgıp basıp, bayadan birle yort urtasındagı hällärne küzätep torgan Säfärgali.

Anıñ yaman açı tavışına öydägelär yögereşep çıktı. Tik biş tınıç tatar yarsıp torgan cide yırtkıçka karata närsä eşli alsın?! Hatın-kızlarga – Hamätgalineñ kart änisenä häm hatınına – timädelär tiyüen, alarnı yakın kilergä irek birmiçä etkäläp kenä tordılar. Ä menä anıñ ulı Säfärgali belän kvartirant Tayfunga ber-ikeşärdän eläkte tukmak. Räisneñ üzen isä rähätländelär genä inde tipkäläp. Huştan yazıp häräkätsez kalgaç ta kirza iteklär anıñ yözen sıtunı, gäüdäsen taptaunı dävam ittelär. Ayıruça Saydul digän yäş yeget “tırıştı” – “tat-tarin! pal-luç-çay, russki ovtsa!” diyä-diyä, Hamätgalineñ başına yaltıravık oçlı botinkaları belän tipkäläde...

Tänendä tişelmägän urını, sınmagan söyäge kalmagan kolhoz räisen Tevrizga iltep, kire kaytıp citkändä, Talçı halkı terleklären kötüdän karşı alırga uramga sibelgän ide.

Olı yuldan avıl uramına borılgaç, Tayfun şuña iğtibar itte: barısınıñ da üz eşe, üz tormışı, üz ritmı, üz cayı bit inde. Räisläreneñ kıynalıp, izelep, imgätelep taşlanganlıgın belsälär dä, nişläsennär inde, härberseneñ üz tormışın da karıysı bar şul. Kayçandır Tobolski yaklarınnan kilep, monda – Omsk ölkäseneñ Tevriz rayonında - öylänep, töplänep kalgan Pervomay Häkimoviç isemle çip-çista seber tatarı belän Tayfun utırgan “kopeyka”, tuzan kütärmäskä tırışıp, äkren genä avıl eçenä kerde.

- Ülmädeme, - dip karşısına çäçelde Kotlıgildiyevlar.

Tayfunnıñ cavabınnan aldarak hatın-kızlarnıñ berse şıñşıy başladı:

- Harap ittelär! Äräm ittelär! Alla kargışları töşkere çiçännär!

Döresen äytä almadı kvartirant. Barı tik:

- İsän ul, isän, - diyü belän genä çiklände.

Ä döreslek tagı da avırrak ide – Hamätgali Kotlıgildiyev monnan soñ kolhoz räise bulıp tügel, hätta karavılçı bulıp ta eşlärgä yaraksız, akılga zägıyf imgäk bulıp kalırga mömkin ide.

Tayfun hucabikäne tınıçlandırırga tırıştı:

- Kaytır ul, kaytır, isän genä bulsın, - dide. Annarı kara bolıt kebek küñellärne kaplap torgan hälne ğadäti mäşäqatlär belän ciñeläytü maksatınnan östäp kuydı. –

Mäşekläregez kaytıp betteme soñ äle, Fakicamal äpä?

Apa diyärlek olı bulmasa da, mondagı hatın-kız üzenä olılap “äpä” dip endäşkänne yarata.

- Kayttılar. Säfärgali genä sez kitkäç ük kayadır çıkkan ide – haman kürenmi, - dide borçulı tavış belän Fakicamal.

Turıdan uzıp kitkän avıldaşlarnıñ härkaysısı Hamätgali turında soraşmıy kalmadı.

Alarga yä Fakicamal, yä Tayfun cavap birergä, kızıksınuların basırga tırıştı: äye, buldı şundıy häl; äye, kıynaldı; äye, çeçennar brigadası bugay; yuk, militsiyägä häbär itmägännär; äye, häzer rayonda, bolnitsada; rähmät, amin, şulay bula kürsen!..

Öy artına çıgıp, bäräñge bakçasın urtalay bülgän sukmak buylap yılga buyına yünälde Tayfun. Bakça başındagı biyek ärekmännär yanına citkäç, siskänep kitte: kirtä koymaga tersäklänep beräü tämäke poşkıta ide. Menä ul bäräñge yafrakların laştır-loştır ışkıtıp kilgän tavışka borılıp karadı. Säfärgali ikän!..

- Üteräm min alarnı, - dip, kabat-kabat takmakladı ul, “Kazan keşese” belän tagın ber sigaret kabıza-kabıza. – Kemnär ikänen beläm, barıber üteräm.

Närsä disen bu yäş yegetkä bulaçak ğalim Gafurov?! Barlık halıklar arasında keşelärneñ yahşısı da, naçarı da bar, üç totma, disenme? Bügen ätiyeñne ber ğayepsezgä kıynadılar, irtägä sine dä kıynap kitüläre mömkin, çönki zamanası şul, tärtipläre şundıy, ile şundıy, disenme? Yuk, akıl satmadı, tormışka öyrätep kılanmadı Tayfun bu yegetne. Añladı: monıñ üçe – gomerlekkä!

***

- Komandirnı aşıylar!

Şämsi bu süzlärne kemgä äytkänen uylap tormadı. Baş, “dañk!” itep, bronyaga bärelde.

Tank eçendä tıgız, östävenä, tuzan katış töten bulsa da, şlemsız başın totıp, Şämsi küzätü yarıgınnan tagın neytral territoriyägä – bomba-snaryadlardan aktarılıp betkän stadionga – karadı. Kayçandır futbol kapkası bulgan timer setka öyemendä yöztübän mäyet yata, mäyet yanında, çınnan da, ike et kaynaşa ide.

- Aşasa inde! Nigä iseñ kitte? Üläksä aşauçı et kürgäneñ yukmı ällä?!

Monı Harkeviç äytte.

Ul da haklı – monda näzeklänep utırma! Urını andıy tügel. Vakıtı ul tügel. Bu – sugış kırı. Sugış bu!

- Alıp bulmıy, - dip östäde Harkeviç. – Çıksak, üzebez dä et azıgına kalaçakbız.

Dörese dä şul, tribunalar astındagı bu bunkerdan çıksañ, yä minaga elägep şartlıysıñ, yä “tegelär” tanktan timer-tomır öyeme genä kaldıraçak. Nişlärgä? Küpme kaçıp utırıp bula monda?

- Nişlibez, Harya?

- Şlemıñnı ki äle!.. Karañgı töşkänçe torıyk, sercant! Annan küz kürer.

- Sifonnıñ gäüdäse şunda kalırmı?

- Siña kiräkme? Bar, bik cälläsäñ, çık ta yöger!.. Lyuk açık... Biregez äle bezneñ komandirnıñ mäyeten, digen. Tatarça kıçkırıp sorasañ, kirägeñne birerlär bälki...

- Yarar, kızmale!

Harkeviç, kaltırangan barmakları belän kulındagı “Dirol” kabın şatırdatıp urtalay sındırdı da, yartısın Şämsigä suzdı:

- Gafu...

Sagıznı çäynäp tınıçlanırga gına ölgerep bulmadı – şlemdagı telefonnan baştan şıtırdagan tavışlar işetelde, annan polk komandirı mayor Samsonovnıñ karlıkkan iserek çäreldäve kilep citte:

- ...utız dürtençe!.. dürt yöz ut...tız dürtençe, dim... sukalar! Sifon!.. şet-täs-sme?! Peläşş bär-rännär, sukalar! Nigä boyırıknı ütämisez? Nişläp stadion haman “çeh”lar kulında?

- Gafu itegez, iptäş mayor, - dip kırıs häm kıska cavap birde Harkeviç, – ämma Sifonnıñ gäüdäse kiçädän birle stadionda yata bit inde... Ekipacnıñ başkaları da...

Äytep beterergä irek birmäde tege “geroy” – “Sin kem? Sifon kaya?” dip akırdı.

- Kontraktnik ölkän sercant Harkeviç! – dide hohol tınıç kına. Anıñ bu cömläse şul qadär tınıç kilep çıktı ki, äyterseñ, tirä-yakta sugış tügel, ä bilyard zalı, häm ul ölkän komandirga cavap birmi, ä hatın-kız belän tanışamıni!..

- Nä-närsä?.. Harkeviç? Nu, Harkeviç! A... al... al-lırga! Çık... çık... çıg-garırga annan Sifonnı! Kot.. kot... kotkarırga!!

Ozak akırındı iserek mayor, bik ozak sügende. Groznıynı keçkenä genä atom bombası taşlap ällä kayçan cir belän tigezlättermägäne öçen “Mäskäü duñgızlarına” da eläkte, “ber ğayepsezgä rus yegetläreneñ kanın koygan” öçen sakal-mıyıklı “kavkaz banditları” da biş katlı mat belän utka totıldı. Läkin iserek bulsa da, rolen onıtmadı – boyırıknı kat-kat takıldadı:

- Slyuşay, Harya! Sin kem bel... bel... bel-län anda?

- Sercant Gafurov bar, iptäş mayor.

- Ta... ta...tarinmı? Al-laysa sin dä tıñla, tatarin, skrıtıy soyuznik çeçenskih sobak! Çi... çi... çistartıgız stad-dionnı musordan! Yuksa, üzegez bel... bel... tvoyu mat!.. läsez: miña kemne kırsam da barıber. Miña ni... şartlatkan tank isäbennän...

Ä sez miña... poşli vı...

Dinamiktan baştan gömber-gömber kikerü, annan kosıp cibärgän tavışlar işetelde dä, mayor tınıp kaldı.

Şämsi hoholga karadı. Tegese başınnan şlemın saldı. Şunı snaryad gilzaları yatkan poçmakka tondırdı da:

- Hällär, bır-ratan, tübändägeçä, - dip kuydı.

Hällär, çınnan da, tübändägeçä ide: karşı yakta – partizannar zasadası, artta – boyırık ütälmäsä, arkaña atırga cay gına kötep utıruçı urıs mayorı Samsonov, ä urtada – mäyetlär beän kaplangan stadion häm şunnan ekipac komandirı Serafimovnıñ üle gäüdäsen alıp çıgarga tiyeşle tank. Tank eçendä ikäü: berse – başlı sugannan häm Samsonnan saruı kaynıy torgan sercant Şämsi Gafurov, ikençese – bu yaktı dönyada sası oyık isennän häm älege dä bayagı haman şul uk Samsonnıñ peçkän yevnuhlarnıkı kebek näzek çıyıldavınnan başı avırta başlagan kontraktnik İvan Harkeviç. İkese dä aç. Şuña kürä tagı da açulanıp, yavızlanıp sagız çäynilär. Däşmiçä genä çäynilär, ikese dä ber ük uy uylıylar: alda ülem, artta ülem. Şuña kürä sugışıp ülärgä turı kiler.

- Äydä, Harya, gazuy vpered!

Çınlap ta başka çaraları bulmagannı añlagan Harkeviç, akseleratorga basıp, tanknı ükertergä kereşte: gr-r, gr-r! Läkin urınnan kuzgalırga ölgermäde – tanknıñ küzätü tişegendä häräkät çalındı: stadionnıñ uñ yagında ber keşe ak yaulık belän seltänä başladı.

- Bu närsä inde tagın? Kapitulyatsiyäme ällä, - dide Şämsi, doşman yagındagı häräkätne berençe şäyläp alıp.

Ak kulyaulık kütärgän keşe tankka taban atladı.

- Kıyu üze, - dide Harkeviç, çeçen yegeteneñ täväkällegenä soklanuın yäşermiçä.

Kıskaça gına fiker alışudan soñ çeçen parlamenterın tıñlap kararga buldılar, çönki söyläşülär bu situatsiyägä nindi dä bulsa açıklık kertergä mömkin ide...

- Min – Saydul, - dide yeget, yakın uk kilep, tank bronyasına kükräge belän terälep baskaç. Şik tä yuk, yeget iskitçeç kıyu, täväkkäl ide. Şuña kürä süzen dä turı äytte. –

Bezneñ otryad sezgä isän-imin kitärgä täqdim itä. Zinhar, kitegez isän çakta! Bez üterelgän federallarnı sanap barmıybız, kiräkmi ul bezgä. Bez üzebezgä karşı sugışuçılarnı gına kırabız.

İlçene älegä qadär tınıç kına tıñlap torgan Harkeviç “nişlibez” digändäy Şämsigä karap aldı. Nişliseñ inde mondıy oçrakta? Şämsi kayan belsen inde anı? Boyırık bar bit! Anı ütämäsäñ, üzeñnekelär ataçak. Alga barsañ, “tegelär” kıraçak. Harkeviç ta şulay uk uylıy ide, küräseñ:

- Saydul, tı, koneçno, hlopçik hrabrıy, no... – dide dä, tagın motornı ükertep aldı.

- Min beläm, sez anda ikäü genä kaldıgız: beregez – hohol, beregez – tatar, - dip kıçkırdı Saydul. – Tayıgız monnan isän çakta, duñgız urıs generalları hakına kanıgıznı koymagız! Başka kisätü bulmayaçak! Sezneñ komandirıgıznıñ mäyete yanında minem atam mäyete dä yata. Anıñ hakına monnan çıgu yulın äytäm: mäktäp yortı aşa gına uzarga bula, anda minalar yuk.

Anıñ soñgı süzläre Harkeviçka da, Şämsigä dä täesir itte. Ahır çiktä, kem tikşerep yöri soñ äle – alınganmı stadion, ällä doşman kulında kalganmı. Şuña kürä Şämsi şiklänmiçä Harkeviçka endäşte:

- Äydä, Harya, gazuy nazad!

***

- Simulyant! – dide berse pışıldap kına.

İkençese küz kırıyı belän genä Şämsigä karap tordı da:

- Yä, bacay! Kem belä, bälki çınlap garipter, - dide.

Tramvayga kergännän birle yul buyı bu ike “bacay” Şämsineñ imgänü häm ayaksız kalu tarihın farazlap bardılar. Alarça, bu yeget armiyädä “ded”lar tarafınnan kıynalıp yäşäügä tüzälmiçä üz ayagın berär närsä kılgan bulırga da bik mömkin ide, ä bälki avariyägä elägep ayaksız kalgandır.

- Üzem dä tege atnada maşina belän Zäy töbenä kitä yazdım äle, - dip dälilläde ozın buylısı şul farazın. – Häzer bit maşinadan küp närsä yuk. Ete dä çaba maşinada, bete dä... Hätta minem elekkege teşa da.

Tirä-yakka bik çäçräp söylämäsälär dä, alarnıñ süzläre Şämsigä yahşı işetelep bardı.

Ul alarga karamaska, süzlären işetmägängä salışıp barırga tırıştı. Ayaklar, döresräge, ayaklarnıñ gäüdägä kuşıldık bulıp isän kalgan kisäkläre, tramvay selkenüennän sızlanıp aldı. Alar sızlangan sayın tagın küñel yarası iskä töşep izaladı. Nigä isän kalıngan? Niçek isän kalıngan? Harya ülde dä kotıldı, ä Şämsigä nindi gönahları öçen bu tormış? Bu mäğnäsez häm cavapsız soraular häzer dürt yöz utız ike kön tıngılık birmi Şämsigä. “Äydä, Harya, gazuy nazad”tan soñ, ällä tormış, ällä dönyasın ormış bulıp, dürt yöz utız ikençe kön uzıp bara. Uylar tuydırgan.

Sorauları tuydırgan. Könnär sanap, här kiç sayın äti belän äniseneñ şayartkan bulıp, köleşkän bulıp, küñeleñne kürergä tırışıp, protezlarıñnı salırga bulışuları tuydırgan. Alarnıñ eçtän genä niçek köyenülären sizenü tuydırgan. Üzeñne tügel, alarnı cälläü tuydırgan.

“Bacaylar”, nihayät, Şämsi temasınnan çıktılar. Äñgämäläre baştan armiyädäge tärtiplär, şähärdäge maşinalarnıñ küplege häm şunıñ arkasında avariyälärneñ yışayuı, annarı avariyälärdä halıknıñ sugıştagıga karaganda da kübräk kırıluı, Çeçnyadagı sugışnıñ mäğnäsezlege, läkin cämgıyättäge nindi genä kataklizmnarnıñ da berençe näübättä ir-at sanı kimügä kiterüe turında aktı da, üzläre öçen bik yakın temaga kiterep citkerde ahırısı.

- Kayadır ir-at kırıla, ir-at citmi dilär, - dide şul uk ozını. – Ä menä sineñ belän miña kiresençä bit äle, ä, bacay?!

- İkebezgä ber hatın bulu başka hatın-kız öçen ir-at citmäügä kiteräder şul, - digän süzläreneñ bik akıllı kilep çıguınnan kıska buylısı üze ük kölep tä cibärde.

- Karale, bacay, - dide Ozın. – Yarar, sin Damirägä öyländeñ dä di. Siña hatın bulsın di! Ä miña kem bulıp kala soñ inde ul häzer?

Kıska bacay, işetep toruçı yukmı digändäy, kaş astınnan gına tirä-yaknı aykap aldı da iptäşen tınıçlandırdı:

- Töker, bacay, niçek teliseñ – şulay bulır: teläsäñ – söyärkä, teläsäñ – “hatın” digen sin dä!

Şulçak tramvay tuktadı häm anıñ işekläre açılıp betkäç kenä dinamiktan “saf tatarça” tavış yañgıradı: “Tuktalışı kinoteatr “Tañ”... sak bulıgız, açıla işeklär!” İkesenä ber hatınlı “bacay”larga iyärep, bik küp keşe tramvaydan çıgıp kitte. Vagon buşap kaldı. Buş salonda konduktor päyda buldı.

- Kem kerde – bilet alıgız!

Ber-ike passacir belän talaşıp algaç, ul Şämsi eskämiyäse yanına kilep tuktadı. Läkin kultık tayaklarına küz karaşı belän barıp törtelgäç, “bil -let...”tän yırak kitä almadı – tınıp kaldı. Şämsigä anıñ “isännäre – eşsez yä deputat, kartları – yä veteran, yä pensioner, yäşläre – yä imgäk, yä akçasız” digän açulı monologın böten halık öçen berüzenä yotıp kalırga turı kilde.

Bähäsläşüdän, bu mesken belän et kebek öreşüdän ni fayda, dip uylandı Şämsi, çıgarga äzerlänä başlap. Bolay da keşe belän köne buyı talaşudan gacizder inde biçara. Eşe şul bit – bilet satu. Anıñ da eşen kürsätäse, otçet biräse, şunıñ öçen hezmät hakı alası kiläder. Äle ğailäse, balaları, iserek ire bardır. Alarnı aşatası bardır.

İhtimal, balaların irsez üsteräder... Kem belgän inde... Kem belsen!.. Tagın tege “bacaylar” iskä töşte...

***

Serafimov üze dä yuk, kabere dä bulmadı. Anı kaberle itäm dip, Harkeviç tormışın äräm itte. Sifon yuk, Harya yuk, tagın bik küplär yuk. Ä Şämsi bar. Menä ul... Ayakları gına özek. Berse – tezdän, ikençese baltırdan. Alarnıñ özek kisäkläre – gäüdäneñ kayçandır ayırılmas öleşläre bulgan, kayçandır berençe adımnarın täpilägän, tik torganda selkengän, kıtıklaganda kıymıldagan, barası kilgändä yörgän, aşıkkanda yögergän, bärelgändä avırtkan, yal itep yatkanda kiyerelep-suzılıp rähätlänä belgän öleşläre – kaydadır Kavkaz buyındagı ber şähärçek stadionınıñ tufragına äylänep yatalar. Bälki etlär aşagandır... Yış kına Şämsineñ töşenä et ayagı kimerüçe mayor Samsonov kerep teñkägä tiyä... Bälki ul özek ayaklar, mäyetlär belän bergä cıyıştırılıp, tugannar kaberlegenä kümelgänder... Ayaklar yuk, alar urınına tayaklar gına bar. Şämsi isän. Ul ätiseneñ: “Yat inde, köne buyı yörep kültiläreñ mañkalamasın!” digälävenä dä künde inde. Tämäkene ul häzer kartlar kebek suzıp-suzılıp köyrätep utırmıy, ä tarta. Açulanıp tarta. Pıfıldap, tirän suırıp tarta... Şulay kön artınnan kön uza tora, ayaksız tormış dävam itä. Gospitaldän kaytkanına da cide aydan artıp kitte. Bu könnärneñ ige-çige bulmas kebek. Soñgı könnärdä tagın ber avır his östälde Şämsineñ can ruhına. Här könne diyärlek kiçke yakta ällä nindi ber köç anı şul yaklarga, ayaklar özelep kalgan sugış kırına tarta kebek. Äyterseñ, gäüdädän özelep kalgan şul ayaklarnıñ muskul itlärenä, söyäklärenä, tırnaklarına, kan tamırlarına, tiresenä iyärep, cannıñ da ber öleşe ayırılıp, kiselep kalgan da, üzen barıp tabarga, tınıçlandırıp kitärgä çakıra. Bu hislärdän berär kayçan arınıp bulırmı – belmi. Ul älegä ber genä närsäne añladı: bolay yäşärgä yaramıy. Töşenkelekkä birelgän sayın nindider batkakka çuma barasıñ, bitaraflık sazlıgına üzeñne batırgan sayın tormıştan tagın da bizäseñ, keçeräyäseñ, yugalasıñ, betä barasıñ. Şuña kürä nindi dä bulsa şögıl tabırga kiräk! Läkin sin imgäkne kem nindi eşkä alsın?! Üzeñne karamasañ, kem sineñ turıda kaygırtsın?! Äti belän äni cilkäsendä hurlanmıyça küpme utırırga bula – anısı da bar.

Şulay da, başlap kararga kiräk.

Menä şundıy niyät belän, vak-töyäk ayak kiyeme tözätkäläüçe beräügä yärdämçe itep urnaştırmaslarmı dip bargan ide ul hezmät bircasına.

Gospitaldän kaytkannan birle bolay, üz aldına konkret maksat kuyıp, köne buyı yörergä dip şähärgä çıkkanı yuk ide äle. Häldän tayıp, kürmägänen kürep, işetmägänen işetep kayttı... Sugış betmägän, sugış monda da bara ikän bit äle!..

Tönlä Şämsineñ başında yaña plan tudı. Bazar tiräsendä niçegräk ikän? Berär eş tabılmasmı?

Bu ölkädä avtoritet sanalgan ber yäşlek dustı bar inde barın...

Şämsi barıp kergändä, Samat üzeneñ “bazarlı-abzarlı stihiyäse”nä çıgıp kitärgä cıyına ide.

- O, yäşti, äle dä yarıy sin kerdeñ, utırıp çäy eçärgä iptäşkä keşe dä yuk ide, - dip karşı aldı anı Samat.

“Cälli, - dip uyladı Şämsi. Yöräge tagın sıkrap kuydı. – Şulay minem küñelne küräm dip beläder”. Bu cälläüle küz karaşlarınnan niçek tuyganın belsälär ide! Anıñ belän söyläşkändä tavışların mahsus kör yañgıratır öçen tırışularına niçek açu kilgänen belsälär ide!

Et kuışı hätle ber bülmäle fatirnıñ sıyırçık oyası zurlıgındagı aş bülmäsenä üttelär.

Samat lıbırdıy da lıbırdıy – üzeneñ biznesı turında kıskaça mäğlümat birä. Ul şul “akonomika”sın çäyni-çäyni çäy yasap mätäşkän arada Şämsi stenadagı berdänber fotoräsemne analizladı: stroybat, povar Samat, ber kulında – zur çümeç, ikençesendä – duñgız başı. Monnan näticä: anda da spekulyant bulgan bu, anda da aş-su tiräsendä kaynagan!

- Bazarda aziatlarnıñ hörmä-çiklävek kebek tovarların protsentka satışıp karasañ gına, - dide Samat. – Bütän närsä kiñäş itmim?

Et kuışınıñ ikençe yagınnan, yokılı küzlären tırnap, Samatnıñ hatını kilep çıktı.

Süzgä kuşılmıyça kalsa, Çırçu Marina bulmas ide anıñ isem-kuşamatı:

- Anda da nindider spravkalar kirägen kiräk bugay... nu, anıñ qadär slocnıylar tügel kebek häteremdä, - dip kuşıldı ul süzgä...

Şul buldı kiñäşläre. Siña lğota, urınga tülätmilär, didelär. Östävenä, aziatlar garip-gorabanı bik cällilär dä ikän.

Menä şul soñgı mäğlümatları Şämsineñ başında inde peşä başlagan plannarnı tar-mar kiterde dä taşladı. Cällilärme? Şämsi cälläü obektımı? Käkere imgäklärne, öysez kartlarnı, yätim karçıklarnı, sälämä kiyemle telänçe balalarnı cällägän kebek aña da häyer birsennärme? Ul, şul meskenlek päräncäsenä törenep, üzen cälläüçelär küzenä karap torırga kalganmı ällä?!

Samatlardan çıkkanda üpkäläven sizdermäde, “yarar, uylarmın” dide.

Marşrutnıñ berençe tuktalışı bazar buldı. Bazarnıñ ofisı tıştan şäp kenä kürensä dä, eçtän gel şul tarakan oyası ikän.

Anıñ: “Bazarda berär eş bulmasmı ikän”, - digänenä avız kırıyı belän genä kölemserädelär:

- He, - didelär. – Şartların beläseñme soñ bazarnıñ?

Nu, kayan belsen alarnı Şämsi? Ul bit sezgä bazar tärtiplären öyränep yatmagan okopta.

Anı sugışta moña öyrätmägännär.

- Nindi sugış? – dip kızıksıngan buldılar.

Nindi sugışta bulıp, nindi häldä kaytuın kıskaça gına añlatıp birgäç, buhgalteriyädä keşeçäräk söyläşüçe ber keşe tabıldı.

- Enem, - dide keşe. – Kiläm dä, ber kontroler-fälän bulıp eşli başlıym, dip uylagansıñdır inde sin.

- Ä närsä, - dide Şämsi, gacäplänüen yäşermiçä. – Ällä sezgä dä monda beleşmälär cıyargamı?

- U-uf, prostoy kak rcavaya kopeyka, - dip pırhıldadı ikençe östäl yanında tırnaklar buyap utıruçı “seberkelekkä” ber kandidat.

- İğtibar itmä bezneñ bu ıbır-şıbır ışvabırlarga, - dip, Şämsineñ kolagına pışıldadı Keşe, anı koridorga iyärtep çıga-çıgışlıy.

Annarı, koridor oçındagı täräz töbenä barıp tämäke kabızgaç, dävam itte:

- Ä döresen genä äytkändä, bazar – cıyın ışpan oyası ul. Mafiyä ştabı. İsemeñ niçek äle? Şämsi? Şämsetdin dimäk! Menä närsä, Şämsetdin enem, namuslı, yomşak keşe ikänlegeñ kürenep tora – bazar sineñ öçen tügel ul.

- Nişlärgä soñ? Eş kiräk bit!

İseme Gosman bulıp çıkkan keşeneñ täqdime kızıktırırlık ide – bazarnıñ töp binası eçendä säğat tözätü punktı buş tora ikän.

- İñ berençe itep “yaña oyışmalar terkäü üzäge”ndä yörep alırga turı kiler. Arıp, tuyıp beterseñ äle. Anda siña eşmäkär tanıklıgı bireler. Ä anı alır öçen kayan, närsädän başlarga ikänen añlatırlar.

Söyläşep torgan ir-atlarga tırnak oçı qadär dä iğtibar itmiçä, tege manikyurçı kızıy da täräz yanına kilep bastı häm çalbar kesäsennän sigaret çıgardı.

- Närsä, Gusman Zaliloviç, eşkä alasız ştoli bu geroynı? – bu süzlärne Şämsineñ küzlärenä karap äytte. Dulkınlanganı sizelmäde. Küzlärendä uñaysızlanu digän närsäneñ çatkısı da, ise dä kürenmi.

- Sine kuam, anı alam, - dide baş buhgalter.

Bu süzlärneñ ni däräcädä citdi ikänlegen bik yahşı belgän kızıy avız kırıyı belän kölemseräde:

- Ül-lä-äm! – dip ufıldagan buldı, kılanıp.

Kultık astınnan çıgarıp ber tayagı belän tondırırgamı soñ ällä şul kikimorga?! Şundıy köçle telägen sıtıp, Şämsi protez başındagı avızı açıla başlagan botinkasınıñ balçıklı oçına häm şul botinkalar kaldırgan pıçrak ezlärgä karap, uñaysızlanıp, ğayeple kıyafät belän koridor buylap atladı.

Salım inspektsiyäse, salım politsiyäse, statistika idaräse, kullanuçılar hokukın yaklau komitetı, litsenziyä komissiyäse, ekologiyä fondı, pensiyä fondı, mäcbüri meditsina strahovaniyesı fondı, sotsial strahovaniye fondı, yul fondı, mäğarif fondı, eş belän täemin itü üzäge, şähärne tözekländerü häm yäşelländerü fondı – säğat tözätüçe “tähetenä utırır öçen” Gosman Cäliloviç birgän şul isemlekne ozak karap tordı Şämsi, uramga çıkkaç. Äye, eşlärgä teläüçelärne savarga, talarga teläüçelär çiratı zur ikän şul! Bolarnıñ barısın da yörep, yırıp çıgıp bulırmı soñ? Alarnıñ härbersendä küpme ruhi imgäk, küpme ählakıy bandit utıra bit äle! Barısı da üzenä ihtiram taläp itä.

Barısı belän dä baş iyep söyläşergä kiräk! Berse dä ber tiyenlek şul käğaz kisägen tiz genä yazıp birmäyäçäk! Ällä nindi soraular birep tinterätäçäk! Üzeneñ alıştırgısızlıgın kürsätep aptıratıp beteräçäk.

Nişlärgä? Ällä soñ kadalıp kitsennärme? Üzlärenä bulsınmı tanıklıkları! Üzläre aşasınnarmı beleşmälären! Bädräflärenä çäçäk itep elsennär sänä käğazlären!

Byurokratiyägä şundıy teläklär teli-teli Şämsi bazar ofisınnan çıktı. Kaytıp kitärgäme? Barırgamı? Gorur garip bulıp kalırgamı? Gorurlıgıñnı kesägä salıp torırgamı?

- Bar, enem, bar, - digän süzlärgä artına borılıp karadı Şämsi. Ofis işege töbenä Gosman Cäliloviç çıkkan ikän. – Oyalma, tiyeşlesen sora! Kurıkma, üzeñ keşe bulıp kalsañ, kantur küseläre genä gorurlıgıñnı taptıy almas.

Şiklär, ikelänülär şunda uk yukka çıktı. Näzek barmaklı ir-atnı kürsä, ciränä torgan ğadäte bar ide Şämsineñ. Läkin ni gacäp: küzlege aşa da nurlı itterep karıy torgan bu keşeneñ näzek barmakları, kiresençä, anıñ keşeleklege, şäfkatlelege, itağatlelege turında, çit keşeneñ hälenä kerä belüe turında, mohtac keşelärgä karata kılanusız miherbanlı buluı turında söylilär kebek toyıldı Şämsigä...

- Bar, enem, bar!

Kitte Şämsi.

Tramvaydan töşep, mañgayına KUPAÇİiSRİ digän serle abbreviatura yazılgan ike katlı binanı tiz taptı ul. Şunıñ berençe katında yaña oyışmalarnı terkäü üzäge bulır, dip añlatkannar ide. Kerde. Karañgı koridor buylap kapşanıp barganda ike tapkır keşelärgä, öç tapkır stenaga söyäp kuyılgan nindider planşetlarga bärelsä bärelde, ämma kiräkle işekne taptı.

Şakıdı.

Tınlık.

Katırak şakıdı... Tagın...

“Keregez!” dä yuk, “Kem bar?” da işetelmi.

İşekkä törtte. Açılmıy. Bikle ahırısı... Närsä buldı inde bu? Töşke yal vakıtı disäñ, irtäräk bugay...

- Äy, abzıy, kitebräk tor äle!

Artında yañgıragan bu tavışka, üzenä äytälär dip belmäsä dä, borılıp karadı Şämsi.

İkençe kattan töşä torgan baskıç yanında ber şäülä çalındı. Yakınaygaç, anıñ kulında savıt-saba öyeme kürende. Koridornıñ tege başınnan tonık kına sirpelgän yaktılık nurında Şäülä, ällä niçägä bögelä-sıgıla, ber kulına tälinkälär totkan kileş, ikençese belän kesäsennän, şaltır-şoltır kiterep, açkıçlar bäyläme çıgardı. Tsirk artistı diyärseñ, gäüdäsen sigezgä böterep, şul açkıçların ber kulı belän mäş kiterüe anıñ bu ölkädäge zur täcribäseneñ dälile ide. Şämsi çitkäräk taypıldı. Aña kiräkle işekneñ hucası bulıp çıkkan Şäülä, kilep citkän uñayga, açkıçın yozak tişegenä kiterep tä tıktı, borıp ta cibärde. İşek açılgaç, koridor beraz yaktırıp kitte. Şäülä peläş başlı yäş kenä yeget bulıp çıktı.

- Gafu itegez, Sez monda eşli... – Şämsineñ şul soravı tämamlangançı uk cavap yañgıradı:

- Monda. Läkin bügen priyem tämam.

- Alaysa, äytegez genä, eşmäkär tanıklıgı alır öçen nindi doku...

- Änä stena! İsemlek – şunda! Ürnäkläre dä bar.

Şäülä başka mäğlümat birmäde, şuña kürä Şämsi stenanı öyränep kararga buldı.

Baya, kergändä, bärelep kitkän keşelärneñ berse stenaga tekälep närsä bulsa da kürergä tırışıp azaplana ikän – şul kıçkırıp endäşte:

- Monda ul, yaktaş!

Şämsi anıñ yanına barıp bastı. Koridornıñ bu başında vodorod perekise häm çäç buyıy torgan tagın ällä nindi reaktivlar ise añkıp tora. İñ kırıy işektä – kürsätkeç:

“Damalar zalı”. Başın bik yugarı kütärep karagan keşe genä östäräk tagın ber yazu kürä alır ide. Anısında, öç yulga bülenep, ber süz yazılgan: “Çäçt – araşh – ana”. Läkin Şämsi anı kürmäde – tankistlarnıñ buyı ozın bulmıy. Ul, “yaktaş”ka kuşılıp, isemlekne ukırga azaplandı, “yaña oyışmalar registratsiyä uzege”nıñ eş recimın yazıp alırga karar itte.

Eşmäkär tanıklıgı alır öçen taläplär isemlegen kürgäç, Şämsi tagın sugış kırına eläkte. Ayak kültiläre sızlanıp kuyganday buldı. Çınlap ta, üz yortıñdagı käğaz kortlarına karşı sugış alıp baru tegendäge açık front belän çagıştırganda avırrak ikän. Başta hakim isemenä gariza yazası, annarı şähärdä niçä byurokratik oyışma häm uçrecdeniye bar – şularnıñ barısınnan ul garizaga “viza” kuydırıp çıgası, iñ soñınnan garizanı baş byurokratnıñ kantselyariyäsenä iltep biräse ikän!

- İmzalarnı cıyu, mögayın, ber-ike atnaga suzılır, - dip farazladı Yaktaş. – Annarı “Huca” küpme kötterer bit äle...

Anıñça, häzer bu turıda eç poşırıp torırga tügel, ä kiläçäk biznes öçen ber “yartı”nıñ başına citärgä kiräk...

Ber yartınıñ başına citü genä äz bulgan küräseñ – sälämä kiyemle sukbaylarnıñ yal itep çıgu urınına äylängän häyerçe sovet aşhanäsendä, ike kön elek ük bozılgan çögender salatı kapkalıy-kapkalıy, tagın ber “kızıl”nıñ “kiräge birelgän”. Küpme utırılgandır şul “tuklanu noktası”nda – bilgesez. Sasıgan salat mikroblarınıñ bu sıynfıy bulmagan bäreleşne kızdıra töşüe genä mäğlüm. Aşhanädäge “kiç utıru” yılıy-yılıy cırlangan cır belän militsiyä bülegendä tämamlangan:

“V Mozdok ya bolşe ne yızdok, Tı vsem skaci o tom, bratok!”..

Militsioner yegetlär keşe bulıp çıkkan – “bu imgäktän närsä alasıñ inde” dip, aynıtkıçka iltep torırga irengännär dä, kesäsendäge tanıklıgınnan adresın ezläp tapkannar.

Ätise dä, ulınıñ bik siräk “kapkalavın” istä totıp, açulanmagan, sügenmägän, başın taşka ormagan, ulınıñ kostyumın saldırgan da kertep yatkırgan.

Dürt yöz utız öçençe kön şulay uzgan.

***

Bik tırışsa da, kiçä niçek öygä kaytıp citkäne Şämsineñ isenä töşmäde. Yaktaş belän utırgan aşhanä... istä.. İserek bomc marca... istä. Anıñ başta üzen “ikäüläşep sınap kararga täqdim itüe”, ä annarı kultık tayakların urlap kitärgä mataşuı... tomanlı gına bulsa da häterdä... Tuktale, militsiyä dä buldı tügelme soñ?! Berärse belän sugışılmagandır iç... Yuk şikelle. Kıynalgan, tırnalgan, yırtılgan urınnar kürenmi kebek üze. Baş çatnıy çatnavın, tik kullar sınmagan şikelle, ayaklar da...

İh-hi-hi, ayaklar!.. Ayaklardan kalgan kaldıklar!.. Alarga yalgangan protezlar...

İçmasam, sızlamasınnar ide monıñ qadär!..

Kiyende Şämsi. Uramga çıktı.

Dürt yöz utız dürtençe kön başlandı...

Sömsere koyılgan köz azagınıñ kışka äylänep bargan eç poşırgıç küñelsez köne. Koyaşın äytsäñ – anısınıñ soñgı kat kayçan çıgıp, kayçan keşe küzenä kürengäne dä häterendä yuk Şämsineñ. Bolıtı disäñ – aları, ni açılıp kitärgä, ni yılarga belmiçä, agaç başlarında elenep tora. Ayak astı ällä yüeş, ällä pıçrak, ällä bozlı – käyefeñ bulmasa, añlarlık tügel. Änä tege yeget belän kızga gına ul koyaşınıñ da, bolıtlarınıñ da, sukmaktagı pırçaknıñ da kiräge yuktır.

“Bähet cimeşe aşap çıkkannar inde bolar bügen. Yuksa, irtük nişläp yörsennär uramda?!” dip uylap bardı alar artınnan Şämsi. Anıñ bu eçke replikasında yöräk ärnüe dä, yegettän könläşü dä, böten keşelek dönyasına üpkäläü dä, yegeteneñ belägenä asılıngan kıznıñ zifa gäüdäsenä kızıgu da, soklanu da – barısı da bar ide. İr-at zatınıñ soklanulı küz karaşın, üzenä kızıgıp karavın küñel küze belän kürmägän, hıyal antennaları aşa toymagan hatın-kız barmı ikän!.. Kızıy borılıp karap aldı.

Çü, kaydadır küptän tügel genä kürengän kebek buldı ul yöz Şämsigä. Häter maşinası eşkä kereşte: tanışlar... kunakka barular... tramvay... kitpahanä... veterannar sovetı... bäyrämnär... tamaşalar... soñgı könnär... Tukta, tukta! Soñgı könnär...

Kiçä genä kaylarda bulındı? Küp yörelde bit, küp keşe kürelde... Yakın, yakın! Bu kızıynıñ küz karaşı... Şul vakıt yegetneñ nindider süzlärennän hihıldap bargan kızıy kıçkırıp kölep cibärde:

-Uf, ül-läm!

Şul! Näq üze! Bazar ofisındagı tırnak sırlap utırgan cansız maneken bit inde bu!

Şular artınnan çatnagan başnı österäp bara-bara tuktalışka citelgän.

Pohmeldän çirläüçe tagın ber särhüş kebek österälep, çıynap, çıyıldap, tuktalışka “terlek taşuçı” kuşamatlı LİAZ kilep tuktadı. Ahıldap-uhıldap, işeklären açtı. Ber koçak keşene kosıp çıgardı da, ike koçaknı suırıp aldı. Avtobus salonına kerüe buldı Şämsineñ – aldagı biş-altı yeget, aña urın birergä dip, torıp bastı.

Dönya üzgäräme soñ? Üzgäräder dä inde... Menä sin dä ayaksız kileş dürt yöz utız dürtençe kön yäşäp yatasıñ bit äle!

Avtobustan çıkkaç, monıñ şulay buluına tagın ber kat inanırga turı kilde aña.

Kinoteatr mäydanında miting bara ikän. Säyäsi miting. Kızıl plakatlar. Olı yäştäge keşelär.

“Kommunistlar” – dip uyladı Şämsi. Tärtip. Oyışkanlık. Yegermeläp keşelek törkem urtasında, kuldan kulga küçep, dinamik akıra da bakıra:

- ... üzläre şulay yäşäp karasınnar!

- Tegese – durak!

- Oligarhlarga – ülem!

- Hökümätne – doloy! Halıkka karşı recimnı – hökemgä!

Kinät törkemnän ber aktivist oçıp çıktı da Şämsineñ karşında uk päyda buldı. Kürşe Kärim haci ikän. Kilep tä citte, eläkterep tä aldı.

- Äydäle, Şämsetdin enem, - dip, mitingnıñ tribuna kebek yagına österi dä başladı.

Kärim tözeleştäge fufaykalı sorı ber brigadirga ohşıy. Şuña kürä aña karata ihtiramı vatık krannı hörmät itkän slesarnıkı çaması gına bulsa da, Şämsi buysındı häm berniçä mizgeldä, törkem urtasına kerep, eksponat räveşendä kürgäzmägä kuyılganın sizmi dä kaldı.

- Karagız, - dide kürşe babay, aña Lenin babayça kepkalı kulı belän törtep kürsätep, - menä ul, häzerge “demokratik recim”nıñ idarä cimeşe. Yap-yäş kileş sugış invalidı bulıp kalgan yeget. Sovet çorında üzebezneñ il eçendä sugış bulırga mömkin ideme, anda keşelär ülü, imgänü kebek hällär bulganı bar ideme?

Yegermeläp kommunist hor belän “Yuk!” dide; kıçkıra-kıçkıra görläşte, şaulaştı, kul çaptı. Şämsineñ küz aldında hökümätkä telegram tekstı tiräsendä ızgışıp aldılar, anda ällä kemgä ällä nindi ultimatum kuydılar. Şämsine onıttılar. Ul, beraz Kärim haci yanında kultıksaları belän taptangalap tordı da, miting mäydanınnan çıgıp kitä aldı. Häyer, cıyılışta katnaşkan kart-korı kollektivı üze dä bügenge programma-maksimumnı ütägän ide bugay – taralışa da başladı. Şämsi, kultık tayakları belän asfaltnı şakıldata-şakıldata, Ak yort tarafına borıldı, ä vlastlarnıñ äle genä “imanın ukıtıp algan” bolşeviklar uramnıñ karşı yagında urnaşkan mäçetkä kerep kittelär.

Gomergä säyäsi uylar uylıy belmäde Şämsi. Yaktı dönyaga tudıñ ikän – üs, üsäseñ ikän - yäşä, digän kebek yäşäde; kuşkanga kürä – ukıdı; boyırganga kürä – armiyägä kitte, sugışka kerde, tordı da attı, tordı da attı... Şuña kürä kart kommunistlarnı sükmäde dä ul, cällämäde dä. Anıñça, böten cirdä üz banditları, satlıkları, betläre, üz divanaları, üz geroyları, üz izgeläre inde.

***

Şämsineñ tugan şähärendä rähät: barlık şundıy keçkenä şähärlärdäge kebek ük ber üzäk mäydan, densez Leninnıñ kepka totkan kulı belän seltänep toruçı häykäle, şul tirädä ük hakimiyät binası, bazarı, mäçete häm çirkäve... Şuña kürä militsiyäneñ eşe ciñel – saklıy torgan, şımçılık başkara torgan obektları kul astında. Barısı da küz aldında, yaktıda. Ä karañgı uramnar alar ni... alar – anda yäşäüçe keşelärneñ üz eşe.

Militsiyägä eş üzäktä dä citärlek. Änä, bazar yanındagı yul buyına küpme maşina tezelgän!

Arkalarına ak zur häreflär belän “GAİ” dip yazılgan ike gazrail halıknı cäzalau öçen çirattagı reydka çıkkan. Maşinalarnıñ artkı nomerların, monda maşina kuyarga yaramıy digän sıltauga nigezlänep, saldırıp algannar da, häzer şularnı çiratka tezep bastırılgan hucalarına satıp toralar. Bu da bazar!

Üz maşinalarınıñ nomerların satıp alırga çiratta toruçılar arasında Şämsineñ küzenä Tayfun abıysı çalınıp kitte. Aşık-poşık şunda taban çatakladı.

Ul yakınlaşkanda, Tayfun gazrailneñ keçesenä keşe hokukları turında lıbırdap mataşa ide:

- Bavçı-tı, minem numerlarnı saldırıp alırga sez ne imee...

- O-ho-ho! – dip, intsedentnıñ başında uk “telle”neñ avızın tomalauga kereştelär, - umnik tabıldı! Menä sin nomerlarıñnı bügen tügel, ä irtägä... idarägä kilep... alırsıñ inde, yäme?! Bezneñ hokuklar turında da lektsiyä tıñlap kiterseñ... Ä bügengä maşinañnı, bud dobr, ştrafstoyankaga kuyıp torırbız, bik akıllı bulsañ...

Sleduyuşiy!..

- Yuk, yuk! Min şayarttım gına, yegetlär! – dip şartlap çıga yazdı mesken fän kandidatı.

– Sin närsä, Albert enem, tanımıysıñmı ällä?! Sin minem Şämsi enekäşem belän bergä kitkän ideñ bit armiyägä.

Şämsi barıp ta kerde alar arasına, abıysın yolkıp ta aldı:

- Nigä sin şul şpanaga yalınıp torasıñ, - dide ul abıysına. Albertka da işettererlek itep äytte. Belsen, halıknıñ cilegen kem suırganın belmilär dip uylamasın.

- Tukta inde, Şämsi, minem nomerlar anda bit! – dide, kabalanıp, Tayfun.

Kultık tayagı belän ber genä seltände Şämsi – abıysınıñ maşina nomerları tege “gazrail”neñ UAZigınnan bik tiz tabıldı. “Sine berär atnaga Groznıy uramına bastırası ide, suka, - dip pışıldadı Albertnıñ kolagına Şämsi. – Karap karar idem, andagı halıknıñ maşinalarınnan nomerların niçek saldırır ideñ ikän”. Äle tagın şul süzläre artına uk “bifşteks!” dip tä östämäkçe ide dä – tıyılıp kala aldı.

“Bifşteks” başta kızarıp çıktı, annarı zäñgärlände, akaydı, tirä-yagına karanıp aldı, zähär bäbäklärennän çatkılar çäçrätte. Läkin ul çatkılar zägıyf ide inde, zägıyf häm kurkak ide. Alarnıñ çäçräve üläksä çukıp yatkan şakalnıñ arıslanga ırıldavı kebek kenä bulıp çıktı.

Bazar yanınnan kitep, maşinanı tüläüle urınga kertep tıkkaç häm ike peläş yegetkä “ber säğatkä” un sum tüläp kaldırgaç kına añladı Şämsi: gaişniklar zerägä genä şulay tırışmıylar ikän maşinalarnı tegennän kuıp.

Yarım-yortı ayaklar belän österälep yöri torgan tormışnıñ bügen dürt yöz utız dürtençe köne. Dürt yöz utız dürt – şul sannıñ ber ay gına yörep kalıp şartlagan tank nomerı belän turı kilüen närsägä dä yurarga belmiçä, Şämsi fasadında kolonnalar tezelgän biş katlı mähabät binaga – rayonnıñ Ak Yortına – kilep kerde. Bügen halıknıñ säyäsi aktivlıgı kütärelgän könmeder – hakimiyät binası karşında aña plakatlar kütärgän öç keşelek tagın ber piket oçradı. Boları İserek Boris zamanında aldangan häm talangan “aktsionerlar” bulıp çıktı. Plakatlarınnan añlaşıngança, alar şähär başlıgınnan MMMnıñ burıçların taläp itälär ikän. Berse, täbänäk kenä buylı, başına iske eşläpä salgan häm muyınına yegermençe ğasırnıñ citmeşençe yıllarında uk modadan çıkkan çäçäkle çuar galstuk elgän ir-at, barısın da uzdırgan – kükrägenä “Açlık: ülsäm üläm, ämma akçasız monnan kitmim!” digän yazu berketkän.

Ak Yortta Çeçen sugışı invalidın “bu geroy kayçan kiler ikän inde” dip kötep utırmıylar ikän. İşeklärne açıp, foyega kerügä, rezin tayak totkan ment päyda buldı karşıda.

- Kem? Kaya? Kem yanına?

“Sineñ ni eşeñ bar anda, böcäk!” – dip, cäyelep torıp yözenä çäpise kilü teläge tudırdı ul Şämsidä. Ämma bu teläk kultık tayagınıñ totkasın yomarlagan yodrıkka kısılıp kaldı. Cäncal kuptarıp, bu tarakannar belän eş çıgarıp bulmasın yahşı añlıy ul. Yugıysä, izolyator podvalına tıgıp kuyarga da küp soramıy bolar. Üzläre äytmeşli, huligan ni dä alarga, invalid ni – barısı da ber kötüdän!

- Min ni... “Huca”ga gariza belän kermäkçe idem, - dide dä Şämsi, üzeneñ tınıçlıgına ise kitte.

- Bulmıy!

- Nişläp?

- Menä şulay! Piketnı kürdeñme? Kürdeñ! Häzer mer şularnıñ väkile belän söyläşülär alıp bara... İrtägä kilerseñ.

***

Enesenä karıy da Tayfun, sıkragan yöräge belän tagın ber uftanıp kuya: tatarnıñ iñ eşkä yaraklısı kırıla yäisä kanatsızlana la! Menä bit, Şämsi enekäşe dä Ak Yorttan bik käyefsezlänep çıkkan ide, häm maşinaga kerep utırgaç, tagın eşe barıp çıkmas kebek söyli başladı:

- Älbättä, televizor, radio kebek apparatura yäisä suıtkıçtır, tuzan suırtkıç işeder cihazlar remontlau belän şögıllänsäñ ide ul, - dide, hıyallanıp.

Tayfun, iske maşina kaldıgınıñ starterın sügä-sügä uylandı: ih, biçara, anıñ öçen ukırga kiräk şul. Läkin monda, byurokratiyä oyasında, ni yomış yomışlap yörgänen soramadı. Kiräk dip uylasa, üze söylär äle...

Anıñ uyların ukıganday, Şämsi üz hıyallarına östäp kuydı:

- Tik... e-he-he... ukımıyça, niçek alınasıñ andıy eşkä!

Äye şul, ukımıyça bulmıy! Nihayät, üzeñ dä añladıñ da bit, ämma soñ inde! İh, yeget!

Tege çakta närsä digän ideñ? “Bezneñ ğailägä ber ğalim citkän inde” imeş! Şunda, institut bulmasın da di, hiç yugında tehnikumga kerä ala ideñ bit. Alay da hönärle bulgan bulır ideñ, armiyägä soñrak kitär ideñ, bälki bötenläy başka yaklarga eläkkän bulır ideñ dä sau-sälamät kaytır ideñ...

Bolarnı Tayfun teldän äytä almadı, uyladı gına...

- Yarar, enem, närsä bulsa da uylap çıgarırbız äle. Ukuın da ukırsıñ... Nişlibez soñ häzer, öygä kaytabızmı?

- Minem bügengä eş bette. Ä sin üzeñ bazar tiräsendä nişläp yöri ideñ soñ äle atna urtasında, sorarga da onıtkanmın.

- Mäktäptä ike genä däresem, ä institutta bötenläy buş könem. Kiçkä İndira apañ belän kunakka barasıbız bar, şuña äflisun-mandarin kebek närsä alıym dip kenä kergän idem, uzıp barışlıy gına.

Şämsineñ könnär buyına azaplanıp şähär buylap yörüen küz aldına kiterde Tayfun.

Mesken, sizdermi genäder inde. Arıp, eştän çıgadır labasa! İçmasam, ayaklarınıñ berse genä bulsa da isän bulsa ide! Bigeräk uñaysızdır inde ul - bötenläy ayaksız. Menä bit, ayaklar selkenä, alar eşli, kıymıldıy, gazga basa, muftanı caylıy, kıskası, bar alar! Ä bulmasa? Menä bu barmaklarnı niçek selketer ideñ?! Tayfunnıñ küñele çımırdap kitte şul uylardan, “allam saklasın!” dip pışıldadı irennäre. Enekäşkä ber sälämä genä bulsa da maşina kisäge alıp birergä inde! Hiç yugında ber iske “Zaparay” kaldıgı. Yärdäm itergä enekäşkä, bulışırga kiräk!

Bu uylar Tayfunnıñ başında berniçä sekundta uylanıp ölgerde, äylänep tä çıktı.

- Bäyälär artıp toramı, - dip soradı Şämsi.

Bäyäläre artkanga ise kitmi Tayfunnıñ – anısı sistema anıñ häzer. Bütän närsägä eçe poşa: böten säüdä ölkäsen Könyak keşeläre, Kavkaz säüdägärläre basıp algan – ni teli şunı kılanalar. Bazarda da şular huca.

- Universitet, aspirantura diplomnarım bar, dissertatsiyälär yazdım, inde studentlar ukıtam, - dip tämamladı kıska gına sorauga ozın cavabın Tayfun, - ä menä şul paradoksnı añlıy almıym.

- Härkemneñ üz eşeder inde, abıy,- digän buldı aña karşı Şämsi.

- Şaytan belsen! Şunısı kızık tagın, küpme genä sügensäm dä şular hakında, üzem tegesenbusın alırga haman bazarga kiläm bit inde...

- Äytsäm äytim inde, min dä eşkä bazarga urnaşırga yörim bit, abıy...

Yuk, digän uy yögerep ütte Tayfunnıñ baş miye buylap, bu tilerä başlagan bugay. İke ayaksız invalidka bazarda nindi eş inde ul?! Protsentka tegelärneñ tovarların satışırga?

- Şul “karalar”nıñ kolı bulıp yörergäme, - dimiçä tüzmäde, näfräten yäşerergä dä tırışmıyça.

- Äy, kol di inde siña! – Şämsi dä üz çiratında kızıp kitte. Şuña kürä abıysın yüri kotırtıp alırga buldı. – Alam da tovarların, kioskta satıp utıram. Şunıñ öçen miña keremnän öleş çıgaralar – hezmät hakı.

- Eşlämä, kermä monda, urnaşma bazarga dimim, enem. Üzeñä kara! Läkin minem ul halıklar turında fikerem ber: eşli torgan keşelär tügel, ä keşe aldap, başkalar isäbenä yäşäüçelär. Başka halıklarnı çüpkä dä sanamıylar inde. Alar öçen akça, tabış kına bar dönyada, şular hakına keşe dä üterälär alar, anasın da sata, atasın da...

- Nigä şunıñ qadär yaratmıysıñdır inde şularnı... Alar da şundıy uk keşe bit inde.

Alar da üzlärençä tırışa yäşärgä.

- Keşe imeş, - dip avır suladı Tayfun, maşinasınıñ rulen äyländer-äyländerä mäçet territoriyäsenä borılıp. – Nindi keşe bulsın alar? Üzeñä kara! Kem sine imgäk yasadı, gafu it, älbättä? Kem?.. Seberdäge vakıyganı söylägänem bar inde siña. Nu... tege... çiçännärneñ räis Kotlıgildinne kıynavı turında... Ul Saydul digäne gmeremdä küz aldınnan kitmäs ahırısı.

"Saydul, Saydul", - dip uylandı Şämsi. Tagın tege Saydul, Şämsi belän Harkeviçnı, aldap, minalar östenä yünältkän yırtkıç yılmayulı Saydul iskä töşte. Şunnan soñ gına abıysınıñ nervısına tiyüdän tuktadı Şämsi, çınında bazar tiräsendäge “berdänber yüvelir däräcäsenä däğvalavın” belderde. Menä, alla yazgan bulsa, kiläçäktä vatık säğatlären kütärep Tayfun da, duslar-tanışlar da Şämsi yanına yögeräçäklär äle...

Mäçet yanına barıp tuktadılar. Tayfun maşinasınıñ işegen bikläde dä, dini kitaplar, kalendarlar, suvenirlar, kiyemnär, äsbaplar sata torgan kibetkä yünäldelär.

Şämsi armiyägä qadär berniçä tapkır kergälägäne bulsa da, bu yulı mäçet kibete eçendä nindider cılılık, küñellärne yuata torgan tınıçlık sizde. Korän kärimneñ häm başka izge kitaplarnıñ vitrinaga kuyılgan nöhsälärennän güyä küzgä kürenmiçä genä nindider nurlar sirpelä! Bülmäsendäge havasına da, äyterseñ, monda gına bula ala torgan huş islär taralgan. Bernindi kabalanuçı yuk. Berkem tavışın yarımpışıldaudan arttırmıy.

Sorasañ, itağatle genä cavap birälär. Soramasañ, “Sezgä närsä kiräk?” yäisä “Menä monısın alıgız!” dip tinterätmilär, tovar takmıylar. Dönyanıñ böten mäşäqatläre erep onıtıldı. Kükräkkä hava avır sulap tügel, tın yulların açıp, irkenläp kerde.

Bolarnıñ barısın da Şämsi bälki uramdagı hava torışı belän dä bäyläp karagan bulır ide, ämma Tayfun anıñ kolagına kilep: “Sizdeñme mondagı energiyäne?!” dip pışıldagaç, arkası çımırdap kitte.

- Kitap bulıp çıgarılaçak dini kalendarga kiläse yılga zakazlar kabul itäsez dip ukıgan idem – yazılırga mömkinme? – dip soradı Tayfun satuçıdan.

- Bula, bula! Tik alar ber törle genä tügel, berniçä näşriyätnıkı bulalar bit. Sezgä kaysısı kiräk?

Şämsi öçen bolar barısı da añlaşılmıy torgan detallär ide. “Filolog şul, ğalim, - dip uylandı, alar süzenä beraz gına kolak salıp, Şämsi, - kalendarnıñ da teläsä kaysısı yaramıy ikän moña”.

Şul çak işektä kürengän keşe iğtibarnı cälep itmiçä kala torgan tügel ide.

Kerüçeneñ ike kulı da yuk! Bu şul qadärle gayre tabigıy küreneş ide ki Şämsi öçen, ul hätta üzeneñ dä şundıy uk häldä buluın onıtıp cibärde. Ä kulsız yeget üze artınnan şapıldap yabılmasın öçen işekne arkasına teräp yaba-yaba äkerten genä, ämma sallı itterep, kör tavış belän “Ässälamäğaläykem, cämäğat!” dide. İke invalidnıñ küz karaşları oçraştı. Üzara tel belän tügel, küñel küze yärdämendä añlaştılar: sin dä Çeçnyadan bugay, agayne... Annarı yeget Tayfunnıñ satuçı belän äñgämäse betkänne kötep tordı da, biredä yaña keşe tügellegen kürsätep, satuçıga endäşte:

- Saniyä hanım, hädislär yazılgan audiokassetalar kaytarırga tiyeş ide Saydul, kaytarmadımı?

“Dönya şundıy tarmı ikän?” Mäktäp işegaldında minaga elägep şartlagan tanktan çıkkanda Harkeviç sügengän ide şul: “Keşe tügelseñ ikän sin, Saydul. Yırtkıç ikän.

Kurkak yırtkıç”.

Tayfunnıñ da, bu isemne işetkäç, ğadäti ber häräkäteneñ tuktap kaluı sizeler-sizelmäs kenä çamalandı. "Talçıda Kotlıgildinne, kıynap gomerlek garip yasap kaldırgan bandit tügelder bit?” Unike yäşlek Säfärgalineñ "Üteräm min anı, barıber tabam" digän süzläre iskä töşte. "Ütererseñ alarnı, - dip kuarlandı Tayfunnıñ küñele. - Alar äle böten dönyañ kırılıp betkändä dä, mäyetlär astına kaçıp kalıp, ürmäläp çıga torgan şakallar bit!"

Saniyä hanım kulsız yegetkä başta siskänep karap kuydı. Annarı, yanınarak kilep, kurkınganrak kıyafättä pışıldadı:

- İşetmädeñmeni? Uzgan atnada uk bit inde...

- Närsä bulgan?

- Citmeşençe kilometrdagı küper töbennän tapkannar. Maşinada bulgan. Avariyä, digän bulalar. Üzläreneñ mafiyäse üterep taşlagan, dip tä söylilär. Başı izelep betkän di...

“Alla kiçerüçe dä, cäzasın da birüçe”, - dip pışıldadı Tayfunnıñ irennäre.

Uramga çıktılar. Äkren genä maşina yanına çatakladılar. Ayak astında noyabr başınıñ ber erep, ber tuñdırıp intektergän karlı-bozlı botkası çıtırdıy-şıpıldıy. Tigez genä atlap bulmıy. İkençe yaktan, ayak astınıñ tigez, taygak şoma bulmavı Şämsi öçen kulayrak ta äle – tayaklar şumıy.

Alar maşina yanına barıp citkänçe, arttan kulsız yeget kuıp ta citte, "İsän-imin yöregez!" dip endäşep, tiz-tiz atlap uzıp ta kitte. Tayfunnıkı yanında uk torgan keçkenä maşina yanına barıp tuktadı. Anıñ şulay citez häm kıyu häräkätlären üzençä añlap, cälläp kuydı Şämsi. Yörtälärder inde biçaranı! Läkin yeget, ber ayagın ällä niçeklär itep kılandırıp kütärde dä, fokusçı kebek küz iyärmäs häräkätlär yasadı – maşina işege açıldı. Yarar, açsın da di – monısın añlarga bula, yörtüçese kilgänçe utıra torıym digänder. Läkin Şämsineñ gacäplänüenä karşı, yeget şofer yagına kerep tä utırdı, işek yabılıp ta kuydı. İnde aptıraudan, gacäplänüdän baskan urınında katıp kalgan Şämsi tagın üzençä farazladı: nu, rul tiräsendä hıyallanıp kalıym di torgandır inde mesken... Läkin bu faraz da döreslekkä turı kilmäde – baştan tegeneñ maşinası fırıldap eşli başladı, annarı äkeren genä kuzgalıp ta kitte. Şämsi kulsız yegetneñ yugarı kütärelgän tezlären genä kürep kaldı maşina täräzennän.

Bu hälne kürep torgan Tayfun da şundıy uk halättä tora ide.

- İşetkänem bar ide bu fenomenal yeget turında. Menä kürdek tä inde, - dide ul, maşinaga kerep utırgaç. – Kürdeñme... ömetsez şaytan dilärme äle... Şuña kürä sineñ hällär iñ naçarı tügel, enem... Eşli dä başlarsıñ. Tormış, nindi bulsa da, dävam itä äle ul!

Ämma Şämsigä tiz genä eşli başlarga nasıyp bulmadı. İkençe könne dä, öçençe könne dä garizası adresatka barıp ireşmäde – baştan hakim başkalaga kitkän bulıp çıktı, annarı anıñ hatlar kabul itü bülege başlıgı çirläde. İkençe atna başında gına gariza sekretar tarafınnan mahsus curnalga terkälde, anda vizalar öçen ştamp sugıldı.

Şunnan kitte inde Şämsi böterelep tä butalıp. Yortlar idaräsendä anıñ änise üze eşlägängä kürä, torak mäydanı, ğailä sostavı turında beleşmälär yünätep häm garizaga pasport östälennän möher ezläp ozak yörergä turı kilmäde. Sanepidemstantsiyädän öydä yogışlı avırular bulmavı turında tamga alganda da tanışlık yärdäm itte – Şämsineñ ber klasstaşınıñ äniseneñ kodagıyınıñ ikedän tugan apası şunda eşli ikän. Anıñ “däülät hezmäte” idän yuuudan gına gıybarät bulsa da, yomış tiz ütälde. Rähmätkä dä rähmät äytkän äle, “Ber-berebezgä yärdäm iteşmäsäk, bezgä niçeklär genä yäşise soñ?” dip tä östägän di... Döres äytkän, Şämsi dä şundıy uk fikerdä – Kremllärdän totınıp cämäğat bädräflärenä qadär basıp algan bürekortlarga başkaça karşı toru mömkin tügel!

***

Elegräk bik yış bulgalıy ide, ä häzer Şämsi ayga ber-ike diyärlek tönneñ irtänge yagında uyanıp kitä dä, närsädän uyanganın belmiçä aptırap yatkalıy. Ayaklar borçıgannan uyanılgan kebek üze, läkin uyangaç sızlanu da yuk, avırtu da. Uyanıla şulay, şomlı uylar uylanıla. Özelep kalgan ayaklar turında. Nindider vakıygalar analizlanıla.

Bügen dä tañ tişegennän uyangaç başka kilgän berençe säyer toygı şulay uk ayaklar belän bäyle bulıp çıktı. Ayak barmakların selketep bulmıy... Äy! Alar bötenläy yuk bit äle!

Bulgan närsäne, mäsälän, kul barmakların selketep kara da, annarı üzeñdä bulmagan äğzanı kıymıldatıp kara! Koyrıgıñnı bolgap karale – bulmıy! Çönki ul yuk! Şämsi ayak barmakların kıymıldata almıy. Häm berkayçan da kıymıldata almayaçak! Kayda ul ayaklar?

Kayda ul barmaklar? Avırtmıylarmı ikän? Räncemilärme ikän?! Avırtalardır şul...

Räncilärder... Ayaklarnıñ gäüdädä kalgan öleşläre özelgän urınnan sızlanıp ala – dimäk, özelep kalgan kisäklär öçen ärni. Alar öçen yöräk özgälänä.

Tañ da, änä, ata almıyça özgälänä. Tagın bolıtlıdır. Sızlanular da şuña bulsa kiräk.

Tönge töş iskä töşä.

İmeş, töşendä töş kürep yata ikän. Nindider taşlandık yort. Şunıñ idän astında banka.

Banka eçendä çerek pomidor. Çerek pomidor eçendä tagın ber taşlandık öy. Ul öyneñ idän astı bar. İdän astında banka. Bankada çerek pomidor. Anıñ eçendä... çitän koymanıñ ike yagına basıp, ike keşe talaşa. Säyer, çitänneñ närsä ikänen belmi ide Şämsi, ä töşendä belde. Ul ike keşeneñ berse Şämsi ikän imeş. Ä yuk, ätise bulıp çıktı! Hätta babası! Tege yaktagısı – hatın-kız – kıçkıra: “Ul balanıñ eşenä tülämiçä küp ekonomiyä yasagansıñdır inde, bädbähet?! Anıñ öleşen üzeñä yazıp, bayıdıñmı soñ inde, cirbit?! Yätim ränceşläre alla kargışı bulıp başıña töşsen! Tamagıña utırsın şul sukır tiyennäreñ! Tıgılıp bet, kabähät! Ayaksızlar kalsañ ide!” Şämsi kurka.

Hatın-kız aña başta äüliyä bulıp kürenä, annarı färeştä kebek kanatlanıp oçıp kitä.

Bu yaktagı keşe – Şämsineñ babası – Şämsineñ ätisenä äylänä, ul da tügel, şul uk can Şämsi bulıp çıga. Läkin bolar barısı da, imeş, ber ük keşe – bu tol hatınnıñ yätim balasınıñ çögender kırında eşlägän biş könenä tülämägän oyatsız brigadir. Äy, dip tınıçlana ul, beraz şiklänep, kurkıp torgaç, bu bit töş kenä! Uyana imeş. Töşendäge töşennän uyanıp, berençe katlı töşenä kaytsa... monda babası, kaban duñgızı bulıp, pıçrakta sasıp yata. Üze, yanındagı balasınıñ ayakların kimerä-kimerä, kıçkıra imeş:

“Miña pensiyäne az tülilär! Nigä miña furacnı söyäk onı kuşıp butamıyça gına birälär?.. Hayvannar!” Annarı duñgız urınına nindider zur eşçe stanok päyda bula.

Cir tişegendä ike tıçkan üläksäse söyläşep yata: “Duñgız kileş suyıp ölgermädek monı, äyeme, bacay, häzer yañadan hayvanga äylängänen kötärgä inde, zar-razı!” – di berse.

“Çur, bacay, - di ikençese, - ayakların üzem kimeräm”. Teşlären şıkıldatıp, Şämsi bötenläy uyana.

Yuraularga, ırımnarga, küräzälärgä, küz tiyulärgä, kargış töşü kebek äkiyätlärgä Şämsi ällä ni ışanmıy ışanmavın, şuña kürä bu töştä bernindi mäğnä kürmi. Älbättä, televizordan cıyın yuk-barnı karap, ällä nitkän şarlatannarnı tıñlap yatunıñ “faydası” inde bu. Tagın närsä bulsın?! Kiyerelde Şämsi kulları belän – ayaklar suzılmadı.

Umırtka şırtlap kuydı... Menä änise aña “Yämsez töşlär kermäsen öçen mäçetkä bargalarga kiräk, ulım” dip äytkäli. Döres tä bugay bit!

Tik şulay da, uylanıp yata-yata, başınıñ ber poçmagında kaçıp yatkan tege uyga tagın kilep törtelde: barıp, şul çäçän avılın tabıp, avılnıñ ber kartınnan doga ukıttırıp kaytsañ... Dürt yöz kırık sigez kön bit inde! Dürt yöz kırık sigez kön ayaklar kayadır çerep yata. Bolay, österälep, tayaklarga elenep küp yäşäp bulırmı ikän?! İçmasam, bu ayaksızlık äz genä bulsa da baştan çıkmas ideme ikän... İkençe yaktan... kiresençä genä bulırga mömkin bit. Kanlı sugış urınnarın televizordan gına kürsäñ dä, açu kilüdän tın kısıla başlıy labasa. Ä anda barıp, tege stadionga çıgıp bassañ – ni bulır, kem belgän, böten mäşhär akıldan yazdırmasmı ikän: Sifonnıñ üle gäüdäsen kimerep yatkan aç etlär dä, minaga elägep şartlagan tank ta, ayakları peşkän Şämsine askı lyuktan tartıp çıgargan Harkeviç ta, annarı anıñ Şämsine ayaklarınnan österäp baruı da, häm, nihayät, ikençe minadan soñ häterenä kerep kalgan soñgı küreneş: äle genä “Dolbannıy Samson! Çtob tebya sobaki seli!” dip sügenä-sügenä Şämsine söyrägän Harkeviç urınında, pıçrak balçık häm kar botkası eçendä, anıñ tägäräp kalgan kanlı başı... Harkeviç! Akça eşlärgä dip sugışka barıp kergän avıl mucigı. Kontraktnik. Ä Keşe bit! Minalı kırda yaralını baş yagınnan tügel, ä ayaklarınnan österäü tiyeşlegen kitaplardan ukımıyça da belgän, härbi akademiyälär tämamlamıyça da partizannar taktikasın şäp üzläştergän hohol.. Sizgänder, küräseñ, toygandır, gadi halıknıñ akıl täcribäse äytkänder aña: bolay itkändä ikeñneñ bere bulsa da isän kala... İsän kalu Şämsigä nasıyp bulgan. Ä suışka bargançı tatarlarnı negrlarnıñ ber töre dip kenä belgän ukrain yegete vafat.

Yuk, barıp bulmas... Annarı, kem sine anda yakın kitersen häzer – haman sugış ta kırılış!..

Torıp utırdı. Pult belän genä muzıka kabızıp cibärde. Berniçä minuttan soñ yokı bülmäsenä änise şakıdı:

- Tordıñmı, ulım?

İkäüläşep aş bülmäsenä çıktılar.

- Äni, - dide kaynar çäy şöperdätä-şöperdätä Şämsi, - bezneñ Garif babay kem bulıp eşlägän ul kolhozda?

Änise kulındagı çäynekneñ borını kütärelep kuydı – çıltırap akkan çäy cebe özelde.

- Kem bulıp eşlämägän, disäñ genä... Kayan iseñä töşte äle?

- Yuk, bolay gına soravım. Yahşı keşe bulganmı, belmiseñme?

Kaynatası turında maktanırga avızı zur açılmadı äniseneñ. Şämsi annan älegäçä belgänennän artık bernindi yañalık işetmäde: partkom sekretare (monıñ nindi hönär yäisä belgeçlek ikänlegen Şämsi töpçenmäde), brigadir, saran! üze öy hucalıgı digändä yanıp yörüçe inde! tırış, läkin avıldaşlarınnan kara yanıp könläşüçän! yavızlarnıñ yavızı, läkin balaların ukıtkan...

- Bik beläseñ kilsä, ätiyeñnän soraşırsıñ, - bu süzlär äñgämäneñ noktası buldı.

Borçılmaska, beterenmäskä tırışsa da, Şämsi öçen kön, şulay itep, avır, şikle uylar belän başlandı...

Gariza yazılgan käğazneñ poçmagındagı “begunok” ştampı vizalar, imzalar belän tulgan ide – bügen şunı Ak yortka iltep tapşırası.

Andagı çinovniklardan da aldarak barıp, kötep torıp, nihayät, keşelär kürengän işeklär şart-şort bäreleşä başlagaç, üzenä karata äytelgän berençe süzlärne işette Şämsi:

- Yarar, kaldır makulaturañnı!

İnde tınıçlap çıgıp kittem digändä genä artınnan kıçkırdılar:

- Äy, äy! tuktale! Gariza öçen däülät poşlinası tülägängä kvitantsiyäñ kayda soñ?

Anısı, çınlap ta, yuk ide. Döresräge, andıy poşlinanıñ buluın, tülärgä kiräklegen ul belmäde dä, aña äytüçe dä bulmadı. Nervılanudan kultık tayakları kaltıranıp kuydı, läkin Şämsi üzeneñ cennären tagın tıyıp kaldı. Küpme tülärgä ikänlegen soradı da, “anı tege yulı uk äytsäñ yaramıy idemeni” dip üzaldına işeteler-işetelmäs söylänä-söylänä, çıgıp kitü yagın karadı.

- Nu, yarar, - dip, aña iskitkeç zur märhämätlelek kürsätte garizalar kabul itü öçen cavaplı bülek, - ber genä sum ul, vaşe-to. Kaldır!

Şunıñ belän betkänder dip uylagan ide Şämsi. Bette di siña! Hi... Ul ber sum aldagı vznoslarnıñ, poşlinalar, cıyım häm tuzga da, zakonga da yazmagan ällä niçä törle tüläülärneñ başı gına ikän äle. “Säğat tözätäm disäñ, meditsina kenägäse açtır”, - didelär. Bolar arasında bäyläneş ezläp tormadı – tiyeş bulgaç tiyeş inde – ütäde. Anıñ öçen kanın analizga birde, üzendä SPİD yuklıgı turında beleşmä yünätte, yogışlı tire avırular häm narkologiyä dispanserlarınnan beleşmälär alırga çiratlarda miñgeräde.

Här beleşmä, här ştamp tüläüle ikänlegenä ise kitmäde inde häzer.

Annarı “säüdä häm könküreş hezmäte ölkäsendä töp kagıydälär” digän ber atnalık tüläüle kurslarga yörep aldı. Säğaten dä kaldırmıyça yörde. Avır bulsa da, aksap-tuksap bulsa da yörde. Abıysı maşina belän iltäm dip torganda da annan baş tarttı – ücätlänep, cäyäü yörde. Nihayät, annan “dokument” belän çıktı. Şul “dokument” nigezendä litsenziyä satıp aldı. “Şähsi eşmäkär” tanıklıgınıñ bäyäse äniseneñ ber aylık hezmät hakına töşte. Häzer inde bankta isäp-hisap sçetı açarga, şähsi möher yasatırga, salım inspektsiyäsendä häm tagın ällä niçä törle fondlarda terkälergä röhsät alındı. Bolarnıñ barısına da yögeräse, çiratlarda häldän taygançı torası, kemnärgäder närsäder dälillise, raslıysı bar bit. Sugış betmägän ikän äle, sugış dävam itä...

Sugış dävam itä.

("Beznekelär bit ul!" kitabınnan)