Söyen-Bikä

Bu hatın nugay mirzası Yosıfnıñ kızı bulıp, Yosıf Musa uglıdır. Anıñ iseme yılyazmalarda törleçä yazılıp, anı kaysıları «Seen-bik», kaysıları «Sömbek», kaysıları «Sambik», kaysıları «Sömöyek», kaysıları «Sven-buk» dip yörtälär. Bezneñ belüebezçä, anıñ çın iseme «Söyen-bikä» bulıp, kalgannarı şuñardan bozılgan bulırga kiräk. «Söyen-bikä» süzeneñ «Söyen» ilä «bikä» süzlärennän oyıştırılgan bulıp, alarnıñ berençese «söyenmäk» isem figılennän boyırık f iğıl, ikençese isä irkä kız, bäk hatını mäğnälärendä bulgan «bikä» süzeder. Nugay irläre arasında Söyen-bäk atalgan keşelär dä bar ide.
«Bäk» süze borıngı törekçädän böyek, türä, başlık mäğnälärendä bulıp, anıñ ilä törek irläreneñ oluğları, «bikä» süze ilä alarnıñ kız-hatınnarı atalalar ide. Terki süzlärdä irlek-hatınlık bulmasa da, «bikä» süze «bäk» süzeneñ hatın-kızga birelgän räveşe hökemendä ide. Törek başlıklarınıñ keçkenäläre «bäk» iseme ilä yörtelep, bäklärneñ oluğrakdarı «bäklär bäge» dip ataladır ide. Menä tularnıñ kız-hatınnarı barısı da «bikä» ide. İvan üzeneñ nugay mirzalarına yazgan yarlıklarında Söyen-bikäne Syuyunbek dip atap yörtäder. Nugay mirzalarınnan Dinäh-mädneñ ber kızı şulay uk Söyen-bäk isemendä ide. Ul üzeneñ İvanga yazgan yarlıgında: «Minem undürt kızım bar: zurısı Lal tutay; Alatık tutay, Tugay tutay, Bolım tutay, Divay tutay, Bagım tutay, İsän tutay, Şöger tutay, Kotlı tutay, Tatlıbäk tutay, Söyen-bäk tutay. Minem dürt hatınım bar. Zurısı: Hanzadä hanım, Hantay hanım, Nizäk hanım, häm dä Ürmöhämmäd mirzanıñ anası bulgan Malga-Orıl dip yazadır. Borıngı töreklärdä hatın-kız isemnäreneñ azagına bäk süzen totaştırıp kuşu ğadät bulgan kebek, bikä süzen dä kuşu ğadät ide. Nugay mirzaları ilä İvan arasında yazılgan yarlıklarga karaganda, Söyen-bikäneñ iseme Söyen-bäk buluı açık añlaşılsa da, teldä yörgän süzlärgä karap bez anıñ iseme Söyen-bikä buluına ışana töştek.
Anıñ çın iseme Söyen bulıp, «bikä» soñınnan gına kuşılgan buluı da mömkin. Söyen-bikä çiktän tış matur häm söykemle vä şunıñ ilä bärabär bik akıllı ber kız bula. Nugay kızları arasında Söyen-bikägä ohşagan kız bulmagan kebi, Kazan häm rus yortlarında da aña tiñdäş bulırlık kız yuk ide. Ul kön yagınıñ irken cäyläüläre ilä anıñ mölayım havasında tärbiyälänep üskän vä şunıñ ilä bärabär tumıştan matur bulganlıgı öçen, dönyanıñ berençe söykemlese ide. Söyen-bikä üsep citte. Anı kiyäügä birer vakıtlar yakınlaştı. Yazım anı Kazan hanı Cangaligä bagışladı.

II
SÖYEN-BİKÄNEÑ CAKGALİ HANGA KİYÄÜGÄ KİTÜE.
1532 yılnıñ cäyendä kazandılar Safagäräy hannı Kazan hanlıgınnan kaulap, anıñ urınına Cangaline han itep aldılar. Cangali han 1532 yılnıñ 29 iyünennän başlap Kazanda hanlık itä başladı. Cangali tıştan karaganda Kazan hanı bulıp kürensä dä, çınlavında ul irekle han tügel ide. Ul, üzlegennän eş eşli almayınça, hanlık eşläreneñ kübesen Vasiliynıñ boyırıgı buyınça yörtäder ide. 1533 yılda Cangali han Söyen-bikäne üzenä hatınlıkka alırga uyladı. Anı üze genä başkara almaganga kürä, Vasiliyga ilçelär cibärep, añardan Söyen-bikäne alırga irek kuyuın ütenergä buldı. Şul yılnıñ cäyendä Kazannan Apay, Kadış, Kotlığ-Bulat, Yäütäk isemle ilçelär Mäskäügä kittelär. Bolar Cangali hanga Söyen-bikäne hatınlıkka alır öçen Vasiliydan röhsät sorarga baralar ide. İyünneñ 6 nçı könendä ilçelär Mäskäügä cittelär. Böten Kazan yortı isemennän Vasiliyga bagınıp, Cangali hanga Söyen-bikäne alırga irek kuyuın ütendelär. Kazandılar ilä nugaylarnıñ koda bulışıp yakınlaşuları rus knyazläre öçen kiräkle bulmasa da, Vasiliy Cangali hanga Söyen-bikäne alırga irek kuydı. Borıngıdan birle üzara orışıp, berse ikençeseneñ kanın koyıp kilgän törki ıruğlarnıñ kodalık ilä genä yakınlaşıp kitüläre tiz genä bulaçak tügel ide. Anıñ şulay ikänlegen Vasiliy da belä ide. Avgustnıñ 10 nçı könendä Kazan ilçeläre Mäskäüdän Kazanga kaytıp kittelär. Söyen-bikäne alırga Vasiliynıñ irek kuyganlıgın hanga belderdelär. Nugay mirzaları Kazan hanlıgına doşman isälär dä, kızların Kazan hannarına biräseläre kiläder ide. Cavgali kanga Söyen-bikäne alırga komaçaulık itüçe kalmaganlıktan, ul aña öylände. İke yort arasında başlangan kodalık kazandılar ilä nugaylar arasın yakınlaştırıp, ike arada ilçelär yöri başladı. Kazan yortı ilä Nugay yortı arasındagı yaulaşu azaya töşte. Şulay bulsa da, bu yakınlaşu ul çaklı bärk tügel ide. hiç ber zamanda cünläp berläşä almagan ike törki ıruğnıñ Söyen-bikä arkasında gına berläşülären ömet itärgä urın da yuk ide. Söyen-bikä Kazanga kilgäç tä, üzeneñ ataklılıgın yugaltmadı. Anı Kazan halkı da yarattı. Kazandılar Cangali hannı bik yaratkan sıman bulsalar da, anıñ ilä kileşä almadılar. Kazan halkı bik vakçıl vä şunıñ ilä bärabär orış-talaşnı yaratuçan bulganlıgı öçen, alar hiçber vakıt tınıç tora algannarı yuk ide. Cangali han Kazan hanı bulsa da, Kazan vçen ul çaklı tırışmıy, rus knyazeneñ boyırıgınnan çıgıp hanlık faydasına hiçber eş itmi ide. Anıñ şulay buluı tınıçsız Kazan halkın bigräk tä tınıçsızlandıra, borçıy ide.
III
SÖYEN-BİKÄNEÑ TOL KALUI.
1535 yılda Kazanda Cangali hanga karşı kuzgalu başlandı. Anıñ başında Kazannıñ ataklı hatınnarınnan Hörşidä bikä häm Bulat bäk toralar ide. Bu kuzgalu bik zurga kitep, sentyabrneñ 25 nçe könendä Cangalineñ ütgre-lüe ilä tögällände. Cangali Kazanda 3 yıl da 3 ay çaması hanlık itte. Anıñ Söyen-bikä ilä toruı ike yıl çaması gına buldı.
Kaysıber yılyazmalarnıñ süzlärenä karaganda, Cangali Kazan hanı bulganda 15 yäşendä ide. Bolay bulganda anıñ Söyen-bikägä öylänüe 16 yäşlärendä bulıp, ülgändä yäşe 18 dä bulgan bula. Bezneñçä, bu süz döres tügel. 1506 yılnıñ cäyendä Kazan östenä korıdan yörgän rus atlı ğaskäreneñ uñ kulına Cangali isemle ber şahzadä başlık itkän ide. Bu keşe Söyen-bikägä kiyäü bulaçak Cangali bulırga kiräk. Bolay bulganda, Cangali Kazan hanı bulganda 15 yäşendä genä bulmayınça, şaktıy olıgaygan keşe bulırga tiyeş. Söyen-bikäneñ Cangaligä baruı «Almanıñ peşkänen ayu aşar» digängä tuğrı kilgän bula. İke yıldan soñ ul şuşı ayudan da korı kaldı.

IV
SÖYEN-BİKÄNEÑ SAFAGÄRÄY HANGA KİMÜGÄ KİTÜE.
Kazandılar, Caigali hannan soñ, Kazanga Safagäräyne han itep aldılar. Monısı anıñ Kazanga ikençe kat han buluı ide. Ul 1535 yılda Kırımnan Kazanga kilep, yañadan hanlık itä başladı. Safagäräy han hatınlı keşe bulıp, anıñ hatını nugay mirzalarınnan Mamaynıñ kızı ide. Şulay bulsa da ul Seen-bikäiye üzenä hatışşkka alırga uyladı. Anıñ kebek ataklı ber bikäçne kulınnan ıçkındırası kilmäyençä, aña öylände. Ul çagında Safagäräy 2 yäşlärendä ide. Safagäräy han Seen-bikägä terle yaktan tiñ bulganlıgı öçen Söyen-bikä aña barırga karşılık kılmadı. Bikäneñ agay-eneläre Safagäräy, hannı yaratmasalar da2, Söyen-bikä üze anı bik yarattı, Safagäräy han Kazan kannarınıñ iñ buldıklısı vä şunıñ ilä bärabär iñ toygı-lısı bulganlıgı öçen Seen-bikäneñ anı yarataçagı bilgele ide. Ul çaklarda Mäskeü knyaze Vasiliy ülep, uglı İvan yäşendä genä kalganlıktan, Kazan hanlıgı ruslarnıñ baskınlık itülärennän berazga tınıçladı. Kazandılar yış-eş bularak rus yortı östenä baskınlık itälär, alarnı şaktıy borçıylar ide. Cangali ireksez ber han bulıp, rus knyazeneñ boyırıgınça eş yärtä, anıñ süzlärennän çıga almıydır ide. Safagäräy han isä üzeneñ oluğ ber yort hanı ikänlegen belep, rus knyazläreneñ boyırıgınça yörmi, irekle hannarça eş itäder ide. Bu yıllar Kazan hanlıgınıñ iñ kuanıçlı yılları bulıp, ul urıs boyındırıgınnan kotılgan, tınıçlagan ide. Safagäräy hannıñ üzlegennän eş kılıp, cangalilärçä rus knyazenen boyırıgı ilä yörmäve ruslarga oşamadı. Alar, 1535 yılnıñ dekabrendä, Safagäräy hannan açu alır öçen Kazan östenä yöri başladılar. Bu çagında kazandılar da Nicniy Novgorod östenä yärmäk-tälär ide. Rus başlıkları tatarlarnıñ Rusiyä östenä yörülären belgäç tä, Kazan yortına yörergä batırçılık kıla almadılar. Bu eş kazandılar öçen bik küñelle buldı. Alar dekabrneñ 2 yendä Nicniy yanına citep, tirä-yakta baskınlık itä başladılar. 1536 yılnıñ 6 ğıynvarında Nicniy Novgorod, Balahnaga yörep, kalanıñ tiräsen yandırdılar.
Şul çaklarda Safagäräy han Nugay yortına niçä kat ilçelär cibärep, andagı mirzalardan, bergäläşep, Rusiyä östenä yörüne ütengän ide. Läkin tegelär Safagäräy hannıñ süzlärenä kolak salmadılar. 1536 yılnıñ közendä Kil-Mehämmäd mirza ilä İsmägıyl mirza İvanga yarlık yazıp, Safagäräy hannıñ Rusiyä östenä yörer öçen här kön diyärlek üzlären çakırganlıgın, läkin İvan ilä dust bulganlıkları öçen Safagäräy hannı tıñlamaganlıkların belderdelär. Rus boyarları barısı ber süzdä bulıp, tatarlarnı beterer öçen bergäläşep eş itkän çakta, nugay mirzalarınıñ Kazan yortına bulışlık itmäüläre vä şunıñ ilä bärabär Safagäräy hannıñ yäşeren kiñäşlären rus knyazlärenä citkerüläre al arnıñ niçaklı toygısız buluların añlatadır. Ka-zanlılar 1536 yılnıñ cäyendä Kostroma östenä yörep, ul tirädä baskınlık ittelär. 1537 yılnıñ ğıynvarında Safagäräy han bik küp yau ilä Rusiyä östenä yöri. Ul, başlap, Kostroma östenä yörmäkçe bulsa da, soñınnan Muromga barırga buldı. Anıñ yavı eçendä Kazan keşelärennän başka baytak kına kırımlılar häm nugaylar da bar ide. Ğıynvarnıñ 15 nçe könendä Safagäräy han urman arkılı Murom östenä kilep çıktı. Şähärneñ tiräsen yandırıp, üzenä höcüm itte, Murom şähäre yahşı gına tuplar ilä korallangan bulganga, Safagäräy han anı ala almadı. Şulay bulsa da ul, baytak kına urıslarnı totkın itep, Kazanga kaytıp kitte. Şunnan soñ urıslar ilä tatarlar arası berazga tınıçlap, ike arada orışlar bulmıy, tordı isä dä, soñınnan tagın da bula başladı. Vasiliynıñ ulüe, İvannıñ yäşlege, Safagäräy kebek gayrätle keşeneñ Kazan hanı buluı Kazan yortı öçen niçaklı faydalı bulsa, urıslar öçen şul çaklı zararlı buldı. Şul yıllarda Nicniy Novgorod, Murom, Meşera, Gorohoveñ, Balahna, Vladimir, Şuya, Yuryev, Kostroma, Galiç, Totma, Vologda, Ustyug, Perm, Vyatka cirläre kazandılar tarafınnan talangan vä tuzdırılgan ide.
150 yılnıñ 18 dekabrendä Safagäräy han 30 meñ ğaskär ilä Murom östenä höcüm itte, annan Vladimir öleşenä yörde. Talangan närsälär baytak buldıgı kebi, totkın itelgän urıslar da küp ide.
Safagäräy han, buldıklı ber han ide isä dä, başbaştak Kazan halkı anı yaratıp betermi, anıñ boyırıgımça eş
itmilär ide. 151 yılda Safagäräy hanga karşı Kazanda astırtın kuzgalu başlandı. Kotkıçılarnıñ başında Bulat bäk bulıp, bolar Safagäräyne hanlıgınnan töşermäkçelär ide. Şul yılnıñ cäyendä Mäskäügä ilçe cibärep, İvannan Kazan östenä ğaskär Cibärüen ütendelär. «Bez oluğ knyazgä hezmät itärbez, hannı ütererbez yäisä urıs başlıklarına totıp birerbez», didelär. Kazannıñ üzara talaşa başlavı İvan öçen çiktän tış kuanıçlı närsä ide. Şuña kürä ul, Kazan kotkıçılarına yarlık cibärep, Kazan östenä ğaskär cibäräçäk idegene belderde. İvannıñ Kazan östenä yörüe Kırımga işetelep, Sahibgäräy hannıñ aña açuı kabardı. Tiz genä ğaskären cıyıp, Rossiyä östenä yöri başladı. Sahibgäräyneñ Rusiyä östenä yörüe İvannı kurkıtıp, ul Kazan östenä yörüdän tuktaldı. 152 yılda Mäskäü ilä Kazan arasında ilçelär yöreşep tordı isä dä, ike yort il bula almadı. 153 yılnıñ cäyendä Safagäräy han tagı da Murom östenä baskınlık itep, küp avıllarnı tuzdırdı, baytak keşelärne totkın itte.
155 yılda İvan, Kazan östenä yörmäkçe bulıp, ğaskär cıyarga boyırdı. Şul yılnıñ aprelendä rus ğaskäre Kazan östenä kilä başladı. Bolar niçä başlık kul astında bulıp, rus yortınıñ törle cirennän cıyılgannar ide. Ruslar Zöyä buyındagı tatarlarga şaktıy zarar kiterdelär, Kazannıñ «Han kapka»sını yandırdılar isä dä, şähärneñ üzen ala almayınça, kire kaytıp kittelär. Ruslarnıñ Kazan östenä kilüläre Kazan kotkıçılarınıñ çakıruı buyınça bulgan ikänlege Safagäräy hanga belende. Hannıñ ul eşkä açuı kabarıp, «yort»nı ruslarga satarga tırışkan bäklärne ülem ilä cäzalıy başladı. Alarnıñ niçäse üterelep, kaysıları Mäskäügä, kaysıları nugay yortına kaçıp kotıldı. Bu çaklarda Kazan yahşı uk butalıp, Safagäräy hanga karşı başlangan kuzgalu şaktıy kızışkan ide. Kazan bäkläre arasında yort öçen tırışkannarı buldıgı kebi, yortnı beterergä köç kuygannarı, şulay uk halık arasına kotkı salıp, aradagı berlekne yugaltuga säbäp bulgannarı da bar ide. Bu soñgılarnıñ kulınnan zur eş kilmi ide isä dä, rus knyazlärenä baş orıp, alarnıñ Kazan östenä kilülären onıtırga, yortnıñ yäşeren eşlären ruslarga belderergä buldıra alalar ide. Safagäräy han Kazan kortkıçların niçaklı nık cäzalap, alarnıñ tamırın korıtırga tırıştı isä dä, bötenläy beterä almadı.
155 yılnıñ 29 iyülendä Kazan bäklärennän Kadış ilä Çura İvanga keşe cibärep, añardan Kazan östenä yau cibärüen ütendelär. Safagäräy hannı, şulay uk anıñ yakınnarınnan bulgan 30 Kırım bägen totıp ruslarga birergä buldılar. İvan öçen monnan da kuanıçlı närsä bulırga mömkin tügel ide. Ul, Kadış ilä Çuraga yarlık yazıp, hannı totarga boyırdı. Üze tizdän ğaskär cibäräçäk ikänlegen belderde. İvannıñ Kazan östenä kilergä süz birüe Kazan kotkıçılarına yöräk birde. Bolar, borıngıdan birle, yort öçen kiräkle bulgan eşlärne eşläüdä berläşä ayamasalar da, anı satar öçen bulgan eşlärdä tiz berläşälär ide. Bu yulı da şulay buldı. Könnärneñ berendä azgın kazandılar Safagäräy hanga karşı kuzgalıp, östenä yabırıla başladılar. Aña Kazannı taşlap çıgudan başka çara kalmaganga kürä, ul yanındagı kırımlılar ilä Kazannan çıktı. Kazandılar, kırımlılarnıñ artlarınnan çıgıp, alarnıñ kübesen kırdılar, berazı Safagäräy han ilä kitep kotıldı. Safagäräy hannıñ Kazannan kuıluı 156 yılnıñ başında buldı. Söyen-bikä dä Safagäräy ilä Kazannan bergä çıkkan ide. Kaysıber ruznamälärdä Safagäräy hannıñ Söyen-bikägä öylänüe Kazannan nugay yortına kaçıp baruınnan soñ bulganlıgı yazılsa da, bu süz yalgandır. Yosıf mirzanıñ 159 yılda, ugılları Yunıs ilä Gali mirzalarnıñ 1551 yılda İvanga yazgan yarlıklarınnan Safagäräyneñ Söyen-bikägä öylänüe nugay yortında bulmayınça, Kazanda bulganlıgı bik açık añlaşıladır. Safagäräy hannıñ yanında Söyen-bikä genä bulmayınça, anıñ başka hatınnarı da üze ilä bergä ide. Safagäräy han Kazannan çıkkanda, Mansur Säid isemle keşe Ästerhannan Kazanga kilgän ide. Han şunıñ ilä bergäläp Ästerhanga kitte. Annan yärdäm alıp, Kazannı kilep kamadı, Ul, Kazannıñ yahşı keşeläre anı hanlıkka telilär, dip uylıydır ide. Şul ömet ilä torsa da, Kazannıñ bäkläre ilä oluglarınnan hiçber keşe anıñ yanına kilmäde. Şunnan soñ orışırga başladı. Alay da Hiç närsä eşli almagaç, kayınatası Yosıf yanına bardı. Safagäräyneñ başta Ästerhan hanınnan yärdäm sorap ta, üzeneñ kayınatasınnan soramavı anıñ ilä tegeneñ arasında çın tatulık yuklıktan ide. Bu çagında Söyen-bikä niçä yıldan birle kürmi torgan nugay yortına kaytkan, könyagınıñ irken cäyläülärendä yañadan yöri başlagan ide. Safagäräy han, Yosıf mirzadan bik yalvarıp, üzenä yärdäm itüen, Kazannı alışıp birer öçen uglı kul astında nugay yavı cibärüen ütende. Yosıf mirza Safagäräy hannı yaratıp betermi ide isä dä, hannıñ üteneçen cirenä citkezde.
Uglı Yunıs kul astında nugay yavı cibärep, Kazannı alışırga boyırdı. Söyen-bikäneñ Safagäräygä yärdäm cibärergä atasın dimlävendä şöbhä yuk ide. Safagäräy Kaçanga kitte isä dä anıñ hatınnarı vä şular arasında bezneñ Seen-bikä nugay yortında kalgannar ide. 156 yılda Söyen-bikä nugay yortında tordı. Safagäräy Kazanga kitkändä anıñ Kazannı aluı yäisä ala almavı bilgele bulmaganlık-tan, Söyen-bikä anıñ ilä kitmäde. 157 yılda Safagäräy hannan Yosıf mirzaga ilçe kilep, bikälärne, Yunıs mirza ilä, Kazanga cibärüne ütende. İlçe kilgändä Yosıf mirza öydä yuk isä dä, utlı Yunıs Safagäräyneñ hatınnarın Kazanga alıp kitte. 157 yılnıñ cäyendä Söyen-bikä yañadan Kazanga kayttı. Ul çagında Safagäräy han Kazannı alıp, yañadan hanlık itä başlagan ide. Şul yılnı Söyen-bikädän ber ir bala tuıp, aña Ütämeşgäräy dip at kuştılar. Kazan üzeneñ butaluınnan çınlap tuktalmagan bulganlıktan, Söyen-bikäneñ bu yulı Kazanda toruı bik küñelle bulmadı. Kazan yortı ilä rus yortı arası da täzek tügel ide.

V
TOL KALUI.
159 yılda2 Safagäräy han ülep, Söyen-bikä tagı da tol kaldı. Uglı Ütämeşgäräy ike genä yäşendä bulganlıktan, Söyen-bikäneñ häle bigräk kızganıç buldı. Kazandılar Ütämeşgäräyne han itep bilgelädelär isä dä, anıñ ilä genä Söyen-bikäneñ canı tınıçlanaçak tügel ide. Çınlap ta şulay bulıp çıktı. Ütämeşgäräy ikä genä yäşendä bulganga, anıñ hanlık eşlären başkara almayaçagı bilgele ide. Şuña kürä Kazan olugları üzara kiñäşep, Safagäräy hannıñ Kırımdagı Büläkgäräy3 isemle uglın hanlıkka sorar öçen, Yulbarıs isemle keşene Kırımga ilçe itep cibärdelär. Anıñ
ilz bergä Kazannan tagı da 30 keşe bar ide. İlçelär arkı lı Sahibgäräy hanga yarlık yazılıp, añardan Büläkgäräyne Kazanga han itep cibärüen ütengännär ide. İlçelär Don yılgasına citkäç, alarnıñ öslärenä urıs kazakları höcüm itte. Bolar Urak atlı başlık kul astındalar ide. İlçelärneñ kübese kırılıp, kaysıları kaçıp kotıldı. Sahibgäräy hanga yazılgan yarlık kazaklar kulına töşte. Bu yulı cibä relgän ilçelärneñ berse dä Kırımga citä almadı. Şunnan soñ kazanlılar Kırımga ikençe kat ilçe cibärdelär isä dä, anısınnan da fayda çıkmadı. Kırım hanı ilä terek soltanınıñ östän karauları şomlıgında Kazan hanlıgı başsız kaldırıldı. Söyen-bikä buldıklı hatın ide isä dä, kazanlılar anı çınlap tanımıylar, aña ber hatın dip kenä karıylar ide. Kazannıñ üz bäkläre arasında çın keşe bul-maganlıktan,- Söyen-bikä Koşçak isemle Kırım bägenä kiñäş itep eş itäder ide. Çınlap ta Koşçak bäk kiñäşergä yararlık çın keşe vä şunıñ ilä bärabär toygılı möselman ide. Bikäneñ bu eşe kazanlılarga ber dä oşamadı. Alar Söyen-bikä hakında ällä nindi yalgan süzlär söylilär, aña yala yagalar ide. Kazan halkı häzerendä bik yalakçıl buldıgı kebi, borıngıda da şulay ide. Alar berne biş itep söylilär, kılnı kırıkka yaralar ide. Seenbikä.turında söylägän süzläre dä şulay buldı. Safagäräy hannıñ ülüe Yosıf bäkkä işetelgäç, ul, Seen-bikzne Şäyehgaligä bir-mäkçe buldı. 159 yılnıñ cäyendä İvanga yarlık yazıp, Söyen-bikäne Şäyehgaligä birergä teläven belderde. Anıñ bu yarlıgı yahşı uk ähämiyätle bulganlıgı öçen, bez anı bu urında yazıp kitäsemez kiläder. Ul menä şulay yazılgan ide:
«Minem dustım olug knyaz İvanga Yosıf mirzadan sälam ukıp, süzem şul: Kazan bäkläre monnan elek Safagäräy hannı kaulap, sineñ atañ Vasiliy knyazdan Şäyehgali hannıñ tuganı bulgan Cangali hannı Kazanga han itep algannar, Kazannıñ yahşı keşelären bezgä cibärep, bezneñ ilä yakınlaşunı ütengännär ide. Täñreneñ yazmışı buyınça, Cangali hanga üzemezneñ kızımız Söyen-bikäne birep, koda bulışkan idek. Safagäräy han Kazannan kaçkaç, Bulat bäk, yorttan orıntın aña yarlık cibärep, anı Kazanga kiterde. Sineñ dustıñ, bezneñ kiyävemez bulgan Cangaline üterdelär; minem kızımnı Safagäräygä birdelär. Safagäräy berençe märtäbä Kazanga kilgän çagında anıñ berlä nibarısı 30 keşe genä kilgän ide. Şunnan soñ niçä yıllar ütkäç, ällä niçaklı yalangaç Kırım keşelären çakırıp kiterde. Kazanlılarnı törleçä kısa başladı. Kazan keşeläre añardan şul çaklı kısınkılık kürügä çıdıy almayınça, anı yañadan kauladılar. Ul bezgä kilep: «Minem atam Fatihgäräy şahzadä sineñ kart agañ Şigım mirzaga ber çagında izgelek itkän ide. Menä sin bu çagında miña izgelek it: minem berlä üzeñneñ uglıñnı cibär, miña yavıñnı da bir. Min Kazannı sineñ arkañda gına ala alam. Min sineñ iregendä bulırmın. (Kazanda) ber vä yä ike keşene genä üterep, şunnan artıknı ütermäm. Monnan soñ hiçkemgä zarar tigermäm», dip söyläde. Ul şul süzlärendä toraçagına aş itte. Atasınıñ ütkändäge yahşılıgı öçen bez anıñ uglına yahşılık kıldık. Uglım Yunıs mirza ilä üzemezneñ yavımıznı anıñ berlä cibärep, alar Kazannı alıp birdelär. Ul, şähärgä kergäç tä, bezgä birgän süzläreneñ hiçbersenda tormadı. Uglım Yunıs mirzanı nugayga cibärgäç tä, Kazannıñ yahşı keşelären, säyedne — barsın da ütertte. Kaysı bäklärne bezgä ilçe itep cibärgän buldı. Kaysı bäklär, mirzalar häm kazaklar sineñ yanıña kaçtı. Alla ğadel. Ul bezgä bulgan süzen üzgärtkän bulsa, anıñ üz başına da şul citte. Häzeren-dä bezneñ siña tuğrı süzemez şul: kiläçäktä sineñ ilä dus bulsak ide. Şäyehgali hannıñ tuganı Cangali ilä yakınlaşkan idek. Läkin aña allanıñ şuşındıy yazmışı ireşte. Menä häzerendä bez Şäyehgali ilä duslıkta häm yakınlıkta bulasımız häm dä aña üzebezneñ kızımıznı biräsebez kilä. Şuşı yarlıgıbız ilä Baysuvgar ilçebez siña barıp citkäç tä,.Allabirde uglannı, Täükil bäkne, Agış mullanı, şulay uk Safagäräy hannan siña kaçıp bargan Kolçura bäkne, Burnaşnı, Täñrekolnı, Käbäkne, İslamnı, Galikäy mirzanı, Hösäyen bäkne, Kilde mirzanı, Şahçuranı häm başka keşelärne üzläreneñ tugannarı, balaları, iptäşläre, keşeläre ilä, küpme genä bulsa da, çuaş, çirmeş, räzan, mukşılarnı barsın da Şäyehgali ilä bergä Kazan östenä cibär. Sineñ ğaskäreñ Volga yanınnan şähär yanına barmasın. Han üzeneñ yanındagı barlık Kazan keşeläre ilä Kazan yanına barıp: «Menä sezneñ padişahıñız, menä sezneñ bäkläregez, menä sezneñ keşeläregez, menä alar bezdä küpme bar?» dip äytergä boyırsın. Çapkınıbız Baysungar ilä üzegezneñ yahşı keşegezne, Şäyehgalineñ dä yahşı keşesen bezgä ilçe itep cibärsägez, kaysı ayda, kaysı köndä Şäyehgaline Kazan östenä cibäräçäk idekegezne bezgä beldersägez ide. Bezgä ul bilgele bulıp torır ide. Şäyehgaligä bulışlık itär öçen tuganıbıznı, anıñ ilä balalarıbız häm yavımıznı, Boyırgan Säyedne, İlsıman bäkne, Gabdulla Bahtine, şulay uk barça Kazan bäklären bergä cibärer idek. Menä şunı belegez. Safagäräy ülgäç tä, Kazanda toruçı badraklar Yulbarıs Rasäf, Danii Möhämmäd uglı kul astında 30 keşene Kırımga han sorar öçen cibärdelär. Menä şul 30 keşene sineñ keşeläreñ tottılar; kaçıp kotılgannarı bezneñ keşelärebez kulına eläktelär. Şuşı keşelärdän soñ başka keşelär han sorar öçen Kırdaga kittelär. Şäyehgali Kazanga han bulgaç ta, Kırım yulın bik nık saklarga boyırıp, Kazanga ikençe padişah kilmäsen ide.
Bu yıl bezneñ keşelärebez Mäskäügä satu ilä bargannar ide. Kaytkan çagında şularnıñ östlärenä Donda toruçı sezneñ kazak häm sevryuklarıgız çapkınlık itep, alaryaıñ kaysıların kırıp, akçaların talagannar, kaysıların isä totıp sezgä iltkännär. Sineñ yanıñda tere bulgan bezneñ keşelärebez, başlarında Korat Tolıbay, Varançı, Yançura, Baykilde, Namaz, Köntugan Hafiz buldıgı häldä, 11 keşe. Menä min şuşı keşelärne çapkınıbız Baysungar ilä bergä cibärüegez hakında siña baş oramın. Miña ber yahşı bırgı cibärüegezne ütenämen. Şuşı çapkınıbız Baysun-garnı 5 könnän artık totmayınça, tizlek ilä cibärüegezne teläp yarlıknı cibärämen».
Baysungar, 159 yılnıñ iyülendä Mäskäügä kilep, yarlıknı İvanga tapşırdı. Anıñ ilä bergä 70 iptäşe, 200 nugay satuçısı bulıp, bu soñgılar Mäskäüdä satar öçen 3 meñ at alıp kilgännär ide. Yosıfnıñ bu yarlıgı İvannı çiktän tış kuandırdı. Yosıf mirza Söyen-bikäneñ atası, Ütämeşgäräyneñ isä babası bula torıp ta, şular östenä Kazan han-lıgınış iñ borıngı doşmanı bulgan rus knyazen çakırıp cibärüe İvan öçen kuanmaslık ta tügel ide. İvan şul yılnıñ 9 avgustında nugay ilçelärenä Mäskäüdän kitärgä boyırıp,-alar avgustnıñ 11 nçe könendä Mäskäüdän kittelär. Bolar ilä bergä İvannıñ Kadış Kudinov isemle keşese Yosıf mirzaga ilçe bulıp kitte. İvan anıñ arkılı Yosıfka yarlık yazıp, ul yarlıkta tizdän Şäyehgaline Kazan östenä cibäräçägen belderde. Yosıf mirza Söyen-bikäne Şäyehgaligä birep, Kazan hanlıgın üzenä karatmakçı, şulay itep İvannı aldamakçı ide isä dä, İvannıñ Yosıf tozagına eläkmäyäçäge bilgele ide. İsmägıyl mirza kebek din, millät digän närsälärne belmägän vä şunıñ ilä bärabär böten eşlägän eşe şularnıñ kiresenä bulgan satlık mirzalar bulıp torganda İvannıñ eşe üze telägänçä barıp toraçak ide. Çınlap ta şulay buldı. Ütämeşgäräy söt imüçe bala bulganlıktan, Kazan hanlıgınıñ böten eşen başkaruçı Söyen-bikä ide. Ul, ruslarga çın küñeldän doşman bulganlıgı öçen, ruslar ilä kileşergä telämi, niçek kenä bulsa da alarga zarar kiterü uyında ide. 159 yılnıñ martında ka-zanlılarnıñ Murom östenä baskınlık itüläre şuşı doşmanlıktan kilgän närsä ide. Söyen-bikä İvannıñ doşmanı buldıgı kebi, İvan da Söyen-bikäneñ doşmanı ide. Safagäräy hannıñ Rusiyä östenä yış~eş baskınlık itüendä vä şunıñ ilä bärabär Rusiyä kul astına kerep barmakta bulgan Kazan hanlıgın irekle ber hanlık itüdä Söyen-bikäneñ bik zur katnaşı bulganlıgın İvan açık beläder ide. Şuña kürä ul anı yaratmıy, doşman küräder ide. Söyen-bikäne yaratmauçı İvan gına bulmayınça, anı urıslarnıñ barısı da yaratmıylar ide. Kazandılar Söyen-bikä telägänçä eş itsälär, atası Yosıf mirza, şulay uk nugay mirzaları Kazan hanlıgına yärdämdä bulsalar, Kazannıñ berençe hanlık bulıp kalaçagı vä şunıñ näticäsendä urıslarnı teträtep toraçagı bilgele ide. Läkin eş Söyen-bikä telägänçä bulmadı. Nugay mirzaları İvanga satılıp torganı häldä, Kazan zararına eş itep tordı. Söyen-bikä İvannı ni çaklı yaratmasa da, şulay uk anıñ ilä barışlıkta bulunı çın küñelennän telämäsä dä, 159 yılnıñ 6 iyülendä uglı Ütämeşgäräy isemennän Bahşanda isemle keşene Mäskäügä cibärep, İvan ilä barışlıkta bulırga telägänlegen belderde. İvan Ütämeşgäräy isemenä yarlık yazıp: «Bezneñ ilä barışlıkta bulırga teläsä, yahşı ilçelär cibärsen!» dide. Anıñ bolay diyüe küz buyavı gına bulıp, ul Kazan östenä barırga uylap kuygan ide. Kazan ilä Mäskäü arasında ilçelär yörgäläsä dä, bu ike yortnıñ arasında duslık bulganı yuk, bulaçak ta tügel ide. Yosıf mirza İvannı Kazan östenä kilergä kotırttıgı kebi, Safagäräy hannan kaçıp nugay yortında tormakta bulgan Boyırgan Säyed, İlsıman bäk, Gabdulla Bahşilar da İvanga yarlık yazalar, anı Kazan östenä kilergä dimlilär ide. İvan 159 yılnıñ avgustında alarga yarlık yazıp, Kazan östenä baraçagın belderde. Boyırgan Säyed ilä Gabdulla Bahşi Kazannıñ olug keşelärennän bulsalar da, Kazan yortın İvanga alıp birergä tırışalar. İvan da alarga yarlıklar yaza, törle büläklär birmäkçe bulıp, tegelärne kızıktıra ide. Kazan kaçkınnarı nugay yortında gına bulmayınça, Mäskäüdä bigräk tä küp ide. Bolar da İvannı Kazan östenä yörergä dimlilär, kotırtalar ide. Alarnıñ härberse «korsak kolı» bulıp, hiç bersendä yort kaygısı bulmaganlıktan, tamak öçen Yort satunı ber närsägä dä sanamıylar ide. Şul çaklarda Hösräü isemle ber bäk nugay yortında toradır ide. Bu keşene kırımlılar
ütermäkçe bulganlıkları öçen ul Kazannan kaçkan, soñra, yanına keşelär cıyılıp, Kazan yanında kırımlılar ilä bik nık orışkan ide. Anıñ bu eşen İvan bik yarattı. 159 yılnıñ avgustında, yarlık yazıp, anı üz yanına çakırttı. Bu çagında urıslar Kazan yortına doşman bulgannarı kebi, nugaylar da dopşan ide. 159 yılnıñ közendä nugaynıñ İsmägıyl, Arslan mirzalar İvanga yazıp, üzläreneñ Kazan yortına doşman buluların, tizdän anıñ östenä baraçakların belderdelär. Belek-Bulat isä İvan küñele öçen Kazan yortına baskınlık itkänlegennän häbär birde. Söyen-bikäneñ atası Yosıf mirza da İvanga yarlık cibärep, yaz häm köz kön® Kazanga baskınlık itäçägen añlattı. Yosıfnıñ ilçese İsergän, İsmegıylneke Timur isemlärendä bulıp, bolar, oktyabrneñ 9 nçı könendä, Mäskäügä kilgännär; 13 dä İvannı kürep, aña tegelärneñ yarlıkların tapşırgannar ide. Belek-Bulatnıñ ilçese Karaçı, Arslannıkı Bayhuca isemlärendä bulıp, bolar 1 oktyabrdä Mäskäügä kildelär. Alarnıñ İvan ilä küreşüläre 16 oktyabrdä, yarlıklarnı tapşıruları da şul kändo buldı.
Söyen-bikäneñ tuganı Yunıs mirza küptän birle Kazan bäge bulırga telider ide. Ul 157 yılda Safagäräy hannıñ hatınnarın Kazanga kitergändä dä şul uy berlä kilgän ide. Läkin andıy uylaganı bulmıy kalgan, şuña kurä ul Kazan yortına açulı ide. 159 yılnıñ cäyendä Kazanga kilep, üzen bäklekkä alunı ütende. Kazandılar Yunısnı bäklekkä almadıkları gına tügel, anı Kazanga kertmädelär. Baytak kına keşelären dä kırdılar. Bu eş nugaylar ilä kazandılar arasın tagın da bozıştıra töşep, alarnı Kazan östenä yörü uyına kiterde. 159 yılnıñ közendä urıslar Kazan östenä barırga häzerländekläre kebi, nugaylar da şuñar häzerlän-mäkçe bulalar ide. Kızganıç, Söyen-bikä ber yaktan urıslar, ikençe yaktan üzeneñ ırugları, tugan vä yakınnarı ilä orışırga tiyeşle ide. Bu yıl Söyen-bikä öçen iñ kaygılı yıl buldı. İreneñ ülüe, balasınıñ yäşlege, ata vä tugannarınıñ urıslar ilä ber bulıp Kazan östenä yörergä teläüläre anı çiktän tış borçıylar, kaygırtalar ide. Nugaylarnıñ Kazanga doşmanlıkları İvan öçen söyläp betergesez kuanıçlı eş bulganga kürä, ul 159 yılnıñ azagında Kazan yortı östenä barır öçen ğaskär cıyarga boyırdı. Noyabrneñ 2 nçe könendä üze dä Mäskäüdän kuzgaldı. Fevralneñ 12 nçe könendä Kazan yanına kilep tuktadı. Ul kön sişämbe kön ide. Kazandılar nugaylarnıñ üzlärenä karşı ileklären belsälär dä, 159 yılnıñ közendä Yosıf mirzaga ilçelär cibärdelär. Bolar nibarısı 7 keşe bulıp, başlarında İzäl-Gura isemle haci ide. İlçelärneñ ni öçen kilüläre yarlıklarda kürsätelmägän bulsa da, alarnı, atası Yosıftan yardom sorar öçen, Söyen-bikä cibärgän buluı añlaşıladır. Yosıf Kazan ilçelären salkınlık ilä karşı alıp, alarga açık yöz kürsätmäde. Anıñ bolay itüe ka-zamlılarnıñ şuşı cäydä Yunısnı Kazanga kertmäyençö, aiıñ yanındagı keşelärne kıruları öçen ide. Nugay mirzaları İvanga yazgan yarlıklarında üzlären «bez möselman» diyä yazsalar da, bolarnıñ hmçbersendä çın möselmanlık yuk ide. Alar İvannıñ az gına büläkläre öçen Kırım yortı östenä baskınlık itdeklere kebi, Kazan yortı östenä da baskınlık itüdän tartınmıylar, tugan kanın agızudan çirkänmiler ide. Yosıf mirza şundıylarnıñ berse bulsa da, ul Kazan östenä yörüne oşatıp betermi, ul eşkä küñele çınlap utırmıy ide. Säbäbe isä yuzzı Söyen-bikäneñ Kazanda buluı ide. Ul İvannı Kazan östenä kilergä çakırıp yarlık cibärgän vde isä dä, anı oşatıp betermäde. 159 yılnıñ közendä İvanga yañadan yarlık cibärep, anı kazandılar nlä kileşergä dimläde. «Häzerendä minem kızım Kazanda, minem ıruglarım da anda, min Kazanga sezneñ ilä kileşergä boyırırmın, min sezne kileşterermen. İnde sineñ ilä kileşergä telämilär ikän, ul çagında cäy köne sin kırdan, min bu yaktan barırmın. Minem öçen sii alarnı häze-rende tar-mar itmä. Min sin® Kazan ilä kileşterermen. Sezgä tülvk tülärgä boyırırmın. Minem süzemne kazandılar tıñlamıylar ikän, ul çagında üz eşeñne üzeñ kararsıñ», dide. Yosıfnıñ bu yarlıgı hicrättän 956 yılnıñ ok-. tyabreyadö (159 yıl) yazılgan bulıp, anıñ Mäskäügä ireşüe 159 yılnıñ 11 dekabrendä buldı. Ul çagında İvan Mäskäüdän Kazan östenä kitkän ide. Şuña kürä Yosıf yarlıgınıñ Kazan öçen az bulsa da faydası bulmadı. Yosıf Söyembikäne soñınnan kızgandı isä dä, anıñ kızganuı Söyen-bikäneñ kanlı yäşlären tuktatırga yärdäm itmäde. İvan Kazannı 11 kön kamap torsa da, alırga buldıra almadı. Katkak küñelle nugay bäklärennän Söyen-bikägä yärdäm bulmasa da, bagışlauçı täñre anı taşlamadı. Kuätle yagmur yavıp, ruslarnıñ eşlärenä komaçauladıgı kebi, bik köçle cil çıgıp ta alarnıñ eşlärenä şaktıy komaçaulık itte. Karlarnıñ eri başlavı da ruslarnı aptıraşta kaldırdı, hava könnän-kön cılına başlap, keçkenä yılgalarda bozlar kakşadı. Kön buyı yaugan yagmurlar ilä ayak astı yörmästäy buldı. Bolar barısı da İvan öçen eşpoşırgıç närsälär ide. Şuña kürä ul fevralneñ 25 içe könendä Kazannı taşlap kitte. İvan, İdel arkılı çıkkaç, Zöyä yılgasınıñ tamagı yanına tuktadı. Yanındagı keşeläre ilä kiñäşep, Zeya tamagına ber şähär bina itärgä uyladı. Ul urında «Tügäräk tau» atalgan biyek ber tau bulıp, kalanı şunıñ başına yasarga buldı. 1550 yılnıñ 26 dekabrendä nugay mirzalarınnan Arslan, Atay, Tılak mirzalar urıs yortınıñ Meşera atalgan öleşe östenä baskınlık ittelär. Bolar ilä 50 meñ nugay yavı bar ide. Nugaylarnıñ bu baskınlıkları üzläre öçen zararlı bulıp çıktıgı kebi2, Kazan öçen dä faydası bulmadı. Ägördä alar ütkän yılnıñ kışında baskınlık itkän bulsalar, Söyen-biköne dä kuandırgannar, üzläre öçen dä şaktıy fayda itkän bulırlar ide. 159—1550 yıllarda urıslar Kazanga zur zarar kiterä almadılar isä dä, kiläçäktä alarnıñ tagı da Kazan östenä höcüm itäçäkläre bilgele ide. Şuşa kürä Söyen-bikä 1551 yılnıñ kışında uglı Ütämeşgäräy isemennän İvanga ilçe cibärep, anış ilä barışlıkta bulırga telägänlegen belderde. Atası Yosıfnıñ da Kişe-Ur isemle ilçese Mäskäügä kilep, İvanga Yosıftan yarlık kiterde. Anıñ bu yarlıgında İvannan Kazan ilä tatulaşuı ütenelgän ide. Läkin urıslar ilä tatarlar arasında doşmanlık bik nık tamır cäygänlege säbäple, anı tiz genä beterergä mömkin -tügel ide. İke yort arasında niçaklı ilçelär yörsä dä, hiçber-seinän küzgä kürenerlek fayda çıkmadı hem çıgaçak ta tügel ide. İvan, Zöyä tamagına kala yasarga çın küñelennän telägänlege öçen, 1551 yılnıñ yaz başında Zeya şaşa köçle ğaskär cibärde. Kala öçen kiräkle bulgan buralar Ugliç urmanında buralalar ide. Şul yılnıñ cäyendä Zöyä kalası eşlänep tämamlandı. Anda çirkäü da salındı.
Zöyä kalasınıñ msaluı Kaean hanlıgın beterer öçen urıslarga iñ nık teräk ide. Tau yagı keşeläre urıslarnıñ Zöyägä urınlaşuların kürgäç tä, urıs başlıkları yanına kilep, olug knyazgä bagındıkların belderdelär. Zoyaneñ salınuı kaeanlılarnı da kurkıttı. Kazan olugları üzara cıyılışıp, urıslardan niçek saklanırga kiräklege turında kiñäşä başladı. Urıslarnıñ Kazan hanlıgı urtasına kilep urnaşuları Söyen-bikäne bigräk tä kurkıttı. Ul Kazannı nıgıtırga boyırıp, här yaktan ğaskär cıyarga kuştı. Urıslar ilä sugışırlık ğaskär cıyılıp citmägändä, irekle keşelärne akça ilä bulsa da yallarga, şularga akçanı üz häzinäsennän birergä buldı. Zvya kalası bulıp torganda, Kazannıñ ruslarga kitüe bilgele bulganlıktan, Seen-bikä urıslarnı Zöyädän kuıp, kalanı üz kulına alırga, aktık köçne kuyıp bulsa da, şunı eşlärgä telider ide. Kazannı nıgıttıruı, ğaskär cıyarga boyıruı, citmägännären üz akçasına yallarga buluı barısı da şunıñ öçen ide. Anıñ uylaganı hanlık öçen faydalı bulsa da, Kazan halkı anıñça zş itmäde. Söyek-bikäneñ boyırıgın totkan ber genä keşe bulıp, ul da bulsa Koşçak uglan ide. Bu keşe taza häm gakıllı, vä şunıñ ilä bärabär çın möselman ide. Kazanda Koşçak bulmagan bulsa ide, ul ällä kayçan urıslarga kitkän, anıñ kalası östenä urıs yalavı küptän kadalgan bulır ide. Koşçak, kırımlılar ilä nugaylardan 20 meñ ğaskär häzerläp, urıslar ilä sugışırga buldı.
Kazandılar Söyen-bikäneñ süzen tıñlamayınça, urıslar ilä orıştan baş tarttılar. «Bez urıs ğaskärenä karşı tora almıybız», dip sugışka barlayaçakların belderdelär. Koşçak, yort öçen tırışuçı irlärneñ berençese vä şunıñ ilä bärabär Söyen-bikäneñ boyırıgınça eş itüçe berdänber başlık bulganlıktan, Söyen-bikäneñ akı başka bäklärdän artık kürüe bilgele ide. Kazan bäkläre Söyen-bikäneñ Koş-çaknı artık kürüen yaratmıylar, aña eçläre poşadır ide. Kazan halkı borıngıdan birle buşbugazlık itüçzn, keşe östenä yala yagunı yaratuçan bulganlıktan, alar Söyen-bikägä dä yala yagudan tartınmadılar. Söyen-bikä Koşçak ilä uynaş itä, Koşçakka hatınlıkka barmakçı, anıñ ilä berläşep uglı Ütämeşgäräyne ütermäkçe bula, dip söylilär ide. Kazandılar üzara talaşıp yatsalar da, urıslar Zeya kalasına urınlaşalar, Kazannı alır öçen nıklap häzerlänälär ide. Bu çagında Tau yagı bötenläy diyärlek urıslarga bagıngan, Kazannan ayırılgan ide. Kazannı urıslarga birmi toruçı Söyen-bikä ilä Koşçak, şulay uk alar boyırıgınça yörüçe kırımlılar gına bulıp, Kazan keşeläreneñ kübräge İvanga bagınırga, Şäyehgaline isä hanlıkka alırga telider ide. Kazandılar ilä kırımlılar arası bik nık bozılganga kürä, soñgılar üzlären kazanlılarnıñ urıslarga totıp birülärennän kurka, niçek bulsa da Kazannan kaçarga uylıy başladılar. Tönnärneñ berendä Koşçak, kırımlılar ilä, Kazannan çıgıp kaçtı. Bolarnıñ uglan, bäk, haci, mirza, kazakları gına 300 keşe bulıp, alarnıñ hatınnarı häm balaları Kazanda kalgan ide. Volganıñ tübänendä häm yugarısında rus sakçıları bulganlıgı oçen, Koşçak Kırımga Kama arkılı çıgıp kaytmakçı buldı. Läkin anda da rus sakçıları barlıgın belgäç, Kamanıñ yugarıgı tarafına menep çıgarga uyladı. Vyatka yılgasına yakınlaşıp, yılga arkılı çıga başlagaç, şul urında sakçılık itmäktä bulgan rus kazakları kırımlılar östenä höcüm itep, alarnı kıra başladılar. Kırımlılarnıñ kübese kırıldı, kaysıları suga batırıldı, kaysıları isä totkın itelde. Totkın itelüçelär nibarısı 6 keşe bulıp, şular arasında Koşçak ta bar ide. Bolar barısı da Mäskäügä ozatıldı. Kazannı ruslarga birdermi toruçılarnıñ başında Koşçak bulganga kürä, anı Mäskäügä bogaulap kiterdelär. Ul çaklarda urıslar kulına töşkän tatarlar ülem cäzasınnan din almaştırıp kına kotıla alalar ide. İvan Koşçaknı da din almaştırırga dimläde. Şulay bulganda anı ülemnän kotkarıp, bagışlayaçak idegen belderde. Läkin Koşçak İvanga kol bulırga telämädege kebi, din almaştırırga da telämäde. Urıs kulınnan şähid itelüne artık kürep, izge ülem ilä ülüne ihtıyar itte. Koşçak niçä kön törmädä yabılıp tatıldıktan soñra, şähärneñ tışına çıgarılıp, başı kiselde. Başka iptäşläre dä anıñ ilä bergä şähid itelde.
Koşçak Kazannan kaçtıktan soñra, Kazan olugları Söyen-bikä yanına kilep: «Bikä! Bez häzerendä ni eşli ala-mız? Sin bezneñ hakta närsä uylıysıñ? Bezgä kilgän bu kaygıdan bez kayçan kotılırmız? Sineñ padişahlık itüeñä, bezneñ isä sineñ ilä bergä hucalık itüebezgä soñgı çik kilep citte, bez şulay dip beläbez... Häzerendä küpläp kilgän, şulay uk bezneñ ciremez urtasında nık kala yasap, añardan härvakıt bezneñ ilä orışırga kilä algan, yannarında zur tupları bulgan rus ğaskärenä bez üzebezneñ cıyılıp citmägän häm häzerlänmägän az ğaskärebez ilä niçek karşı torıyk? Bez alarnı ciñgänçe, alar bezne ciñärlär. Koşçak batırnı üzebezneñ hanımız urınında totıp, anı, hannıñ boyırıgı buyınça, han kebek oluglıy häm aña baş birä, şulay uk hanga ışangan kebek aña ışana idek.
Menä ul şundıy kiräkle häm avır çakta taşlap kitüe ilä, härnärsälärdän elek, bezne kurkuga saldı. Bezne kuzgalu häm kaygı eçendä kaldırıp, üzeneñ närsälären, başkalarnıkın, şulay uk anıñ batır keşelären yäşerten alıp kitüe ilä hanlıknı hälaq itte. Ul kaçuı ilä täñreneñ yazmışınnan yalgızı kotılmakçı buldı. Ul, kemnärdän kurkıp kaçkan bulsa, şularnıñ kulına üze barıp töşte häm şunda yuk buldı. Bezgä häzerendä üzebezneñ oluglıgımız häm kileşmäs uylarıbıznı taşlap, sineñ isemeñnän Şäyehgali yanına kileşergä barırga kiräk. Ul bezneñ naçarlıklarıbıznı onıtsın, bezgä padişah bulıp kilsen; sine üzenä hatınlıkka alsın. Anıñ siña öylänüe, totkınga öylänü kebek bulmayın-ça, yaratıp, söykemle bikägä öylänü bulsın. Şulay itep anıñ yöräge tınıçlanır, başlıklarnıñ barçası kileşer», didelär. Bu süzneñ agımına karaganda, anı söyläüçe keşelär Kazan oluglarınıñ Söyen-bikä yaklıları bulıp, bolar Söyen-bikäne Şäyehgaligä birmäkçe, şulay itep Kazan halkın tınıçlandırmakçılar ide. Kaysıber yılyazmalarnıñ süzlärenä karaganda, Söyen-bikä üze dä tışkı yaktan aña riza buldı. Kazan halkınıñ kübräge isä Söyenbikä ilä Ütämeşgäräyne İvan kulına tapşıru uyında ide. Bu çakta Kazan iñ uñaysız häldä bulıp, anıñ hiçkaydan yärdäm alu ihtimalı yuk ide. Sugışsız vakıtlarda da tınıç tora almagan kazanlılarnıñ bu çakta gına tınıçlanıp, hanlıknıñ yäşäve öçen kiräkle bulgan eşlärgä kileşüläre mömkin tügel ide. Koşçak kebek buldıklı ber batırnıñ Kazannan kitüe Söyen-bikä öçen niçaklı kıyınlık bulsa, Kazan öçen dä şul çaklı kıyınlık yasadı.

VI
SÖYEN-BİKÄNEÑ TOTKIN İTELÜE.
Kazanlılarga urıslar yanına barıp yarlıkau soraudan başka çara kalmaganga kürä, alar, Zöyädä toruçı Şäyehgali häm dä rus başlıklarına ilçelär cibärep, üzlären olug knyazneñ bagışlavın, gönahların gafu itep, alarnı totkın ittermäven, Kazanga han bularak Şäyehgaline cibärüen, Söyen-bikä ilä Ütämeşgäräyne Mäskäügä aldıruın ütendelär.
Bu häbärne Şäyehgaligä kiterüçelär Kazannıñ iñ ataklı ğalimnärennän bulgan Kolşärif mulla ilä Bi-Bars Rastov isemle keşe ide. Şäyehgali Kazan ilçeläre ilä söyläşkännän soñra, alarga oluğ knyaz İvannıñ üze yanına ilçelär cibärergä, aña bagındıkların belderergä boyırdı. Eşne eşlär öçen 20 kön mihlät kuyıp, şul arada Kazan östenä yörmi torırga süz birde. Kazaşşlar Yulbarıs mirzanı Mäskäügä ilçe itep cibärdelär. Şäyehgali ilä boyarlar Yakov Gubin isemle boyar balasın cibärep, anıñ arkılı Kazan yortınıñ ni häldä ikänlegen açık itep İvanga belderdelär. Yulbarıs mirza Mäskäügä barıp, böten Kazan yortı isemennän İvanga yalınıçlı yarlık tapşırdı. Ul yarlıkta: «Böten Rusneñ olug nadişahısı, oluğ knyaze bulgan İvan Vasileviçka, başlarında Hodaykol uglan häm Murali bäk buldı-gı häldä, böten Kazan yortı, mullaları, säyedläre, şäyehläre, Şäyehzadäläre, mullazadäläre, imamnarı, haciları, hafiz-ları, bäkläre, uglannarı, mirzaları, eçkeläre, yorttagı häm yortnıñ tışındagı kazakları, şulay uk çuaş, çirmeş, mukşı, tarhan, mişärläre vä böten Kazan cire sin oluğ padişahnıñ alarnı bagışlap, alarga bulgan açuıñnı beterüeñ, Kazanga han itep Şäyehgaline cibärüeñ, Ütämeşgäräy hannı isä, anası ilä bergä aluıñ turında siña bagınalar; rus totkınnarın kotkarıp, kırımlılarnıñ Kazanda kalgannarın, şulay uk alarnıñ hatın häm balaların oluğ knyazgä birergä bulalar; şulay itep padişah alarnı bagışlasa ide, şul hakta alar tabınalar» , dip yazılgan ide.-İvan kazanlılarnıñ yalınıçlı yarlıkların işetkäç tä, Yulbarıs mirzaga cavap birergä kuştı. Ul cazap: Ütämeşgäräy ilä Söyen-bikä, şulay uk kırımlılarnıñ barçası oluğ knyazgä tapşırılganda, İvan Kazan yortın bagışlayaçak; kazandılar rus totkınnarın hiçber vakıt kullarında totmayınça, alarnıñ barçasın azat itärgä, bäklär häm üz kullarında bulgan rus totkınnarınıñ barçasın Kazan yılgasınıñ tamagına kiterep, alarnı şunda rus boyarlarına tapşırırga, kalgan totkınnarnı isä, Şäyehgali padişah bulgaç ta, barısın da kotkarıp, kazandılar kulında rus totkınnarı hiçber keşe kalmaska, digän süzlärdän gıybarät ide. Yulbarıs mirza, İvannıñ cavabın işetkäç tä: «här eş padişahnıñ iregendä, ul alarnı niçek bagışlasa, barısı da şulay bulır»2, dide. Şunnan soñ İvan Yulbarıs mirzanı Kazanga kaytarıp, tege süzlärne Kazan bäklärenä söylärgä boyırdı. Şäyehgali, şulay uk rus başlıkları yanına Aleksey Adaşev isemle keşene cibärep, anıñ arkılı tegelärgä niçek eş itärgä kiräklek turında boyırık yazdı. İvannıñ bu boyırıgı Kazan hanlıgı öçen çiktän tış zararlı buldıgı kebi, Söyen-bikä öçen dä şul çaklı zararlı ide. Aña karaganda, İdelneñ sul yagı ilä Arça kırı Kazan hanlıgına kaldırılıp, Tau yagı Rusiyägä kalırga, Şäyehgali Kazan hanı bulırga tiyeşle ide, 1551 yılnıñ 6 avgustında Aleksey Adaşev Zöyägz kilep, Şäyehgali ilä küreşte. Kazandılar ilä niçek eş itärgä tiyeşlelege hosusında bulgan İvannıñ süzlären Şäyehgaligä söyläde. Şäyehgali, İvannıñ bar eşen yarattı isä dä, Tau yagın Kazanga kaldırmayınça, Rusiyägä karatuın yaratmadı. Läkin anıñ yaratmavınnan Kazan hanlıgı öçen faydalı eş çıkmadı. Boyırıkta äytelgänçä, Şäyehgali ilä başlıklar Kazanga ilçe cibärep, kazanlı-larga İvannıñ alarnı bagışlaganlıgın, olug knyazgä tuğ-rı buluçılıkka süz birer öçen Zöyä kalasına kilergä tiyeşle iceklären belderdelär. Avgustnıñ 9 nçı könendä Kazannan ilçelär kilde. Bolarnıñ başında Kasıym mulla.ilä Bi-Bars bäk ide. Şäyehgali alarga İvannıñ närsälär telägänlegen belderep, nindi närsälärgä süz birergä tiyeşle ideklären söyläde.
İvannıñ boyırıgında kazandılar öçen bik avır şartlar bulganga kürä, alarnıñ kübese ul şartlarnı kabul itäseläre kilmäde. Kazandılar boyarlar ilä bik ozak satulaşıp karasalar da, alarga urıslar tarafınnan hiçber yomşaklık kürsätelmäde. İvannıñ boyırıgında: ägär dä ka-zanlılar anıñ telägännären buldırhasalar, ul şuşı közne Kazan östenä baraçak, diyelgän bulganga kürä, kazandılar ireksezdän urıslar telägänçä eş itmäkçe buldılar. Boyarlar ilä kazandılar arasında söylägän süzlärgä binazn, soñgılar Ütämeşgäräy ilä anası Söyen-bikäne, şulay uk Kazanda kalgan kırımlılarnı Zöyä kalasına kiterep urıslarga tapşırırga, urıs totkınnarınıñ barçasın azat itärgä, bäklär isä üzläreneñ kullarında bulgan totkın urıslarnı Kazan suınıñ tamagına kiterep birergä, Şäyehgali boyarlar ilä Kazan yılgasınıñ tamagına kilep, şunda kazandılar ilä söylänmi kalgan närsälärne söylärgä, anı böten Kazan yortı şul urında karşı alırga tiyeşle ide. İnde kazandılar, urıs totkınnarınıñ kaysıların azat itmi kaldıralar ikän, ul çagında olug knyaz üze telägänçä eş itär, diyelgän ide. Avgustnıñ 11 nçe könendä kazandılar Hodaykol uglan, Murali bzk, Añkilde abıznı Şäyehgali yanına cibärep, Ütämeşgäräy ilä Söyen-bikäne urıslarga tapşıraçak ideklären belderdelär. Şularnı karşı alırga- keşelär cibärüen Şäyehgali ilä boyarlardan ütendelär. Şäyehgali urıs başlıkları ilä kiñäşkännän soñra, Seen-bikäne Kazannan alıp kaytır öçen Petr Serebryanıynı cibärde. Anıñ yanında baytak kına boyar balaları häm ukçılar bar ide. Kaysıber yılyazmalarnıñ süzlärenä karaganda, alarnıñ sanı meñ ide. Kazan tatarları Söyen-bikäne urıslarga tapşırırga bulsalar da, Söyen-bikäneñ ul eştän häbäre yuk ide. Petr Serebryanıy, Kazan olugları ilä, Söyen-bikäneñ sarayına barıp kerde. Ul çagında Söyen-bikä biyek urındık östendä ide. Petr Serebryanıy Sarayga kergäç, büregen salıp, Söyen-bikäne alırga kilgän ikänlegen söyläde. Tizlek ilä kitärgä tiyeşlelegen belderep, Söyen-bikägä häzerlänergä kuştı.Serebryanıynıñ bu süze Söyen-bikägä bik avır toyılıp, utırgan urınında katıp kaldı.
Akrın gına tavış ilä: «Täñreneñ yazmışı, Mäskäü padi-şahısınıñ telägäne bulsın», dide. Söyen-bikäneñ hälsezlängänlege saray känizäklärenä dä sizelerlek bulganlıgı öçen, anı kultık astınnan totıp toralar ide. Tege süzne äytüe ilä Söyen-bikä bötenläy hälsezlänep kitte. Açı tavış ilä kıçkırıp cirgä yıgıldı. Anıñ bolay buluı böten saray keşelärenä täesir itep, andagı keşelärneñ berse dä yığlamıy kalmadı. Saraynıñ söykemle hatınnarı, matur kızları açı tavış ilä yığlıylar, bitlären tırnıylar, saçların yolkıylar, kulların çäynilär ide. Bolarnıñ tavışları saraynıñ tışına da işetelep, han yortındagı keşelär dä yığlıy başladı. Han sarayı ilä han yortı kanlı yäşlär agızıla torgan urın bulıp kaldı. Yıgışu tavışı şähär halkına da işetelep, alar han yortına kilä başladı. Kazanlılarnş kaysıları urıslarnı kırmakçı bulıp, kullarına taşlar algannar ide. Läkin Kazan başlıkları alarga irek kuymadılar. Tayaklar ilä kaulap, han yortı yanınnan öylärenä cibärdelär. Bu çakta Söyen-bikä yıgılgan cirennän tormagan ide. Berazdan soñ anı kütärep torgızdılar. Aña ülek töse kergän ide. Kazan yılgasınıñ tamagında rus köymäse küptän Seen-bikäne kötep torganga kürä, Petr Serebryanıy anı İdel kırıyına alıp kitte. Ul üze aldan, Söyen-bikä arttan baradır ide. Söyen-bikäneñ yörerlek häle bulmaganlıktan, anı saraydan kütärep çıgardılar. Ütämeşgäräyne isä saray keşeläre kullarına kütärep baralar ide. Söyen-bikä, ire Safagäräy hannıñ kabere yanına barıp huşlaşırga, Petr Serebryanıydan röhsät soradı.
Safagäräy han Kazan mäscedläreneñ berse yanına kümelgän ide. Petr Serebryanıy Söyen-bikäneñ üteneçen tıñlap, aña ire ilä huşlaşırga irek kuydı. Şulay bulsa da, anı saklar öçen niçäläp karavılçılar cibärde. Üze isä işek töbendä karap tordı. Söyen-bikä kaber yanına citkäç, başındagı altın başlıgın alıp taşladı. Moñlı tavış ilä yığlap: «Äy, minem söyekle padişahım Safagäräy! Küräseñme böten hatınnarıñnan artık yaratkan hatınıñnı? Häzerendä min söyekle uğlıñ ilä urıs yortına totkın bulıp kitämen. Sineñ ilä ozak hanlık itmädem... küp yäşi almadım. Sin nik minnän vakıtsız ayırıldıñ? Ni öçen mine tol, söyekle uğlıñnı üksez kaldırıp, kara cir astına kitteñ? Sin kayda torasıñ? Min dä sineñ yanıña barıymçı, ikäüläp bergä torıykçı! Ni öçen sin mine monda kaldırıp kitteñ? Kürmiseñme, sineñ bikäñ üzebezneñ mäñgelek doşmanıbız bulgan Mäskäü padişahısınıñ kulına bireläder. Min yalgızım gına aña karşı tora almadım, üzemä yärdäm itüçe keşe taba almayınça, ireksez aña birelämen. Ägär dä tel häm dinebez ber bulgan padişah kulına totkın itelgän bulsam ide, min hiç kaygırmagan bulır, şatlanıp kına barır idem. Söyekle padişahım! Minem açı yığlaularımnı işetsänä! Üzeñneñ karañgı läheteñne açıp, mine üzeñneñ yanıña alsana! Sineñ läheteñ siña häm miña han urındıgı, yaktı saray bulsınnar, äy söykemle padişahım! Kaysı çakta min räncep, siña «ülüçelär ilä tuğmauçılarga kuanıç bulır», diyä idem tügelme? Şul min äytkänçä bulmadımı? Sin şularnı belmädeñ, menä bezgä häzerendä tere köyençä kaygı häm räncü kilde. Söykemle padişahım, üzeñneñ yäş häm matur bikäñne kabul itsänä! Mine harap itmäsänä! Minem maturlıgım ilä doşmannar faydalanmasınnar ide. Min sinnän ayırılmıym, kölke häm mıskıl iteler öçen, telläre häm dinnäre başka bulgan yat cirgä kitmim. Söyekle padişahım! Kem anda kilep minem yığlavımnı basıldırır, kem minem açı yäşläremne tuktatır, kem minem canımnıñ kaygıların taratır, kem minem yanıma kiler? Miña hiçkem yuk... Min kaygımnı kemgä söylim: uğlıma söylimme, ul söttän ayırılmagan; atama säylimme, ul monnan bik yırak; kazanlılarga söylimme, alar bit üz irekläre ilä ant itep mine urıslarga birdelär. Äy, söyekle padişahım Safagäräy! Nik sin miña cavap birmiseñ, ni öçen üzeñneñ söyekle bikäñneñ açı yäşlären işetmiseñ? Menä monda, işek töbendä, märhämätsez ğaskärlär toralar, alar mine, yırtkıçlar kır käcäsen alıp kitkän kebek, sineñ yanıñnan alıp kitmäkçe bulalar. Ber çagında sined hatınıñ bulgan, böten Kazan padişahlıgınıñ bikäse sanalgan keşe häzerendä kızganıç totkın, yarlı häm arık kol bulıp kaldı. Borıngıdagı kuanıçlar, andagı käyef-safalar öçen häzerendä yığ-laular, açı küz yäşläre kilde. Elektäge hanlık şatlıkları urınına mine räncülär, kaygılar, bälalär çormadı. Min häzerendä yığlıy da almıym, küzemnän yäşlärem dä çıkmıy. Betmi torgan açı yäşlär ilä minem küzlärem sukıraydı. Küp kıçkırudan tavışlarım kısıldı...», dide. Söyen-bikä şul süzlärne söylägäç tä, kıçkırıp, Safagäräy hannıñ kaberenä yıgıldı. İke säğat çaması urınınnan kuzgala almadı. Söyen-bikäneñ moñlı tavışları ilä sulkıldap yığlauları rus başlıgınıñ da küñelen yomşarttı. Ni çaklı katı yöräkle bulsa da, yığlamıy buldıra almadı. Anıñ küzlärennän mölderäp yäşlär agadır ide. Şunda ni çaklı uglannar, mirzalar bar isä, barısı da kıçkırıp yılıy başladılar. Petr Serebryanıyga Seen-bikäne kötep toru avır toyıldı. Üzeneñ keşelärennän bersen cibärep, Söyen-bikäne alıp çıgarga boyırdı. Tege keşeneñ kuşuı buyınça, saray yegetläre ilä saray kızları Söyen-bikäne cirdän kütärdelär. Şul çagında anıñ häle kitkän, yöze sulgan, başı açılgan, bite yırtkalangan ide. Petr Serebryakıy-nıñ keşese Söyen-bikä yanına kilep: «Bikä, sin kurıkma, yılavıñnan tukta! Sin bit mıskıl itelergä, ülärgä barmıysıñ. Sine Mäskäügä olı sıy öçen alıp barabız. Kazanda niçek bulgan bulsañ, anda da şulay bulırsıñ. Olılıgıñ ilä iregeñ sinnän alınmas. İrekle padişah siña zur sıy kürsäter. Ul, här keşegä märhämätle bulıp, sineñ padişahıñnıñ naçarlıkların iskä töşermäs. Sine bigräk tä yaratıp, Kazan urınına siña rus yortında şähär birer. Sine kaygı häm sagışta kaldırmavıça, alarnı şatlıkka almaştırır. Mäskäüdä, Şäyehgalidän başka, yäş padişahlar, siña tiñdäşlär küp. Ägär teläsäñ, tularnıñ üzeñä ohşaganına barırsıñ. Şäyehgali sineñ atañ vä yahud babañ şikelle kart. Sin matur çäçkä, peşkän ciläk kebek yäş. Şunıñ öçen Şäyehgali sine alırga telämäs, här eş padişahnıñ iregendä, ul närsä teläsä, siña şunı kılır. Sin ul hakta kaygırtma, sagışlanma!»— dip Söyen-bikäne yuatırga tırıştı. Söyen-bikäne ozatıp kalır öçen Kazan halkınıñ barçası uramga çıkkan, ir, hatın, yeget, kız, zur, keçkenälärneñ berse dä öydä kalmagan ide. Söyen-bikäne urıslar kulına tapşıru başta kıyın sanalmagan ide isä dä, soñınnan çiktän tış kıyın bulıp çıktı. Taş kebek katı küñellär dä yomşarıp, kızganu yäşe kürmägän küzlärdän dä yäşlär agar buldı. Söyeı-bikä üzenä bilgelängän arbaga utırıp, Kazan yılgasınıñ tamagına taba kitä başladı. Ozak ta ütmästän, arba yar kırıyına kilep tuktadı. Seen-bikäneñ arbadan töşärlek häle kalmaganga kürä, anı kultıgınnan kütärep töşerdelär. Söyen-bikäne alıp kitäçäk köymä yar kırıyında kötep toradır ide. Bu köymä törle bizäklär ilä bizäklängän, urtasında, Seen-bikägä utırır öçen, bizäkle ber bülmäse bar ide. Söyen-bikäneñ arbadan töşärgä häle bulmadıgı kebi, köymägä kerergä dä häle yuk ide. Şuña kürä, anı köymägä kütärep kertergä tiyeşle buldı.
Söyen-bikä köymägä kerer aldınnan ozatırga cıyılgan halık ilä sağlıklaştı. Halık ta anıñ ilä çın küñeldän huşlaşıp, Söyen-bikäne kızgangan idegen belderde. Mäskäügä ozatılaçak keşelär arasında Koşçak uglannıñ ike uglı, Akmöhämmät uglannıñ ber uglı bar ide. Tege köymädän başka tagı da niçäläp köymälär yar kırıyında toralar ide. Şularnıñ berse Petr Serebryanıyga, başkaları isä Söyen-bikäne saklap baraçak rus ğaskärenä bilgelängännär ide. Ozak ta tormayınça köymälär kuzgalıp kitte. Kazan halkı yılganıñ ike yagınnan Söyen-bikäne ozatıp bardı. Söyen-bikä çiktän tış akıllı vä şunıñ ilä bärabär bik yumart, şulay uk halıknıñ här kaysına märhämätle bulganlıgı öçen, anı Kazannan cibärü halıkka bik kıyın toyıldı. Köymälär küzdän yugalganga çaklı halık anı karap kaldı. Söyen-bikä utırgan köymäneñ aldında häm artta sugış köymäläre bulıp, bolarnıñ eçendä korallangan urıs ğaskäre Söyen-bikäne saklap baradır ide. Kazan halkına Söyen-bikäne ozatu niçaklı kıyın bulsa, anı urıs kulına tapşırıp, öylärenä kaytu da şul çaklı kıyın buldı. Ozatkanda küpme yäş koyıldı isä, kaytkanda koyılganı da annan kim bulmadı. Söyen-bikäneñ Kazannan kitüe 1551 yılnıñ 11 avgustında, Zöyägä citüe şul könneñ kiçendä buldı. Anı ozatır öçen Kazannan baytak keşe Zöyägä kilgän ide. Şularnıñ kaysıları yılap Kazanga kayttı, kaysıları isä Zöyädä kaldı. Söyen-bikä Zöyä kalasında ber kiç kundıktan soñra, avgustnıñ 12 nçe könendä Volga buyınça Mäskäügä ozatıldı. Anı saklap barır öçen Petr Serebryanıy cibärelde. Petrnıñ yanında boyar balaları, ukçılar, şulay uk Kazan oluglarınnan Kostrov ilä Ğalimärdän haci bar ide. Söyen-bikä Zöyädän kitkäç, Kazanga taba karap: «Kızganıç sin, kanlı, kaygılı şähär! Sineñ başıñnan tacıñ töşte. Sin häzerendä tol hatın kebek bulıp kaldıñ. Sin huca tügel, inde kol buldıñ. Sineñ ataklılıgıñ barısı da kitte. Sin, başsız arıslan kebek, hälsez kalıp, betteñ, härber padişahlık akıllı padişah ilä idarä itelä, köçle ğaskär ilä saklanıla. Şular bulmagaç, kem sinnän padişahlıgıñnı almas? Sineñ köçle hanıñ ülde, başlıklarıñ köçsezlände, keşeläreñ boyıktı, başka padişahlıklar sine yaklamadı, az bulsa da siña yärdäm birmäde, şuña kürä sin ciñeldeñ. Menä häzerendä sin ütkändäge ataklılıklarıñnı, andagı bäyrämnärne, andagı cıyınnarnı, andagı käyef-safalarnı sagınıp, minem ilä bergä yıla! Kayda sineñ borıngıdagı hanlık bäyrämnäreñ, andagı şatlıklarıñ? Kayda sindäge uglannarnıñ, bäklärneñ, mirzalarnıñ maktanu vä olug-lanuları? Kayda sineñ yäş hatınnarıñ, matur -kızlarıñ? Alarnıñ biyü vä cırları? Bolar barısı da yugaldı, bette. Häzerendz sineñ ul urınıñda halıknıñ ıñgıraşuı, ufıldavı, yılavı, üksüe genä kaldı. Sindä bal yılgaları, eçemlek çişmäläre akkan çaklar bar ide. Häzerendä anda sineñ keşeläreñneñ kannarı agadır, açı yäşläre koyıladır, urıs kılıçı alarnı betergänçegä çaklı kipmider. Äy alla! Minem başıma kilgän vakıyganı atam ilä anama barıp häbär birüçe, keşe tele ilä söyläüçe, tiz oçuçan koş kaydan alıym ikän? Äy alla! Bezneñ könçebez häm azgın doşmanıbız bulgan Şäyehgaline üzeñ hökem it, üzen, cäzasın bir! Mine doşmanım kulına birgänlekläre öçen, miña kilgän kaygılar Şäyehgali ilä kazandılar başına da kilsen. Alarnıñ teläve, İvannı aldauları buyınça, min şulay buldım. Min totkınnı (Şäyehgali) üzenä alırga telämäde. Mine zur hatın itäse kilmäde. Ul, minnän başka, üzeneñ hatınnarı isä genä, Kazanda padişahlık itmäkçe buldı. Ul miña olug knyazne açulandırıp, anıñ boyırıgı buyınça, bezne, hiç gönahsız, üzebezneñ padişahlıgıbızda kudırdı. Ni öçen bezne üzebezneñ cirebezdän kualar, ni -öçen bezne totkın itälär? Ul miña Kazanda keçkenä ber öleş cir birsä, min şunnan artık närsä telämäs, ülgänçegä çaklı şunda torır idem. Yäisä mine üzemneñ utragım bulgan Nugay urdasına, Cayık artına anıñ olug bäge bulgan atam Yosıf yanına cibärsä ide, min anda atamnıñ öyendä tereklek itär, üzemneñ üksez häm tol kaluıma ülgänçegä çaklı -elar idem. Mäskäügä baruga, urıs yortında mıskıllavın, kölke itelep yäşäügä karaganda, miña irem yanında bulu artıgrak, açı ülemne tatu yahşırak bulır ide...», dide.
Söyen-bikä Zöyädän Nicniy-Novgorodka, annan Muromga, Muromnan Vladimir arkılı Mäskäügä kilde. Anıñ Zöyä ilä Nicniy arasında, şulay uk Nicniy ilä Murom arasında bulgan säfäre köymälärdä bulıp, bol arnıñ berençese Volga buyınça, ikençese Oka buyınça ide. Başkaları arba ilä buldı. Sentyabrneñ 5 nçe könendä Söyen-bikä Mäskäügä kilep citte. Ul kön şimbä ide. Seen-bikäneñ Zöyädän kitüennän ber kön soñ Şäyehgali Kazanga kitte. Kazan yılgasınıñ tamagında köymädän töşep, Bişbalta yanında urın tottı. Avgustnıñ 1 nçe könendä Kazannan Kolşärif mulla, Möhämmätsäyed, Hodaykol uglan, Murali bäklär Şäyehgali yanına kildelär. Bolar Şäyehgaline Kazan hanlıgına bilgelär, urıslar ilä ike arada bulaçak eşlärne söyläşer öçen kilgännär ide. Avgustnıñ 16 nçı könendä Şäyehgali Kazanga kerep hanlık itä başladı. Şulay itep, Kazan hanlıgı yañadan Şäyehgali kulına küçte. Şäyehgali tıştan karaganda Kazan hanı bulıp kürensä dä, hanlıknı başkaruçı rus knyaze İvan ide. Kazan hanlıgın başkaruda Şäyehgali üzlegennän ber eş eşli almayınça, anıñ bar eşlägän eşe İvan boyırıgı buyınça ide. Monnan elek Şäyehgali Kazanda tınıçlap hanlık itä almadıgı kebi, bu yulı da tınıçlap tora almadı. Anı kazandılar yaratmıylar, aña hanlıknıñ alga kitüe öçen tırışuçan citäkçe dip karamıylar ide. 1552 yıl ğıynvarında Murali, Kostrov bäklär, şulay uk Ğalimärdän haci İvanga bagınıp, Şäyehgaline Kazannan aluın; anıñ urınına ber kalgay cibärüen ütendelär. Bolar ul çagında Mäskäüdä toralar ide. Tegelärneñ süzläre İvanga oşadı. Şul yılnıñ fevralendä Aleksey Adaşevnı Kazanga cibärep, aña Şäyehgaline hanlıktan töşerergä boyırdı. Martnıñ 6 nçı könendä Şäyehgali Kazannan kitte. Yaznı Zöyädä uzdırıp, yılgalar arçılgaç Kasıymga kayttı.

VII
SÖYEİ-BYKÄNEÑ ŞÄYEHGALİGÄ KİYÄÜGÄ KİTÜE.
Hiçber vakıt tınıç tora almagan Kazan Şäyehgali kitkäç tä tınıçlıy almadı. Kazan halkı urıs kalgayın alırga süz birgän ide isä dä, süzendä tormadı. Martnıñ 2 nçe köşendä İvan Şeremetev Zöyädän Mäskäügä kaytıp, Kazannıñ bolganganlıgın İvanga belderde. Bu eşkä İvannıñ çiktän tış açuı kilde. Üç alu uyı ilä Kazan östenä barırga buyadı. Tiz arada ğaskär häzerläp, Kazan östenä cibärä başladı. May ayında Şäyehgaligä keşe cibärep, aña Mäskäü-gö kilergä boyırdı. Bu çagında Şäyehgali Kasıym şähärendä toradır ide. Ul şunnan tizlek ilä Mäskäügä kilde. İvan anı törleçä büläklär ilä büläkläde. İvan Şäyehgaligä baytak närsä bagışladı isä dä, Şäyehgalineñ küñele bulıp citmägän ide. Anıñ Söyen-bikäne üzenä hatınlıkka alası kiläder ide. Bu çakta Söyen-bikä Rusiyädä bulganlıgı säbäple, anı Şäyehgaligä birü İvan iregendä ide. Şäyehgali Kazan östenä yörer öçen İvanga kiräkle keşe bulganga kürä, İvannıñ Söyen-bikäne Şäyehgaligä birüe bilgele ide. Şäyehgali Söyen-bikäne alırga telägänlegen İvanga belderde. Söyen-bikäne Şäyehgaligä birüdän İvanga hiçber kimçelek kilmägängä kürä, ul, hiçber karşılık kılmayınça, Söyen-bikäne Şäyehgaligä birde. İvan Kazan hanlıgın alu uyı ilä baş vatkan häldä, Şäyehgalineñ başı Seen-bikäne uylap vatıladır ide. Şäyehgali kara yözle, ozın salınkı kolaklı, kıska ayaklı, zur korsaklı, hatın bitle, käkre ükçäle bulganlıgı öçen2 söykemsezlärneñ berençese ide. Ul üzeneñ küreneşe ilä irlärne dä ciränderäder ide. Söyen-bikä kebek matur ber hatınnıñ şundıy söykemsezne yaratmayaçagı bilgele ide.
İvannıñ Kazan östenä yörüe Yosıf mirzanıñ açuın kiterde. Ul 1551 yılnıñ közendä İvanga yarlık yazıp, Kazan östenä yörgänlege öçen açulangan idegen belderde. «Minem 300 meñ yavım bar. 8 uglım bülenep, bolarnıñ härberseneñ unar meñ yauları bar. Şular hiçber vakıt sineñ keşeläreñ östenä bargannarı yuk», dide. Yosıfnıñ bu yarlıgı 1551 yılnıñ 1 oktyabrendä Mäskäügä ireşte. Anı Baybahtı isemle nugay ilçese alıp kilgän ide. İlçe 2 oktyabrdä İvannı kürep, aña yarlıknı tapşırdı. Bu çagında Seen-bikä Mäs-käüdä ide isä dä, Yosıfnıñ yarlıgında Söyen-bikä turında süz yuk ide. Anıñ bolay buluı Söyen-bikäneñ totkın itelü häbäre Yosıfka ireşmägänlektän bulırga kiräk. Nugay yortı ilä Mäskäü arası ay yarımlık yul bulganlıgı öçen, ul häbärneñ tiz genä ireşmäyäçäge bilgele ide. Yosıfnıñ İvanga açulanuı anıñ ber möselman hanlıgı östenä yörgänlege öçen bulmayınça,- kızı Söyen-bikä ilä ugışı Ütämeşgäräyne kızganganlıgı öçen ide. Baybahtı ilä bergä Şamık isemle ilçe Mäskäügä kilde. Monı Yosıfnıñ uglı Yunıs mirza İvanga ilçe itep cibärgän, anıñ arkılı yarlık ta birgän ide. Yunıs üzeneñ yarlıgında İvan ilä dus bulganlıgın belderep: «Kazan siña doşman buldıgı kebi, bezgä dä doşman. Sin anı alsañ da, min sineñ belän bozılışmamın... Sineñ berençe telägeñ yakın doşmanıñ bulgan Kazannı ciñü (ide). Siña anı Alla birsen», dide. Yunıs, Söyen-bikäneñ tuganı bula torıp ta, İvannıñ Kazan östenä yörüenä açulanmavı vä şunıñ ilä bärabär Kazannı alırga teläktä bulınuı İvan öçen zur şatlık ide. Nugay ilçeläre Mäskäüdän kitmäkçe bulıp, 1552 yılnıñ ğıynvarında İvannan kitärgä soradılar. Ğıynvarnıñ 28 nçe könendä Baybahtı, üzeneñ iptäşläre ilä, İvan yanında bulınıp, İvan alar-ga Mäskäüdän kitärgä irek kuydı. Fevralneñ 5 nçe könendä nugay ilçeläre Mäskäüdän kittelär. Bolar arkılı İvan Yosıf mirzaga yarlık cibärde. Anıñ bu yarlıgında Yosıfnıñ İvanga açulanuı urınsız idege añlatılgan; Kazan yortı borıngıdan birle ruslarnıkı bulgan ikänlege yazılgan, Ütämeşgäräy ilä anası Söyen-bikäneñ Mäskäüdä ikänlekläre belderelgän ide. Söyen-bikä ilä Ütämeşgäräyneñ totkın itelüläre Yosıf mirzanıñ açuın kitergän buluın İvan bik açık beläder ide. Şuña kürä ul üzeneñ yarlıgında tegelärne totkın itüenä matur tös birergä mataştı. «Safagäräy han şul yortka bezneñ telävebezdän başka kilep, bezgä küp zararlar yasadı. Bez, allanıñ teläve buyınça, añardan üç aldık. Safagäräy han ilä bergäläp bezgä naçarlık kılgan kırımlılar ilä kazanlılarnıñ barçası bezneñ kulıbızda buldılar. Safagäräy hannıñ uglı Ütämeşgäräy, atasınıñ naçarlıgı öçen, häzerendä bezneñ yanıbızda Mäskäüdä. Anası Seen-bikä dä bezgä kilde. Şäyehgali han anı üzendä totası kilmäde. Min, sineñ hakıña, kızıñ Söyen-bikäne zur bagışlaular ilä bagışlap, anı törleçä kuandırdım. Uglı Ütämeşgäräyne, tärbiyälär öçen, anıñ üzenä birdem. Bez kiläçäktä anı Şäyehgali hanga birmäkçe bulabız. Ütämeşgäräy han üskäç tä, anı «yort» iyäse itärgä uylıybız. Safagäräy hannıñ äşäkelege öçen, Söyen-bikä ilä uglın bagışlarga da kiräkle tügel ide. Läkin bez, sineñ öçen, alarga yahşılık itmäkçe bulabız» , dide. İvannıñ bu yarlıgı 1552 yılnıñ ğıynvarında yazılgan ide.
İvan Söyen-bikä ilä Ütämeşgäräyne bagışlayaçagın Yosıfka beldersä dä, Yosıfnıñ anıñ ilä genä açuı basılmadı. Ul 1552 yılnıñ yazında Rusiyä östenä yörmäkçe buldı. Bergäläp yörü öçen İsmägıyl mirzanı da çakırdı. İsmägıyl nugay mirzalarınıñ in toygısızı vä şunıñ ilä bärabär İvanga satılgan ber keşe bulganlıktan, Yosıfnıñ süzen kabul itmäde. Şunnan soñ Yosıf ilä İsmägıyl arası şaktıy bozılıp, aradagı berlek betä yazdı. Söyen-bikäneñ totkın itelüe nugay bäkläreneñ kübesen kaygıga töşergän ide isä dä, bolarda tuganlık, berlek bulmaganlıgı öçen İvanga karşı ber eş eşli almıylar, aña yalınudan başka ikençe çara belmilär ide. 1552 yılnıñ yazında İsmägıyl ilä Belek-Bulat mirzadan İvanga ilçelär kilde. İsmägıylneñ ilçese Baytiräk, Belek-Bulatnıkı Küçtän isemle keşe ide. Bolar 31 mayda Mäskäügä citep, iyünneñ 2 nçe könendä İvan yanında bulındılar, aña İsmägıyl ilä Belek-Bulat-nıñ yarlıkların tapşırdılar. İsmägıylneñ yarlıgında: «Kazan sineñ doşmanıñnıñ yortı ide. Alladan soragan ideñ, ul izge säğattä siña şul padişahlıknı birde. Üzemneñ kart häm yäş tugannarım, şulay uk barça balalarım ilä beravızdan bikäne sorıybız. Sin anı Baytiräk batır ilä cibärsäñ, Volgaga çaklı yızattırsañ ide... İnde bikäne cibärmiseñ ikän, ul çagında sin bezneñ süzebezne kire kaytargan bulasıñ», diyelgän ide. Belek-Bulat isä üzeneñ yarlıgında İvanga saulık teläp, «amin» dip teläktä bulgannan soñ: «Siña Kazannı tar-mar itärgä söylägän idek. Bez sine irekle kuyıp, üzem (Kazanga bulışırga) barmadıgım kebi, yavımnı da cibärmädem. Sin tuganlıgımnı kürdeñ... Ägär dä sin señlemezne bezgä birmäsen., ul çagında bezgä bulgan antıñnı bozgan bulasıñ», dip yazgan ide. İvan iyünneñ 9 nçı könendä, İsmägıyl ilä Belek-Bulatnıñ yarlıkların tıñlap, nugay ilçelären Mäskäüdän cibärergä boyırdı. Ul,Kazan östenä yörergä aşıkkanlıgı öçen, ilçelärne tizräk cibäräse kiläder ide. İyünneñ 1 nçe könendä nugay ilçeläre Mäskäüden kittelär. Bolar arkılı İvan İsmägıyl ilä Belek-Bulatka yarlıklar birde. Nugay mirzaları Söyen-bikäne azat itüne- İvannan ütendelär isä dä, İvan
alarnıñ ütenülärenä kolak salmadı. İsmägıyl ilä Belek-Bulat satlık keşelär bulganlıkları öçen, İvan alarnı satıp aluına ışanadır ide. Belek-Bulat mirzanıñ yarlık azagında gına: «Ak tuganım! Ber köbä cibärüeñ hakında min siña bagınamın», diyüennän anıñ bik az närsägä dä satılaçagın añlap buladır ide. İvan Seen-bikäne Mäskäüdö totkın itep totmakta ide isä dä, nugay mirzalarıma yazgan cavabında anı ikençe törle itep kürsätergä tırıştı. İsmägıylğä yazgan yarlıgında: «Sez miña Yosıfnıñ kızı Söyei-bikäne sorarga cibärep, aiı üzegezgä cibärüne ütengän idegez. Bez anı cibärmäkçe bulgan idek, Şäyehgali han bezgä bagınıñ, Seen-bikäne üzenä soradı. Ul anıñ tuganı Cangaly kannıñ hatını bulıp, sezneñ dinegez buyınça aña bulırga tiyeşle. Bez, sineñ bezgä bulgan duslıgıñnı sagınıp, Söyen-bikäne totkın itep totasıbız kilmäde. Sezneñ öçen bikägä zur sıy kürsätep, anı üzebezneñ tuganıbız Şäyecgaligä birdek. Ütämeşgäräy padişahnı isä aña (Seen-bikägä) tapşırdık. Sin bezneñ şuşı yahşı eşebezne işetkäç tä kuansañ, aña karşı üzeñneñ nık duslıgıñnı saklasañ ide...» dip üzen aklap kürsätte. İsmägıyl tege yarlıgında Cangaly kannıñ Şäyehgali asramaganda bulgan kızın2 üzeneñ Möhämmät isemle uglına byrderüne İvannan ütengän, «min Şäyehgali ilä koda bulunı telämim, sineñ b«län ko-. dalıkta, tuganlıkta bulırga telim», dip, tege kıznı kilenlekkä aluı İvan ilä yakınlaşır öçen bulganlıgın beldergän ide. Şulay bulsa da İvan kıznı İsmägıylneñ uglına birmäde. «Sin bezgä Cangaly cannıñ kızı turında yazgan ideñ, bez Şäyehgali ilä ul hakta söyläştek. Şäyehgalihan: minem...şunnan başka utlım häm kızım yuk. Mcn anı üzemnän cibäräsem kilmider, dip äytä» dip, kıznı ni öçen birä ayamaganlıgın belderde. İvannıñ Belek-Bulat mirzaga yazgan yarlıgı da, İsmägıylğä yazganı kebek, buyaulı ide. Ul aña da: «Bez, sineñ tuğrşıgıñ öçen, señdegez bikäne zurlap, Şäyehgali hanga birdek. Uglı Ütämeşgäräyne anıñ üzenä ük tapşırdık. Ul olıgaygaç ta, bez anı yortlı itärbez; Sez bezneñ şuşı yahşılıgıbıznı isegezdä totsagız ide», dip yazdı.
İvannıñ här ike yarlıgı 1552 yılnıñ iyün ayında yazılgannar ide. Yosıf mirza urıs knyazeneñ buysınuçı kolı sıman ide isä dä, Söyen-bikäneñ totkın itelüe anı şaşırtıp kaldırdı. Kazan hanınıñ hatını bulgan, niçä yıllar hanlıknı başkarıp torgan kızınıñ totkın itelep Mäskäüdä totıluı Yosıfnı şaşırtmaslık ta tügel ide. Elektä Yosıf İvanga yarlıknı siräk yaza vä şunıñ ilä bärabär anıñ yarlıkları yomşak bula ide isä dä, Söyen-bikä totkın itelgännän soñ ul yarlıknı yış yaza vä şunıñ ilä bärabär süzläre dä katı bula başladı. 1552 yılnıñ 23 mayında Yosıf, Kasay, Yunıs mirzalardan Mäskäügä ilçelär kilde. Bolarnıñ beren-çesennän Can-Möhämmät, ikençesennän İşek , yeçençesennän Bayütämeş isemle keşelär ilçe bulıp kilgännär ide. Maynıñ 31 nçe könendä, İvan ilä küreşep, aña tegelärneñ yarlıkların tapşırdılar. Yosıfnıñ yarlıgında iñ küp urın algan närsä Seen-bikä, Ütämeşgäräy, Kazan mäsäläläre buldı. «Sin Kazan östenä yörgän çagında min, sineñ ilä bozılışmas öçen, Kazanga yärdäm itärgä barmadım. Süzemdä toru öçen sineñ östeñä yau ilä yörmädem. Tugannarımnı häm balalarımnı da cibärmädem. Sin isä süzeñdä tormadıñ... Sin Kazan östenä yördeñ, bez şunda sineñ östeñä yörmädek. Sineñ süzeñ ber bulır dip ömet ittek. Ber keşe aldasa, aña bu dönyada häm kiläçäktä hiçber yahşılık bulmas. Sin bezneñ belän, borıngıdagıça, barışlık häm tuganlıkta bulırga teläsäñ, anıñ bilgese minem kızım ilä Ütämeşgäräyne birüder. Duslık, tuganlık itep şul eşlänsä, aña bilge şuşı bulır. Minem siña süzem şul: ägär dä kızım Söyen-bikäne, şulay uk Ütämeşgäräyne birsäñ, siña 100 meñlek nugay yavınnan hiçber zarar bulmas. Siña minem belän dusmı, doşmanmı bulıp torırga ikänçelek häzer belenä. Ägär dä sin minem häzerge ilçem ilä soraganıbıznı cibärmesäñ, ul çagında duslık başkarır», dip yazdı. Yosıf üzeneñ İvanga itkän yahşılıkların, İvannıñ isä anıñ aşına taş ilä cavap birgänlegen beldersä dä, ul süzlärneñ İvan öçen ber tiyenlek tä äsäre bulaçak tügel, ide. Çınlap ta şulay buldı. Yosıfnıñ bu yarlıgı hicrättän 959 yılda yazılgan ide. Kasay mirzanıñ yarlıgında da zur urın totkan närsä Söyen-bikä buldı. Ul: «Minem berençe atam Şayıhmamay bäk bulıp, min anıñ süze, anıñ kuşuı buyınça yördem. Häzärendä isä atam Yosıf bäk, annan kala İsmägıyl mirza. Bez barıbız da bäkneñ işege töbendä torabız, barıbız da süzne berekterdek. Sezdän bäkneñ kızı Söyenbikäne sorıybız. Bezgä yeeñlebez Söyen-bikä ilä Ütämeşgäräyne bir. Bu dönyada dus buluıña bilge şul bulır. «Yuk», diseñ ikän, ul çagında şul könnän başlap bezdän tuganlık bulmas» , dip, Söyen-bikä cibärelmägändä nugay yortı ilä rus yortı arasında duslık betäçägen añlattı. Kasaynıñ yarlık başındagı süzläre İvannı beraz borçırlık ide isä dä, yarlıgınıñ azagındagı: «Kızımnı han uglına kiyäügä birgän idem. Aña kara bürek, katifä tışlı keş tun, utak, kebä kiräk ide, birü iregeñdä...» diyüe ilä eşne bötenläy bozıp taşladı. Kırım hannarı ilä nugay mirzaları çiktän tış yalkau, keşe östennän yäşäüne yaratuçan bulganlıkları öçen, alar härvakıt üzlärenä kiräklärne rus knyazlärennän telänälär ide. Tegelärneñ telägännären knyazlär birälär, şulay itep tatar oluglarınıñ kübese ruslar kulında koral bulıp kaladır ide. Tatar hanlıklarınıñ betüenä vä şunıñ ilä bärabär ul hanlıklarnıñ ruslar kulına kerüenä älege hannar ilä bäklärneñ yalkaulıkları, telänçelekläre berençe säbäp buldı. Yunıs mirzanıñ yazgan yarlıgı da İvannı kurkıtırlık bulmadı. Nugay mirzalarınıñ härberse satlık bulganlıkları arkasında alardan İvannı kurkıtırlık yarlık kötärgä urın da yuk ide, Yunısnıñ yarlıgında: «Kazan siña da, bezgä dä yau ide. Atam ilä agalarıma bagınıñ, Kazanga yärdäm ittermävem sineñ ilä bezneñ arada bulgan duslıkka bilge tügelme? Kem dä bulsa Kazanga yärdäm itärgä bardımı?.. Kazannı Alla siña birde. Ul siña da, bezgä dä doşman ide. Mägär señlebez doşman tügel ide. İnde sin doşmanıñ Kazannı aldıñ. Anı alu — yortnı aludır. Bezneñ señlebezne bezgä birmäyençä, üz yanıña alıp kitteñ. Şunıñ ilä duslık bulamı?.. Bezneñ ilä dus bulırga teläsäñ, sin señlebezne üzeneñ uglı ilä Bayütemeşkä bir häm cibär. Ägär dä señlebezne Bayütämeş batırga birep cibärsäñ, şul tuğrı duslıkka bilge bulır», diyelgän ide. İvan iyünneñ 8 nçe könendä nugay mirzalarınıñ yarlıkların tıñlap, ilçelärne Mäskäü-dän cibärergä boyırdı. Alar ilä bergä Söyendek isemle keşesen Yosıf mirzaga ilçe itep cibärde. İyünneñ 10 nçı könendä nugay ilçeläre İvan yanında bulıp, 1 nçe könendä Mäskäüdän -kittelär. İvan bolar ilä Yosıf, Kasay, Yunıs mirzalarga yarlık cibärde. Yosıf Söyen-bşsäne cibärüen çınlap ütengän ide isä dä, anıñ üteneçe İvannı yomşartmadı. Ul aña: «Sineñ duslıgıñnı bez onıtmadık. Kızıñ ilä Ütämeşgäräyne Kazannan aldık. Sineñ öçen [sineñ hakka] alarga hiçber naçarlık kılmayınça, zur sıy kürsättek. Alarnı üzebezneñ yarlıkaşıbızga aldık. Şäyehgali han kız sineke, yort anıkı bulganga kürä, bezgä bagınıp, Söyen-bikäne üzenä alırga soradı. Sezneñ şärigategez buyınça da ul aña tiyeşle. Kızıñ añarga barırga teläde. Bez, sineñ süzeñne, sineñ duslıgıñnı iskä töşerep, zur sıy belän kızıñnı Şäyehgaligä birdek. Ütämeşgäräyne dä kızıña tapşırdık. Ul üsep citkäç tä, hoda boyırsa, anı yortlı itärgä telibez. Sin bezneñ şuşı yahşılıgıbıznı işetep, üzeñneñ tugannarıñ häm barça balalarıñ ilä kuansañ ide. Kiläçäktä dä bezneñ yahşılıkları-bıznı uylasañ ide. Sez bezgä yahşı eş eşlägänlegegez öçen, bez dä siña yahşılık ittek...», din kenä cavap birde..İvannıñ bu süzläre, çınlap karaganda, Yosıfnı mıskıl itü ide. Anıñ Yunıs ilä Kasay morzaga yazgan yarlıkları da şuşı räveştä buldı. Ayırma şunda gına ide: İvan Yunıs mirzanı, Kazanga yärdäm itmägänlege öçen, ayıruça kütärgän, anı üz yanına çakırgan ide. Bu yarlıklar öçese dä 1552 yılnıñ iyünendä yazılgannar ide.
Nugay mirzalarınnan Aydar mirza da İvanga yarlık yazıp, Söyen-bikäne Mäskäüdän cibärüen ütende. Aydarnıñ Aksakal isemle uglı Kazanda üterelgän bulganlıgı öçen ul Kazan yortınıñ çın doşmanı ide. Aydar üzeneñ Kazan doşmanı buluın belderep, Kazannı aluı ilä İvannı kotladı isä dä, anıñ bu yumalanuları İvannı yomşartmadı. Ul: «Bez sezneñ öçen bikäne bagışlıybız, anı Şäyehgaligä birmäkçe bulabız», dip kenä cavap birde. Nugay mirzaları Seen-bikäneñ azat itelüen niçaklı sorap karasalar da, İvan alarnıñ süzlärenä kolak salmadı. Söyen-bikäne cibärmäde. Anıñ bu eşe Yosıf mirzaga şaktıy avır toyıldı. Şul yılnıñ 16 iyünendä İvan Kazan östenä yörep, anı kamagan, Kazan yortı bik avır häldä kalgan ide. Nugaylar ilä kazandılar arasında çın duslık yuk ide isä dä, bu soñgılar Yosıf mirzaga ilçe cibärep, üzlärenä yärdäm itüen ütendelär. Söyen-bikäne cibärmägänlege öçen Yosıfnıñ İvanga açuı kilgän ide. Anıñ tagı da Kazan östen» yörüe Yosıfnıñ açuın bigräk tä kabarttı. Ul, nugay mirzalarınıñ barsın cıyıp, rus yortı östenä yörergä telägänlegen alarga belderde. Anıñ bu uyına başlap İsmägıyl mirza karşı kilde. Şulay itep, Yosıf Kazanga yärdäm itä almadı. Şul yılnıñ 2 oktyabrendä İvan Kazannı aldı.
Kazan östenä yörgän rus ğaskäre arasında bik küp tatarlar buldıgı kebi, Oöyen-bikäneñ öçençe ire bulgan Şäyehgali dä bar ide. Bu çaklarda Söyen-bikäneñ kayda torganlıgı bilgele bulmasa da, ul Kasıym şähärendä torgan bulırga kiräk. Kazan alıngaç ta, Şäyehgali Kasıym şähärenä kayttı. Söyen-bikäneñ Şäyehgali ilä toruı tatu bulmadı. Alarnıñ tatu tormaganlıkları nugay yortına da belengän ide.
Yosıf, Söyen-bikäne Şäyehgaligä birmäkçe, bu soñgını Kazan hanı itmäkçe bulgan, şunıñ öçen İvannı Kazan östenä çakırıp cibärgän ide isä dä, anıñ telägäne bulmıy kaldı. Söyen-bikäneñ totkın bulıp kaluı, Kazannıñ alınuı Yosıfnıñ yörägen tırnıy ide isä dä, añardan hiçber fayda bulmadı. Söyen-bikä totkın bulıp kaldı. «Kazan yortı» atalgan hanlık ta yuk buldı. 1551—1552 yıllar Söyen-bikä öçen çiktän tış avır buldıgı kebi, 1553 yıl da şulay uk avır buldı. Şul yılnıñ 8 yanvarenda uglı Ütämeşgäräyneñ Mäskäü-dä köçläp dine almaştırıldı. Anıñ dinen almaştıruçı mitropolit Makariy, çukındıru atası Savva Krutitskiy isemle yepiskop ide. Makariy Ütämeşgäräyneñ dinen almaştırgannan soñra oluğ knyaz İvan yanına cibärde. İvan aña üzeneñ sarayında torırga boyırıp, anı ukırga-yazarga öyrätü öçen ber keşe bilgeläde. Ütämeşgäräy dinennän çıgarılgan çakta Canibäk, Baytiräk, Yanbuldı, Akkola, Koşay, Saltagan, Togış, Kolçan isemle nugay ilçeläre Mäskäüdä ide. Bolar-nıñ berençese Yosıf mirzadan, ikençese ilä öçençese İsmägıyl mirzadan, dürtençe ilä bişençese Kasay mirzadan, altınçı ilä cidençese Belek-Bulat mirzadan, sigezençese Arıslan mirzadan ilçe bulıp kilgännär ide. Ğıynvarnıñ nçe könendä İvan nugay ilçelärenä üz yortlarına kaytırga boyırdı. Ğıynvarnıñ 23 nçe könendä ilçelär, İvan yanında bu-lınıp, 30 nçı könendä Mäskäüdän kittelär. İvan, bolar arkılı, Yosıf, İsmägıyl, Kasay, Belek-Bulat, Arıslan mirzalarga yarlıklar yazıp, Yosıfka yazgan yarlıgında üzen Kazan padişahısı dip atadı. İvannıñ bu yarlıklarında da nugay mirzaları öçen kuanırlık närsä yuk ide. Yosıfka yazgan yarlıgında «...sin bezgä Canibäk isemle keşeñne yarlık ilä cibärep, ul yarlıkta bezdän kızıñnı cibärüne soragansıñ. Bez sineñ duslıgıñ öçen kızıñnı bagışladık, zur sıyda tottık. Siña üzebezneñ duslıgıbıznı kürsäter öçen, zur sıy ilä anı Şäyehgaligä birdek. Monnan elek, siña söyeneç birer öçen, Söyendek Tulusupov isemle kazagıbıznı cibärgän idek. Sineñ kızıñnı Kazannan aludan soñ kazailiar, bezdän baş tartıp, hanlıkka Yädkär padişahnı aldılar. Bez alar-nıñ baş tartuları öçen şuşı cäyne öslärenä yördek. Täñre bezgä üzeneñ märhämäten kürsätte. Kazannı, beten keşeläre ilä, bezneñ kulga birde. Kazan keşelärennän bezgä baş birmägännäre barısı da bezneñ kılıçıbızdan ülde. Alarnıñ hatınnarın, şulay uk balaların bezneñ keşelärebez totkın itte... Kazannı [alunıñ] söyeneçen siña äyter öçen, Täüke isemle kazagımnı cibärgän idem. Täükene sineñ kazaklarıñ yulda talap, anı sineñ yanıña cibärmägännär...», dip yazılgan ide. İvannıñ bu süzlärennän Söyen-bikäne cibärergä uyı yuk ikänlege, Yosıfnı din häm millät toygısı bulmagan ber sugım sanaganlıgı ap-açık kürenep torsa da, nugay mirzalarında anı añlarlık baş yuk ide. İvannıñ İsmägıyl, Kasay, Belek-Bulat, Arıslan mirzalarga yazgan süze dä: bez Kazan östenä yördek. Alla üzeneñ märhämäten kürsätte. Kazannı bezneñ kulga birde. Kazannı kılıçtan kiçerdek. Hatın-kız häm balaların totkın ittek. Yädkärne Mäskäügä alıp kayttık. Sezneñ keşeläregez satu-alu öçen Kazanga barırga teläsälär, barsınnar, sez alarnı cibäregez, vä şuña ohşaşlı süzlär ide. İvannıñ bu yarlıkları 1553 yılnıñ ğıynvarında yazılgannar ide. Söyen-bikä ilä Ütämeşgäräyneñ totkın itelüläre nugay mirzaları öçen küñelsez buldıgı kebi, Yädkär hannıñ totkın itelüe tagı da küñelsez buldı. Şuña kürä alar, Yädkärne azat itüne sorap, İvanga ilçelär cibärgälädelär. İvan, tegelärneñ soravı ilä genä Söyen-bikäne azat itmägän kebi, Yädkärne dä azat itmäde. Kazan yortı östenä kilgän bälalär tiz könnän nugay yortınıñ üz östenä dä kiläçäk idege bilgele bulsa da, kara yöräkle nugay mirzaları şunı añlıy almadılar. İvan kulında sukır koral bulıp, aña balta sabı hezmäten ittelär. İvan Kazan östenä yörgändä: «Min bılçırak tatarlar östenä yörmäkçe bulam. Pravoslavnıy din häm mökaddäs çirkäü öçen, tügel kanımnı gına, bälki canımnı da fida itärgä telim. Gaysa öçen ülü — ülem bulmayınça, mäñgelek tereklekter», digän ide. Menä şuşı teläk ilä yörep Kazannı algan, ataklı ber möselman hanlıgın betergän, andagı niçä meñ möselmannarnıñ kannarın yılgalar ilä agızgan, niçaklı keşelärneñ din almaştıruına säbäp bulgan İvannı nugay mirzaları Kazannı aluı ilä kotlıylar, «Kazan yortın aldıñ, yäşä!» dilär ide.
Nugay mirzalarınıñ härbersennän İvanga ilçelär kilep torsa da, Yosıftan ilçe kilgäne yuk ide. Ul Söyen-bikäne azat itmägänlege öçen İvanga açulangan, añardan niçek bulsa da üç alu uyında ide. 1553 yılnıñ cäyendä Yosıf Rusiyä östenä yörmäkçe bulıp, nugay mirzaları ilä kiñäşä başladı. Ku-. lış isemle keşesen Kasay mirza yanına cibärep, añardan Rusiyä östenä bergäläp barunı ütende. Läkin Kasay Yosıfnıñ süzenä kolak salmadı, «Min bara almıym», dip cavap kaytardı. -Kasayga şulay dimi yaramıy da ide. Ul şul cäyne İvanga yarlık cibärep, anıñ Kazan yortın alganlıgına şatlanganlıgın beldergän. Üzenä 30 sum akça cibärüne İvannan ütengän ide. Şulay bulsa da, Yosıf uyınnan kaytmadı. Rusiyä östenä baskınlık itü uyı ilä yau cıyuında dävam itte. Aña Ästerhan hanı da 500 keşe birmäkçe buldı, Yosıf İsmägıyl mirzaga keşe cibärep, Rusiyä östenä yörmäkçe bulganlıgın belderde, «sin dä minem ilä bergä yör» dip, añardan ütende. İsmägıyl Yosıfka: «Sineñ satuçılarıñ Bohara-ga, minekelär Mäskäügä baralar. Ägär dä min Mäskäü ilä orışsam, ul çagında miña yalangaç kalırga tuğrı kilä. Bezneñ öskä Kırım hanı kiläçäk, min üzem genä aña karşı tora almıym», dip, Rusiyä östenä yöri almayaçagın äytte. İsmägıyl Belek-Bulat ilä Arıslan mirzalarnı da kotırtıp, alarnı da sugışka cibärmäde. İsmägıylneñ barmavı, başka mirzalarnı da cibärmäve Yosıfka kurku töşerep, ul Rusiyä östenä barudan tuktadı. İvan 1552 yılnıñ cäyendä Söyendekne, 1553 yılda Täükene Yosıf mirzaga ilçe itep cibärgän ide. Bolarnıñ yannarında niçäläp yuldaşları da bar ide. Yosıf, İvannıñ Söyen-bikäne cibärmävenä açu itep, Söyendek ilä Täükene yabıp tottı. 1553 yılda Kasay mirza Yosıf yanına barıp, añardan Söyendek ilä Täükene Mäskäügä kaytarıp cibärüen ütende. Läkin Yosıf Kasaynıñ süzen totmadı: İvan Seen-bikä ilä Ütämeşgäräyne cibärmäde, min dä anıñ ilçelären cibärmim, dide. Kasay, Yosıf yanınnan kaytkaç ta, Däüläthuca isemle ilçesen Mäskäügä cibärde. Anıñ arkılı İvanga yarlık ta yazgan ide. 155 yılnıñ 3 ğıynvarında Däüläthuca Mäskäügä citte. Ğıynvarnıñ 19 nçı könendä İvan ilä küreşep, aña Kasaynıñ yarlıgın tapşırdı. Ul- yarlıkta Söyen-bikäne cibärmägänlege öçen Yosıfnıñ İvanga açulı ikänlege dä yazılgan ide. Şul yılnı İsmägıyl mirza, şulay uk Yosıfnıñ üz ugılları İvanga yarlık yazıp, Yosıfnıñ Söyen-bikä öçen İvanga açulanganlıgın beldergännär ide. İvan üze dä Yosıfnıñ açulanganlıgın belä, şulay bulsa da ul Söyen-bikäne cibärmäde, nugay mirzalarınıñ süzlärenä dä kolak salmadı..İvan Yosıf mirzadan kurıkmıy ide isä dä, berazga çaklı anıñ ilä yahşı torırga telider ide. Şuña kürä 155 yılnıñ ğıynvarında Yosıfka yarlık cibärde. Anıñ bu yarlıgında: «Kızıñnı cibärmägänlek öçen sineñ bezgä açu-langanlıgıñnı, şunıñ öçen bezgä ilçelär, şulay uk üzebezneñ kazaklarıbıznı cibärmägznlegeñne dustıbız İsmägıyl, Kasay mirzalar, şulay uk sineñ ugıllarıñ bezgä yazgannar ide. Sin üzeñ isäpläp kara: sineñ kızıñ Şäyehgalineñ tuganı bulgan Cangali handa ide. Kırım şahzadäse Safagäräy, kırımlılarnıñ aldavı buyınça kilep, Cangali hannı üterde. Sineñ kızıñnı üzenä alıp, aña yazarga yaramıy torgan ällä niçaklı sıysızlıklar kıldı. Sin bezgä niçä märtäbä yazıp, kızıñ Şäyehgalineke ikänlekne beldergän, Safagäräy hannan açu alunı, şulay uk añardan kızıñnı alıp, Şäyehgaligä birüne ütengän ideñ. Bez Safagäräy östenä ällä niçä kat ğaskär cibärep, aña küp avırlıklar yasadık. Safagäräy han ülgäç tä, kızıñ kırımlılar häm kazandılar ilä berläşep, bezgä zur äşäkeleklär kıldı. Menä şuşı äşäkeleklär öçen bez üzebez Kazan östenä yördek. Üzebezneñ Kazan yortıbıznı alır öçen küp ğaskär cibärdek. Ul yort borıngıdan birle bezneñ yort ide. Alla üzebezneñ şuşı yortıbıznı kulıbızga birde. Kazanda bezgä karşılık kılgan keşelärneñ barçası bezneñ kılıçıbızdan kiçerelde. Kızıñnı aldık, sineñ öçen anıñ äşäkeleklären bagışladık. Sineñ duslıgıñnı isäpläp, kızıña zur sıy kürsättek. Anı Şäyehgali hanga birdek. Safagäräy hannıñ uglı Ütämeşgäräyne üzebezneñ yanıbızga alıp, anı uglıbız urınında totabız. Alla boyırıp ul üskäç tä, bez anı bagışlap, yortlı itärbez. Anda aña padişahlık itü uñay bulır. Doşman keşe şulay eşlime? Bezneñ bababız Kazannı alıp, anıñ hanı İlhamnı, üzeneñ anası häm hatını ilä totkın itkänlege, aña närsälär kılganlıgı sineñ üzeñä, şulay uk sezneñ kartlarıgızga bilgele. Al arnıñ barısı da avırlıkta ülde tügelme? Bez sineñ duslıgıñnı istä totıp, alay itmädek. Zur sıy ilä kızıñnı sıylap Şäyehgaligä birdek. Torışıñnı isä üz ulıbız urınında totabız. Alla boyırsa, anı yortlı itmäkçe bulabız. Siña hatınnarnıñ yaramagan süzlären tıñlarga kiräk tügel, bezgä bagınıp, bezneñ yahşılıklarıbıznı mäñgelekkä sagınırga tiyeşle ide. Sin, hatınnar süze arkasında, bezneñ yahşılıgıbıznı naçarlıkka zveräseñ; kazaklarıbız Söyendek Tulusupov ilä iptäşlären avırlıkta totıp, doşmanlıgıñ ilä maktanasıñ. Ber närsäne Hoda telämäsä, anı kem buldıra alır? Bez, köçle Hodaga ışanıp, bezgä beräü duslık itsä, anıñ duslıgına karşı artıgı ilä duslık kılabız. İnde beräü Hodanıñ gadäläten, bezneñ duslıgıbıznı onıta ikän, bez aña doşmanlık itäbez. Allaga şöker, häzerendä Kazan bezneñ ayagıbız astında itelde. Doşmannarıbız bezneñ iregebezdä bulıp kaldı. Üzebezneñ hökemebez öçen. Hodayga ışanıp, hiçber doşmannan kurıkmıybız. Doşmanga karşı härvakıt häzerbez...» dip yazılgan ide. İvannıñ yarlıgı ber yaktan Yosıfnı tınıçlandırırlık itep yazılgan bulsa da, ikençe yaktan anı kurkıtırlık itelgän ide.

VIII
SÖYEN-BİKÄNEÑ SOÑGI YıLLARI.
Şäyehgali çın urıs kolı vä şunıñ ilä bärabär söykemsez häm bolımsız* keşe bulganlıktan, Seen-bikä anı yaratmıydır ide. Anıñ bolay buluı Şäyehgaline dä Söyen-bikädän suıtkan, ul Seen-bikä ilä çın tatar ireçä eş itä başlagan ide.

*Bolım — borıngı törki teldä vöcdan mäğnäsendä bulıp, bolımsız — vöcdansız digän süzder.

1553 yılnıñ cäyendä nugay yortında «Şäyehgali, İvannıñ kuşuı buyınça, Söyen-bikäneñ borının kiskän, aña zur sıysızlıklar kürsätep ütergän ikän», digän ber häbär taraldı. Bu häbär Söyen-bikäneñ atası ilä anasına çiktän tış avır toyıldı. Bolar Söyen-bikäneñ Şäyehgali ilä tatu tormauların belgängä kürä, tege häbärgä ışangannar ide. Ul häbär ñugay yortında baytak şau-şuga säbäp buldı. İsmägıyl, Kasay, Yunıs mirzalar da 1553 yılda İvanga yarlık yazgannar, şul eş turında İvannan soraşkannar ide. Şäyehgalineñ Söyen-bikägä sıysızlık itüe bötenläy tepsez tügel ide isä dä, Seen-bikäne üterüe döres tügel ide. İvan Yunıs mirza ilä Gali mirzanıñ Zın-Gali vä Bähet-Kilde isemle ilçelären Kasıym şähärenä cibärep, üz küzläre ilä Söyen-bikäne kürergä boyırdı. Anıñ bolay itüe tege häbärneñ töpsezlegen nugaylarga belderü öçen ide. İvan Yosıfka yazgan yarlıgınıñ azagında: «Yunısnıñ ilçese Zın-Galigä Şäyehgali han ilä kızıñ yanına barırga boyırdık. Zın-Gali tegelär yakında buldı. Sin Zıv-Galidän kızıñ turında soraşıp, bezneñ boyırıgımız buyınça, kızıñnı Şäyehgali han niçek totkanlıknı bel!» dip yazgan ide. İvannıñ Yunıs, Gali, Kasay, Şäyehgaligä yazgan yarlıklarında nugay mirzalarınıñ hällären añlatkan närsälär, vä şunıñ ilä bärabär Säyenbikö turında baytak süzlär bulganlıktan, bez alarnıñ kaysı urınnarın bu urında yazıp kitäsebez kilä. Anıñ Yunıs mirzaga yazgan yarlıgında: «Böten Rusiyäneñ padişa-hısı häm olug knyaze bulgan İvannan Yunıs mirzaga süz şul: sin üzeñneñ yegeteñ Cangaline bezgä yarlık ilä cibärgän, agañ İsmägıyl, şulay uk üzeñneñ 8 tuganıñ ilä bezgä yahşılık telägänlegeñne, atagıznı (bezneñ ilä) doşman buludan tıyganlıgıgıznı, anıñ yaman uylarına baş birmä-tänlegeñne yazgan ideñ... Bet sineñ tuğrı buluçılıgıñnı üzebezneñ kazaklarıbız Bähtiyär ilä iptäşlärennän dä işetkän idek. Sineñ şuşı turılıgıñnı bez bik yaratıp, sine mzñgelekçä dus itep totarga buldık. Sine üzebezneñ olı bagışlavıbız ilä bagışlamakçı bulabız... Hatınnar süze buyınça yörep, sineñ atañ bezgä üpkälider. Anıñ-..kızı Söyen-bikäneñ, Kazanda çagında, bezgä küpme äşäkeleklär kılganlıgı sineñ üzeñä bilgele. Täñre bezneñ kulıbızga anı birgäç tä, atagız häm sezneñ öçen, anıñ äşäkeleklären onıttık. Sezneñ duslıgıgıznı iskä töşerep, aña zur sıylar kürsättek. Zur bagışlaular ilä bagışlap, Şäyehgali hanga birdek. Uglı Ütämeşgäräyne isä, üzebezneñ dinebezgä kertep, üz yanıbızda ugıl itep totabız. Anıñ iseme, bezneñ dinebezçä, Aleksandr buldı. Hoda boyırıp üskäç tä, anı yahşı yort ilä bagışlayaçakbız. Doşman bulgan keşe bez itkän yahşılıklarnı itäme?» digän süzlär bar ide. Bu yarlık Yosıf mirzanıñ 8 uglı ilä İsmägıyl mirzanıñ İvan yagında bulganlıkların, alar härvakıt Yosıf mirzaga karşı kilep, Yosıfnıñ. İvan zararına bulgan eşlärendä anı tıñlamaganlıkların vä şunıñ ilä bärabär Yunısta iman digän närsäneñ oçkını da bulmaganlıknı bik açık itep belderäder. Ägär dä -Yunısta iman bulsa ide, İvan aña: «Sineñ şuşı tuğrılıgıñnı bez bik yaratıp, sine mäñge-lekçä dus itep totarga buldık» dip, atasına karşı kilgänlege öçen Yunısnı maktamas, aña «Ütämeşgäräyne üzebezneñ dinebezgä kerttek», dip yazarga batırçılık kıla almas ide. İvannıñ Gali mirzaga yazgan yarlıgında: «Böten Rusnıñ padişahısı häm olug knyaze bulgan İvan Vasileviçtan Gali mirzaga süz şul: sin bezgä Zın-Gali ilä söykemle yarlıgıñnı cibärgän ideñ. Bez sineñ şuşı yarlıgıñnı karap, süzläreñne söyep tıñladık. Sine çın küñeldän bagışlarga telibez, tuganıñ Yunıs mirzanı söygän kebek, sine dä söy-mäkçe bulabız. Sin kiläçäktä dä bezgä şulay yahşılık teläsäñ ide. Kayda da bulsa siña ber avırlık kilsä, Täñreneñ bezgä birgän yärdäme ilä, siña yärdäm birerbez. Häzerendä, sineñ soravıñ buyınça, üzebezneñ kazaklarıbız Babiş Baramşikov ilä iptäşlären siña cibärdek», dip yazılgan ide. İvan Kasay mirzaga ike yarlık yazıp, anıñ bersendä Kasaynı yaratkanlıgın, kiläçäktä tagı da yaratarak töşäçägen, Kasay soragan 30 sum akçanı cibärgänlegen vä şuña ohşaşlı närsälär yazgan ide. İkençesendä isä: «Böten Rusnıñ padişahısı häm olug~ knyaze bulgan İvan Vasileviçtan Kasay mirzaga süz şul: bezneñ saulıgımıznı belergä, üzegezneñ duslıgıgıznı belderergä dip, sez miña ilçegez Däüläthucanı yarlık ilä cibärgän idegez. Bezneñ yahşılıgıbıznı onıtmaganlıgıv, öçen, ul bezgä bik oşadı. Sin kiläçäktä dä duslıknı nık totsañ ide. Bez dä sine üzebezneñ duslıgıbızdan korı kaldırmabız. Sin bezgä agañ Yosıfnıñ kızı hakında üpkälägänlegeñne yazgansıñ. Yosıf hatınnar süzen tıñlaganga kürä, şundıy süzlärne söylägänlege bilgele. Bezgä bagınmak, şulay uk bezneñ duslıgıbıznı mäñgegäçä istä totmak anıñ öçen artıgrak bulır ide. Anıñ bezgä üpkäläve kızın Şäyehgaligä birgänlek, aña zur sıy kürsätkänlek öçen. Şäyehgali, bezneñ boyırıgıbız buyınça, anı bik sıylap tota häm bagışlıy. Anıñ kızı Şäyehgalineke ikänlege, aña Şäyehgalidän başka hiçkemgä barırga yaramaganlıgı sezneñ üzegezgä dä bilgele. Torını Ütämeşgäräyne uglıbız urınında üzebezdä totabız. Hoda boyırıp üskäç tä, anı zur yort ilä bagışlarga telibez. Ul şunda padişahlık itär. Yosıfnıñ kızı ilä torınına bez kılgan yahşılıklarnı doşman kılamı? Bez häzerendä Yosıf bäkkä Bilak Kikov isemle kazagıbıznı yarlık ilä cibärep, aña üzebezneñ turılıgıbıznı belderdek. Sin dä Yosıf bäkkä, buş süzlärgä ışanmaska, bezneñ añarga bulgan duslıgıbıznı istä totarga äytsäñ ide. Kiläçäktä bezneñ ilä dus bulıp torırga teläsä, kazaklarıbız Söyendek Tulusupovnı iptäşläre ilä, bezgä cibärsen. Alar ilä bergä üzeneñ ilçelären dä cibärep, alarga kiläçäktä ike arada bulaçak eşlär turında söylärgä boyırsın ide», dip yazılgan ide. Şäyehgaligä yazgan yarlıgı isä bolay ide: «Böten Rusnıñ padişahısı häm olug knyaze bulgan İvan Vasileviçtan tuganıbız Şäyehgali hanga: İsmägıyl, Kasay, Yunıs mirzalar bezgä yazu yazgannar. Sez, tuganıbız, bezneñ kuşuıbız buyınça, Söyen-bikäneñ borının kiskän, aña törleçä zur sıysızlık-lar kılıp, anı ütergänçegä çaklı kıynagan, dip Yosıf bäkkä süz buldı (digännär). Şunıñ öçen Yosıf bäk bezgä açulana, ilçelär häm satuçılar cibärmi. Bezneñ kazaklarıbız Bähtiyär Baymakov ilä iptäşläre dä Yosıfka kızınıñ üterelgänlege işetelgän dip bezgä söylädelär. Söyendek Tu-lusupovnıñ kolagızı Karamış Mostafin üzenä Söyen-bikäneñ anası «kızım üterelgän» dip söylägänlegen bezgä söyläde. Menä häzerendä bez nugay ilçelären nugay yortına kaytarıp cibärdek. Yunıs mirzanıñ Zın-Gali isemle keşese ilä Gali mirzanıñ Bähet-Kilde isemle keşesen sineñ yanıña barırga boyırdık. Zın-Gali ilä Bähet-Kilde sineñ yanına bargaç ta, sin alarga üzeñneñ yanında, şulay uk hatınıñ Söyen-bikä yanında bulırga boyırsañ ide. Alar anı kürsennär ide. Soñra alarnı nugay ilçeläre ilä bergä Kasıym şähärennän cibärsäñ ide. Söyen-bikä üze dä atası ilä anasına yazu yazıp, üzeneñ saulıgın alarga beldersä, alarnıñ da saulıkların soraşsa, yahşı bulır ide. Sin aña yararlık yazu, şulay uk yararlık sagınmalık cibärergä boyırsañ ide. Söyen-bikä Yosıf bäk ilä anasına nindi yazu cibärsä, sin, tuganım, şul yazunıñ küçermäsen bezgä cibärsäñ ide.
Sineñ üzeñä dä duslık turında Yosıf bäkkä ber yarlık cibärü yahşı bulır. Sin aña yarlık cibär äle. Añarga cibärgän yarlıgıñnıñ küçermäsen bezgä dä cibär. Bez Yosıf bäkkä üzebezdän yarlık cibärdek. Kızın niçek bagışlap, niçek saklaganlıgıbıznı, nindi zur sıylar ilä sıylap siña birgänlegebezne, şulay uk torşın üzebezneñ uglıbız urınında totuıbıznı min aña yazdım. Menä şularnıñ barısı hakında min aña yazıp, ul eşlärne eşlävem anıñ öçen buldı, didem. Kiläçäktä Yosıf turında sin tuganımnıñ uyı niçek? Sin şuşı yarlıknı siña iltüçe çapkın ilä ul hakta miña yazsañ ide».
İvannıñ Yosıf, Yunıs, Gali, Kasay, Şäyehgalilärgä cibärgän şuşı yarlıkları 155 yılnıñ ğıynvarında yazılgannar ide.
Şuşı yıldan soñ tarihlarda Söyen-bikä turında häbärlär kiseläder. Anıñ kaysı yılda vä kayda ülgänlege açık bilgele bulmasa da, 155 yıldan soñ ozak tormagan, ülüe Kasıym şähärendä bulgan ikänçelege añlaşıladır. Kazandılar Söyen-bikäne İvan kulına tapşıruları ilä tınıç-lanmakçı bulgannar ide isä dä, eş alar telägänçä barıp çıkmadı. Söyen-bikä kanlı yäşlären agızıp Kazannan ayı-rıldıgı kebi, Söyen-bnkäneñ kitüennän ber yıl soñ kazanlı-larnıñ üzlärenä dä Kazannan yığlap ayırılırga turı kilde. Seen-bikäneñ avır ülem ilä vakıtsız ülüendä kazanlı-larnıñ niçaklı gönahları bulsa, nugay mirzalarınıñ da şul çaklı gönahısı buldı. Bolar Söyen-bikäneñ ah-vahların işetmädelär, ul biçaranıñ kanlı yäşlären tuktatır öçen az gına bulsa da yegetlek kürsätmädelär.
Urıslar Kazan östenä yörgän çagında nugay mirzaları Kazanga yärdäm itsälär, İvannıñ az gına büläklärenä aldan-mayınça,urıs yortı östenä yörgän bulsalar ide, Kazan urıslar kulına kitmi kalgan, Seen-bikä dä şuşı kızganıç hälgä töşmägän bulır ide. Nugay mirzalarınıñ hiçbersendä din, millät kaygısı bulmadıgı kebi, tuganlık kaygısı da yuk ide. Bigräk tä İsmägıyl mirza härber izge toygılardan korı kalgan ber katkan yeräk ide. Bu keşe Söyen-bikäne azat itüne İvannan soraşkaladı isä dä, satlık, toygısız ikänlege ilä İvanga bik açık tanılgan bulganlıgı säbäple, anıñ süzläre İvanga hiçber täesir birä almadı. Yosıf mirza ilä bergäläp urıs yortı östenä yörgän bulsa ide, İvannı şaktıy kakşatkan, anı tatar hanlıkları ilä şayarudan tuktatkan bulır ide. Läkin ul alay itmäde, Yosıfka yärdäm kürsätmäde. İvannıñ Kazan östenä yörüe terek soltanına işetelep, ul Kazanga bulışlık itüen teläp, İsmägıyl mirzaga ilçe cibärgän ide. İsmägıyl soltannıñ süzen totmadı gına tügel, üzenä törek soltanınnan ilçe kilgänlegen urıs ilçesenä söyläp, soltannıñ närsä kuşkanlıgın barısın da urıslarga belderde. Kazannıñ betüendäge, Söyen-bikäneñ totkın buluındagı gönahlarnıñ zur ber öleşe İsmägıyl mirzaga yöklängän kebi, Ästerhan hanlıgınıñ betüendäge gönahnıñ da iñ zur öleşe şuşı kargalgannıñ cilkäsenä yöklänäder. Yosıf mirza Seen-bikä açuın İvannan alası kilä, nugay yavı ilä rus yortı östenä yörep baskınlık itmäkçe bula ide isä dä, İsmägıylneñ İvanga satılganlıgı şomlıgında uylaganın buldıra almıy kaldı. İsmägıylneñ İvanga Kazan hanlıgın telägänçä tuzdırırga irek kuyuı, şulay uk Yosıf ilä bergäläp İvanga karşı eş itmäve Kazannı üz kulına almak uyı ilä ide. Ästerhan hanlıgı östenä İvannı çakırıp kiterüe dä Ästerhannı üzenä karatmak uyı ilä buldı. Läkin bu uylarnıñ berse dä bulmıy kaldı. İvan Kazannı İsmägıylğä birmädege kebi, Ästerhannı da aña birmäde. İvan kebek toygılı ber padişahnıñ urıs köçe ilä alıngan hanlıklarnı toygısız ber keşegä tapşırmayaçagı bilgele ide.
İvan Kazannı İsmägıylğä birmäve ilä üzeneñ keşelegen belderdege kebi, Ästerhannı birmäve ilä dä şunı belderde. İsmägıyl mirza Kazan, Ästerhan hanlıklarınnan korı kaldıgı kebi, bara torgaç Volga buyınnan da korı kaldı. Söyen-bikä başına kilgän kaygılarnıñ ber öleşe anıñ üzenä dä kilergä yakınlaştı.

IH
SÖYEN-BİKÄNE SAGINU.
Söyen-bikä üzeneñ maturlıgı ilä böten Kazanda ataklı buldıgı kebi, akıllılıgı ilä dä ataklı ide. Kız-hatınnar arasında aña tiñ bulırlık maturlar bulmadıgı kebi, andıy akıllılar da yuk ide. Ul, üz faydaları öçen genä tırış-mayınça böten yortnıñ faydası öçen tırışa, här keşegä yahşılık itäder ide. Kazannıñ olugları üzlärenä tiyeşle bulgan sıylarnı Söyen-bikädän kirägençä kürdekläre kebi, Kazan halkınıñ urta häm tübändägeläre dä üzlärenä tiyeşle bulgan sıynı Söyen-bikädän kürälär ide. Säyen-bikäneñ yahşılıkları, koyaş nurı kebek, Kazan halkınıñ härbersen kaplagan, här törle keşegä şul yahşılıktan öleş çıkkan ide. Söyen-bikä hanlık faydasın bik yahşı töşenä, Yort öçen niçek eş itärgä kiräklekne bik açık belä, şuña kürä halıknıñ här törlesen riza itü uyında ide. Ul şulay uylasa da, şul eş öçen bar köçe ilä tırışsa da, kazandılar anı çınlap tanıy almadılar, anıñ qaderen kirägençä belmädelär. Menä şuşı tanımau häm belmäülär arkasında Söyen-bikä urıslar kulına totkın itelde. Kızganıç, Kazan hanlıgı üze öçen iñ kiräkle bulgan tiñsez ber başlıgın yugalttı. Söyen-bikäneñ totkın itelüe ber hatınnıñ totkın itelüe bulsa da, çınlavında böten halıknıñ totkın itelüe ide. Söyen-bikäneñ kem ikänlegen Kazan tatarları belä ayamasalar da, urıslar anı bik yahşı belälär, anıñ nindi katın ikänlegen bik açık töşenälär ide. Şuña kürä alar Söyen-bikäne kulga töşerergä tırıştılar, satlık kazandılar arkasında üzläreneñ teläklärenä cittelär. Söyen-bikäneñ totkın itelüe urıslar öçen bik zur sanalganga kürä, mitropolit Makariy 1552 yılnıñ 21 mayında Zöyädäge rus başlıklarına yazgan ügetendä: «Täñre täğalä bezneñ söyekle padişahıbız ilä anıñ hristian söyüçe ğaskärlärenä, hiçber kan tükmäyeñçä, üzläreneñ doşmannarınnan östen bulırga, Kazan hanlıgın ciñärgä nasıyp itte. Kazannıñ padişahısı ilä Söyen-bikäne bezneñ padişahıbıznıñ kulına birde», dide. Söyen-bikä Kazanda çagında anı sanga sanagan keşe az ide isä dä, ul Kazannan kitä başlagaç, anıñ qaderen belüçelär kübäyde. Söyen-bikä kitkändä Kazan halkınıñ ire, hatını, kızı, zurısı häm keçkenäse Kazan yılgasına çaklı
ozata baruları, açı yäşlären agıza-agıza üksep yılauları, küp keşeneñ Zeyagä çaklı Söyen-bikä artınnan baruları, barısı da Söyenbikäneñ Kazan öçen sagınırlık keşe bulganlıgın añlatalar ide. Kazandılar öçen Söyen-bikäne ozatu bik avır buldıgı kebi, añardan başka toru da avır buldı. Ozak yıllarga çaklı Kazan keşeläreneñ küzlärennän yäşläre kipmäde. Kazan halkı härvakıt Söyen-bikäne iskä töşerä, anı sagınadır ide.
Çınlap ta, Seen-bikä sagınırlık hatın ide, Kazannıñ borıngı padişahları hanlıknıñ kaysıber sıynıfların alda totalar, üzläreneñ kübräk bagışlauların şularga gına bagışlıylar, halıknıñ kübrägen isä korı kaldıralar ide. Seen-bikä isä alay bulmadı. Ul Kazan olugların däräcälärenä karap bagışladıgı kebi, Kazannıñ urta häm tübän däräcädägelären dä onıtmıydır, härkaysına üzeneñ sıyınnan öleş çıgaradır ide.
Yortnıñ tübän däräcädäge keşeläre Kazan hannarınnan kübeseneñ küñelenä dä kerep çıkmadıgı häldä, Söyen-bikä alarnı küñelennän çıgarmıy, alarga törleçä ciñelleklär kürsätä ide. Anıñ şuşı eşläre Kazan halkınıñ küñelenä bik nık urınlaşkan bulganlıgı öçen alar Söyen-bikäne tiz genä onıta almadılar. Kazan hannarınnan kübeseneñ iseme onıtıldıgı häldä, Söyen-bikä iseme onıtılmadı. Ul üze küñellärdä kaldıgı kebi, anıñ iseme dä tellärdä kaldı. Anı üz zamanasınıñ keşeläre sagınıp söylädekläre kebi, soñgı zamanalarda da ul sagınılıp söyläner buldı. Ul häzerendä dä söylänä ki, aña härkem çın hatın dip karıy. Tatar hatını tagı da şundıy buldıklı hatınnar tuğdırsın ide dip teläktä bula.

H
SÖYEN-BİKÄ MANARASI
Tatar telendä «Han mäscede» atalıp yörtelgän bu manara Kazan kalasınıñ iñ biyek urınında bulıp, üzeneñ moñlı küreneşe ilä bik yıraktan kürenep tora. Ul kızıl kirpeçtän bina itelgän bulıp, cide katlı. Anıñ berençe, ikençe, öçençe katları dürt kırlı; dürtençe, bişençe, altınçı, cidençe katları isä sigez kırlıdır. Şuşı cide katnıñ östendä tagı da ber kat bulıp, anısı kalay ilä kaplangan. Başına isä urıs bilgese bulgan ike başlı karakoş sını kuyılgan. Manaranıñ täbe 21 arşin 15 verşok ozınlıkta, 18 arşin 5 verşok kiñlektä bulıp, biyeklege 105 arşindır.
Berençe katnıñ könçıgış yagınnan könbatışka yul bulıp, añardan arba ilä yörelä. Monısında täräzälär yuk. Kön yagı ilä tön yagında tügäräk berär tişek kenä bar.
İkençe katnıñ könçıgış ilä könbatış yagında ikeşär täräzäse bar. Könyagı ilä tönyagında täräzä bulmayınça, här ikesendä berär tügäräk tişek kenä bar. Öçençe katnıñ könbatış ilä könçıgış yagında ikeşär täräzä, urtadagı berärse kaplangan. Könyagı ilä tönyagında berär täräzä bulıp kırıydagı ikeşär täräzäse kaplangan.
Dürtençe katnıñ kön, tön, könçıgış, könbatış yaklarında dürt täräzä bulınş, kalgan dürt sırdagı dürt täräzäse kaplangan. Bişençe katnıñ härber sırında ber täräzäse bulıp, ul katta barısı 8 täräzä bar. Altınçı katta täräzä bulmayınça, dürt yakta dürt tügäräk tişek kenä bar. Cidençe katnıñ 8 sırında 8 täräzä bulıp, sırlarnıñ härbersendä berär täräzä. Bu manaranıñ kayçan vä kem tarafınnan bina itelgänlege açık bilgele bulmasa da, anıñ tatar hannarı tarafınnan bina itelgän buluçılığşda şöbhä yuk. Tatar telendä «Han mäscede» atalıp yörtelüe anıñ han mäscede yanında buluçılıgınnan bulırga kiräk.
Kazannı alışkanda başlık bulgan Andrey Kurbskiy «Han yortı» yakınında biyek manaralar bulganlıknı yaza. Anıñ kürgän biyek manaralarınnan berse şuşı Söyen-bikä manarası atalıp yörtelgän manara buluı bik yakın ihtimaldır.
Bu manara rus telendä Söyen-bikä manarası (Sumbekina başnya, Syuyunbekiva başnya) atalıp yörtelsä dä2, anıñ Söyen-bikä tarafınnan bina itelgän buluı bilgele tügel. Minem belüemçä, Söyen-bikä manarası dip ataluı Kazannan kitkän çagında Söyen-bikäneñ şuşı manara yanında ire Safagäräyneñ kabere ilä huşlaşuı säbäple bulırga kiräk.
Häzerge Kazan kız-hatınnarınıñ şul manara yanına barıp Korän ukuları, şulay uk törleçä teläktä bulınudarı vä, şunıñ ilä bärabär, irlärgä karaganda kız-hatınnarnıñ şuşı urınga kübräk kilüläre tege manaranıñ Söyen-bikä yılagan manara buluın belderäder.
Bu manara tatar telendä «Hai mäscede» atalıp yörtelsä dä, çınlabşda ul mäsced tügel häm bulganı da yuk. Borıngıda anıñ yanında ber mäsced bulgan. Kazan alşdıktan soñra anı çirkäügä äyländergännär. Ul mäscedneñ kaysı mäsced bulganlıgı açık bilgele bulmasa da, «Murali mäscede» atalgan mäsced buluçılıgı añlaşıladır. Bu manara üzeneñ yasaluı häm torışı ilä, manaradan bigräk, yau kilgänne karar, şulay uk doşman östenä atar öçen yasalgan närsä bulganlıgın añlatadır. Çınlap ta, Kazanda şundıy närsälär bulgan. İvan Kazannı algannan soñra andagı mäscedlärne betertte isä dä, kaysıların çirkäügä äyländergän, kaysıların isä üz kiräge öçen kaldırgan bulırga kiräk. Menä şuşı «Han mäscede» atalgan manara da kirak öçen kaldırılgan binalarnıñ berse bulırga tiyeş.

YaZUÇIDAN BER-İKE SÜZ
İnsannı çın mäğnäse ilz insan itkän gıylemnärneñ iñ berençese, hiç şöbhäsez, tarih gıylemeder. Üzeneñ kem ikänen belmägän insan ni çaklı hissez isä, üz milläteneñ tarihın belmägän insan da şul nisbättä hissezder. Tarih gıyleme insanda millät hise uyatuçı gıylemnärneñ berdän bere bulganlıgı säbäple, aldıngı millätlär üz tarihlarına fäükılgadä ähämiyät birgännär vä haman birmäktälär. Bezneñ babalarıbız bulgan törek-tatarlar borıngı zamannarda iñ ataklı halıklardan bulganlıkları säbäple, alarnıñ tarihları iñ parlak tarihlar cömläsennänder. Başka millät ğalimnäre üz babalarınıñ borıngı hällären tikşerep, alarnıñ vak kına eşlärennän ällä nindi zur näticälär çıgarıp, üz kardäşläreneñ balalarında millät hise uyatırga tırışkan ber vakıtta bezneñ törek [törki] golyaması | tarih ğalämendä berençelek kazangan ataklı babalarınıñ iñ oluğ eşläre hakında his uyatırlık hiçnärsä yazmagannar vä haman yazmıylar. Bezneñ här eş soñga kalganlıgı vä şunlıktan gazamätle tatar milläte mädäniyät ğalämeneñ mäsgud buldıgı iñ faydalı hissalarınnan mährüm idellege kebi, tarih yazuıbız häm soñga kalganlıktan küp häyerle hissalardan mährüm kaldık. Ütkän ğasırlarda islam golyaması dönya häm ahirät öçen zararınnan başka faydası, şulay uk berlek vä tuganlık nigeze östenä korılgan ähle islam arasına ihtilaf taratudan başka näticäse bulmagan fännär hosusında küp ictihadta bulındıkları vä nigeze kakşalgan islam ğalämen tagı da nıgrak kakşattıkları häldä, millätne bergä tuplauga säbäp bulgan tarih gıyleme hosusında, tege köçläreneñ, tuzan çaklısın bulsın, sarıf itmägännär. Mönkarıyz bulırga başlagan millätneñ ber-ber zatları härvakıt faydasız eşlär ilä mäşgul bulıp kilgänlege kebi,, millätne inkıyraz däryasına garık itügä alıp baruçı bezneñ ğalimnärebez dä gomerlären millätneñ berdänber sau kalgan tamırın beterügä hezmät itkän faydasız gıylemnär ilä şögıllängännär.
Başka millät ğalimnäre törki-tatar tarihına karagan gayät kıymmätle närsälär yazıp kaldırdıkları häldä, üz ğalimnärebez şul hosusta ber närsä dä yazmagannar. Törki-tatar halkınıñ başka millätlärgä karaganda hissez vä şul säbäple üz karendäşeneñ kanı ilä canınnan läzzät aluçan buluçılıkları alar arasında milli tarih yuklıktan, şulay uk alarnıñ tarih gıylemennän häbärsez bulularınnandır. İge häm çige kürenmi torgan tatar ölkäläre yat millätlär tarafınnan basıp alıngaç, alariıñ mämläkätläre ilä katnaşıp, ikençe töskä kerdekläre kebi, milli tarihlarıbızga karagan vakıygalar da tegelärneñ tarihlarına katnaşıp ikençe töskä kergännär. Şunlıktan üz tarihıbıznı saf hölençä yazmak şaktıy möşkilder. Läkin ictihad ähellärenä mömkin bulmagan närsä bu dönyada bulmaganlıgı öçen, çın ictihadlar sarıf itkändä bezneñ tarihıbıznıñ saf häleñçä yazılaçagında hiç şöbhä yuktır. Bez tatarlar bu köndäge urıs mädäniyätıknan faydalar ittegebez kebi, tarihıbızga karagan närsälär hakında da urıs golyaması tarafınnan yazılgan tarihlardan bik küp faydalar itäçägebez mäğlümder. [...] urıs ruznamäçeläre ilä möärrihläre arasında täğassıb ilä yazıp, vakıygaga ikençe tös birüçeläre kübräk bulsalar da, läkin fänni cähättän genä karap yazuçıları da yuk tügellärder.
Niçek kenä bulsa da bez, tarihıbızga hezmät ittekläre öçen ul möärrihlärneñ mötäğassıyb häm gayre mötäğas-sıyblarınıñ härbersenä täşäkker itäbez, ütkän ğasırlarnıñ karañgı könnäre astında tatarlarnıñ ölkäläre kebek ük harap bulıp kalırga tiyeşle bulgan tarihlarıbıznı ähya ittekläre öçen, rus möärrihläreneñ härbersenä täşäkker itüne bez östebezgä burıç dip beläbez. Törki-tatar tarihına karata rusça yazılgan bik küp kıymmätle äsärlär bardır.
Alarnıñ kaysıları niçä ğasırlar elek yazılgan bulsalar da, haman da basıldıkları yuktır. Menä şular kirägençä öyränelgändä, şulay uk başka millät tellärendä yazılıp ta, haman da tatarlarga mäğlüm bulmagan äsärlär
Gayre mötäğassıyb — fanatik bulmagan üz telebezgä tärcekgä cılınganda, bezneñ tarihıbıznıñ saf hälençä vöcüdkä kiläçägendä hiç şöbhä yuktır. Min üzem milli tarihıbıznıñ yuklıgına çın küñelemnän kaygıra idem. Küz aldıbızda yazarlık milli çıganaklar bulmaganlıktan, ul tarihnıñ vöcüdkä kiläçägenä dä bik avır ışana idem, läkin törle rus golyaması tarafınnan yazılgan tarihlarnı centekläp öyränä başladıgım zamannan alıp, min tatar tarihınıñ vöcüdkä kiläçägenä çın küñeldän ışana bardım. Şuşı ışanu näticäse bularak, täväkkällek ilä tatar tarihına karagan närsälärne yazarga niyät itep eşkä kereştem. İñ äüväl ularak şuşı Seber tarihın yazarga kereşep, anıñ berençe cilden yazdım. Monnan soñ kalgan cildlären, şulay uk törki halıknıñ tarihına karata başka kitaplarnı yazmak uyındamın. Alla muafiq itsen. Şuşı tarihnı rus golyamasınıñ borıngıları tarafınnan yazılgan äsärlärdän, şulay uk padişahlar tarafınnan birelgän Sebergä bäyle yarlıklardan alıp yazdıgım säbäple, baytak urınnarda soñgı zaman ğalimnärenä möhaläfat ittem. Şunlıktan minem yazdıgım närsälärgä karşılık itüçelärdän soñgı zamangı rus möärrihläreneñ süzlärenä tayanıp iğtiraz itmäülären, bälki tege borıngı kitaplar ilä yarlıklarga tayanıbrak iğtiraz itülären ütenämen.
Vöcüd — bar bulu
Cild — kisäk
Möhaläfat — möräcäğat
İğtiraz — karşılık
Törek, töreklär — avtor bu atamanı häzer fändä kabul itelgän törki, tör k il är mäğnäsendä kullana. Şunlıktan alga taba «törki» forması alındı.
Fäükılgadä — ğadättän tış
Hissa — hikäyät
Parlak — zur, bay
Mönkarıyz — betü, yukka çıgu
Golyama — ğalimnär
İhtilaf — karşılık
Gazamät danlı
İctihad — tırışlık
Mäsgud igelekle
İnkıyraz — betü

Click or select a word or words to search the definition