Söyü-säğadät

(hikäyä)

Äy ütä soñ tiz säğadätle vakıt.
F.Burnaş.
Min cir östen artık söydem bugay,
Artık söydem anıñ göllären.
H.Taktaş.
Ülärmen min bıyıl, kış kilgäç.
H.Taktaş.
Äy, bu änine! Pesläkkä barırga dip, ätineñ iske “Moskviç”ın garacdan çıgarıp, yaltıratıp yuıp kuyuım buldı: “Fä-rit! Kazlarnı alıp kayt. Keşeneke kaytkan, beznekelär ayırılıp kalgandır, ahırı”,- dip kıçkıra. Änineñ gel şul inde: sin aşıkkanda, ul kabalana. Min çıgıp kitim digändä genä, anıñ ber-ber eşe tabılmıy kalmıy. Änigä rizasızlık belderüdän mäğnä yuk. Mototsiklga atlanıp, bua yagına elderäse buldı.

Kazları da keşeneke kebek tügel bit anıñ, buanıñ bu yagında çirämle cir betkänmeni, argı yakka- arpa basuına - çıkmasalar. Çokır-çakırlı yullardan mototsiklımnı sikertä-sikertä Alga küperenä taba çaptım. Matayımnan töşep, kazlarnı arpa basuınnan kuıp çıgarıp, kaytu yulına borılganda, inde karañgılık iñä başladı.Anıñ ata kazı da sin aşıkkannı añlıy meni? Kukrayıp kına, ozın muyının suzıp, väqar belän genä atlıy, yänäse, küregez, ul nindi zur ğailä başlıgı. Zur menä, pıçagım, biş kenä bibi çıgardılar alar, yegermesen äni uramnan satıp alıp kerde. İcaudagı apam: “Äni, bıyıl tagın kaz bibiläre alıp çilänmä inde, çıgarganı citär äle”,- dip kitsä dä, bezneñ änigä citäme soñ? Aña härvakıt närsäder citmi: vakıt, äyber, peçän, salam, aşlık, tegese-monısı, bigräk tä akça. Citmi dä citmi, äti äytkändäy, şöker itä belmi.

Menä häzer dä şulay buldı: maşina işegen açarga ölgermädem, çaraçadan (ul anda bügen köndez min sındırıp alıp kaytkan kayın botaklarınan munça seberkeläre – bezneñçä pinnek – bäyläp utıra; ul pinneklär, mätrüşkälär, şomırt, karlıgan botakları kuşkangadır inde, gacäyep huş isle bula) tagın änineñ tavışı işetelde:

- U-lım, kazlarnıñ suı äz ide, su östäp, aşarlarına kuy äle.

Uf! Çıgıp kitä alammı inde, yukmı? Keşelekkä genä kiyä torgan kostyumım pıçranmasın tagın dip, saklık belän genä tägärmäç şinın ikegä yarıp yasalgan savıtka su salıp, zur kastryuldä äni peşerep, töyep kuygan bäräñge belän bürtterelgän arpanı agaç tagarakka buşattım da çıgıp ıçkındım.

Östäl kebek tigez asfalttan (äle bezgä asfalt yullar, gaz bıyıl gına kilde) maşinam yözep kenä bara. Cäyge kiç cılı, tın. Açık täräzädän kergän yomşak cil, äni kulın häterlätep, yözemne sıypıy, çäçläremne dulkınlandıra. Yulnıñ ike yagı buylap suzılgan boday basuınnan tuklıklı, tämle ipi ise kilgändäy bula. Säğatemä küz salam. Ah, Gölnazım belän süz kuyışkan vakıttan un minutlap soñga kalam bit! Ul inde, bägırem, täräzädän küzen almıydır, yulga uk çıgıp kötep tormasa äle. Tizlekne arttıra töşäm. Oçam gına! Häzer,häzer, maturım, häzer kilep citäm, köt kenä.

Nihayät, Pesläk uramına keräm. ( Şuşı avılnıñ uramı, keşeläre, etläre, mäçeläre – bar da nikter küñelemä yakın. Keşeläre - tugannarım, et-mäçeläre tanışlarım kebek toyıla. Nigä alay ikän ul?) Tizräk, tizräk... Tik uramnan yöz çakrım tizlek belän çaba almıysıñ. Üzemne mäcbüriläp , tizlekne kimetä töşäm.

Gölnazlarımnıñ kapka töbendä, solyarkanıñ sası islären taratıp, KamAZ görläp eşläp tora, min kilep citkändä, ul inde kuzgala da başlagan ide. Karasam, kabinada söyeklemneñ ciznäse belän apası, änise Mädinä apa ( kayçan gına aña äbi dip äytermen ikän inde?) utıra.Cizni keşe, mine iskärepme, maşinanı tuktattı. Peçängä barışları ikän. Ul arada maşina ärcäsennän kolagıma

minem öçen dönyada iñ nazlı bulgan tavış işetelde:

- Fä-rit!

Sekund eçendä, koş urınına oçıp, ärcägä menep tä citäm. Ärcä idänendä ozın saplı sänäklär, berniçä tırma kürenä. Ä ärcä türendä minem güzälem – Gölnazım. Yılmayudan cäyelgän avızımnı çak-çak cıyıp: “Häzer,häzer, nazlım minem, maşinamnı gına kuyam”,- didem dä kire cirgä sikerdem.

Maşinamnı söyeklemneñ işek allarına kertep kuydım da, uktay atılıp, yañadan KamAZ ärcäsenä töştem.

Ber kulım belän ärcä kırına kadaklangan taktaga totınıp, ikençese belän Gölnazımnııñ - nazlı yarımnıñ – ber totam bilennän koçıp, anıñ neçkä talday gäüdäsen üzemä taba tartam. Ul, irkä pesi balasıday, başın kükrägemä salıp, miña sıyına. Gölnazım! Çibärem! Qaderlem minem! Berdänberem!

Maşina inde bolın yulı buylap elderä. Karşıga iskän cil bezne yalannardan, yıraktarak karalıp kürengän ärämädän, ineş buyındagı tallıklardan alıp kilgän ällä nindi baş äyländergeç huş islär belän koyındıra. Gäüdäse beraz kaltırangan söyeklemne koçagıma nıgrak kısam. İyelep (min gäüdägä şaktıy ozın, Gölnazım minem cilkämnän genä), irkämneñ sızılıp kilgän neçkä kara kaşları astında kuyı kerfekläre arasınnan yoldızsıman balkıgan küzlärenä soklanıp, çiksez söyep karap toram da susıl irennärenä üreläm...

Eh, bu bolın yulı! Bigräklär kıska ikän, inde kilep tä citkänbez. Sänäk-tırmalarnı atıp, cirgä sikeräm, annan ärcädän töşep kilüçe irkämne, koçagıma alıp, cirgä bastıram. Pidcagımnı kabinaga ırgıtam da, sänäk alıp, peçän kübäli başlıym. Maturım näfis ak kullarına tırma ala. Tabaktay tulı ay yaktırtkan bolın yıraklarga suzılgan. Peçäne dä kuyı bulgan, ahrısı, ( anı uzgan atnada Gölnazımnıñ ciznäse, motoblok alıp kaytıp, çabıp kitkän ikän) kübälär berse töbendä berse diyärlek tezeldelär. Peçän, kiçke salkın töşkängäme, beraz dımlırak kebek. “Bulsın, bulsın,- di Mädinä apa,- koyaş köydergändä cıyıp alsañ,tübägä kütärgänçe, böten yafragı koyılıp betep, çıbıkka kala ul.”

Kübäläp betergäç, beraz yal itep, termoslardan kaynar çäy eçep aldık. Min söyeklemne ay yaktısında sabakları belän özep algan ere-ere cir ciläkläre belän sıyladım. Ul, rähmät yözennänder inde, olılar kürmägändä genä mine bitemnän übep aldı.

İke yagına kübälär tezelgän tar koridordan KamAZ alga taba şuışa, bez kübädäge peçännärne ike yaklap ärcägä töyi barabız. Sänäkne nıgıtıp batırıp, ike kübäne beryulı ärcägä ırgıtam. Gölnazımnıñ ciznäse:

- Äy, kara anı, çümäläse belän kütärmä, sänäk sabı çıdamas, sınar,- dip kıçkıra. Sınsa sınar, tik güzälem aldında sınatmam, bar köçemne, tırışlıgımnı kuyıp eşlärmen.

Mädinä apa ärcä östenä menep kitte. Häzer ul bez atkan peçänne caylap salıp, taptap tora. Peçän ärcä kırıylarınnan kalkıp, şaktıy kütärelde. Häyer, kübälär dä bik küp kalmagan, töyäp beteräbez ikän inde.

Eşne tögälläp, sänäk-tırmalarnı ärcädäge peçän östenä atıp, ös-baştan peçän çüplären kagıp töşerep, yulga kuzgaldık.

Bolın yulı asfalt tügel, maşina kızulamıy. Gölnazım belän yomşak, huş isle peçän östendä cay gına tirbälep kaytabız. Bezneñ östä tulgan ay yözä, säylän bulıp sibelgän vak yoldızlar cemeldi.

-Bu yoldızlar nigä bügen vak bulıp kürenälär ikän? - di söygänem.

- Häzer cılı, şuña da alar vak, - dim min,- ä kışın suıkta alar ere bulıp yaltırıylar.

Gölnazıma Keçe Cidegändäge Timerkazık yoldıznı kürsätäm. Polyar yoldız da dilär anı dim.

Söyeklem kuanıp: “Ä-ä, anı işetkänem bar”,- di. Şundıy äytem bar dim, tabınsañ, Timerkazıkka tabın, aña yoldızlar da tabına. Bälki, bu äytem Timerkazıknıñ üzgärmiçä gel ber urında kürenüenänder: ul gel tönyaknı kürsätep tora. Äydä bez dä Timerkazıknı ikebezneñ yoldız itep sanıyk. Ayırım çaklarda, şul yoldızga karap, ber-berebezne uylıyk.

- Belmim tagın, - di söygänem,- şähärdä kürenä mikän soñ ul? (Gölnazım Çallıda, apalarında torıp, iqtisad kolledcında ukıy, bıyıl inde soñgı kursına bara, min isä İcau avıl hucalıgı akademiyäse urman hucalıgı fakultetınıñ bişençe kursına küçtem.)

- Onıtmasañ, kürener, -dim.

- Yoldıznı belmim inde, ä sine, kürşedäge äbilär äytkändäy, yeget soltanın, gomergä dä onıtasım yuk, - di güzälem, mine çiksez bähetkä kümep. Söyeneçemnän äyter süz taba almıyça tınıp kalam. ( Başka vakıtta min süzgä kesägä kerüçelärdän tügel. Tik ni gacäp, Gölnazım aldında härvakıt kauşabrak kalam, äytergä telägän süzlärem onıtıla, äyterseñ akılıma zıyan kilep, urısça äytmeşli “ne vse doma” bulgan keşegä äylänäm.) Söyeklem fikeren dävam itep:

- Sin minem yäşlegem. Ä yäşlek, kartaygaç,(Nindi kartlık söyliseñ sin, güzälem, miña yegerme, siña barı untugız gına bit äle.) bik sagındıra dilär. Menä şunda, yäşlegemne sagınganda, sine dä iskä töşerermen, canım.

Yöräkkäyem ällä nişläp kitä.

- Nigä bez kartlıkta da bergä bulmabız meni?

- Kem belä inde anı,- di Gölnazım,- aldagısın alla belä dilär bit.

- Yuk, yuk, yahşıga – bergä bulırga – yura, niçek yurasañ, şulayga kitä dilär, berük andıy süzlärne yalgışıp ta äytä kürmä.

- Yarıy, yarıy, - dip yuata söygänem,- şuşı qadär gäüdäñä sabıy bala kebek inde sin, bergä bulırbız dip yurıyk,- di, başımnı sıypap.

Ul arada kaytıp ta citkänbez. Peçänne lapas tübäsenä kütärep betergänçe, Zur Cidegänneñ koyrıgı tañga taba borıldı. Berazdan könçıgış yagı kızardı, köttermiçä tañ sızıldı. Gölnazım belän irtägä (bügen bula bit inde ul) küreşergä süz kuyışıp ayırılıştık.

Maşinamnı kabızıp, üzebezneñ avılga – könçıgışka taba – yul aldım. İnde yaktırıp betkän diyärlek. İksez-çiksez bulıp ofıkkaça cäyelgän igen basuları, basu türendäge kır ışıklau polosasınıñ rät-rät tezelep kitkän kayınnarı , yıraktagı küksel urman – bar da açık şäylänä. Äy, bu tugan cirlärneñ kiñlege, irkenlege, tigezlege! Äy, bu küklärneñ biyeklege! Karasana, karasana, äle üze kürenergä ölgermägän koyaş nurlarında meñlägän töslärgä koyınıp, Çulpan yoldız balkıy! Nindi güzällek! Gölnazım! Güzälem! Min dä sine, şuşı koyaş üzeneñ nurlarında Çulpannı irkälägändäy, gomerem buyı nazlarmın, irkälärmen, cılıtırmın!

Mine, mähäbbätemä, bähetemä kümelep öygä kaytıp kergän ğaşıyqnı, işektä äni karşı aldı.

- Tañ atkançı kerfekle küzemne yommadım! Kayda yöriseñ bolay? Säğat niçädä kaytasıñnı äytep kitsäñ bulmıy ide meni? – dip tezde ul.

Eh, äni, äni! Yäşlegeñdä ber dä ğaşıyq bulmadıñ meni soñ sin?! Gomereñ buyı bakçada kazınıp, koş-kort karap, mal-tuar arasında gına kaynaşıp yörmägänseñder iç inde? Yuk, äni añlamıy. Haman eş turında, akça turında söyli. İrtägä (äytäm bit, bügen inde ul), kötü çıkkançı, yokıñnan uyatam min sine, di. Uyatsañ uyatırsıñ inde. Ä häzergä... Häzergä änineñ hästärle kulları çip-çista cäymä cäyep, mamık mendär kabartıp kuygan ciläs urınga avam da yoklap ta kitäm.

Min uyanganda, inde töş citep kilä. Änineñ kıçkıruınnan şıkayıp, tiz-tiz yuınam da, annan-monnan kapkalap, matayıma atlanıp, peçängä çıgıp çabam. (Abzardagı ike ügezne urman-bolınnan peçän taşıp aşatabız.)

Koyaş bayıy. Yörägem cilkenep, därtlänep, tagın Pesläkkä yul totam. Tik... Gölnazım öydä yuk, ul apaları belän diñgez buyına yal itärgä kitep bargan. Nigä kiçä (bügen inde) äytmäde ikän? Mädinä apa äytä, kisäk kenä, irtän genä uylaştık, di. Şulayın şulaydır da ul, tik ällä niçek, bik avır bit.

Ul cäyne söyeklemne kabat kürü nasıyp bulmadı. Güzälem diñgez buyında yal itä kaldı, ä miña

Udmurtiyäneñ yırak tönyak rayonı Debesıga praktikaga kitärgä turı kilde. İke arada söyü tulı hatlar gına yörde. Közlären, kışın, Gölnazım Pesläkkä kaytkanda, min dä oçıp avılıbızga kaytıp cittem. Vakıt tabıp, akça yünätep, berniçä tapkır Çallıga da bardım.

Menä inde may ahırları citte. Min “ Urman hucalıgındagı eşlärne mehanizatsiyäläü” digän temaga diplom eşe yazam. Kürşe avılda urnaşkan urman hucalıgınnan beleşmälär, sannar alıp kilim dip, öygä kayttım. İke ay kaytmıy torgan idem, änilär, öy,avıl, kürşelär sagındırgan, bik sagındırgan. Bu tugan nigezneñ nindi tartu köçläre bardır? Nişläplär şul qadär dä canga yakın, çitkä kitsäñ, üzenä tartıp, çakırıp tora ikän? Şunda tuıp üskängäme, gaziz keşeläreñ - äniyeñ, ätiyeñ, tugannarıñ- şunda yäşägängäme, belmim, tik dönyada tugan nigezeñnän dä yakın, qaderle cir yuktır ul. Tugan cirneñ yomşak tufragına yalanayak basıp kitkän, bäbkä ülännärendä aunap-tägäräp üskän, su buyındagı tallık eçlärendä sayragan sandugaçka kuşılıp moñlangan avıl balası niçeklär itep bu hatirälärne onıta alsın soñ? Kayadır ukıganım bar: imeş, keşe üze tuıp-üskän cirdän yöz çakrımnan da artık radiusta yäşämäskä tiyeş. Dörester, mögayın. Avılların beterep (kaysın su basu zonasına kerä dip, kaysın perspektivasız dip), törle yakka taralışkan keşelär cirsügä niçeklär tüzälär ikän?!

Uylarımnı äniyemneñ keçe yaktan işetelgän kaygırtuçan tavışı bülde:

- Ulım, aşıñnı büläm, monda çık.

Äniyem! Gazizem! Kinät töşenep alam: tugan nigez sine ana mähäbbäte belän cılıtıp, nazlap, çitkä kitsäñ, tartıp tora, şuña da yakın ul.

Kiç citä. Min sannar, isäpläülär belän tulgan başımnı beraz yal itterim dip, işek aldına çıgam. Havada şomırt, siren çäçäkläreneñ ise añkıy. Kükräk tutırıp şuşı şifalı havanı sulıym. Äkren genä moñlanam:

- Yaulıklarıñ
ällä sineñ,
ällä sineñ
çigelgän.
Yullarıña
ällä siren
ällä siren
sibelgän.
Sine kürep
bar tabiğat,
bar tabiğat
söyengän.
Ällä inde
özelgänseñ,
özelgänseñ
sirennän.
Çü! Küke tavışı işetelä. Kükelär urmanda yäşi bit. Nişläp bu tavış bua yagındagı tallıktan kilä soñ? Kıyar tütäle östenä polietilen yapma kaplarga dip (äle kıraular buluı ihtimal) çıkkan äniyem dä gacäplänep tuktap kaldı. Annan avır sulap:

- Häyerlegä bulsın. Kükeneñ avılga yakın kilep kıçkıruın olılar yünlegä yuramıy, naçar fal dilär. Häyerlegä bulsın inde, - dip kabatladı.

Verandaga kerep, (telefon şunda gına tota) Gölnazıma şaltıratam. (Bıyıl kışın ikebez dä kesä telefonı alıp, kış, yaz buyı şunıñ aşa aralaştık, hat yazışular bette.) Öç kön inde menä söygänem telefonın almıy. Soñgı söyläşüe dä ällä nindi säyereräk toyılgan ide. Närsä bulgan aña? Avırganmı? Ber-ber küñelsezlek barmı – hiç belep bulmıy. Anıñ urınına bügen hiç özleksez ällä nindi SMS lar kilep tordı. Äle taksi hezmäte täqdim itälär, äle ällä kaysı supermarketta nindider aktsiyälär başlana dip çakıralar, hätta sez maşina ottıgız digäne dä kilde. Ä ber tozsızı bigräk tuzga yazmagan SMS cibärgän:”Prosti. Vışla zamuc. Somova Gulya” digän. Menä siña mä! Nindider Somova Gulyanıñ kiyäügä çıguı miña niyemä hacät!

Şaltırata-şaltırata gaciz bulıp, öygä kerdem. Äy, menä yülär! Soñ apalarınıñ öy telefonına şaltıratıp beleşsäm ni bula? Aşıgıp, nomerların cıydım. Ni gacäp, trubkanı Mädinä apa aldı (Çallıga kilgänder inde) Minem kauşıy-kauşıy Gölnaz turında soraştıruıma ul, minnän dä bitär kauşap:

-E-e-e, ni bit... ni äle... ni diim soñ? Ni inde... Gölnaz Somov digän eşmäkärgä kiyäügä çıktı bit, bügen yazılıştılar..

Kulımnan şapıldap trubka töşep kitkängä aynıp, çınbarlıkka kayttım. Minem Gölnazım! Minem irkäm, söyeklem.... qaderlem, güzälem!.. Nişlägän ul?! Nigä alay?! Nişläp yörägemä häncär kadap, mine tämug utlarına attıñ?! Lapıldap urındıkka barıp töşep, başımnı östälgä saldım. Başım bärelep, närsäder şapıldap audı. Küzemnän yäş çıgarlık hälem kalmıyça , küñelem taş bulıp katıp, yörägem yılap, berazdan başımnı kütärsäm, qaderlem, berdänberemneñ ramga kuyılgan fotosuräte kaplanıp töşkän ikän. Kaltırangan kullarım belän ramnı üz urınına bastırdım. . Ram eçennän Somova Gulyaga äylängän Gölnazım, mine yuatırga telägändäy, yagımlı yılmaep karap tora ide.

Epilog.

Ulım! Gazizem! Yöräk paräm! Üzem belän gürgä keräçäk yöräk yaram!

Yugarıda söylängän vakıygalardan soñ biş yıl yarımnan – 2010 nçı yılnıñ 7 nçe dekabrendä_ 26 yäşeñdä, öylänmiçä dä, katı avırudan çäçäk kebek gomereñ özeläçägen, sähnä türenä genä bastırıp kuyarday zifa buyıñnıñ, näfis, çibär yözeñneñ tufrak belän kümeläsen, söygäneñ Gölnaznıñ – balalı tol hatınnıñ – kabereñä kaplanıp, açı küz yäşläre tügäçägen ällä nindi kotoçkıç sataşulı töşläreñdä dä kürmägänseñder...

Balam, gazizem minem! Bu dönyada yavız yazmışıbız bezne mäñgelekkä ayırdı inde, tege dönyalarda küreşülär bardırmı – anı hiçkem belmi. Tik sin, gazizem, üzem gürlärgä kergänçe, kara kaygıdan meñgä telgälängän yörägemdä yäşärseñ.

Sin dip tilmerüçe, ülmäs borın tämug utlarında yanuçı äniyeñ.

Click or select a word or words to search the definition