Su, kük häm cir turında hikäyälär

SU

"Çolım" korabında eşlägän çak. Kızıl diñgezneñ koyaş köydergän esse yarları. Hödäydä, Moha, Dcibuti, Kusäyer portları. Bab äl Mändeb bugazı. Aden, Mogadişo, Mombasa, Däras-Sälam, Zanzibar – tagın ällä nindi portlar. Havanıñ börkülegen min böten canım belän toyam, ul çakta tänem totaş erenle betçä belän kaplanganı da buldı. Ä diñgez cile şifalı. Açık diñgezgä çıgu belän tän tözälä, sulışlar irkenäyä.

1964 yılnı "Çolım" parohodın İtaliyä sızıgına kuydılar. Diñgez ministrlıgına eşkä küçkänçe min İtaliyä portlarında yördem. Bu ilneñ niçä portında buluımnı sanap torasım kilmi. Alarnıñ hämmäsendä dä üzençä matur, läkin şular arasında ayıruça oşaganı "Ädrän diñgezneñ iñ güzäl encese" – Venetsiyä. Ul şähärgä min, kim digändä, citmeş-siksän tapkır barganmındır. Zabastovka vakıtında da Venetsiyä uramnarında hozurlanıp yörergä bula ide.

Yöz illedän artık kanal belän bülgälängän unsigez atau. Venetsiyä şul ataularga urnaşkan. Materiktan höcüm itep torgan varvarlardan saklanır öçen anı mahsus atau östenä salgannar. Häzer şähärne materik belän Ponte della Liberta küpere totaştıra, şuña östäp, kalanıñ eçendä tagın dürt yöz küper bar.

Venetsiyäneñ materiktagı öleşen Mestre dilär. Şundagı Kavalkavia (at yulı) dip atalgan mäydannan avtobus sine Ädrän diñgezneñ iñ güzäl encesenä alıp kitä. Tirä-yündä yäşellek, östä – zäñgär firäzä kük. Oçkan koş ta, suda yözgän köymä dä kürenmi. Nindider tılsımlı yak.

Nihayät, avtobus Pyatsa le Roma mäydanına kilep tuktıy. Maşina yulı bette. Şähär üzäge sanalgan San Marko mäydanına barasıñ kilsä, su tramvayı – vaporettoga, Venetsiyäneñ kara akkoşı – gondolaga utırasıñ. Bezneñ, gorur sovet diñgezçeläreneñ kesälärendä gondolaga tügel, diñgez tramvayına tülärlek tä valyuta yuk, şuña kürä bez Venetsiyäne "unberençe tramvay" belän arkılıga-buyga yörep çıgabız.

Uramnar tar, kolaçıñnı cäyep cibärsäñ, yortlarnıñ fasadların totıp kararga bula. Tönnären kapma-karşı balkonnarda yäşäüçe ğaşıyqlar ürelep kenä ber-berse belän übeşä torgannardır. Bügenge köndä adäm balasın tıgızlap tutıru öçen genä salıngan sorı tartmalar keşe küñelendä bernindi dä toygı uyata almıy. Renessans çorında tözelgän yortlar divarlarına keşeneñ kamillekkä omtıluların, ömet-baglanışların señderep kalgannar tösle. Bälki, bez yäşägän şablon tartmalar, alarnıñ şıksızlıgı bezneñ ber-berebezgä kılası märhämätlelekne cuyıp betergänder, digän uylar kilä Venetsiyädä yörgändä. Şulay uylanıp barganda, kinät taş stenaga kilep törteläseñ. Nokta. Kire borılasıñ. Karşıñda çeltärle ak küper. Äkren genä baskıçtan öskä taba kütäreläseñ. Änä açık täräzädän ber yäş kenä kız siña karap yılmaep tora.

Yuk, monda yäşräk çakta kilergä kiräk. Tikmägä genä bu şähärgä cir şarınıñ törle poçmaklarınnan arkalarına ryukzak askan studentlar yabırılmıydır. Kızganıçka karşı, alar arasında bezneñ ildän kilgän studentlarnı oçratkanım bulmadı. Venetsiyäneñ tar uramnarına köçkä sıyıp yörgän türä hatınnarın, fän, ädäbiyät häm sänğat byurokratların anda yış oçrattım min. Bezgä almaşka kiläse yäş buınga, belmim, mondıy bähet täterme, yukmı.

Küper astınnan tavışsız-tınsız gına Venetsiyäneñ "kara akkoşı" – gondola şuışıp uza. Yaltıravık kara buyau belän buyalgan, kızıl bärhet belän tışlangan utırgıçlar, sıñar işkäkçe belän gondolanı oçırtıp baruçı mähabät gondoler. Kolagında bezneñ tatar moñına avazdaş neapolitan köye: "...Nel mare liçido-o-o" yañgırap kala. Ara-tirä şuşındıy güzällek belän oçraşıp tormasañ, sineñ dönyaga karaşıñ, uy-kiçereşläreñ kart alaşa kiçereşlärenä ohşıy başlıydır.

Küperdän töştem. Tagın tar uram. Şuşı uram sine aulak mäydanga kiterep çıgara inde. Bargan cireñnän tuktap kalasıñ. Östä saf zäñgär kük, kölep torgan yort fasadları. Mäydannıñ cılı taşlarında kügärçennär cim çüpli. Ä sineñ karşıñda sineñ küptänge tanışıñ, sine at yaratırga, zurlarga, ihtiram itärgä öyrätkän şähes – kondoter Gattamellata. Häterliseñme, sin başkalanıñ Puşkin isemendäge muzeena kergän sayın şuşı caydak yanına tuktap, tugan İsergäbeñne, anda uzgan bala çagıñnıñ hıyalıy argamakların iskä ala ideñ... Menä, sine azatlıkka öndäüçe bronza şähes Venetsiyädä dä kötep torgan ikän läbasa!

Bu şähär uramnarında köçle tılsım yäşi: kaya gına barma, küpme genä adaşıp yörmä, sin barıber Rialto küperenä kilep çıgasıñ. Mondıy urınnar İvan Groznıyga qadär minem Kazanımda da bulgan. Kala yanındagı ber aulak utrauga cir şarınıñ törle poçmaklarınnan kilgän säüdägärlär cıyılışıp alış-bireş itkännär. Bu 15582 yıl afätenä qadär suzılgan. Rialto küpere – näq şundıy urın. Şuşı küper tiräsendäge yarlarga cilkänle korablar kilep tuktıy torgan bulgannar. Änä, küperdän ille genä adım yıraklıkta Fondako den Turki sarayı. H-HI ğasırlarda salıngan bu mähabät binaga törki halıklarınıñ säüdägärläre tuktalgannar. Şular arasında İdel bolgarları, soñrak Kazan tatarları da bulgandır, mögayın. İtaliyäneñ Urta ğasır hronikalarında telgä alıngan, "bolgari" dip atalgan zatlı künnär, bizäkle sähtiyän çiteklär kayan kilep kergän dip beläsez?!

Äye, minem yırak babalarım monda kilep yörgännär. "Kodeks kumanikus" dip atalgan süzlekne venetsian monahları minem babalarım belän aralaşu, söyläşü maksatı belän tözegännär. Tatarlarnıñ Venetsiyä säüdägärläre belän elemtädä buluları bezneñ söyläm telebezdä dä kürenä. Sabın – sapone, pıyala – fiala, alman – alemane... Centekläp tikşerä başlasañ, tatar telendä meñlägän italyan süzläre oçratırga bula. Kiläçäk tarihçılar (min alarga çın küñelemnän ışanam) halkıbıznıñ ällä nindi illär belän elemtädä buluların açıklarlar äle.

Kır stanında kuna-tönä saban sörep yörgändä, töşke aşka utırsak, bez – yäş-cilbäzäklär, yapon sugışında katnaşkan Asılgäräy karttan Port-Artur turında söylätä idek. Mesken kart sugış turında söylägän arada bez aştagı kalcalarnı sıpırta idek. Min dä, Venetsiyä turında söyli başlasam, dönyamnı onıtam.

Hava tınıç bulsa, Venetsiyädän Mariupol portına altı täülek kaytasıñ. Fevral azagı ide. Diñgezneñ iñ tıngısız çagı. Venetsiyädän çıgıp tugız täülek ütkäç kenä Kerç bugazına cittek. Azov diñgezendä totaş boz. Korablarnı kärvanga cıyıp, bozvatkıçka iyärtep yörtälär. Bozvatkıç alarnı Kerç bugazınnan Mariupolğa alıp bara häm anda kötep torgan korablarnı bugaz aşa uzdırıp cibärä. Bez yakor salıp, kärvan cıyılganın kötä başladık.

"Çolım"nıñ daimi kapitanı İvan Andreeviç Belov yalda ide. Anıñ urınına yäş kapitan Albert Kirpiçevnı bilgelägännär ide. Yäş kapitanga täcribäle yärdämçe kuyıyk dip, küp yıllar kabotacda kapitanlık yögen söyrägän Vakh Storocevnı berketkännär. Storocev çirkäü mäktäbe häm şturmannar kursın gına tämamlagan. Yarım nadan, say belemle ber başlık ide. Ul boyırık birep yäşärgä tämam künekkän ikän, Kirpiçev ta añardan kürep azına başladı. Başta sine smirno bastırıp, yartı säğat notık ukıy, ä notıgınıñ azagında sin anıñ närsä kuşkanın onıtıp beteräseñ kapitan siña sul yakka borırga kuşsa, ölkän şturman uñ yakka borırga kuşa. Ekipac arıdı, alcıdı. Min, kapitannıñ politik yärdämçese bularak, aydan artık komandirlar arasındagı nizagnı sünderep tordım. Citmäsä, korabnı bozda yözärgä äzerlärgä kiräk ide. Ölkän şturman kapitannıñ ber genä boyırıgın da ütämi, ä tegese alarnıñ ütälüen yünläp tikşermi. İkençe şturman belän töne buyı korabnı boz dönyasına äzerlädek. Tañ belengändä genä kayutama kerep başnı mendärgä törttem. Venetsiyädän kuzgalıp kitkännän birle tuktausız ştorm cilterätep tordı. Yünläp yoklap ta bulmagan. Çişenep beterüemne dä häterlämim, oyıp yokıga talganmın.

Elektr çañınıñ ükerüennän bitär, küz aldında kabınıp kitkän ut költäse karavattan kubarıp, salkın palubaga tomırdı. Kayutanıñ stenaları şıtırdap sıtıla. Ayak tabanın bozlı timer palubanıñ köyderep aluı mine aynıtıp cibärde. Kayutadan niçek çıgıp ölgergänmender, spardekta basıp toram ikän. Min bötenläy şärä diyärlek. Suık kaltırata başlagaç kına kire kayutama elderttem. Şul kıska gına mizgel eçendä närsä bulganın añlap ölgermäsäm dä, kayutamnıñ tışkı yak stenası eçkä sıtılıp kerüen, sulyak şlyupkanıñ çelpärämä kilüen kürep ölgergän idem inde. Min kire äylänep çıkkanda, nindider ber yat korabnıñ timer forştevene artka taba çigenep, karañgılıkka kerep bara ide...

Busaganı atlap kergändä avariyä signalı – cide kıska, ber ozın çañ, tönge tınlıknı cimerep, diñgez östennän yañgırap uzdı.

– Şlyupka trevogası! Korab bata! Trevoga! Ekipacga uñ yakka cıyılırga!

Translyatsiyädän trevoga yañgıraganda, min eçke traptan küperçekkä yögerep menä idem inde. Trevoga vakıtında berençe yärdämçeneñ urını kapitan yanında. Korab çit il sularında batkanda, ul iñ başta kapitan kayutasındagı seyfta saklangan yäşeren dokumentlarnı yukka çıgarırga tiyeş. Küperçekkä menep şul turıda äytergä häm kayutalarnı, eş urınnarın tikşerep çıgarga. Batıp bargan korabta keşe kala kürmäsen. Panikaga karşı köräş tä berençe yärdämçe östendä.

Min mengändä, kapitan rubka östälendä radiogramma yazıp azaplana ide. "Avariynaya. ÇM Nedelinga..." dip yazıp kuygan da torataş bulıp katkan. Däşäm, tersägennän totıp cilterätäm, sizmi. Kurska küz saldım. Parohod iñ zur tizlek belän saylıkka taba bara. Döres yul. Bezneñ isän kaluıbız barı saylıktan tora... Saylıkka barıp törtelgänçe su yotıp ölgermäsä...

Uñ yak şlyupkaga taşlandım. İh, sul yak şlyupka kırık graduska yantaygan. Algı şlyupbalkanıñ arkanı blokka kısılgan. Şlyupkanı suga töşerep bulmayaçak. Bar ışanıç sallarda. Ölkän şturman blokka kısılgan arkannı lom belän kayırıp azaplana.

– Kürmisezmeni?! Şlyupka töşmi häzer. Sallarnı äzerlärgä kiräk.

Tarkaludan onıtkanmın. Sal barı tik su eçendä genä açıla ala. Korab tiräse totaş boz. Ölkän şturman lomın ırgıtıp, kotkaru salları yanına yögerde. Min kayutalarnı tikşerergä kittem.

Şturmannar çıgıp ölgergännär. Mehaniklarnıñ kayutaları... Ölkän mehanik. İkençe mehanik... Öçençe... Dürtençe mehanik Solovev başın mendär astına tıgıp yoklap yata.

– Tor tizräk! Batasıñ!

– Anagıznı şulay itim... Yoklarga irek birmilär, parazitlar...

Min anı palubaga söyräp töşerdem. Ul yänä karavatına ürmäläp menä başladı. Yodrık belän berne tondırırga turı kilde üzenä.

– Kiyen tizräk! Korab bata!

Yodrıknıñ yärdäme tide, Solovev kabalanıp kiyenergä totındı.

Koridorga atılıp çıktım. Karşıma elektrik Horoşilov yögerep kilä. Çemodanın kısıp koçaklagan. Telogreyka östennän bolonya plaş kigän. Plaşınıñ cöyläre sütelep, yarılıp kitkän. Şuşı kileş suga sikersä, çemodanı muyınına takkan taş şikelle töpkä söyräyäçäk. Menä nişlätä keşene mal kaygısı!

– Taşla çemodanıñnı, Horoşilov!

Ul anı tagın da kısıbrak koçakladı. Çemodanın koçagınnan tibep oçırdım.

– Yöger ştormtrapka. Batasıñ bit, komsız!

Elektrik kulların selti-selti närsäder kıçkıra. Tıñlap torırga vakıt yuk. Matroslar yäşägän kayutalarga yögerdem. Kayutalar buş. Aş peşerüçe. Bufetçı hatın. Kambuzniknıñ kayutaları da buş. Çıgıp ölgergännär. Monısı dnevalnıy kayutası. Kayutada Tonya Tkaçenko mäş kilep közge karşında irenen kızılga buyap azaplana. Buyıy da tele belän yalap sörtä. Tagın buyıy, tagın sörtä.

– Tonya, nigä kiyenmiseñ? Kaya kotkaru bildämäñ?

– Oy! Min bit äle çäçemne dä taramagan.

– Par kazanı şartlasa, mäñgelek priçeska yasar. Marş spardekka!

– Oy, Zakiroviç, min bit yözä belmim. Östävenä eçke külmägem dä kibep citmägän. Kiçä yuıp elgän idem. – Dnevalnıy divanga barıp utırdı da, biten kaplap yılarga totındı. Östendä yuka külmäk, ayagında biyek ükçäle bosonocka. Mondıy ayak kiyeme belän ştormtraptan töşep bulmıy. Yuka külmäktän suga sikersä, un minuttan tuñıp üläçäk.

– Tizräk kiyen, başsız kızıy! – Runduknı açıp kıznıñ paltosın aldım. Östenä kotkaru bildämäsen ırgıttım. – Marş spardekka!

Maşinistlarnıñ häm koçegarlarnıñ kayutaları askı katta. Şunda taşlandım.

Koridorda agaç yarçıkları. Vatık pıyala, tukıma kisäkläre aunap yata. Şul çüp-çar arasında ciz ramga berketelgän hatın-kız räseme. Maşinist Lavrov räsem karşına tezlänep utırgan da uçı belän kartoçkanı sıpıra...

– Lavrov, kaya kotkaru bildämäñ? Trevoga signalın işetmiseñmeni?

– Änä minem bildämä...

Lavrov törtep kürsätkän cirdä borgalanıp su kaynıy. Üzara kuışıp boz kisäkläre yözep yörilär.

– Küperçektä zapas bildämä bar. Yöger tizräk!

Üzem maşina bülegenä taşlandım. Umırılıp çıkkan korab bortınnan maşina bülegenä Niagara şarlavıgı büselep töşä. Kinät kaynap torgan çoñgıllar arasında keşe başı kürep aldım. Baş yugaldı. Tagın kalkıp çıktı. Maşinist Sinenko! İsän.

– Nişliseñ anda? Çık tizräk. Korab bata bit!

– Ventil su astında kaldı. Açıp par basımın töşerergä kiräk. Par kazanı şartlıy...

– Spardekta avariynıy ventil bar. Çık tizräk.

– Ul tutıgıp betkän, açılmıy.

– Sinenko... – süzemne äytep beterä almadım, korab eçen salkın karañgılık kapladı.

– Sinenko, kayda sin?

Su göcli, bozlarnıñ üzara bäreleşkäne işetelep kitä.

Trapnıñ timer kulasasına totınıp aska töşäm. Bozlı su kinät tänemne köyderep aldı. Kıçkırıp cibärdem. Buınnar kattı. Ayagım belän maşinistnıñ kulına baskanmın. Şul kuldan eläkterep, Sinenkonı öskä söyrim. Gäüdä avır. Köç citmi. Ä kul mine aska, korab karınındagı bozlı suga söyri. Bez, nihayät, öske palubada. Ul arada öske paluba da yugaldı. Su korılmaga taba ürmäli. Sinenkonı pelengator palubasına söyräp mengerdem. Kemder minem östemä korı sırma yaptı.

Sinenkonı korab vraçı korsagı belän tezenä yatkırgan, arkasına basa. Yeget ukşıy başladı. Häräkätkä kilde:

– Maşina bülegendä ölkän mehaniknıñ kesä fonaren onıtıp kaldırganmın...

Kesä fonare kaygısımıni bezdä? Parohod battı – bezneñ yortıbız, basıp yörgän cirebez yukka çıktı. Maşina bülege, tryumnar, töyälgän yök, rumpel bülege – barısı da su astında. Parohod östennän salkın dulkınnar yögerep uzalar. Korab cansız. Ul ülgän. Sudan korılmanıñ öske öleşe häm maçtalar gına çıgıp tora.

Tugan ciren, ilen, vatanın yugaltkan keşe genä bu hälne beläder.

Hava yüeş. Salkın cil örä. Bez, utız tugız diñgezçe, ber-berebezgä sırışıp, korılma östendä küşegep utırabız. Korılmaga görseldäp boz bärelep kitkändä siskänep kuyabız. Dönyanı karañgılık kaplagan. Taman yarımutravında, yırak babalarıbıznıñ başkalası Fänägür urnaşkan yassı tigezlektä, yalgız utlar cemeldi. Korabıbız su astında. Korgan plannarıbız, ömet-baglanışlarıbız da su astına kümelde. Korab battı, anıñ belän tormışıbız, kuanıçlar häm teläklär dä su astında kaldı. Kazan kalasın doşman cimergäç, Kırımga Bogdan Kobulovnıñ palaçları kergäç, minem millättäşlärem dä şuşı toygılarnı kiçergännärder.

Tañ atkanda bozvatkıç kilep bezne yarga alıp kitte...

KÜK

Gagauz... Cir yözendä mondıy millät barlıgın belmi idem min. Polk ştabında gagauz väkile İsmägıyl Çadırlı belän söyläşep utıram. Min ştabta – decur, Çadırlı miç yaga. Tön urtaları citep kilä. Berkem dä komaçaulamıy, rähätlänep söyläşäbez.

Çadırlını yülärgä sanap yörtälär ide. Ber avız rusça belmägän keşene armiyä hezmätendä dip küz aldına kiterep karagız äle. Armiyä hezmätendä andıy hällär bulgalıy. Soldat İsmägıyl rusçaga öyränergä telämi dä ide. Monısı inde ğadäti häl tügel.

– İsmägıyl aga, sez nişläp rusça öyränmisez? – dip sorıym ştabta miç yaguçı, idän seberep yörüçe soldattan.

– Ä alar nigä gagauzça öyränergä telämilär?

– Rus tele räsmi däülät tele sanala. Anı öyränmiçä çara yuk.

– Tigez hokuklı millätlär arasında alay bulırga tiyeş tügel. Bez alarnıñ tellären öyränäbez, alar bezneken öyränergä telämilär.

Yak-yagıma karanıp alam. Tıñlap torsalar... Bu bändä niçek şuşı köngä qadär irektä ikän? Bälki anı yülärgä sanap yörtü genä kotkarıp kilgänder? Aşıgıp başka temaga küçäm.

– Sez niçek aviatsiyägä kilep eläktegez soñ?

– Täqdiremä yazılganga kürä.

Tagın siskänep kitäm.

– Min sezne üz telägegez belän aviatsiyäne saylagansız dip yöri idem.

– Oçu – gönah ul. Adäm balası cirdä yäşär öçen yaratılgan. Allahı täğalä bezgä ayak-kul birgän. Oçu gönah bulmasa, bez tumıştan koşlar şikelle kanatlı bulır idek. Kükkä kütärelü – köfer eş. Kük yöze yoldızlar, koşlar, färeştälär öçen yaratılgan. Cirdäge äşäkelekkä tüzä almıyça, ahırzaman balaları kükkä menü ämälen tapkannar. Şuşı yavızlıknı eşlägän öçen allahı täğalä kükkä menüçelärne cäzalıy. Küpme oçuçı yıgılıp töşep ülä. Üze genä mengän citmägän äle, kükkä koral da alıp menä başladılar bit. Ahırzaman balaları kük yözen pıçrattılar.

Karşımda kırıkka citep kilgän "kart" utıra. Pilotkasın tübätäy şikelle itep kolaklarına töşerep kigän. Pogonnarı bögärlänep betkän. Üzen-üze totuında, kıyafätendä ber genä tamçı da härbilek, ber genä mıskal soldat hezmätenä häväslek bulsın ikän! Meñ tugız yöz utız sigezençe yılga qadär Törkiyäneñ Konya şähärendä, kırıgınçı yıllarga hätle Bessarabiyädä yäşägän İsmägıyl Çadırlı miña, sovet mäktäbendä tärbiyälängän yäş ofitserga, çit planetadan kilep eläkkän can iyäse bulıp toyıla.

Ul tönne min miç yaguçını mäzäk itep kenä tıñlap utırgan idem, gospitaldä yatkanda soldat Çadırlınıñ süzläre isemä töşte.

Ul çorda samoletlar bötenläy başka ide. Aviatsiyä üze dä. Oçu alımnarı, oyıştıru, oçuçılar häzerläü – barısı da sugış çorınıkı. Zenit snaryadlarınıñ şartlavın işetep, snaryad yarçıkların tännäre belän toygan samoletlar. Bügenge köndä alarnıñ barısı da tarihi istälek kenä bulıp kaldı. Gagauz Çadırlı belän ştabta tön uzdırgan yılnı bez Germaniyäneñ Kotbus isemle şähäre yanındagı aerodromnan küçep kilgän idek. Här härbi aerodrom yanında aviatorlar yäşi torgan şähärçek bula. Sugış vakıtında bez urnaşkan aerodrom yanındagı şähärçekne cimergännär. Bez, oçuçılar, aerodrom tiräsendäge avıllarda fatirda tora idek.

Bezneñ polk sugış yıllarında lend-liz buyınça birelgän Amerika samoletı "boston"narda oça ide. "Boston"nıñ ekipacı dürt keşedän tora: pilot, şturman, ukçı-radist häm hava ukçısı. Pilot belän şturman ofitserlar, ukçı radist belän hava ukçısı – sercantlardan.

Bu könne sport mäydançıgında voleybol uynıy idem. Mine eskadrilyanıñ kantselyariyäsenä çakırdılar.

– Rahmankulov, – dide eskadrilya adyutantı (eskadrilyada ştab naçalnigı vazifasın başkaruçı) kapitan Alekseev, – unbişençe i̇yüldä, sişämbe kön sez leytenant Karayanov belän pilotik zonasına oçasız. Oçu säğat irtänge altıda başlana, soñga kala kürmägez.

– Minem bit, iptäş kapitan, üz ekipacım bar. Ölkän leytenant Çerepnin minnän baş tartmagandır bit?

– Bu soraunı birüegezne min aldan belep torgan idem. Çerepninnı ber şähärgä komandirovkaga cibärälär. Karayanovnıñ şturmanı yuk. Çerepnin kaytkançı, vakıtlıça, sez Karayanov belän oçarsız. Añlaşıldımı?

– Añlaşıldı, – didem min. – Kitärgä mömkinme?

– Tuktagız äle, Rahmankulov, – dide Alekseev. – Min bit sezneñ Karayanov belän oçarga telämävegezne kürep toram. Oçasıgız kilmi bit, äyeme?

– Min bit sezgä bu turıda äytmädem. Armiyädä käyef belän kem çutlaşıp tora?

Monnan öç kenä ay elek Alekseev üze şturman ide. Medkomissiyä vakıtında çiren tabıp, anı oçu eşennän töşerdelär dä eskadrilyaga adyutant itep bilgelädelär. Bu eşkä ul äle künegep tä citmägän ide. Adyutant yakınrak kilde dä, pışıldap kına Karayanov ekipacına bilgeläüneñ seren dä açıp taşladı:

– Komesk Gıymazov bilgeläde sezne. Çerepnin arkasında otliçnik sanalıp yörmäsen äle, dide.

Mayor Gıymazov eskadrilya komandirı ide. Minem yaktaşım. Millättäşem. Yaktaşın yaklıy, aña yärdäm itä, kütärä dip uylaularınnan kurkıp, ul miña eşneñ iñ avırın, iñ karasın kuşa ide. Bezneñ tatarda bar ul andıy alama ğadät. Citäkçelekkä kütärelsä, bezneñ tatar iñ başlap millättäşen çitkä tibä, kimsetä, cäberli, şul yul belän üzeneñ ölkän agaylarga tugrılıklı bulın, millätçe tügel ikänlegen kürsätergä tırışa. Şuşı äşäke ğadät Gıymazovka da yokkan ide.

Ä min Karayanov turında uylıy idem. "Kara can". Bezneñ avılda iñ äşäke, iñ imansız bändälärne "kara can", yäisä "kara yöräk" dip atap yörtälär. İvan Groznıy zamanınnan başlap, ğasırlar buyı, bezneñ Karayar keşeläreneñ cirlären kisep alıp, kilmeşäklärgä birä kilgännär. Nindi genä äşäkeleklär eşlämägännär alar cirle halıkka. Urmanga ciläkkä bargan hatınnarnı çıbırkı belän yarıp kaytaru diseñme, bala-çaganı usal etlär belän talatu diseñme. Alardan dönya äşäkelekläreneñ berse dä kalmagan. Bezneñ avıl halkı şul kilmeşäklärne "kara can" dip atap yörtä ide.

– Yarıy, Rahmankulov, – dide eskadrilya adyutantı. – Karayanov belän oçu – vakıtlı eş. Aña ähämiyät birep tormagız. Uñış telim.

Oçu köne dä kilep citte. Cäy könnärendä, hava salkınrak çakta, oçarga tırışa idek. İrtän dürttä torıp, aerodromga yünäldem. Säğat biştä irtängelekne aşap, ukçı radist ölkän sercant Hudyakov, hava ukçısı sercant Nehamov belän samolet yanına yul tottık. Barışlıy PDHga (paraşyut-desant hezmäte) kerep, paraşyutlarıbıznı alıp çıktık.

Oçuga katnaşkan ekipaclarnı eskadrilya komandirınıñ samoletı yanına cıydılar. İnstruktac başlandı. İnstruktacdan soñ radiostantsiyäneñ dulkının, pozıvnoylarnı açıkladılar häm aerodrom zonasına kergändä kullanıla torgan parolne äyttelär.

Samoletka utırır aldınnan gına eskadrilya komandirı mayor Gıymazov hava ukçısı sercant Nehamovnı kürep aldı:

– Sin monda nişläp yöriseñ?

– Oçarga äzerlänep yörim, iptäş mayor.

– Algan naryadıñnı onıttıñmıni?

– Onıtmadım, iptäş mayor. Miña decurnıy röhsät itte. Oçu tämamlanu belän kuhnyaga yögeräm.

– Çirattan tış naryad algan keşegä oçarga röhsät itelmi, – dide komesk. – Häzer ük kuhnyaga yünäläseñ, iptäş sercant.

– Nehamov urınına kemne bilgelisez, iptäş mayor? – dide leytenant Karayanov.

– Başka keşe bilgeläp torırga soñ inde. Sugış vakıtı tügel, berär tapkır ukçısız da oçarsız, – dide eskadrilya komandirı.

Kabinaga kere aldınnan mayor Gıymazov mine samolettan çitkäräk alıp kitte.

– Soñgı tapkır Karayanovnıñ pilotac tehnikasın min tikşergän idem. Avır oça. Aña möstäkıyl oçarga röhsät itmäskä dä bula ide. Diviziyä komandirı atna sayın şaltıratıp tora. Härbi okrugta kemeder bar. Anı tizräk öskä kütäräseläre kilä. Sin inde, iptäş Rahmankulov, küz-kolak bul, yäme?

Busı inde eskadrilya komandirınıñ mine üz itüe, yaktaşı kürep serläşüe ide. Minem yaktaşım Karayanovnıñ zadaniyenı üti aluına ışanıp betmi bulsa ide kiräk. Bu turıda polk komandirına äytsä, cavap birergä, Karayanovnıñ çınnan da sälätsez ikänlege turında räsmi akt tözep, anı rezervka çıgarırga kiräk. Härbi okrugta tayanıçı bulgan keşe belän sak kılanırga turı kilä ide. Eskadrilya komandirı zarlanıp eçen buşattı.

Oçu eşendä küpme genä täcribä tuplama, havaga kütäreler aldınnan barıber dulkınlana başlıysıñ Bez bit cir ulları. Tabiğat bezne cirdä yäşär öçen yaratkan. İsmägıyl Çadırlı süzennän kölsäm dä, ul döres äytte. Kük – koşlarnıkı. Allahı täğalä bezgä kanat urınına ayak birgän. Cirgä basıp yörer öçen. Şuña küräder, havaga kütäreler aldınnan tınıçlık yugala.

Samoletka kerep utırdık. Letçik motorlarnı kabızıp cibärde. Vintlar äylänä başladılar. Maşinanıñ kanatları, fyuzelyac kalayı der selkenä. Ukçı radist startka çıgarga röhsät soradı. Röhsät ittelär. Oçkıçnıñ mehanigı köpçäk astındagı kalıplarnı suırıp aluga, samolet urınnan kuzgaldı.

Sikältä cirlärdä oçkıç sikergäläp kuya, utırgıç sine tirbätep ala. Nihayät, samolet startka kilep tuktadı. Radist havaga kütärelergä röhsät soradı. Röhsät ittelär. Pilot tormozga basıp gaz birde. Moña qadär salmak kına eşläp yatkan "rayt-tsiklon" motorları ükerä başladılar. Samolet astınnan tuzan börkelä, havaga vak taşlar, cirdän umırılıp çıkkan ülännär oça. Motorlar forsac belän eşlägändä, samolet şuşı dereldäügä çıdıy almıyça taralıp töşär dä, anıñ vatık-kitekläre tirä-yakka oçar şikelle toyıla başlıy. Kurku tügel bu. Adäm balasınıñ kurkınıç kilgänen aldan beläse kilä. Alda närsä bulasın, aldagı kurkınıçtan kotılu çarasın aldan kürü bezneñ kanda häm toygılarda. Kurkınıç kiler aldınnan toygılar şulay sizgerlänä.

Samolet urınınnan kuptı. Alga taba aşıgıp yögerergä totındı. Yögerü haman tizäyä. Köpçäklär cirgä timi başladılar. Nihayät, oçkıç cirdän ayırıldı.

Biyeklek tugız yöz metr. Borılırga vakıt. Min pilotka yaña kursnı äyttem. Karayanov dorfa gına cavap birde. Borıldık. Asta, bezneñ aerodromnan yegerme biş kilometr tönyak-könçıgışta yatkan ber avıl kürende. Avıl yortları uyınçık zurlıgı gına bulıp kaldılar. Cirdä yäşäüneñ seren küktän karagaç kına añlıy başlıysıñ Änä yullar. Alar üzara avıllarnı totaştıralar. Kürşe yortlar arasında tar sukmaklar. Zur şähärlärdän kiñ asfalt yullar suzılgan. Bu dönyada ayırım yäşäp bulmıy. Üzara ızgış, ber-bersen doşman kürep yäşägän illär dä üzara totaşkannar.

Min Karayanovnıñ pilotac zonasına çıguın küzätäm. Oçu eşeneñ nindider ber tılsımı bar. Samoletnıñ kanatları sineñ üz kanatlarıñ bulıp toyıla başlıy. Sine hıyal-omtılışlarıñ oçırtıp alıp bara şikelle. Havada sin hätta üzeñneñ dahilıgıña da inana başlıysıñ.

– Pilotac zonasına kerdek, – didem min kartaga karp.

– Hudyakov, – dide pilot ukçı-radistka. – Zonaga kerüebez turında aerodromga häbär it.

Pilotac zonası Terpene avılınnan başlanıp, Dnepr yılgasınıñ yarına qadär ide. Asta kır-yalannar, avıllar, tözeleşlär, yullar – adäm balalarınıñ cirdä kaldırgan ezläre. Almalar peşkän çak. Änä, Dnepr yılgası buyında alma bakçaları. Östän karaganda almalar kürenmi. Östän karaganda keşelär dä cir östendä kıymıldap yörgän tap kına bulıp kürenä. Yugarıda färman birep utıruçı türälärgä dä adäm balaları şulay canlı tap bulıp kına kürenä torgandır. İdarä itüneñ vertikalğä korıluı – kolbiläü, feodallek çorı mirası. Çın demokratiyägä ireşkän oçrakta idarä itü gorizontal mönäsäbätlärgä, tigezlekkä küçäçäk...

– Pilotac zonasınıñ çigenä kilep cittek, – didem min pilotka. – Yaña kurs – 267 gradus.

– Beläm, – di leytenant Karayanov täkäbber genä. – Minem dä küzem bar iç.

Äyterseñ, min anıñ idarä itüenä kul tiderergä cıyınam, ekipac komandirı minem här süzemä açu belän cavap kaytara. Çerepnin belän oçkanda, bez ber-berebezgä cılı süzlär äytergä, mäzäk söyläp, avır, cavaplı eşne ciñeläytergä tırışabız. Şuña küräder, Çerepnin belän bergä çakta oçu mavıktırgıç uyın şikelle toyıla.

Oçkanda buşlık kuyıra. Buşlık, su şikelle, samoletka ışkılıp aga. Asta – cir, östä – kük. Kartanı şturman östälenä cäyep saldım, samolet astınnan şuışıp uzgan punktlarnı bilgeläp, gadi kaläm belän bilge kuyıp baram. Cir salmak kına artka taba çigenä. Östä – kaurıy bolıtlar. Mondıy bolıtlar akklyuziyä frontı yakınlaşkanın belgertälär. İke täülektän hava bozılaçak, bolıtlar yañgır alıp kiläçäk.

– Borılırga vakıt, – didem min, Terpene avılına kilep citkäç. Häm kabat Çerepninnı iskä töşerdem. Ul miña "dobro" dip cavap birer ide häm anıñ tavışında cılılık toyımlanır ide.

– Beläm, – dide leytenant Karayanov dorfa gına. – Sineñ, Rahmankulov, çın sugışçan borılışnı kürgäneñ barmı? Bulmasa, kürsätäm. Menä, kür.

Karayanov maşinanı sulyak viracga kertte. Uñyak täräzädän cirneñ yantaya başlaganın kürep aldım. Cir haman yantaya häm salmak kına öskä taba kütärelä. İnertsiyä minem gäüdämne uñyak bortka kiterep berkette. Äyterseñ, gäüdämä taş koydılar. Başnı kütärep, ayak-kullarnı kıymıldatıp ta bulmıy.

Başkalar da şulaymı ikän, oçkanda min samoletnıñ yantayuın sizmim. Virac yasaganda cir yantaep kitä dä, kıyşayıp öskä kütärelä başlıy. Viracdan çıkkanda cir urınına kaytıp urnaşa. Bu yulı da näq şulay buldı. Sugışçan borılıştan soñ samolet yöz siksän graduska borıldı. Bez tagın Dnepr yarına taba yul tottık. Küzem biyeklek priborına töşte. Borılu vakıtında ike yöz citmeş metr biyeklekne yugaltıp ölgergän idek. Pilotac figurasın döres yasıy belmägängä kürä, oçkıç şuışıp aska töşkän ide. Avışlık çiktän tış zur bulıp çıktı. Samolet tizlegen yugalttı häm ştoporga yıgılu kurkınıçı tudı. Yantayu vakıtında samoletnıñ astı öskä kilü kurkınıçı da bar ide. "Boston" yugarı pilotac figuraların yasarga köylänmägän. Şuña kürä anıñ belän sak kılanırga kiräk ide.

– İptäş leytenant, – didem min Karayanovka. – Boyıvoy razvorot vakıtında ike yöz citmeş metr biyeklekne yugalttık. Tizlek tä kinät kimep kitte. Ştoporga yulıgu kurkınıçı yanamıymı?

– Üz eşeñne kara, – dide ekipac komandirı açulanıp. – Sin minem eşemne tikşerergä instruktormı ällä?

– Şulay da, iptäş leytenant, sagrak kılanu zıyan itmäs ide.

– Sin, Rahmankulov, perestrahovşik belän oçarga öyrängänseñ Maktaulı oçuçı, ölkän leytenant Çerepninnıñ kurkak ikänlegen sin belmiseñ ikän. Min siña çın pilotacnıñ nindi ikänlegen kürsätäm, – dide ekipac komandirı häm östäde: – Gıymazovnı sineñ yaktaş dip söylilär, döresme?

– Döres, bez anıñ belän ber töbäktän. Sez nigä minnän bu turıda sorıysız?

– Oçudan soñ eskadrilya komandirın aulagrak cirdä oçratıp, sin aña letçik Karayanov turında söyliseñ inde, äyeme?

– Sez menä nindi keşe ikänsez, – didem min. – İr-eget küñelenä mondıy uy kilergä tiyeşmeni? Şikçel keşene önämim min.

– Ä min äläktän kurıkmıym. Sin, bilgele, eskadrilya komandirına boyıvoy razvorot yasaganda biyeklekne yugalttı dip äläkliseñ inde. Min barıber kurıkmıym. Menä kür, min siña çın virac yasap kürsätäm.

Karayanov oçkıçnı sulga taba audara başladı. İnertsiyä mine uñ yak bortka kiterep sıladı. Kinät ayaklarım öskä kütärelä başladı....

Aynıp kitkändä, min kabinanıñ tüşämendäge astrolyukta utıra idem. Cir miña tüşäm täräzäsennän kürenä. Närsä buldı? Oçkıç tozakka eläkkän cänlek şikelle tıpırçına. Küzem tizlekne kürsätüçe priborga töşte. Pribor ugı yöz citmeştä. Samolet berniçä mizgeldän ştoporga çumaçak.

– Komandir, närsä buldı?

Cavap yuk. Hudyakovnıñ kıçkıruı işetelde:

– Komandir, nişlärgä häzer?

– Ster-r-va! Min sine... Barıber...

Näq şuşı mizgeldä oçkıç kapıl gına selkenep aldı da aska çumdı. Kabinadagı äyberlär häräkätkä kildelär. Samolet ştoporga kerde.

– Sikeregez! – Karayanovnıñ çıyıldap kıçkırgan tavışı işetelde. – Rahmankulov! Hudyakov! Sikeregez! Samolet rulne tıñlamıy...

Oçkıç çalkan äylängännän soñ tüşämdä kalgan lyuknı açarga üreldem. Böterelü köçe mine kire bärep yıktı. Samolet böterelep cirgä töşä...

– Sikeregez! Tizräk!

Çitkäräk şuışıp utırdım da, astrolyuknı kayırıp aça başladım.

Küzemne açıp cibärgändä min havada idem inde. Buşlık. Başım asta. Ayaklarımnı bökläp korsagıma kıskanmın. "Paraşyutnı açarga kiräk" Şuşı fiker miläremne aykap uzdı. Uñ kulım tüşkä – paraşyut aça torgan bocraga omtıldı. Bocranı tartam – suırıp alıp bulmıy. Karasam, bocra urınına paraşyutnıñ gäüdägä berketä torgan kayışın tartam ikän. Kızılga buyalgan timer bocranı tartıp cibärüem buldı... närsägäder döpeldäp bäreldem. Küzläremnän oçkın çäçräde.

Gospitalğä hälemne belergä iñ berençe eskadrilya adyutantı Alekseev kilde. Gipska katırgan ayak-kullarnı, sıngan kabırgalarnı tikşerep çıkkannan soñ ul miña:

– Yalganır, berkaya kitmäs, – dide. – adäm balası ul, duskayım, ettän dä çıdam. Ber-ike ayda bezgä, cirdä kıymıldap yörüçelärgä, küktän barmak törtep kürsätep: "Änä, kanatsızlar cirdä söyrälep yörilär", – dip äyterseñ. – Şuşı süzlärennän soñ kapitan miña tagın ber "kuanıçlı" häbär tapşırdı. – Sine gospitalğä alıp kaytkanda paraşyutıñnı ällä onıtıp kaldırgannar, ällä berärse çälderep kitkän. Paraşyut, beläseñ, härbi mölkät, anı ğamäldän sızıp taşlap bulmıy. Şuşı aydan başlap, zarplatañnan paraşyut hakın – unber meñ sumnı totıp kala başlarlar. Sin räncemä, yäme.

– Rähmät, – didem min. Tagın närsä äytim inde. Adyutant artınnan eskadrilya komandirı Gıymazov kilde. Minem yanga kilgändä ul komandirlıktan töşerelgän ide inde.

– Böten ğayepne minem öskä öydelär, – dide ul. – Anı möstäkıyl pilotac zonasına cibärergä irtäräk bulgan, didelär. Ä üzläre gel aşıktırıp tordılar.

Komandirlıktan töşerelgäç, mayor Gıymazov minem yakın dustıma, hätta serdäşemä äylände. Bezneñ tatarda andıy ğadät tä bar: citäkçelektän bärep töşerü belän tatar üz milläten yakın kürä, ihtiram itä başlıy.

Oçraşunıñ iñ gazaplısı Karayanovnıñ änise belän buldı. Äle yaña kırıknı uzıp kitkän hatın. Änise yagınnan leytenant Karayanov balkar bulıp çıktı. Balkarlarda bezneñ tatar belän urtaklık zur bit ul. Kara külmäktän, cilkäsenä kara gipyur yaulık salgan. Kuyı kara kaşlar, ozın kerfeklär Mañgay urtasına tirän cıyırçık sızılıp ölgergän. Ananıñ başı, äyterseñ, anıñ mañgayına avır yök askannar, gel aska, kükrägenä salınıp töşä. Küz karaşı ber noktaga barıp törtelä dä, ıçkınıp kitä almıyça, ozak tuktap tora.

– Sez bit üzegez sikergänsez... nigä aña da sikerergä kuşmadıgız? Yärdäm itärgä kiräk ide. Bigräk tä yäş ide bit ul. Yäşäp tä kala almadı...

Ulın yugaltkan ananı yuatıp bulamıni? Bu dönyada gaziz balanı alıştıra alırlık berni yuk. Fälsäfä, fänni dälil, tormış täcribäse – bolarnıñ berse genä dä yuanıç birä almıy balasın yugaltkan anaga.

Gospitaldä yatkanda min gagauz İsmägıyl Çadırlı äytkän süzlärne küp tapkır iskä aldım. Çınnan da, cirdä, adäm balasınıñ yäşäü arealında, tögäl, bähetle tormış koru öçen küpme eşlise, küpme köç tügäse bar, ä bez haman kükkä – cihanga omtılabız. Minem şunı beläsem kilä, cirdä yäşi belmägän adäm balası kosmoska küçep kitep kenä bähetle bula alır mikän?

CİR

Şul uk uram. Oltannar, maşina köpçäkläre ışkıp şomartkan, koyaş nurları kızdırgan kaynar taşlar. Taş saraylar, gıybadäthanälär, taş sınnar, taş koymalar. Yarlar da taş, taular da, cir üze dä. Cimeş agaçları, yäşelçä, ülän üskän cirneñ balçıgı kayçandır taş bulgan. Ğasırlar buyı çokıy, eşkärtä, arka tire belän sugara torgaç, kırgıy katı taş äkrenläp kızgılt-körän balçıkka äverelgän.

Malta atavında, anıñ başkalası Vallettada min berençe tapkır illençe yıllarnıñ azagında buldım. Berençe märtäbä kilgännän birle çirek ğasır uzgan. Küpme sular akkan, küpme kartlar üzläreneñ soñgı, kaytmas säyähätlärenä kitkännär. Çirek ğasırdan soñ diñgezçelek vazifası mine tagın Malta atavına alıp kilde. Änä, bezne Valetta portına kertergä lotsman kilä.

Grand-Harbor kultıgına kerep kiläbez. Uñda – tekä kıyalar eçenä kerep urnaşkan Sant Elma nıgıtması. Sulda – avır taşlar astına yäşerengän Rikasoli portı. Kultık buş. Kaya alar, minem berençe kilüemdä kürgän kreyserlar, minonosetslar, torpeda katerları häm su astı köymäläre? Ambrazuralardan muyınnarın suzıp kultıkka kerüçe korablarga karap torgan tup köpşäläre kaya?

Şähärgä çıgu belän gubernator sarayı karşındagı mäydanga kildem. Karşımda mähabät bina. Bu binada kayçandır Maltiy ordenınıñ Böyek Magistrı, annan soñ ingliz gubernatorı yäşägän. Häzer anda parlament.

Şähär üzäge, andagı danlıklı saraylar, hramnarnı Renessans çorında İtaliyädän kilgän danlıklı arhitektorlar tözegännär. Çit mohitta, cirle kultura täesirendä, ısul üzgärä. Renessans çorınıñ mäşhür arhitektorı Françesko Laparellinıñ Vallettadagı saraylarında garäplär kulı sizelä. Malta atavındagı saraylar, gıybadät yortları, härbi nıgıtmalar tirä-yündäge kırgıy taşlar belän berläşep, gacäp üzençälekle, kırıs häm keşelekle ısul tudıralar.

Malta İtaliyä yarımatavınnan könyaktarak urnaşkan. Ataunı törle yaktan diñgez çornap algan. Şuña kürä monda cılı diñgez klimatı. Cäyneñ iñ kızu könnärendä dä esselek yegerme biş gradustan kütärelmi, kışnıñ iñ salkın könnärendä dä termometrnıñ terekömeşe plyus undürttän aska töşmi. Maltalılar miç yagıp öy cılıtunıñ närsä ikänlegen belmilär. Östävenä, atauda balta belän yunıp eşkärtep bula torgan ciñel, nık sarı taş çıga. Urın tapsañ monda yort salu berni tügel. Östävenä, balıkka bay aulak kultıklar küp. Şuşı şartlar ğasırlar buyı materikta yäşäüçe halıklarnı ımsındırıp tora.

Adäm balası atauda monnan altı meñ yıl elek yäşi başlagan. İñ başta aña finikiyälelär huca bulalar. Alar yäşi başlagannan birle cide ğasır ütkäç, Malta karfagenlılar kulına küçä. Karfagenlılarnı borıngı rimlılar, ä alarnı vizantiyälelär alıştıra. Tugızınçı ğasırdan alıp unaltınçı ğasırga qadär monda garäplär yäşi häm unaltınçı ğasırda Maltaga töreklär kilä. Alardan soñ – frantsuzlar. Nihayät, 1814 yılnı ataunı inglizlär yaulap ala häm anıñ strategik yaktan gacäp otışıl urında buluın istä totıp, Maltada köçle härbi diñgez bazası tözi. Atau Böyek Britaniyäneñ koloniyäsenä äylänä. Barı tik 1972 yılda gına, NATO ştabın häm Britaniyäneñ härbi köçlären kuıp cibärgännän soñ gına, Malta halkı politik häm ekonomik azatlıkka ireşä.

Atauda yäşägän här halık üzennän ber ez kaldırgan. Ul ezlär cirle halıknıñ kıyafätendä, tözeleşlärdä, maltalılarnıñ goref-gadätendä, mädäniyätendä häm yäşäü ısullarında çagılış taba. Şunısı kızık: atau halık küpme ğasırlar buyı Evropa şaukımında yäşäsä dä, katoliklarnıñ dini üzäge Maltiy ordenı idarä itsä dä, maltalılarnıñ goref-gadätlärendä häm tellärendä garäp sıyfatları saklanıp kilgän. Avıllar häm şähärçeklär äle şuşı köngä qadär garäpçä atalıp yörilär: Hal-Tarşin, Zäytün, Rabat, Mädinä, Zörek. Bezgä añlayışlı häm yakın isemnär. Bu häl mine ihlas kuandıra. Halkımnı assimilyatsiyä kötä, telebez yugala, goref-gadät betä, tarih onıtıla dip kurkıtalar. Maltalılarnıñ niçä meñ yıl taptalıp ta isän kaluları halkımnıñ kiläçägenä optimistik ışanıç tudıra.

Atauda törle halıklar kaldırgan ezlär belän yänäşä, kolonial sistema yasagan cärähätlär dä küzgä bärelep tora. Bez İzrail okkupantlarınıñ Palestinanı kanga batırıp taşlauların, Könyak Afrika soyuzında negrlarnı cäberläülären tuktausız tugılap torabız. Şul uk vakıtta, patşa imperializmınıñ İdel buyı halıklarına, Kavkaz, Urta Aziyä häm Baltıyk buyında yäşäüçelärgä karata eşlägän kabahätleklärenä küz yomarga, ğasırlarga suzılgan yırtkıçlıklarnı yäşerergä tırışabız. Kolonial recim keşeneñ şähsi sıyfatların äşäkelekkä köyläüçe orancereya hezmäten ütäp kilä. Basıp aluçı buysıngan halıknıñ yazmışı belän idarä itä başlasa, äkrenläp hakıykatkä omtılu ülä, vöcdan taptala, köndälek tormışta ikeyözlelek, kuştanlık, hıyanät östenlek ala. Kolonizatorlar cirle halıknıñ iñ yalagay, iñ satlık väkillären saylap alıp, idarä itüne şular kulına tapşıralar. Kolonial recimda halkıña hıyanät itü iñ kiräkle, iñ kıymmät sıyfat sanala. Vlast hıyanätçelär kulında bulganda gına yaulap aluçılar tınıç yäşi alalar. Kolonial şartlarda millätneñ kürkäm sıyfatları äkrenläp yukka çıga başlıy. Cirle halıknıñ tarihın kolonizatorlar yazalar. İdarä itüçelärneñ tele, ädäbiyäte, mädäniyäte östenlek ala. Cirle halıknıñ zıyalıları kolonizatorlar kulına küçä.

Malta atavına berençe kilüemdä min ingliz kolonizatorları cirle halıktan saylap alıp utırtkan türälärneñ bezneñ tatar çınbarlıgında hökem itüçe türälärgä ohşaşlıgın kürep häyran kaldım. Andıy türä, bilgele, inglizçä genä söyläşä. Üz halkı belän aralaşudan kurka, tez çügep bulsa da yaulap aluçılar belän yaraşıp yäşärgä tırışa.

Äle dä küz aldımda, atauga berençe kilüemdä Grand-Harbor kultıgı härbi korablar belän tulgan ide. Vallettanıñ iñ zur, iñ matur binası – Gubernator sarayı kaşındagı mäydanda halık cıyılgan. Alarnıñ kullarında ak tukımaga yazılgan lozunglar, transparantlar. "İngliz kolonizatorları, kitegez bezneñ tugan atavıbızdan!" "Kolonializm dömeksen!" "NATO yukka çıksın!"

Mäydan urtasında zäñgär yök maşinası tuktagan. Oratorlar şul maşinanıñ ärcäsenä menälär dä, kilmeşäklärne ataudan kuarga, azatlık öçen köräşergä öndilär. Mäydannı politsiyä kordonı urap algan. Başlarında timer kaska, billärendä pistolet, kullarında rezin çukmar... Mäydan türendä – Gubernator sarayı. Saraynıñ täräzä kapkaçları yabık. Tışkı yaktan yortnı soldatlar uratıp algan.

Min politsiyä kordonı aşa uzıp, mäydanga üttem. Tribunaga kara çäçle, kuyı kara kaşlı yäş yeget kütärelde. "Halkımnıñ kanın eçüçelärgä ülüem!" Orator kuyınınnan Britaniyä imperiyäseneñ bayragı "yunion dcek"nı suırıp çıgardı, sütte häm şırpı sızıp şuña ut törtte. Böyek Britaniyäneñ gorurlıgın, anıñ gayrät simvolın kara töten çornap aldı. Näq şul mäldä genä sirena ükerde. Yakın-tirädäge tıkrıklardan tübälärenä kuyılgan zäñgär utların uynatıp, mikroavtobuslar çıga başladı. Avtobus mäydan çitenä kilep tuktıy, işek açıla, cirgä Rim legionerlarına ohşaşlı soldatlar koyıla. Başlarında timer kaska, kullarında rezin çukmar. Çukmarlar döp-döp kilep demonstrantlarnıñ baş tübälärenä, cilkälärenä töşä başladılar. Min baş tübämne uçlarım belän kaplap, törkem urtasına, demonstrantlar arasına ütärgä tırışam.

Köräşçelär kinät tuktap kaldılar. Soldatlar östenä taş yava başladı. Soldatlar artka çigendelär. Kinät politsiyä kordonı aşa tsisternaga ohşaşlı yäşel maşina mäydanga uzdı. Maşina barışın äkrenäytte dä, yak-yaktagı torbalarınnan demonstrantlar östenä sorgılt toman börki başladı. Küzlärdän yäş agarga totındı. Sulış yulı kısıldı.

– Gaz cibärdelär! – dip kıçkırdı kemder.

Kullarnı alga suzıp sukır keşe şikelle yögeräm. Bälki bu minem sukırayuımdır? Keşe bit gazdan agulanıp ülä di.

Kemder minem uñ kulımnan eläkterep aldı da, kısıp artka kayırdı. Sul kulnı da artka kayırdılar. Cilkä häm tersäk buınnarı sınar hälgä citep, şatırdap kuydılar. Beläklärne avırttırıp, çirkandırgıç salkın metall, korıç beläzek – naruçnik kısıp aldı.

Mine köçläp maşinaga taba söyrilär. Min karışam. Küzläremnän çatkı költäse çäçri. Berniçä kul etä-törtä, ayaklarnı basmadan-basmaga küçerep, maşina eçenä etep kertä başladılar. Maşina eçe şıgrım tulı ide. Minnän soñ tagın berniçä keşene törtkäläp kerttelär dä, kuzgalıp kittek. Mäydanga kilüemä yartı säğat uzdımı, yukmı, kullarımnıñ sızlavına köçkä tüzep, min politsiyä uçastogında utıra idem inde. Karşımda çiktän tış simerüdän yañakları asılınıp töşkän politseyskiy. Ällä üpkä avırulı, ällä eçenä may üskän, anıñ tın aluı avır. Ara-tirä ozak itep yütälli häm şul çakta kükräk eçendä gırıldagan tavış işetelä.

– Pasportıgız? – dip sorıy ul minnän. Min aña diñgezçe pasportın suzam. Polismen bik ozak añlıy almıyça tordı. Pasportnıñ inglizçä yazılgan bitendä millätem "sovet keşese" dip yazlıgan. Ul "sovet keşese"neñ millät bulmaganın añlap aldı. Kıyafätemä karap, nindi halıktan ikänlegemne añlarga tırışa.

– Garäpme? – dip sorıy nihayät.

– Yuk, tatar, – dim min.

– Tartar? – dip sorıy polismen. Anıñ bilgele, mondıy millätne işetkäne yuk. Gomumän, çit illärdä "tatar" süzen işetkän keşe barmı ikän? Bez üzebez dä bit, çit illärgä yözä torgan korabka utıru belän, avtomatik räveştä "rus diñgezçese"nä äylänäbez. Gomumän, "tatar diñgezçese" dip tä bulmıy, bu süz şundıy säyer yañgırıy.

Polismen kesäsennän yaulık çıgarıp biten, muyınnarın sörtte. Minem genä tügel, anıñ da eşe katlaulı ide. Ägär minem politsiyä uçastogına elägüemne belsälär, bersüzsez vizamnı yabıp kuyaçaklar. Niçek, nindi şartlarda elägüemne tikşerep tä tormayaçaklar. "Bezneñ ışanıçnı aklamadı. Politsiyä uçastogına eläkkän. Sovet gracdaninı isemenä tap töşergän" – näq şuşındıy näticägä kiläçäklär çit ilgä yörergä layıklımı, tügelme ikänlekne tikşerüçelär. Nihayät, polismen telefonga ürelde. Kemgäder şaltırata. Telefon çıbıgınıñ tege oçındagı keşegä añlatırga totındı.

– Kulga alınuçılarga ber diñgezçe eläkkän. Sovetlar Soyuzınnan. Pasportı sovetnıkı, üze, min tatar, di. Fotoräseme döres. Anı nişlätergä boyırasız? – Polismen trubkanı kuydı, kulına kaläm aldı.

– Sez döresen äytergä tiyeşsez, demonstrantlar arasında närsä eşli idegez?

– Şähär karap yöri idem. Keşelär cıyılıp torganın kürgäç, närsä bulgan ikän dip yannarına kilgän idem, maşinaga söyräp kerttelär dä, sezneñ yanga alıp kildelär.

Telefonnan polismenga mine çıgarıp cibärergä boyırdılar bulsa kiräk, läkin ni säbäpter, anıñ minem belän ayırılışası kilmi. Min anı añlıym. Minnän soñ anıñ yanına üzeneñ millättäşlären kertergä tiyeşlär. Alar belän söyläşüe şaktıy katlaulı bulaçak. Maltalılar cirlärennän kolonizatorlarnı kuıp, azatlık daulıylar, polismen millättäşlären cavapka tarta. İnde küpme yıllar min, üz halkınıñ ihtıyacın satıp tamak tuydıruçılarnı küzätep yörim. Läkin alar arasında bähetle keşelärne oçratkanım bulmadı. Polismen miña pasportımnı suzıp, işekkä ımladı.

Çirek ğasırdan soñ Valetta portına kilgäç, min şul uk Gubernator sarayı, bügenge köndä Malta hökümäteneñ citäkçese yäşi torgan korılma karşındagı mäydanda. Bezgä gaz cibärgän maşina torgan cirdä kügärçennär cim çüpläp yörilär. Tarihi muzey bakçasına kuygan tupnıñ köpşäsenä distägä yakın bala atlanıp utırgan, şau-gör kilep uynıylar. Kolonizator itege taptamagan şähärlärdä genä bula torgan rähät tınıçlık. Yaulap aluçılarnı kugannan soñ barlıkka kilgän irkenlekne, üzeñne adäm balası itep sizü öçen iñ zarurı – azatlıknı min akıl belän genä tügel, tänemneñ küzänäkläre belän dä sizäm şikelle. Azatlık bar cirdä sulış aluı ciñel, yäşäü mäğnäle. Cir şarınıñ yırak ber töbägendä kollık barlıkka kilsä, anıñ cile miña da kilep kagıla. Dönyada yaulap alu, buysındıru tuktamasa, min berkayçan da bähetle bula almamdır.

1986 yıl. Malta. Valetta kalası.