Soñlau

(hikäyät)
Süz başı

Tarih ukıtuçısı Fidair Vafin küptän inde tugan yak tarihın öyränü belän mavıga. Tabışları-açışları şaktıy inde anıñ. Baykıy mäktäbe muzeenda bulganda ul ber altın akçaga iğtibar itte. Täñkä tişekle ide. Dimäk, ul gadi akça sıyfatında kuldan-kulga yöremägän, ä kemneñder qadärle äybere bulgan. Yädqar 1767 yılda sugılgan borıngı äyber bulıp çıktı, yazuları törekçä, Istambul digän süze dä bar. Tik, altın täñkäneñ sere monıñ belän genä betmäde äle, centekläp karıy torgaç, Fidair şuña iğtibar itte: ğadättä akçalarnıñ kırıyı sırlı yäki şoma bula, ä monarda närsäder yazılgan. Häm, gacäp, hiç tä törek yazuı tügel, ä garäp imlyası. Yarıy Fidairnıñ lupası bar, şunıñ aşa karıy torgaç, mäktüb, nık kına tauşaluına da karamastan, tanırlık bulıp çıktı. “Sin mine onıtma Firüzä,”- digän süzlär yazılgan ide eksponatta. Şulay itep, ike teldä yazu näkışlängän bik kızıklı tabıldık bulıp çıktı bu.

Törle uylarga birelep torganda Fidairnıñ başına “kelt” itep tagın ber fiker kilde. Garäp yazmasında öter kullanılmıy, şulay bulgaç, bu yazunı niçek añlarga soñ? ägär “Sin mine onıtma, Firüzä,”- dip ukısak, bu yullau Firüzä isemle kızga bagışlangan bulıp çıga, ä inde “Sin mine onıtma. Firüzä,”- dip faraz kılsak, monısın inde Firüzäneñ söygän yegetenä teläk yullavı dip añlarga turı kilä. Menä gacäp. Niçek kenä bulmasın, ägär bu akçanı hucası avır mällärdä häm gomere buyı saklagan ikän, dimäk, Firüzä belän älegä iseme bilgesez yäş keşe gadi insannardan tügel, ä asıl zatlardan bulırga tiyeş. Menä bit, gadi mäktäp muzeenda nindiyeräk äyberlär yata!

- Bu akçanı sez kaydan aldıgız, kem birgän ide? - dip soradı Vafin muzey citäkçesennän.

- Mökaddisä äbi birgän ide. Çulpısınnan algandır.

- Yuk, bu çulpıdan yäki kalfaktan alıngan närsägä oşamagan. Ä ul äbi äle isänme soñ?

- İsän äle, yäşäp yata.

Fidair, zur dulkınlanu kiçerep, Mökaddisä yäbi yanına yünälde. Kortka alay bik nık bireşmägän, eztabarnıñ bähetenä karşı, kamil akılda ide. Döres, başta ul kötmägändä-çakırmaganda kilep kergän keşegä şiklänebräk karadı, läkin, söyläşä torgaç, açılıp kitte häm belgänen hikäyäläp birde.

- Min bik döresen belmim inde ul, - dip başladı süzen akıllı äbekäy. – Ul täñkä miña äniyemnän kalgan ide, aña äniseme, ätiseme birgän. Kıskası, untugızınçı ğasır urtalarında ber bik ukımışlı, däräcäle adäm Kazan taraflarınnan kilep çıkkan. Yulda avırıp kitä häm bezneñ avılga citkäç vafat bulıp kuya. Avılnıñ mullası Nizametdin Fäyzulla ulı cenaza ukıy, şulay mosafirnı soñgı yulga ozatalar.

Belmim, bu keşeneñ äyberlären kaber kazuçılar büleşep aldı mikän, anısın tögäl äytä almıym, läkin bezneñ näseldän Minzaletdin bababız şuşı altın täñkäne şunnan alıp kayta. Minzaletdin bezneñ niçänçe buın ata-bababız bula torgandır, anısın belüçe yuk, tik iseme onıtılmagan. Bezneñ öçen altın akça dönya bäyäse bulgaç, şuña bäyle bez anı häterlibez inde.

- Mökaddisä äbi, ul keşene kaysı cirdä cirlädelär ikän, äti-äniyegez şul hakta söylänmädeme. Bälki, kaber eze äle dä bardır.

- Nişläp bulmasın, zıyaratı änä tege urman avızında. Räşätkäse, taşı da bulırga tiyeş. Taşında nindider yazuı da bar ide, häzer nindi häldäder, küptän barganım yuk bit inde, ayaklarnıñ räte bulmagaç...

Karçık häzer inde ozaklap sälamätlege yuklıkka zarlana başladı. Fidair anı kızu tabada utırgan şikelle tıñladı. Mondıy häbäre öçen kortkanı berçä kısıp koçası, berçä çıgıp kaçası kilde. Kaçası dip, tizräk kaber yanına yögeräse kilüdän inde.

Mökaddisä yalgışmagan, kaber taşı, kırınayıp, ülän arasınnan çak kürenep torsa da, bar ide. Tırışa torgaç, yeget anıñ yazuın da ukıy aldı: “İsmägıyl bine Gabdrahman”- dip uyılgan ide anda. Kem bu, nindi keşe, kaydan kilgän? Fidair nıklap ezlänügä kereşte häm...

Häm menä şuşı kıyssa barlıkka kilde.

Kärtä taş

Gabdrahmanga sigez yäşlek ulın yırak cirgä yapa-yalgızın ozatuı ciñel bulmadı. Ällä kaytıp citälä, ällä yuk. Anıñ zamanı nindi bit: urmandagı yırtkıç-canvardan adäm zatları kansızrak. Adaşıp ällä kay tarafka barıp çıguı da ihtimal, yılga-suda batıp ülüe dä bar. Açlıgın, yıraklıgın iskä töşeräse dä kilmi. Kıskası, isäp belän çamalaganda, malaynıñ kaytıp citärenä ber ömet tä yuk. Ä menä küñel ayık akıl hisabın sanga sukmaska itenä, çönki ul ömettä, ul ışanuda. Annan başka nişlämäk kiräk. Şuşı, sukır ışanu bulmasa, kem üz ulın hävefle yulga ozatır ide ikän soñ.

- Ulım, berük aşıkma, här adımıñnı ülçäp bas. Avıllarga kerergä, keşe küzenä çalınırga tırışma. Häzer, bezneñ köç-kuät sünep barganda, täqdir bezneñ başka üzeneñ kara könnären yabırıldırganda “sin kem” dip sorauçılar küp bulır, urıs otryadlarına totıp birergä dä küp soramaslar. Alarga yaramsıklanıp, üz imenleklären kaygırtuçı kabähätlär tabılmas diseñme.

Atasınıñ şulay dip ozatuınnan soñ İsmägıyl inde sigezençe könen atlıy. Kış başı, salkınnar köçäyä, dönyanı kar katlamı bastı, aşarga şul tuñ miläş kebek närsä genä kaldı. Berençe könnärdä şaktıy tiz bardı ul, üzännärdä, tau aralarındagı tarlavıklarda erele-vaklı yılgalar tuñıp ölgergänlektän, alar avırlık tudırmadı. Sukmaklar da oçrap tordı, alar malaynıñ yulın şaktıy ciñeläytte. Şulay da ansat tügel, ber tau sırtına menep töşügä alda ikençese kalkıp çıga.“Tuktausız tau tezmälären uzgaç, bernikadär tigezräk cirdän bargannan soñ, İrändek tavın kürerseñ. Ul ayırımlanıp, başkalardan östen torır,”- dip öyrätkän ide ätise. Şulay da tau ilendä tau ezläp yörüe sigez yäşlek malay öçen ifrat kıyın vä ömetsez eş ikän.

Berzaman İsmägıyl tämam arıdı, häle kalmadı, inde başı da isänkeri başladı bugay: yünäleşne yugaltıp adaşıp kuydı. Läkin, atlavınnan tuktamadı, häräkättä – bäräkät, dilär, atlagan keşe ahır çiktä berär avılga barıp çıgarga mömkin, ä tuñ alanda tuktalgan bändä barı tik tuñıp ülärgä genä mömkin. Şulay, köyäntä kebek alga bögelep bara torgaç, kinät malay keşe ezenä tap buldı. Tik, alar bäläkäy ide şul, İsmägıyl ez yanına kat-kat basıp karagaç şunı añladı: ul, adaşıp yörep, ber uzgan urınga yañadan urap kilep çıkkan ikän. Läkin, bäla monda gına tügel ide: malay eze belän yänäş büre eze yarılıp yata, dimäk, yırtkıç anıñ artınnan kilä. Yırtkıç kına tügel, facigale ülem üze ezärli ide anı. Bu “açışlardan” soñ malay tämam añsız vä hälsez kalıp, yomılıp bargan küzlären çak açıp artka, kilgän yagına karadı. Ämma ezgä töşkän bürene kürer öçen ütken küzlär kiräkmi ide inde, yırtkıç yakınayıp kilä ide. Ul yakınaya, ä bala kulında näzek kenä tayak. Şulay da, köräşsez ülem yuk, İsmägıyl bar köçen tuplap, büre belän alışka äzerlände. Anısı ozak köttermäde, kilep citte dä, dürt-biş adım kalgaç tuktap, kanlı kızıl küzläre belän malayga tekälde. Korbanınıñ köçsez häm kurkınıç tügellegenä inangaç, hälitkeç sikerügä äzerlänep çak kına çügä birde, barlık señerlären kiyerde. Läkin yırtkıç täne yazıla almıy kaldı, havanı yarıp sızgırganga ohşagan kıska gına tavış işetelep uzdı. Yuk, monı malay işetmäde, ul andıy halättä tügel ide, barı tik büreneñ genä sizger kolakları sizde, tik soñ ide inde – timer oçlı uk anıñ muyınına tiyep, kan tamırın özep ütkän ide.

Büre karga tägäräp, bärgälänep can birergä kereşte. Şunı gına kötkändäy, huşın yugaltkan malay da cirgä audı.

İsmägıylne Hoday täqdire belän ülemnän kotkaruçılar Muynak Söläymänov törkemennän İşbuldı belän Kaharman ide. Bu vakıtta Könyak uralda, şul isäptän İrändek yaklarında tegeläy dä bolay yörep yatuçılar bolar gına tügel ide. Mondıy yomışçılar tirä-yakta karatellär otryadı yukmı, dip, kötelmägän höcüm bulmasın öçen küzätü dä alıp bara, halıknıñ hälen dä beleşä: tormışları tüzärlekme, uy-f iğılläre niçek – baş kütärüçelärgä yärdäm itärgä teläkläre barmı, ällä patşaga baş iyep yäşäp imin kalunı hup kürälärme+ yakın tirädä yau häräkätläre alıp baru öçen yullar-sukmaklar yaraklı häldäme, - barısın da beleşep, şundıyrak bik küp yöklämälärne ütäp yöri ide alar.

İşbuldı belän Kaharman tabıldık malay belän nişlärgä dip az gına kiñäşep aldılar.

- Bu bala tuñmagan bit. Küräseñ, büredän kurkıp kına huştan yazdı. Berär avılga iltep kuyarga turı kiler, - dide İşbuldı.

- Yuk, - dip kileşmäde Kaharman. – Bu berär starosta yäki yöz başı ugılı bulırga tiyeş. Bäläkäy malay tiktomaldan yapa-yalgızı Ural tauların iñläp yöremäs, dimäk, ätise ülgän yäki äsirlekkä eläkkän. Ägär monı, sin äytkänçä, berär avılda kaldırsak, karatellär kulına elägüe bar. Yahşatlanıp, başırışıp yörüçe kabähätlär azmıni.

- Sineñ süzeñ döres, - dip rizalaştı İşbuldı. – Bäladän başayak. Alaysa, Kärtä taşka alıp barıyk. Şunnan da kulayrak urın bulmas.

İsmägıyl Kärtä taş eçendä genä añına kilde. Azrak aşap-eçep häl cıygaç, ul küzgä kürenep ternäklänä başladı, ayagına bastı. Şunda inde kotkaruçılar malaydan centekläp häm kat-kat sorau ala başladılar. Bala, bu keşelärneñ üzenä karata häyerhah buluların kürep, hiç tartınıp tormadı, başınnan kiçkännärne söyläp çıktı. Batırlarnıñ karatellär tarafınnan kulga alınuın, şunnan soñ ätise belän huşlaşırga turı kilüen, ätiseneñ üget-kiñäşlär belän fatiha birep ozatıp cibärüen bäynä-bäynä täfsilläp birde.

- Gabdrahman turında min, üzen kürergä nasıyp bulmasa da, işetkänem bar ide. Bik yahşı imläüçe dilär. Sin, alaysa, anıñ ugılı bulıp çıktıñ inde. Bik mäslihät. İsän kaluıñ yahşı bulgan, - dip, üz aldına söylängändäy äytep kuydı Kaharman.

- Çınnan da, yarıy äle biregä alıp kildek, monda häzergä alay-bolay hätär sizelmi, malayga yal itep köç tuplarga mömkin. Ä annarı nişlärbez, sin niçek uylıysıñ, Kaharman? - dip endäşte aña yuldaşı. Tegese uylanıp kına cavap kaytardı.

- İsän avılınnan kordaş Kotlıgilde kazah yagına kitmäkçe bulıp yöri, şikelle. Şuña iyärtep cibärüebez hämmäbez öçen dä kulay bulır ide kebek.

Dustı belän İşbuldı da kileşte. Häm alar, dönya hälen belep bulmıy, uylagannı başkaruıñ yahşı, digän fikerne ütäp, irtägäsen ük märhämätle Kärtä taşnı kaldırıp kitärgä buldılar.

Kärtä taş digännän, ziräk akıllı häm otkır İsmägıyl ölkännärdän bu hakta soraşıp ta ölgergän ide inde. Tügäräklänep korılgan taş divar ikän ul, eçke mäydanı ber disätinä bulır. Elek başkortlar kırgıy atlar – tarpannarnı şunda kuıp kertep tota torgan bulgannar, annarı kulga iyäläştergännär. Häzer inde tarpannar yuk, komsız urıslar soñgısına qadär atıp ütergännär, läkin Kärtä taş moña karap kiräksezgä äylänmägän. Bolgavır zamannarda İrändek tavı başında urnaşkan şuşı cirdä karavıl-küzätçe tora, ul, Yäik yılgası artlarınnan baskınçılar yavı kürenä kalsa, şunduk kayın tuyızınnan uçak tokandıra salıp, başka tau tübälärendä kizü toruçılarga häbär itkän. Şulay itep doşman yavı turında bar avıllar da vakıtında iskärtelgän. Başka çakta da zur eşlärne häl itü öçen halık biregä kiñäşmägä cıyılgan, barımtaga çabu öçen dä ir-egetlär başta şuşında tuplangan, köç cıygan. Menä äle dä, ike ir häm malay biregä kilgäç, taş astınnan rizık zapası taptılar.

Akıllı keşelärneñ şöbhälänüe, aşıguı bik döres buldı. İsän avılınnan Kotlıgilde häm tagın da berniçä keşe İsmägıylne iyärtep Kıtay taraflarına çıgıp kitkändä Timaşev citäkçelegendäge karatel otryadı bu töbäkkä yakınlaşıp kilä ide.

Kıtay häm Tibet

Eraklarga gına kürenä mikän
İrändekkäy tavınıñ ak taşı,
İrändekkäy tavınıñ ak taşı?
Kaya gına barmıy, nilär kürmi
İr-egetkäy belän at başı,
İr-egetkäy belän at başı.
Taulı, ämma şır yalangaç, sorı balçıklı iksez-çiksez yat dönyada bu cır säyer yañgırıy. Çönki İrändekne monda belüçe dä yuk, ul monnan bik küp meñ çakrımnar yırakta, tuıp üskän gaziz cirdä kaldı. Biredä kolakka yagımlı, yöräkne irkäläüçe yomşak, tatlı süzlär İrändek, İrämäl, Yürüzännär yuk. Monda taularnıñ da, yılgalarnıñ da isemnäre çınayak vatılgan tavıştay yat, tupas, moñsız işetelä ide.

Ä cır agıla. Anıñ moñı yöräklärne telgäli. Tuktale, kem soñ ul üz ilen sagınıp şulay zar tügüçe, nindi mosafir tugan cirkäylärennän rähimsez ayırılgan da, şuşı, üze öçen yat illärdä ber qadersez kilmeşäk könenä kaluınnan, yapa-yalgızlıktan bäğırläre sıkrap özelüdän moñaya-moñaya cıru suza. Şulay üz hälen ciñeläytäme, tuzan börtege qadär bulsa da sihät tabamı, avır häsrätennän keçteki genä bulsa da küñele yuanamı?

Kürenmi şul monnan İrändek, kürenmi. Biredä yaktı kayın, yalbır yükä, moñsıl tallar, gorur imän, mähabät karagaylar yuk. Berse dä yuk. Barı tik yalangaç buşlık häm ber ofıktan ikençesenä qadär suzılgan betmäs-tökänmäs taular. Ägär änä tege ofık çitenä barıp citep yañadan dönya kiñleklärenä karaş taşlasañ, yänä dä ber ofıktan ikençesenä totaşkan şul uk, yäisä şundıy uk taularnı küräseñ. Bu taular, Ural kebek, keşegä rizık ta, kiyem dä, sıyınır öçen kuış ta birmi, bu taular barı tik salkınlıgı, buşlıgı häm çiksezlege belän keşene üterä genä. Şuña da biredä yäşäüçelär bik az, şuña da biredä atna buyı barsañ da adäm zatı oçratmavıñ mömkin.

Tuktale, çınnan da, kem soñ bu? Anı tanu öçen ällä ni iğtibar da kiräkmi ikän: şul uk yöz çalımnarı, şul uk küzlär, şul uk atlau. Tik, ul inde malay tügel, ä yegetkä äylängän läsa. Äye, bu İsmägıyl ide. Läkin elekke sigez yäşlek malay bu kürüebezdä unsigez yäşlek yeget kıyafätendä ide inde häm bez anı kaydadır yırakta, kıytga çitendäge Tibet taularında küräbez.

Şuşı yıllar eçendä İsmägıyl küpne kürde, küpne kiçerde. Kotlıgilde belän bergä çamasız toyılgan kıyınlıklardan soñ, alar ber kıtay säüdägärenä hezmätçe bulıp yallandı. Mongollar, uygırlar arasında da satu itep yörergä turı kilde alarga. Şuña da İsmägıyl häzer kıtay, mongol tellären dä belä. Ber ük vakıtta ul, mömkin bulganı qadär, halık meditsinasın da öyrände. Ätisennän kürep şifalı ülännärne tanırga, alardan darular yasarga azrak belä ide inde, şul belemen ul biredä bik nık arttırdı, çönki häzer ul bu eş belän citdi şögıllänä ide, annarı biredä Uralda bulmagan, bezneñ yak öçen yat üsemleklär dä bar. Kıtay – ul tirän gıylemle im-tomçılar ile, tik alarnıñ serläre cide yozakka biklängän, üzläre ser çişärgä telämäsälär barı tik ifrat zihenle, küzätüçän keşe genä akrınlap häm azlap kına bernikadär belem tuplıy ala.

Kotlıgilde tugan ciren nık sagına ide. Aña karap mikän, İsmägıyl dä yış kına häsrätkä birelde, ätisen dä küräse kilä, bälki, ul isänder. Şulay ber yılnı sagışlarına tüzälmi kaytırga da uylagannar ide, läkin, äbi patşa ämere buyınça, Kıtaydan Räsäygä öç yılga ber genä märtäbä käravan çıga ikän. Ä annarı Kotlıgilde katı avırıp, vafat bulıp kuydı. İnde yalgız kalgan yeget öçen dürt yak kıybla. Nıklap uylagannan soñ, İsmägıyl Räsäygä Farsı ile aşa kaytası buldı. Bu yul urau, monıñ öçen, Kıtaydan tış, Tibet, Hindostan aşa ütäse bula. Läkin boları yegetne kurkıtmadı, kiresençä, törle illär, törle halıklar kürep kalası kilde, ä iñ möhime, “yul ıñgayında” halık meditsinasın öyränü teläge anı yırak säfärgä çıgarga äydäde. Törle halıkta törle ısullar bar bit, kübräk beläse ide. Yugıysä, änä, Kotlıgilde agası ülde dä kuydı, ä İsmägıyl berni eşli almadı.

Şundıy uylar belän çıkkan ide yulga İsmägıyl, ä menä häzer ükenä başladı. Tersäk yakın da soñ... Küp könlek yul arıttı, açlık hälne aldı, vakıt-vakıt küzalları tomalana, baş äylänä başlıy, häl yuk. Menä şulay, bargan cirdän bögelep kenä kitep cirgä baş belän kadalası ide dä, berni uylamıy, berni sizmi mäñgegä katıp kalası ide.

Säyer. Yäş kenä yeget şuşı halätne üz gomerendä ikençeläy kiçerä. Säyer. Güyä dönyada ber sin bar da, aldıñda berkayçan da betmi torgan yul bar. Dönya kulasa, dilär, dörester, ahrı, İsmägıyl üz gomerendä ikençe tapkır yapa-yalgız, ikençe tapkır çiksez kiñlektä berüze. Läkin bu hakta uylamıy, ul inde uylau sälätennän dä yazgan şikelle, barı tik ayakları gına atlavın dävam itä. Aları da inde hucasına buysınmıy, şulay bermälne kinät tartışıp katıp kalgançı baraçaklar alar. Tik, yegetneñ küzläre haman isän, mäğnäsez karaşı belän alar äledän-äle etenä karap ala.

Karatau isemle ul. Ural taularınıñ biyek sırtı isemen etenä kuşamat itep alganda, bu süz tugan yakların isenä töşerep torır dip uylagan ide İsmägıyl. Akıllı et buldı. Biş yıl buyına ul hayvan gına tügel, ä dus häm yärdämçe bulıp yörde diyärgä kiräk. Häzer menä arık yulçı üze kebek ük yarım üle, älserägänlektän yuka telen salındırgan mählük köçegenä karıy. Dustım häm yärdämçem dip karamıy, başka törle karıy.

Taular ilen yañgıratıp cırlau küptän onıtılgan. Kaya ul cırlau, hälsez üpkä gıcıldap kına tın suıra, läkin hava citmi, keşene hälsezlek, yokımsırau, miñräülek basa. Tizdän ul huşın cuyıp avaçak, annarı inde havada böterelgän kozgınnar, cirdä söyrälgän häşärätlär yegetneñ yabık tänen özgäli başlayaçak – canı çıkkannı da kötmäyäçäklär. Ä nişlärgä? Sünep bargan zihendä şundıy uy kıbırdap ala. Nişlärgä? Tuktalsa başkaça kuzgala almayaçak, şunda oyıp kitäçäk. Atlavın dävam itsä, barıber ber avıp kitäçäk. Tägäräp üläçäk. Monısına küp kalmadı, şikelle. Kayda ul cirdä söyrälüçe häşärätlär, yılannar, kältälär, tıçkannar. Buşlık digäç tä dönya bötenläy ük buş bulmıy läsa, kayda soñ alar? Nigä soñ totıp aşarlık berni kürenmi? Üzeneñ küze tonganmı, ällä çınnan da Hoday soñgı rizıktan mährüm itep canın almakçımı? Yuk, ber genä närsä dä yuk. Ber tamçı su, ber çikertkä-kort kürermen dimä. Tik tugrı dustı häm yärdämçese bar. Ul İsmägıyl belän yänäşä söyrälä. Ul adäm belän bergä ülärgä dä mömkin. Maemay üzeneñ et akılı belän bulsa da añlıy bit: şul arada ber-ber çarasın tapmasalar, çınnan da, hucası da, anıñ belän bergä ul da can täslim kılırga mömkinnär. Läkin hayvan İsmägıylne taşlap kitmi, soñgı sulışka qadär ul bergä bulaçak, bergä atlayaçak.

Ä menä keşeneñ uyı başka, keşe yäşärgä teli. Ul bit äle gıylem alırga niyätlägän ide. Ul bit äle tugan cirenä kaytıp, ätise häm anıñ iptäşläreneñ yazmışların belergä telägän ide. Ul bit äle, kayçandır soñınnan, bälki, kartaygaçtır, vafat bulgannan soñ cäsadeneñ tugan tufrakka cirlänäsen telägän ide. Teläklär küp, teläklär olı. Ä alarnı tormışka aşıru öçen isän kalu yulı ber genä. İsmägıyl tagı da etenä karıy häm karaşı maemaynıñ riyäsız küzlärenä tap bulıp, sünep bargan añı siskänep kitä. Yuk, betkän baş betkän inde, monısı açık, şulay bulgaç, kan koyıp ni öçen üz başıma gönah alırga soñ? - dip sorau birä ul. Ämma akılımı, instinktmı, närsäder şunduk karşı töşä. Äle barısı da betmägän, bötenläy ük ömet özelmägän, - di ul. – Närsä, et kızganır mäl meni bu?!- di.

Pıçak. İsmägıyl bilenä asılgan kınnan şuşı ütken koralnı niçek tartıp çıgaruın häterlämi. Ul iyelep Karataunıñ sırtın sıypagan buldı, annarı cilkäsennän kısıp tottı häm pıçagın dustınıñ kabırgasına batırdı.

İsmägıyl cirdä küpme yatkanın belmi. Kinät küp it aşaudan kisterep avırtkan aşkazanı basılgaç, tuklanu algan kanı tamırlar buylap yögerep tän şäriflärenä bernikadär häl birgäç, zihene dä açıla töşte, añına kilde. Ul isän. Ul äle ülmägän. Ülmägän genä tügel, bik az gına bulsa da aña köç kergän, dimäk, tagı da beraz ülemgä karşı köräşergä, anı kiçekterep torırga bula ikän läsa.

Mosafir alga atlıy. Tagın da betmäs kön, çamasız ozın tön. Här adım avırlık belän birelä, ayaklar güyä çuyın, yänä baş zıñlıy, akıl yalgışa. Berzaman kolagına nindider tavışlar çalıngan sıman bula başladı, hätta tamak töbe belän äytelgän kıtay süzläre işetelgän kebek. İsmägıyl inde ber reflekska äylänep betkän atlau ğadäten çak tıyıp tuktalıp kala häm köç-häl belän artına borıla. Yarabbi, arttan käravan kilä tügelme soñ?!

Yarım üle İsmägıylne tibet keşeläre üzläre belän aldı häm Lhaso şähärenä kilep citkäç, ber lama kulına tapşırıp kittelär. Tereltsä, ul terelter inde, didelär. Boların İsmägıyl töştä kürgän kebek kenä häterli.

Şunısı gacäp, kipşenüdän häm açlıktan ülep bargan keşegä lama ber kalak cılımsa su kaptırdı da şunıñ belän vässäläm. Biçaranıñ susaganın kandırası urınga ul ällä nilär ukınıp, säyer häräkätlär yasıy başladı. Soñınnan, terelgäç kenä añladı İsmägıyl monıñ nigä ikänen. Lama cihan kiñleklärennän köç cıygan, üzeneñ allasına tabıngan, şulardan algan energiyäne ülem çigenä citkän bändäneñ häräkätsez kalgan gäüdäsenä birergä tırışkan. Barı şunnan soñ gına dımga tiyendergän. Ägär alay eşlämäsä, kızu taşka su sipkän kebek, esse organizm häm su üzara kileşmiçä adäm zatı ülep kitkän bulır ide.

Dörese şul, başnıñ ni küräçägen aldan belep bulmıy. İsmägıyl tibet laması belän tanışırmın, dip hıyallanırga da kıymıy ide. Çönki alar bik yäşerten, gadi halık küzennän aulak yäşäüçe adämnär. Alarnıñ gıylemen öyränü tügel, az-maz aralaşu da bik siräk keşegä elägä. Hätta Tibet ile üze dä başka illär belän alış-bireş itmi, güyä alarnı sanga sukmaganday bilgesezlek pärdäse belän bar dönyadan ayırılıp, üzaldına kön itep yata. Ä menä İsmägıyl kötmägän cirdän lama kulına kilep eläkte.

Lamaga bu yat adämneñ isemen belü, anı döres äytüneñ hacäte yuk ide. Tabıldık keşe üzen İsmägıyl dip atauga ul ber “s” önenä karap, alaysa “Sin” inde dide dä kuydı. Ähämiyäte yuk, bu ildä Sinnär şulkadär küp, güyä ul isem dä tügel, ä bezneñçä “sin” dip endäşkän kebek kenä.

Kıtay İsmägıyl öçen yat dönya bulsa, Tibet bötenläy dä yat, möselman keşese öçen yäşärgä gayät uñaysız cir bulıp çıktı. Döyälär kötärgä dä künekte ul, tibet telen dä öyränep aldı, läkin barıber üzen biredä uñaysız toydı. Ul bit tabiblık buyınça gıylemen arttırırga telägän ide, ä bu ildä anıñ sälätenä, tırışlıgına mohtaclar yuk. Daru ülännären öyränügä kilsäk, Tibetta üsemlek dönyası gayät yarlı bulıp çıktı. Ä lama üz serlären hiç öyrätergä telämi, anıñ böten gıybadätläre, täñre belän söyläşüe, ruhi künekmäläre yabık pärdälär artında ütä ide. Citmäsä, anıñ tınıçlıgın taza gäüdäle ike sakçı karavıllıy. İsmägıyl şulay küpme yäşär ide ikän, läkin mäsälä ul kötkännän irtäräk häl itelep kuydı. Anıñ tibet keşeläre kürmägändä namaz ukıy torgan ğadäte bar ide, şunı kemder küzätep torgan häm lamaga citkergän.

- Sin, sin bezdän kitärgä tiyeşseñ, - dide tegese. – Başka dingä täqva bulgaç, sin bezneñ dinne dä, tormışıbıznı da kabul itä almıysıñ. Adaşuıñ aldaşuga kitergänen añlıysıñdır. Kit sin bezdän. Üz işläreñ arasında yäşä.

İsmägıyl karşı süz äytä almıy ide. Anıñ bit äle il batırı birgän ämanatne ütise bar, härbi belem alası bar anıñ. Ä biredä... Häm İsmägıyl yänä yulda. Dönyanıñ iñ biyek tauların, cähännäm upkınnarıday tirän tarlavıkların, kotırıp akkan tau yılgaların häm mul sulı daryaların, tabaday esse çüllärän ütkännän soñ küpne kürgän mosafir kadimidän mäğrifätle ilgä – farsı cirenä ayak bastı. Anıñ aldında İsfahan – danlı şähär, şanlı şähär. Biredäge şöhrätle mäçet şäkerte bulu härkemneñ dä matur hıyalı bit ul.

Märmär diñgez buyında

İsmägıyl, inde küpme genä çit illärdä yäşäsä dä, tugan yagın hiç onıta almıy cäfalandı. Kötmägändä-uylamaganda tiktomaldan yöräge sıkrıy başlıy da kuya. Yomarlak hälendä ul küpme yörer soñ tagın? Bala çakta änkäse köylägän Sak belän Soknıñ niçek zar yılaganın yahşı añlıy ul häzer. Bik katı häsrätkä birelgändä İsmägıyl kayçak şuşı bäyetne köyläp ala. Tik, kızganıçka karşı, mäşhür äsärneñ küp süzlären häterlämi (tugan cirennän sigez yäşendä ayırılgan bala ni häterläsen), şuña da citeşmägänen üze uylap östäde häm älege bäyetneñ yaña variantı kilep çıktı.

Aklı külmäkne tuya kimädem,
Gaziz ciremne tuya kürmädem.
Kıybla yagınnan cillär isäder,
Bezneñ rizıknı yatlar kisäder.
Çıktık basuga urak urırga,
Hoday yazgandır şulay bulırga.
Koyaş çıkkanda kan tula küzgä,
Kıyamät könsez kaytu yuk bezgä.
İsmägıyl inde ir korına kerep baruçı citlekkän yeget, küpne kürgän, ozın yullar ütkän adäm balası. Artına borılıp karasa, häterlär närsäläre dä bihisap. İsfahan şähärendäge danlıklı şäyeh Lotfulla mäçeten genä alıyk. Niçä tapkır ul şunda namaz ukıdı, kalben Allahıga bagışladı. Ä mädräsädä gıylem estägän däver anıñ iñ bähetle yılları buldı bit. Yotlıgıp sabak ukular, şäkertlär duslıgı, fiker alışular, şähärneñ istälekle urınnarın, şul isäptän 11-12 ğasırlarda tözelgän mäçet manaraların, 16 ğasırda kütärelgän mavzoleynı karap hozurlanular onıtılırlıkmı soñ?

Şulay da, ukular tämam bulgaç, İsmägıyl farsı ilendä kalmadı. Yänä berär garäp ilendä, ya bulmasa, Törkiyädä yörep kararga ide isäbe. Häm Istambulga baruçı kärvanga ber iş bulıp kitep tä bardı. Biredä ul şähärneñ zurlıgına häyran kaldı. Ä tirä-yakta taş katlamnarın kürsätep yatuçı taular ni yagı beländer Uralnı häterlätä. Citmäsä, Märmär diñgeze, tägäräşep kilep ber-ber artlı çuypıldaşkan dulkınnar ir-egetkä närsäder söyli kebek, güyä anıñ sagış tulı küñelen añlap, yuatırga telilär. Älbättä, binihaya halık yäşägän paytähettä isäpsez-sansız karablar kilep-kitep tora ide. İsmägıyl täüdä şunda yök buşatuçı bulıp eşläp tamak asrap yörde, ä inde biredäge tormışka beraz künä töşkäç, yağni bazar hällären añlap algaç, vak-töyäk belän satu itärgä alındı. Käsebe ällä ni baylık birmäsä dä, aç utırmadı. Turı kilgändä zogafalarnı dävalau, öşkerü kebek ğamälläre dä iş yanına kuş bulırlık särmaya birep kuya ide.

Hodaynıñ ber birmeş könendä, İsmägıyl kebek yözärlägän vak säüdäçelär bazarda utırıp här keşegä “al inde” digän karaşları belän tilmerä yazıp karap kalganda halık şavın basıp nidaçı tavışı yañgıradı.

- Urıslar belän sugış başlangan! Köferlär belän sugış başlangan! Kem böyek soltanıbızga hezmät itärgä teli, soldatka yazılıgız! äy, adämnär, härbi hezmätkä yazılıgız!

Bu häbär İsmägıyldä bolgançık his tudırdı. Ul häzer nişlärgä tiyeş? Soltan ğaskärenä yazılıp, Räsäygä – tugan ilenä karşı sugışırgamı? Bu hiç akılga sıymıy. Alay disäñ, anıñ ätiläre şul Räsäygä karşı sugışmadı mıni. Halık batırı belän bergä ätise Gabdrahmannı da harap itep kuymadılar mikän?! Kem belä. İkençe yaktan karaganda, bu sugış aña cay da kebek. Törek ğaskärenä yazıl da, berençe sugışta uk urıslarga äsir töş. Şulay itkändä, bälki, ozaklamıy tugan yakka kaytuı da mömkin bulır. Bik ımsındırgıç hıyal bu. Läkin monısı da bik ük muafıyk tügel bulıp çıktı, ni äytsäñ dä, vöcdan digän närsäne kesägä salıp kuyıp bulmıy ikän şul. Nişläp äle ul Törkiyägä hıyanät itärgä tiyeş? Sıyındırgan, tuyındırgan il tügelmeni ul İsmägıyl öçen. İnde kilep aşka taş atargamı. Ällä çınnan da şul gıysavilarga karşı sugışırgamı. Ni äytsäñ dä, anı tugan töyägennän kitärgä mäcbür itep inde niçä yıl çit cirlärdä yat söyäk itep yöretkän, näsel-näsäbe tamırlarınnan yolkıp dönya ihtıyarına taşlagan yavızlık änä şul urıslar, Urıs däüläte bit inde. İsmägıyl ul çakta yäş ide, ämma yandırılgan avıllar, kılıç belän çapkalanıp taşlangan hatın-kız, bala-çaga gäüdäläre äle dä küz aldında. Bolarnı häterläsäñ, arkalar çımırdap kitä. Änä şulay uylıy-uylıy İsmägıylneñ fikerläre ber kat äylänep çıgıp baştagı ezenä kaytıp kala.

İl kürgänne ir kürgän. Törkiyädä İsmägıyl çit keşe bulsa da, şulay turı kilde, irlärneñ kübese härbi hezmätkä alınganda ul kuak astına posıp kala almadı, kızıl yakalı härbi forma kiyärgä mäcbür buldı. “Mäcbür buldı” di̇yüebez şunnan, ul bit äle härbi belem tuplarga teli ide.

Soldat hezmäte İsmägıyl öçen avır bulmadı. Çönki ul, uylap karaganda, bolay da soldat kebek yäşi bit. Annarı, islam dine möselmannarnı nık äzerli ikän, niçekter soldat hezmätenä äzerläügä ohşap kala. Mäsälän, ägär möselman täülekneñ teläsä kaysı vakıtında sikerep torıp namaz ukırga kereşä ala ikän, aña şulay uk cide tön urtasında sikerep torıp, biştäre belän koralın asıp, yauga çıgıp kitüe dä ozak tügel. Annarı, urazanı alıyk. Ozak vakıt az gına aşap yäşi belü kemgä, kayçan kiräk? Bilgele ki, mondıy häl sugış vakıtında buluı mömkin. Yänä kilep hacilarga küz salıyk. Cähännäm kızuıday essedä alar Käğbä tiräli yöri, Märva belän Mina tauları arasın cide tapkır yögerep ütä. Yä, äytegez, bernindi kıyınlıkka karamıy tiz häräkät itü, mondıy tüzemlek kayçan kiräk? Sugış vakıtında! Tagın sanasañ, çistalık buyınça möselman nindi taläplär ütärgä tiyeş? Barlap çıksañ, näq epidemiyä vakıtında kiräkle saklanu çaraları tügelmeni. Şulay da, iñ möhime – iman. Ägär bändä bakıy dönyanıñ barlıgına inana ikän, vafatınnan soñ üzeneñ Hoday karşısına barıp basasın belä ikän, mondıy sugışçı inde ülemnän kurıkmas. Ä ülemnän kurıkmagan soldatlar kıyın häldä kalganda pozitsiyälären taşlap kaçmas, mesken cannarın saklau telägen östen kuyıp doşmanga äsir töşmäs, mondıylar inde soñgı sulışlarına qadär bogazga-bogaz kilep doşman belän alışır.

Cay kilde digännän, berençe könnärdä ük İsmägıyl Düsän isemle yeget belän duslaşıp kitte. Kürkäm holıklı, gorur, şul uk vakıtta iltifatlı, yaktı, matur canlı adäm buldı ul. Azrak kına maktançık ta ide, şikelle. Häyer, maktanırlık hakı da bar şul. Anıñ ätise, barlık tugan-tumaçaları belän, angor käcäläre asrıylar ikän, şunıñ mamıgın tarıylar da şäl bäylilär, di. Örfiyädäy ciñel, färeştä kanatıday yomşak, suınıp ölgermägän ikmäk şikelle cılı şällären ätise soltan sarayına kilterep sata ikän. Galäcänäbneñ kızı çibärlärdän çibär Firüzä üze bolar bäylägän şäl börkänep yöri, imeş. Şulaymı, tügelme, İsmägıyl öçen bu häbärneñ bahası tişek tiyen, şulay da ul maktanma dip dustınıñ küñelen kitmäde.

Küp tä ütmäde, soldatlarnı Rumın cirlärenä, Fokşani isemle keçkenä şähär yanına ozattılar. Menä şunda alar gıysavilar belän sugışka kerde dä inde. Ziräk akıllı İsmägıyl härnärsägä iğtibar itte, barısın da isendä kaldırdı, tege yäki bu vakıyga turında töptän uylap, nigä şulay kilep çıga soñ äle bu, digän soraularga cavap ezli ide. Çınnan da, ni öçen äle berençe karauga hiçniçek tä ciñelergä tiyeşle bulmagan ğaskär, yahşı korallangan, nıklap urnaşkan köye, kayçan ansat kına ciñelep kuya? Ni öçen ber-ber artlı kütärelgän başkort bolaları avızı-borını kan bulıp kiregä tau-urman aralarındagı keçkenä avıllarga äylänep kaytıp sünep kalırga mäcbür? Ni öçen kıytgalarnı iñlägän hunnar halkı, komga koyılgan su tamçısı kebek, üze ük buysındırgan halıklar arasında erep yukka çıkkan? Ni öçen bügenge köndä törek ğaskäre urıslar kısrıklavına tüzmi haman çigenä tora? İsmägıyl, şundıy närsälär turında uylıy torgaç, üzençä näticälär yasap kuya. Baksañ, añlau öçen bik avır toyılgan närsä dä açıklana bara, şikelle. Vakıtı cay kilgändä ul zur şoma taş aldına utırıp aldı da, üz fikerlärenä bertös yomgak yasap alırga buldı. Ğaskär başlıgına, bigräk tä il başlıgına, närsälär belergä häm närsälär eşlärgä kiräk? - dip İsmägıyl üz-üzenä sorau birä häm barmakların bögep sanarga totına: berençedän, härbi ant, äye, yaugirlärneñ härbi ant birüe motlak kiräk. Yugıysä, bu ay betkänçe katnaşam da, kiläse ayda hatın yanına kaytıp kilermen inde, dip yörüçelär bulaçak. Näq bezdäge kebek. İkençedän, sugış başlarga uylıysıñ ikän, başta akça, koral, azık häm kiyem zapası tupla. Cäy sugışka kersäñ, kış dävam itärgä äzer bul. Öçençedän, änä şul koral turında ayırım äytik: ul küp, törle häm yahşı bulsın. İl başlıgınıñ yaña korallar uylauçı, bulganın kamilläşterüçe ğalim-incenerları bulırga tiyeş. Annarı tagı ğaskärneñ anık tözeleşe bulırga tiyeş. Mäsälän, yegerme-utız keşelek bäläkäy otryadlar, şundıy biş-altı otryad zurrak komandaga, aları inde işle ğaskäri berläşmägä tuplanırga tiyeş. Ä başkort ihtilallarında ber otryad unbiş keşele, ikençesendä 200 sıbaylı.

Alar bertörle burıçnı üti almıy, häm ber-bersenä buysınırga da telämi, şunlıktan kıyınlıklar, butalış kilep tua, sugışçanlık yugala. Şulay uk atlılar, cäyäülelär, ukçılar, tupçılar ayırım ğaskäri strukturalar bulıp oyışırga tiyeş. Bişençegä närsä diyärgä? Ğaskär bulgaç, yärdämçe hezmätlär bula: olauçılar, meditsina, azık-tölek, kiyem, furac yullau häm täemin itü h.b. hucalıklar. Tuktale, küp ğaskärlär razvedkanıñ ähämiyäten añlamau arkasında harap bula tügelme soñ? Sugış bulası urınnı yahşı belü kiräk. Köçle ğaskär belän az sanlı doşmanga höcüm itäseñ ikän, çigenü yullarıñ äzer bulsın. Az gına ğaskär belän köçle doşmanga karşı sugışka keräseñ ikän, höcüm itep alga baru yullarıñ bilgele bulsın. Hodaynıkın belep bulmıy. Doşmannıñ sanın, koralın, ğaskäri tören, äzerlegen, ruhi haläten, täcribäsen, başlıkların belü motlak. Annarı şul, doşman lagerında şımçılarıñ bulsın. Doşmannıñ satlıkcannarı sineñ öçen zur tabış. Häyer, bu şul uk razvedka isäbenä kerä inde. Ğaskär yäki il başlıgı barlık il-halıklarnıñ härbi belemen üzläşterergä tiyeş, bigräk tä doşmannıñ strategiyäsen centekläp öyrän. Nihayät, üz köçeñne berkayçan da beterep kürsätmä, kötmägändä höcüm itärgä yäşerten ğaskäreñ bulsın.

İsmägıyl bögelgän barmaklarına karap ala. Ber barmak böklänmi kalgan, monardan ul riza tügel. Töp-tögäl un bulsa häyerleräk bulır ide. Tagın närsä? - dip üz-üzenä sorau birä ir häm kinät fikere üzgärep kuya. Ä nişläp min barısın da belergä tiyeş äle, sugışta ciñügä kiterüçe säbäplärneñ min belmägännäre yuk diseñmeni. Şulay bulgaç, bu çänti barmak kiläçäkkä kalsın. Bälki, min iñ möhim närsäne belmimder äle, dimäk, biredä çänti tügel, uñ kulıñnıñ baş barmagı da kiräk buluı bar.

Tınıç vakıtta ike-öç keşe eşen başkaruçı İsmägıyl sugış vakıtında, bilgele ki, üz figılenä bigräk tä hıyanät itä almıy ide. Ul mömkin bulganı qadäre sanitarlarga, tabiblarga bulıştı. Ä bit yaralı soldat tabib kulına barıp eläkkänçe kayçak şaktıy vakıt uza. İsmägıyl änä şundıylarga yärdäm itärgä aşıktı da inde. Ni gacäp, ul eşkärtkän cärähätlär ğadättä yalkınsınmıy, şeşmi kala häm tözälep kitä. Yegetneñ bu säläten kır tabibları da iğtibarga aldı häm anıñ yärdämennän baş tartmadılar. Tik, bik tiz İsmägıylneñ ülännäre betep kuydı, ä biredä cayı turı kilgändä genä cıyılgan ülännär darularnı tiyeşençä yasarga mömkinlek birmi ide.

Läkin bu häl ozakka barmadı, 1789 yılnıñ 21 i̇yül könendä urıs ğaskärläre can-färman kilep höcümgä küçte, İsmägıyl belän Düsän hezmät itkän otryad çak kamauga eläkmäde. Gomumän, töreklär zur yugaltularga yulıgıp çigenergä mäcbür buldı. Näticädä tizdän Törkiyä belän Räsäy arasında solıh tözelde.

Sin mine onıtma

Sugıştan soñ artık ğaskärlärne öylärenä tarattılar. İsmägıyl häzer inde nıklap torıp keşelärne dävalau belän şögıllänä başladı. Anıñ monnan yıraktagı Rumın ilendäge eşläre turındagı häbärlär Düsän häm başka dusları yärdämendä Istambul halkı arasında da taralgan ide. Läkin im-tomçınıñ danı monıñ belän genä çiklänmäde. Güzällärdän güzäl, hörmätle vä gıyzzätle Firüzä tutaş, gönah şomlıgına karşı, sırhaulap tora, imeş. Sarayda tabiblar bar, im-tomçılar, öşkerüçe adämnär küp dimägän häldä dä bik citeştän, läkin soltan üzeneñ berdänber kızın dävalaunı ışandırgan adämnärneñ berse genä dä hakimneñ ömeten aklıy almagan. Soltan sarayınıñ tere ayı haman bulsa terelmi ikän, avıruı hätta köçäyä töşkän, di, Çulpan yoldızıday nurlı yöze sürelep sarı balavızday sagış tösenä kerep bara, imeş. Düsänneñ ätise Häydär, soltan sarayı hatın-kızlarına mamık şällär alıp kilgändä, süz añışında äytä kuygan:

- Istambulda bik yıraktan, çit ildän kilgän imläüçe bar, dip äytälär. İseme İsmägıyl, imeş. Şul adäm bik küp keşene tereltkän, dip söylilär, galicänäbebezneñ yözek kaşıday berdänber kızın şul kilep baksa, niçek bulır ide ikän, dip söylängän.

Monı hanımnar iğtibarga algan häm süz soltan kolagına barıp ireşkän. Nindider uram im-tomçısı soltan kızın dävalarga mömkin, imeş! Başta mondıy süz yörüenä galicänäbneñ açuı kilsä dä, berazdan näfräte sürelä häm ul uyga kala. “Bu imgäklärdän barıber fätüä yuk, kızımnı kara halık imçese tügel, şaytan bulsa da tereltsen, tik bagalmamnıñ sihätlänüe hak bulsın!”- digän. Şunnan soñ inde, bilgele ki, kemneñ avızınnan süz çıkkan, şunıñ ayagı yögerä. Soltan, üzeneñ väzire aşa äytterep, İsmägıyl isemle dävalauçını tabunı şäl satuçınıñ üzenä yökli. Anısına bu mömkin bulmagan yomış tügel, eşne ulına tapşıra.

Biredä Häydär säüdägärneñ häyläsenä iğtibar itik. Ul soltan sarayında İsmägıyl turında söylägändä min anı beläm dimägän, ulım belä dimägän, ä “imeş” tä “mimeş” digän. Ägär İsmägıyl soltan kızın dävalıy almasa, anı dimläüçe buluıñ arkasında başıñnı kismäkkä kuyarsıñmıni. Ä menä tabib yazmışı anı borçımagan, şikelle.

Bähetkä karşı, İsmägıyl dävalarga totıngaç, kız akırınlap sihätlänä başlıy. Bu hakta bez täfsilläp söyläp tora almıybız+ berençedän, hakim kızınıñ ni belän avıruı turında avız çaykau ädäpsezlek kenä tügel, zur äşäkelek bulır ide. İkençe yaktan, här tabibnıñ üz sere bula, İsmägıylneñ dä hönäri tılsımnarın açu bezneñ taraftan yahşı bulmastır şät. Alay gına tügel, ägär anıñ kıznı niçek dävalavın bäyän itep birsäk, zamanıbıznıñ kayber añgırası şarkıldap kölär ide.

Kön sayın kızınıñ hälen soraşıp toruçı soltanga saray ähelläre kuanıçlı häbärlär kiterä başlıylar. Canı şäfäğat belän tulı hakim ber könne älege tabibnı üz küze belän kürmäkçe bula. Menä tän sakçıları İsmägıylne soltan pulatına alıp kilep, tähet aldına bastıralar. Yeget tübänçellek belän bögelep galicänäbkä hörmät kürsätä. Anısı, beraz karap torgannan soñ, väqar belän genä äytep kuya.

- Sin kem, kaysı yaktan, nindi kavem balası?

- Min İsmägıyl bine Gabdrahman, hörmätle vä gıyzzätle soltan galicänäbläre. Bik yıraktagı İdel-Ural tirälärendä yäşägän tatar halkı väkilemen.

- İşetkänem bar. Minem ilemä nindi cil taşladı soñ cide yat häm yırak yaklardan?

- Galicänäbem, min malay çakta äle bezneñ halık urıs patşasına karşı baş kütärgän ide, läkin bola kıyratıldı. Şunnan soñ cäzadan kaçıp Kıtayga kitüçelär buldı. Ä Kıtaydan Tibet, Hindostan, Farsı illäre aşa, hörmätle äfändem, sineñ mämläkäteñä kilü bähetenä ireştem.

- Dimäk, sezneñ halık ta Mäskäügä karşı sugışıp karagan ikän. Ciñeldek diseñme?

- Äye, galicänäbem, ciñeldek häm berniçä tapkır.

Taş sın sıman utırgan soltan yözendä az gına yılmayu, kızıksınu çalıngan şikelle buldı.

- Menä min dä otıldım bit äle. İkebez ber çama ikän, - dip söylände ul yartı tavışka. Annarı yañgıravıklı söylävenä küçep yänä söyäl birep kuydı:

- Yä, alaysa, İsmägıyl bine Gabdrahman, bik akıllı bulsañ, äytep kara, ni öçen bez ciñeldek?

- Äfändem, min üzem dä Fokşani kıyralışında katnaştım. Minemçä, urıslarnıñ ciñüe ücätlek häm çämlektä, kıyu häm nıkışmalı eş itüdä.

- Sineñçä, minem yaugirlar kuyan yöräkme, doşmannı kürügä şır cibärälärme inde?

- Hiç yuk, galicänäbem, beznekelär çın bahadir, kurku belmäs sugışçılar, läkin ayırma bar, diyär idem min.

- Nindi ayırma inde ul?

- Beznekelär niçekter sugış turında kiräk qadär genä uylıylar dip äytimme. Mäsälän, fälän urınnı doşmannan saklau öçen närsä kiräk bulsa, şunı gına eşlilär. Ä doşman inde aña karap tormıy, ciñügä ireşü öçen törleçä häylä kora, artıgın da eşli, oboronada toruçınıñ başına da kilmägän ämällär kürä. Mäsälän, Istambulda yäşägän törek öçen nindider Fokşani barmı ul, yukmı – barıber. Şuña ul sülpän sugışa. Kulı, yöräge doşmannarnı kıyratırga äzer bulsa da, küñelendä barıber isärlek däräcäsenä citkän därt yuk, min barıber ciñärgä tiyeşmen digän çäm yuk.

- Fokşani ul urıs soldatı öçen dä tugan cir tügel...

- Urıska kilgändä eş başka. Urıs gomer bakıy başka halıklar ciren tartıp alıp, kala-avılların talap, şunıñ belän maktanıp yäşärgä künekkän. Ägär aña menä şul şähärne alıgız dip ämer birsäñ, ul iñ täüdä üzenä küpme baylık tiyären küz aldına kiterä. Urıs ücät. Mäsälän, matur uyınçıknı elep kuysañ, ücät bala sikerä, yılıy, ükerä, ällä närsälär eşli, läkin berärse kilep alıp birmiçä barıber tuktamıy. Urıs ta näq şunıñ şikelle, ul ülsä ülä, ämma kulga baylık töşerü niyätennän kire kaytmıy. Annarı, alarnıñ Suvorov digän ğaskär başlıkları da bik häyläkär keşe, urıs häylä belän aldıra.

- Yarıy, bez ul Suvorov belän kılıçka kılıç kilerbez äle. Solıhnı mäñgelekkä imzalamadık. Ä sin minem küz nurımnı kayçan tereltäseñ?

- Ber aydan savıgıp citär, dip uylıym. Tik, minem äyter süzem bar ide...

- Yä, äyt, alaysa.

- Kızıgız güzällärdän güzäl Firüzäne kiyäügä birergä vakıt. Yugıysä, ul kurçak uynap häm ahirätläre belän cil kuıp yörep garık bulgan. Ä akıllı keşegä akıllı şögıl kiräk. Bäläkäy çitlektä üskän däü koş kebek häzer ul kanatların kaya kuyarga belmi, kızıgız zur tormışka sorala. Şulçagında, bälki, anıñ küñel cäfaları da cuyılır ide.

Soltan bu cirdä tabibnı bülderep anda sineñ eşeñ yuk, diyärgä uylagan ide dä, tıyılıp kaldı. Uram keşesenä ni öçen süz äräm itärgä.

- Eşeñ öçen minnän ni sorar ideñ? - dide ul.

- Ber täñkä altın.

- Nigä alay az? ällä sin soltannıñ kaznası buş dip uylıysıñmı?

- Yuk, äfändem. Läkin miña ber altın citä. Sineñ töseñ itep saklar idem.

Zinnätle saraynıñ iñ asıl zalı tınıp kaldı. Soltannıñ süze betkänen İsmägıyl vakıtında añlap, aña tuktausız baş iyä-iyä çıgu yagına çigende. Anı yänä tän sakçısı saray kapkasına qadär ozatıp kuydı. Yegetneñ kuanıçı eçenä sıymıy ide, Käğbädäge kara taşnı übü bähetenä ireşkän möselman kiçergän läzzättän küz yäşlären agızgan kebek, İsmägıylneñ dä şatlıktan yılıysı kilde. Ägär şatlık eçeñä genä sıyarlık bulmasa, şulay bula ikän ul. Böyek soltan üze gadi im-tomçı, asılda fäqıyr ber mosafir belän söyläşsen äle! Niçek kenä söyläşte diñ?! Hätta, sugışta nigä töreklärneñ uñışka ireşä almavınıñ säbäben soradı, yağni däülät eşläre turında İsmägıyl belän fiker alıştı kebek.

İsmägıyl ikençe tapkır soltan kızı Firüzä yanına barganda, ayak kiyemen işek katında çişep kuygaç, bukçasınnan yomşak başmaklar alıp kide. Şulay ul avıru yanına ütte häm anıñ karşındagı täbänäk urındıkka çükte. İl sıluı tabibka ber karagan ide, çelterätep kölep cibärde, çönki kunagınıñ ber ayagındagı başmagı kap-kara, ikençese cem ak ide. “Kölderdem bit monı!”- dip İsmägıyl kanäğat kaldı. Ägär küñeleñ köräygän ikän, sıluım, dimäk, täneñ dä sihätlänä digän süz. Bik mäslihät. Häm kızganıç. Kızganıç, çönki häzer minem siña kirägem kalmadı.

İsmägıyl soltan kızı yanına bäyrämgä bargan kebek bara ide. Şulkadär rähät, şulkadär rähät... Küñel ul akçarlak, oça-oça da, minme bu, min şulkadär bähetleme, min şulkadär kıyumı, digän şikelle can avazı belän kıçkırıp cibärep tübän taşlanası häm dähşätle dulkınnar sırtın kanat oçı belän kisterep ütäse kilä, ya bulmasa, tup-turı davıl cilenä karşı borılırga da bolıtlarnıñ iñ kuyı, tuktausız yäşen yäşnägän urnına taban oçası da oçası ide. Ägär ülärgä ikän, sünep tügel, şiñep tügel, ğaläm kiñleklärendä yanıp ülärgä!

Teläsäñ-telämäsäñ, bügengese soñgı därmanlau, soñgı oçraşu. İsmägıyl üzeneñ başkaça kilmäyäçägen äytkäç, kıznıñ sırhaudan soñ yänä yaktırgan yözendä külägä şäüläse yögerep uzganday buldı. Ber mizgeldä kerfekläre dereldäp aldı. Tirän itep sulap kuyganın tabibka sizdermäskä tırıştı.

- İfrat kızganıç, min sine başkaça kürälmimme inde?

- Borçılma, koyaşım. Menä äle sine kürgäç ber mäzäk iskä töşte, söylimme?

- Söylä, abıy.

- Han kızı yoklap yata ikän. Şulçak söygän yegete kilgän dä, monı uyatkan, imeş. Kız, bik katı açulanıp, yegetne tibep cibärgän. Biçara yeget sorıy di: “Ni buldı siña, akıllım, ni öçen miña şulkadär açulandıñ?” Kız äytä di: “%en açularımnı kuzgattıñ! Tämle itep töş kürep yata idem, imeş, sineñ belän kultıklaşıp sährädä yörep yatabız, sin miña karap-karap alasıñ, närsäder äytergä teliseñ ide. Şulçakta sin kildeñ dä uyattıñ, rähät töşemne bülderdeñ, igeleksez.”

Firüzä sabır gına yılmaep kuydı.

- Kinayañne añladım, abıy. Keşelär bergä bulgan çakta ayırım bula ala, ayırım yäşägändä bergä bula ala, diseñ inde. Ber ük ayakka ak başmak kisäñ dä yarıy, karasın kiläsäñ dä kileşä, - atlap yöregändä anısı möhim tügel, diseñ. Şulayın şulay, tik min ak tormış saylarga teläsäm, ni äyterseñ?

- Şunı uk telärmen. Sin tereldeñ inde, dimäk, ak tormışıñ başlanıp yata. Başkaça sırhaulama. Böten Istambulnı kurkıttıñ bit.

Kız, yarar digänne belgertep, baş kaktı.

- İsmägıyl abıy, - dide ul. – İzgelegeñ öçen närsä birim soñ siña, äyt. Minem dä siña bik zur yahşılık eşlisem kilä.

- Miña berni dä kiräkmi, - ätiyeñ altın täñkä väğdä itkän ide...

- Şulaymı, min häzer! - dip, kız süzen dä äytep betermästän torıp yögerde. Mondıy citezlekkä karap äle ber ay gına elek şuşı çibärkäyneñ muyın tamırlarına ülem yabışıp yata ide dip berkem dä uylamas. – Sin kötep tor, yäme, min häzer kiläm! - digän tavışı gına işetelep kaldı.

Mizgel dä ütmäde, kız äylänep tä kilde. Moña qadär gel urın östendä bulgan balakaynıñ kinät yögerüdän sulışı kapkan, kükräkläre kiyerelep hava sulıy ide.

- Menä! ätidän aldım. Siña birergä kuştı, - dip, kız uçın açtı, anda olı gına altın täñkä yaltırıy ide.

İsmägıyl qaderle büläkne sak kına kullarına aldı. Ni eşlärgä belmi aptıraudan gaciz kalıp: “Rähmät!”- dip kenä äytä aldı.

- Üzeñä rähmät, abıy.

Şul süzlär belän kız “çup” itep İsmägıylneñ bitennän übep aldı. Bolay gına üpte, rähmät yözennän genä, yakın itep. Abıy, di bit. Ämma üzeneñ moñaça gel ak yözendä alsulık yögerde.

İnde dä kitärgä kiräk. İsmägıyl, olı hörmäten belgertergä teläp, näzäqatle itep baş igännän soñ işekkä yakınlaştı. Kız anıñ ike törle başmagına yañadan iğtibar itep kölep kuydı da, üze dä sizmästän:

- Mine onıtma! - dip kıçkırıp cibärde.

Küñeldä şundıy rähät, şundıy rähät. İsmägıyl hätta kaya baskanın da belmi kaytıp bara. İnsannarnıñ säyersenep üzeneñ ayaklarına karavın da kürmi ul. Soltan sarayınnan çıkkanda başmagın alıştırıp kiyärgä onıtkan ul, anıñ kaygısı mıni. Ul berençe tapkır üzendä ir bulası kilüen, hatınlı bulası kilüen toya. Çınnan da, Firüzä kebek söygäneñ buluı cännät bähetlärenä tiñder inde ul. Yuk, yuk, yeget, sin Firüzä turında uylama. Yarıy äle dävalavıñ taman çakta bette, ägär tagın beraz yöresäñ ni bulır ide? Soltan yanına kerep: “Karale, kızıña gıyşkım töşte bit äle, sin anı miña käläşkä bir!”- diyär ideñme. Vät kämit. Ägär hakim yörägedäy qaderle kürgän kızında sineñ nindider uyıñ barın sizsä, şunduk başıñnı çabar ide! ä şulay da kız anı üpte, bähilläşkändä mine onıtma, dide. Nilektän ikän?

İsmägıyl soltan büläge – altın täñkädän öylänep kuya kalsam hatınıma alka yäki baldak yasatırmın, dip uylagan ide, läkin äle genä andıy eş kötelmägänlektän, aşıkmadı. Annarı, akçanı yakşılap karagan ide, anıñ yaña tügellegen, ä 1767 yılda basılganın kürde.

İsmägıyl tugan yıl läsa, dimäk, “yäştäş.” Şulay uyladı da zärgärdän tişek tişterep, yugalmasın öçen cep tagıp, kuyınına yäşerep kuydı.

Monnan soñ inde İsmägıylneñ eşläre cırlap alga kitte, ul üze dä ber han şikelle balda-mayda gına yözä başlagan ide. Şulay bulmıy, älhämdülillah! Soltan kızın sihätlägän imçe digän süz ul inde iñ yugarı däräcälärdän dä yugarırak ide. Häm mondıy süz ayak astında yatmıy, ul kolaktan kolakka, şähärdän şähärgä, ildän ilgä tarala. Kilüçelär artık küp bulgaç, İsmägıyl üzenä ber yalçı-yardämçe aldı da, anısı zogafalarnı çiratka yazıp, könen äytep kaytara başladı. Eş tärtipkä salındı.

Tik yahşı tormış ozaylı bulmıy ikän şul. Tege vakıtta soltan Suvorov belän kılıçka kılıç kiläsebez bar äle, dip süz yuktan gına äytmägän ikän. Kuldan ıçkıngan cirlärne kire kaytarıp alu nitennän Törkiyä yañadan Räsäygä karşı sugış başlap cibärde.

Cir tartuı

Rımnik isemle yılga buyında sugışlar katı buldı. Ber bäreleştä kul sugışı başlanıp kitte häm İsmägıyl üzeneñ yataganı belän öç urıs soldatın çabıp üterde. Soñgısınıñ kıyafäte İsmägıylneñ häterennän çıkmadı. Gayät ozın gäüdäle, yuantık poruçik, korsagına koral batıp kergäç, ifrat däräcädä gacäplände. Hätta alargan küzläre çınayak töbe qadär buldı.“Niçek inde bu, min sine üterergä tiyeş idem bit, moña qadär min üterä idem. Häzer närsä, min ülämmeni?!”- dip yazılgan ide anıñ küzlärendä. Üläseñ şul, ahirätkäyem, çönki sugış bit bu, berebez dä mondıy yazmıştan hali tügel.

Bu yulı da urıslarnıñ köçle artilleriyäse, häyläle häräkätläre, ücätlänep höcüm itä belüe sugış yazmışın häl itte. Töreklär küpläp, şul isäptän İsmägıyl dä, äsirlekkä eläkte, ä isän-imin kalgannarı çigenergä mäcbür buldı. İsmägıyl menä şunda sugış strategiyäse turında yänä ber uylanıp aldı. Ciñü yaulau öçen yahşı öyrätelgän regulyar armiyä häm talantlı särdar kiräk ikän. Şulay, ğaskär bulgaç, ul daimi armiyä bulırga tiyeş. Yağni, ezmä-ezlekle räveştä öyränä, ostara, nıgıy häm kamilläşä baruçı struktura. Sugışlardan sugışlarga ul şiñä barırga tügel, ä kıyulana häm köçlänä barırga tiyeş. Ä ğaskär başlıgına kilgändä inde ul sugış strategiyäsen biş barmagı kebek belgän, üz eşeneñ dahiye bulsın. Akıl, häylä, ziräklek, uylap taba belü – anıñ koralları. Başlıknıñ abruyı mömkin qadär yugarırak buluı möhim. Anıñ avızınnan “şulay kiräk” digän süz çıga ikän, yaugirlär şunduk bersüzsez ülemgä taşlanırlık bulsın.

İsmägıyl zur kanäğatlek belän soñgı barmagın bögep kuydı. Menä häzer buldı, tulı ber kagıydälär cıyılması. Häm şunduk äsir soldat rizasızlık belän yözen çıttı. Tuktale, niçek bula inde bu, menä ul äle genä baş komandir nindi bulırga tiyeş dip uylap utırdı, yañalık aça, imeş, soñ, Suvorov näq şundıy keşe bit inde. Bernindi karşılık aldında da tuktalıp kalmıy torgan, kıyu, batır, häyläkär, akıllı, gadi soldat turında atalarça hästärlek kürüçe adäm, dilär anı. Urıs soldatları üzen “atakay” dip kenä yöretä ikän. Menä kemnän kiräk ul härbi belemgä öyränergä!

Äsirlekkä töşkäç, İsmägıyl kıyınlık kürmäde. Anıñ rusça yarıysı gına söyläşä aluın, ä törek, garäp, farsı tellären su urnına eçüen kürep, tärceman itep eşkä alunı hup kürdelär. Tärcemäçelekne, yazu eşen şulkadär osta vä pöhtä başkara ide ul, hätta anıñ bu säläte üz başına ber bäla buldı: polk komandirı İsmägıylne şulkadär hörmät itte, üze otstavkaga çıkkançı anı hezmätennän buşatırga kırka karşı ide. Şulay, häzer inde urıs armiyäse hezmätendä yıllar uza tordı, ä häter iskermi ikän, bala çakta kürgännäre tagın-tagın küz aldına kilep basa häm meñ sorau tudıra. Anıñ ätise Gabdrahman hıyanät häm aldak turında kaydan belgän? Bu hakta ul baş polkovniknı kisätergä aşıkkanda ni öçen İsmägıylne taşlap kaldırmagan, ägär şulay itsä, bälki, barıp ta citeşkän bulır ide. Annarı, tölke bürek kigän kaharmannıñ kırıs çırayı küz aldın kilä.

- İh, duslarım, bezneñ koral yagı da nakıs, keşelär dä citeşmi, läkin iñ zur bäla härbi belem bulmauda. Äbi patşanıñ regulyar armiyäsenä karşı sugışuı avır şul. Bezneñ halık kıyu ul, büresen dä sugıp ala, ayuga karşı da çıga, läkin generallarnıñ tupların kılıç belän genä kıyratıp bulmıy şul. İh, yegetlär, belem kiräk bezgä, belem. Mal kötep kön itkän halık belän gomer buyı sugış serlärenä öyrängän ğaskär, ni äytsäñ dä, barıber tügel şul. Arabızda siräk-miräk bulsa da härbi keşelär bulsaçı...

Kayçan, kayda bolay digän ide bolaçılar başlıgı? İsmägıylneñ ätise gel genä anıñ tiräsendä yöremäde bit, malay üze dä baş polkovniknı ber-ike tapkır gına kürep kaldı. Mögayın, ul Gabdrahmannar öyenä üz kilgän bulgandır. Ä häzer nindi genä zarlar kürmi İsmägıyl, - ätise isän mikän dä, baş polkovnik isän mikän? Ber ğayepsez keşelärne üterep, avıllarnı totaşlayı belän yandırıp kilgän karatellär alarnı isän kaldırdı mikän? Kemnär, kemnär şundıy hain, äşäke hıyanätçe buldı ikän? İsmägıyl uylana-uylana da kolaklarına akrın gına, talgın gına kuray moñı işetelä başlıy. Häm üze dä mıyık astınnan gına moñ köylärgä kereşä:

Koyaş çıkkanda kan tula küzgä,
Kıyamät könsez kaytu yuk bezgä...
Änä şulay sagışlanudanmı, baştan kiçkän mihnät-kıyınlıklardanmı ikän, ällä inde tugan-üskän cirlärne ber kürer öçen zar-intizar bulıp sıkranıp ütkän yıllar yudı mikän İsmägıylneñ kayçandır çem-kara başın, ämma ul armiyä hezmätennän azat bulganda çäçläre agarıp bara ide inde. Läkin, niçek bulsa da bulgan, ütkän eşkä salavat, iñ möhime, ul bügen azat! İsänme, kürälmägän häm kürä almagan Räsäy digän il. İnde dä kilep min başkaça çit-yat cirlär gidayı bulırga telämim, çit cirdä soltan bulgançı, üz ileñdä oltan buluıñ yahşırak, dilär, häzer inde kendek kanım tamgan tugan töbägemä yakınrak urınnan niçek tä ber başıma kuış tabıp, kalgan könnäremne can tınıçlıgında ütkärä alsam ide. Niçä törle hönärem bar, açka ülmämder şät.

Änä şundıy uylar belän İsmägıyl Kazan şähärenä kilep töşte. Olı, gamir kala görläp tora, halık küp, bazarlar eşli. Tik, bezneñ mosafir bazar yagına äylänep tä karamadı, närsä dip ul baylık artınnan kuarga tiyeş, tege dönyaga alıp kitep bulmıy läsa anı. Sınap-sınap karagannan soñ mädräsägä hälfä itep aldılar anı. Koränne yattan ukıgan, şäriğat kanunnarın, barısın añlagan-belgän keşelär uram tulı tügel şul.

Hälfä İsmägıyl bine Gabdrahman änä şulay eş başladı. Şäkertlärgä sabak birgändä baştarak mädräsä baguçıları, ğalim-golämä kerep utıra torgan idelär, yänäse, yaña keşe ışanıçnı aklıymı, buldıra alırdıymı. Ä azak inde alar kızıksınıp kerä başladı, İsmägıyl tirän belemle buluı belän bergä osta mögallim dä ide. Anıñ däresläre ifrat fähemle, mavıktırgıç ikän. Kıskası, tiz arada İsmägıyl üz keşegä äylände, şähär zıyalıları anı huş küñeldän kabul itte.

Tik, härkemneñ dä ber citeşsezlege bula ikän. İsmägıyl hälfäneñ dä kıyın holkı açıldı: kayber vakıtlarda ul, şäriğat kanunnarın añlatuda bulsınmı, garäp telennän sabak biräme, päygambärlärebezneñ tärcemäi hälen bäyän itäme niçekter süzgä-süz yalganıp härbi temaga kerep kitä. Böyek ğaskär başlıkları Atilla, İskändär, Batıy, Aksak Timer, Çıñgızhan, Suvorov kebek dahilarnıñ tarihi ciñülären tasvirlıy başlıy. Alay gına da tügel, kıyralış vakıtında tege yäki bu särdarnıñ nindi alımnar kullanuın, niçek idarä itüen, nindi yañalıklar kertüen centekläp bäyän itärgä kereşä ide. Ğalim-golämä monıñ säbäben İsmägıylneñ ütkän gomerennän kürde. Kıtay, Farsı, Törkiyä illärendä yäşägän, tarih belän mavıkkan adämneñ bu figıle kanına señgänder inde, küräseñ, keşeneñ kalbendä ni, telendä şul. Älbättä, cay gına äyttelär üzenä, mädräsä bit şäkertlärne din ähelläre bulırga äzerli, armiyä öçen äfisärlär äzerlämi, bu härbi belemneñ Allah gıylemen öyränüdä hiç kiräge yuk, didelär. Şunnan soñ hälfä sagaydı, programmada karalmagan närsälär turında söyläşüne zıyan kitererdäy keşelär bulmaganda gına kuzgata ide.

“Söyläşü” dip yalgış äytelmäde, äye, İsmägıyl mödärris däreslärendä şäkertlär gel doga yatlap kına utırmadı, ä tege yäki bu mäsälä turında fiker alışu bardı, yäşlär mögallimgä härtörle soraular birergä irekle idelär. İsmägıyl äfände alarda mäçet mullası gına tügel, ä halkıbıznıñ kiläçäktäge zıyalı keşelären kürde, şulay tärbiyälärgä tırıştı.

Şäkertlär arasında Säyethan isemlese dä bar ide. Ber sabak vakıtında İsmägıyl aña kübräk sorau birep kuydı şikelle, şäkert bersenä cavap birälmägäç: “Ultır, bik say yözäseñ! Sabaklar tämam bulgaç, kalıp tor, siña ayırım añlatırga turı kiler, ahırı,”- dide.

Bülmädä ikäüse genä kalgaç, hälfä äfände şäkerte yanına kilep utırdı.

- Dorfa söyläşüemne gafü it, tuganım, läkin miña sineñ belän söyläşü öçen aulaklı oçraşu kiräk ide. Sin äy buylarınnan bit äle, äyeme?

- Şulay, min äy buyınnan.

- Yahşı. Min menä gomer buyı çit illärdä yäşädem, Kazanga yañarak kildem. Şunlıktan, biredäge väzgıyättän häbärdar tügelmen. Mine ber keşeneñ yazmışı kızıksındıra. Anı äy, Yürüzän buylarında häterlärgä tiyeşler. Min bäläkäy çakta anı kulga aldılar, şunnan soñ bu keşeneñ yazmışı caylandımı ikän?

- Kem soñ ul?

İsmägıyl isemne äytügä Säyethan siskänep kitte, küzlärendä bigayät kurku çagıldı. Ul tiz-tiz genä yak-yagına karanıp aldı.

- Ni buldı, nigä kurıktıñ? - dide hälfä gäcäplänep.

Säyethan sikerep torıp çıgıp kitmäkçe ide dä, moña qadär çiksez hörmät itkän mögallim agasına andıy iltifatsızlık kürsätä almadı.

- Ul keşeneñ iseme tıyılgan! Anı telgä aluçını katı cäza kötä.

- Şulay uk mıni. Monısın belmägän idem. Dimäk, äbi patşanıñ açuına nık tigän bulgan. Şulay da, yañadan sorarga mäcbürmen, halık belmi bulmas, sin dä berär häbär işetkänseñder bit! Sin kurıkma, biredä ser saklıy belmägän keşe yuk.

Şäkert beravık endäşmi kaldı. İkelänep torgannan soñ gına cavap birüne mäğkul kürde.

- Sez äytkän keşene, ätise häm tagın berniçä iptäşe belän bergä, Baltıyk diñgeze buyına katorgaga cibärgännär, dilär. Şunda, 1800 yıllar tiräsendä, ülep kalgan bulırga tiyeş ul. Şulay işetkän idem.

Bu häbär İsmägıylneñ küñelen tämam väyran itte. Ul bit moña qadär, bälki, halık batırı äle isänder, dip ömetlänep yäşi ide. Çönki karatellär kulına töşkändä inkıylab başlıgı äle bik yäş ide bit. Äye, Räsäy hökümäte üç alırga mahir inde anısı...

Berkadär vakıt İsmägıyl kaygıga batıp yörde dä, annarı üzeneñ tugan yaklarında, batır köräşkän cirlärdä yörep kaytu teläge ayıruça köçäyep kitte. Ber dästärhan bulırday barlı-yuklı külmäk-ıştan kebek mölkäten töyençeklägäç, yänä ber säfir kıyafätenä kerep, bu yulında inde Ufa tarafların yul tottı. Ufada gubernya kantselyariyäse arhivına kerergä röhsät aluı ciñel bulmadı, läkin kayda rişvät, kayda gafif insannar yärdäme belän bu kıyınlık ta ütelde häm menä – İsmägıyl kulında kiräkle raportlar. Käğazlärdän kürenüençä, 1775 yılnıñ 25 noyabr könendä halıknıñ batır ulı Mindäş avılı yanındagı urmanda Möhsin häm Cämgur äbdelsälämovlar otryadı kulına töşä. Alar yau başlıgın poruçik Leskovskiy kulına tapşıralar. Şul uk könne anı, häm tagı da dürt iptäşen, polkovnik Arşenevskiy karamagna iltep birälär.

İh, nindi kızganıç, dip köyenä İsmägıyl. Batır häm kıyu keşeneñ küñele dä saf şul, alamalıknı başına kiterä almagan. Arada şundıy kabähät, hıyanätçel keşelär bulır dip şiklänä belmägän şul. Äbdelsälämovlar otryadın yaudaşlar, iptäşlär kilä dip uylap koçak cäyep karşılarga çıkkan. İsmägıylneñ küz aldına küptän bulgan vakıygalar kilä. Närsä, niçek bulgan, häzer inde yıllar tomanı aşa tösmerläp tä bulmıy, läkin ätiseneñ süze onıtılmagan ikän.

- Tizräk çabıyk, balam. Hıyanätçe äbdelsälämovlardan aldarak ölgeräse ide, börketebezne harap itälär bit...- dide tügelme soñ ul.

İh, soñladılar şul alar, soñladılar... yartı säğat kenä aldanrak kilep citä almadılar. Arıgan at, anıñ östendä Gabdrahman belän İsmägıyl. Şul vakıtta Gabdrahmanga malayın taşlap kına kitäse bulgan da bit, bälki, ölgergän dä bulır ide...

İsmägıylğä yänä il gizärgä kiräk ide. Läkin bu yulı ällä ni yırak ta tügel, şuña da ul, sırhaulap toruına iltifat birmiçä, tizräk yulga aşkındı. Biredä inde, nihayät, bahadir yau belän ütkän yullar, avıllar aşa ütärgä turı kiläçäk, şuña da mosafir säfären motlak räveştä cäyäü ütmäkçe buldı. Ber ıñgaydan halıknıñ tormışı belän tanışır, din ähelläre belän oçraşır, cayı kilsä, 1774-1775 yıllardagı vakıygalar turında beleşä barır. Döres, soñgı vakıtta ul üzen hälsez sizä, yöräge bimazalıy, läkin, ni häl itäseñ, barısı da sin digänçä bulıp tormas. Tibet taularında tugrı dustı Karataunı suyıp aşaganda ülmäde, ä üz ilendä aç bulırmı. Halık igelekle, teläsä kaysı yort täräzen kak, äğlä mulla kilgän, dip hörmät itälär, Hoday birgän rizıkları belän urtaklaşalar.

Äy, Yürüzän buylarına yul Baykıy aşa ütä, busı da bik uñay kilep tora. Bu avıl Ufadan 180 çakrımda. Şuşı avıl keşese Zäynäş Söläymänov halık batırı belän bergä kulga alıngan bit. Bälki, bu uzamannıñ avılda varisları yäşider, alar ni dä bulsa belä torgandır. Şulay gına bulsa ide... İnde küp tä kalmıy inde, yulı da tigez kebek, ämma köç kenä yuk şul...

Yul digännän, anı äbi patşa saldırgan ikän. Şulay şul, urıs däülätenä bezneñ yaklarda yullar buluı bik möhim inde ul. Änä şul yul yuklıktan karatel otryadları az mihnät çikmäde, Başkortstanga äbi patşa niçämä general, polkovnik cibärde, alar bezneñ yakta az “cäfalanmadı,” açuları taşa ide inde. Annarı, Uraltau baylıkların äyt: timer, bakır mäğdännäre, ul altını, asıltaşları, altınnan kıymmät cänlek tirese... Bolarnı taşu, Uralnı talau öçen yullar kiräk, älbättä, bik kiräk. Halıknı yılatıp yasak cıyu öçen dä kiräk. Yuk, gel kiregä genä söyläşmik, bu yullarnıñ faydasın halık ta kürä torgandır. Äye, halıklar küçenep tä, säüdä itep tä yöri torgandır, häm dä kilep Seber töpkellärenä bogauların söyräp etap-etap bahır totkınnar da ütä torgandır...

Akrın, bik akrın atlıy İsmägıyl. Baykıy avılı yakın bit inde, ämma haman da barıp citep bulmıy. Menä genä bit, kürenep ük tora üze. İh, İsmägıyl, İsmägıyl, nigä genä sin şulkadär ozak yöredeñ, böten gomereñ çittä ütte bit. Siña şul ideme batır ämanatı. “Belemle, akıllı bulıp üs tä, halkıña hezmät it, enekäş!” – digän ide bit ul. Ä sin halıkka hezmät itärgä genä totıngan ideñ, inde närsä, kuäteñ dä betep kuydımı. Artık yırak, ozaylı buldı şul yullarıñ. Yazmış sine çitkä kaktımı, ällä Hoday şulay eşkärtteme. Biredä kalgan bulsañ ni bulır ideñ dä, kem bulır ideñ. Bolada katnaşuçılarnıñ balaların meñärläp kollıkka alıp kittelär dä, alar Räsäy gubernyalarında ğaip bulıp kuygan. Biredä kalgan bulsañ, mögayın, sin dä häzer kaydadır İsmägıyl bulıp tügel, nindider İvan Çernyavıy bulıp yörer ideñ. Häyer, häzer başıñ ak inde, bälki üzeñne Belıy dip atarlar ide. Läkin üz teleñne, ata-babañnı, il-yortıñnı belmäs ideñ.

Şunısı kızganıç, üz teleñdä ber süz, ber cır işetmi gomer uzdı, ä kuray moñnarın sagınıp yöräk az sızladımı. Çü, yuraganga yuş kilä, kaydadır kuray uynıylar şikelle tügelme soñ? Kötüçe suzamı moñlı köy, ällä kolakka işeteläme... Nigäder baş ta şaulıy, kön dä karañgılana kebek, bu yöräk tä haman şäbäymi...

Zur keşe, bigayät ukımışlı, il östendä äüliyädäy abruylı olı mulla kilüen Baykıy halkı belä ide inde, - andıy häbär cildän tiz tarala. Hoday bändäsen karşı alırga basu kapkası buyına ber törkem keşe cıyılıp ölgerde. Kübese hatın-kız, bala-çaga, älbättä, alar kızıksınuçanrak, cähäträk kuzgaluçı tokım. Mosafirnıñ çırayı ak, yöze ifrat alcıgan, küräseñ, säfäre ciñel bulmagandır.

- Ässälämäğaläyküm!

- Väğaläyküm ässäläm! - dip cavap birde avıl keşeläre, kunakka kiñ itep kapka açıp.

Mulla başkaça endäşmäde. Ul yul çitenä çıktı häm akırın gına barıp çirämgä utırdı. Doga kılırga teli, dip uyladı halık, läkin mosafir doga ukımadı, ul artına avıp töşte. Şomga kalgan gavam arasınnan bäğzeläre aña yakınrak tartılsa, biçaranıñ önennän çıkkan soñgı süzlärne genä işette!

- Gafu it sin mine, Salavat. İzge ämanatıñnı üti almadım bit. Soñladım şul min, soñladım...

Şul süzlär belän uzaman tirän itep sulış aldı da, tınıp kaldı – küpne kürgän yöräge başkaça cäfalanırga telämäde.

15 fevral, 2010 yıl.

İskärmälär

Yomarlak – tägäräp orlıgın koyıp yörüçe üsemlek, perekati-pole.
Paytähet (farsı) – başkala.
Zogafa (garäp) – hälsezlär, köçsezlär, avırular.
Särmaya (f) – akça, baylık, kapital.
Nidaçı (g) – räsmi häbärlärne kıçkırıp yörüçe.
Gıysavi (g) – hristiannar.
Därmanlau (f) – dävalau.
Zärgär (f) – yüvelir.
Särdar (f) – polkovodets, ğaskär başlıgı.
Tärceman (g) – tärcemäçe, tılmaç.
Gamir (g) – tormış kaynap torgan.
Mödärris (g) – däres birüçe, ukıtuçı, pedagog.
Väyran (f) – vatık, cimerek, härabä hälenä kilgän.
Dästärhan (f) – aşyaulık, eskäter.
Säfir (g) – säyähät itüçe, säfär kitüçe.
Gafif (g) – saf, paq, tıynak, igelekle.
Äğlä (g) – bik yugarı, däräcäle.
Gavam (g) – törkem, halık, massa.
Bigayät (f) – çiksez, çiktän tış.