Soñgı Yılmayu

(hikäyä)
Galiyä avılga kaytıp ike ay da eşlärgä ölgermäde, tirä-yaktan anıñ östenä törle süzlär yava başladı. Ällä kemnär anıñ şähärdä yegetlär belän «österälep» yörep bala töşertkän, imeş, rus yegete belän torıp, ällä nilär bulıp betkän, imeş, kebek avıl östenä törle häbärlär taratıp ölgerdelär. Galiyäneñ kart anası kızınıñ alay buluına ışanmasa da, avıl halkınıñ kızı turında şundıy süzlär söyläüläre anıñ kart yörägen räncette. Ul, elek dus-işläre arasında şul turıda süz çıkkanda kızın yaklap mataşsa da, tora-bara, kızı turında süz kuzgatmasınnar öçen, yakın dusların­nan da oçraganda tizräk-tizräk ayırılırga tırışa başladı. So­ñınnan bötenläy berkem belän dä aralaşmıy başladı. Ul här oçrap anıñ belän isänläşkän keşeneñ küzlärennän nindider mıskıllau, kölü sızıkları kürde. Ul, Galiyäneñ dä kem belän dä sanaşmıy üz eşen eşläp, üz süzen söyläp yörüenä gacäplänsä dä, ber yaktan, anıñ şulay buluına şatlana ide. Doşmannarga ser birmi, alarnıñ süzlärenä kolak salmıy yörü ul üze yahşı eş.

Läkin kız vakıtında anıñ üze turında şundıy süzlär il östenä taralsa, bilgele, ul kerfegen kütärep keşe östenä karıy almagan bulır ide. Yäki bötenläy üzen-üze üterer ide. Ä Galiyä güyä belmi dä, güyä işetmi dä. Bälki, ul dörestän dä şähärdä şu­lay bulgandır. Bulmasa, yala yaguga ul üze dä tüzmäs ide. Bit ul şul söyläüçelärne sudka birep yaptıra da alır ide. Şähärdä komissarlar da anı yaklarlar ide.

Gölcamal abıstay küp vakıtta şundıy şöbhälär eçendä kala ide. Ä bügen ul tüzmäde, yaña gına volosttan kaytkan Galiyägä:

- Kızım, minem çıdarlıgımnı kaldırmadılar. Sineñ turı­da törlese törle naçar häbärlär söylilär. Sineñ andıy buluıña ışanmıym. Ä şulay da küñelgä avır. Doşmannar küp, içmasa,

berärsen sudka birep, beraz avızların kaplar idek, - dide.

Galiyä, güyä yokısınnan uyangan kebek, añar gacäplänep kara­dı, soñınnan, bik ähämiyätsez närsä turında söylägän kebek, äkren genä cavap birde:

- Söyläüçelärneñ avızın tıgıp bulmıy, äni. Alar barı nadanlıklarınnan, mine kürä almaularınnan gına söylilär. Alarnı sudka birep tä alarnıñ avızların kaplap bulmas, süz kuyıruga gına säbäp bulır, — dide. Soñınnan: — Söylärlär dä arırlar äle, — dip östäp kuydı. Ul anasına üzeneñ saf buluı, andıy vak-töyäk süzlär öçen üç alunıñ kiräksez närsä buluın söylärgä teläsä dä söylä­mäde. Eçendä genä anıñ yörägendä avır, ärnüle açınu toygıları uyandı. Ul anıñ östenä yala söyläüçelärneñ, naçar häbärlär taratuçılarnıñ kemleklären yahşı belä. Häm alardan bik katı itep üç ala aluına da ışana. Alarnıñ berse — avıl sovetı predsedatele Gıymadi, ikençese - äğza bulıp yöri torgan Kara Hämit häm öçençese - kooperativnıñ prikazçigı Gabdulla Häbibullinnar.

Galiyä avılga kilep eşkä başlagannan alıp, alar yäşerten genä añarga baz kazıy başladılar. Döres, elek alar Galiyä belän yahşı bulırga tırıştılar. Häzer dä äle Galiyä belän oçraganda yom­şak tel belän söyläşälär. Läkin eçlärendäge açuların yäşerä almıylar. Galiyägä yılmayganda, yözläre yılmayudan bigräk ırcayuga ohşap kitä.

Galiyä kantonnan üz volostena eşlärgä cibärelgän çakta kant­kom sekretare:

- Anda sovet, kooperativ tirälärenä ürmäküçlär oya korganga ohşıy. Sin uyaurak bul. Bez anda berniçä yahşı gına eşçe cibärsäk tä, alar anda kerep, üzläre batkakka battılar, - dip söylägän ide.

Galiyä, volostka eşlärgä kilgändä ük, ul ürmäküç oyasın kürep, belep kilde. Şunıñ öçen kilgän atnalarında uk ul yäşe­ren, keşe küze töşmägänräk karañgı yaklarga kararga tırıştı.

Ä Gıymadilar, Häbibullinnar üzläreneñ häyläkär yılmayu­ları, yomşak telläre belän küzlären kaplarga tırıştılar. Hätta anı üz aldında krästiyännärgä maktagan buldılar.

- Menä üz avılıbızdan da zur keşelär çıktı. Fälän-tögän, -dip, anı kütärep söylärgä mataştılar.

Ä Galiyä, alarnıñ maktaularınıñ kaya yünälgänen yahşı be­lep, alarga usallık ta, duslık ta kürgäzmäde. Ul äkren genä üz eşendä dävam itte.

Gıymadilar añarga eşlägän eşlärendä bulışlık itkän bu­lıp ta mataştılar. Äle avılda Galiyä yaçeyka tözergä cıyıngaç, alar berkemnän soramıy cıyında halıkka:

- Cämäğat, Galiyä tutaş avılda komsomol yaçeykası tözergä yöri. Häzer inde zamanalar üzgärde. Añarga bulışırga kiräk.

- Balalarıgıznı komsomolga yazıludan tıymagız! - dip, Galiyä bulmaganda agitatsiyä dä yasagannar.

Yaçeyka oyıştıru sobraniyesendä dä Gıymadinıñ şadra malayı belän prikazçik Häbibullinnıñ ulı berençe bulıp komsomol­ga kerü öçen gariza birdelär.

Soñga taban prikazçik Häbibullin Galiyäneñ anası Gölcamal abıstayga kooperativtan akçası bulmaganda akçasız närsä cibärergä mömkin buluı turında da äytte.

Galiyä, bilgele, alarnıñ bu täqdimnärenä karışmadı. Dus­lık ta kürgäzmäde. Ul, haman eşneñ töbenäräk töşärgä tırı­şıp, tikşerüendä dävam itte.

Galiyäneñ yäşeren yaklarga küz töşerergä tırışuı Gıymadi belän Häbibullinda kurku katış açu kabarttı. Alar artların mömkin qadär arurak totarga tırıştılar. Kooperativ kenägä­lären tagın ber kat tikşerep çıktılar. Sizelerlek närsä tap­magaç, tınıçlandılar. Galiyä turında yäşeren genä tagın törle kabahät häbärlär taratırga totındılar:

- Galiyä volostta eşläüçe ber urıs belän tora ikän, kay tönnärne anıñ yanında kunıp ta kayta ikän, - digän häbärne ko­laktan kolakka tarattılar.

Tik könnärneñ berendä predsedatelğä yomış belän kilgän soldat hatını Nurcihannıñ kürşese söylägän süzlär genä Gıy­madinıñ çäçlären ürä torgızdı. Nurcihanga ul predsedatel bulgannan birle küz töşerep yöri ide. Ä bervakıtnı tüli al­maslık nalog salıp:

- Tüliseñ kilmäsä, miña yomşagrak küñelle bul, - dip, anı üzeneñ telägen ütärgä mäcbür itkän ide.

Ä Nurcihan menä bu vakıyganı eçendä saklıy almıy Galiyä­gä söylägän, Galiyä anı ni öçender yazıp algan.

Gıymadi, bu häbärne işetü belän, teşlären kısıp, eçtän genä sügende.

- Telen tota almagan ikän, yarıy. Gıymadinı tanırsıñ äle, -dip yanap kuydı. Ä üze ul tönne, Galiyäneñ anıñ eşlägän eşlären töpläp tikşerep yörüeneñ soñı ni bulasın añlap, krovatında işelep-işelep yoklıy almıy yattı.

Şunıñ östenä kötelmägändä kantonnan kilep töşkän inst­ruktor anı tagın da kakşattı. İnstruktornıñ avılga töşüe belän predsedatelne ezläp kilmäve ük, anıñ torırga da Galiyä­lärneñ kürşelärenä töşüe Gıymadilarnı, Häbibullinnarnı kurkuga töşerde.

Aptıragan ürdäk artı belän suga çuma digändäy, Gıymadi­lar nişlärgä belmädelär. İnstruktornıñ här birgän soravına butala-butala cavap birdelär. Ä Galiyä tınıç kına alarnıñ yözlärenä karap tordı.

Galiyä ber üzgäreş tä yuk kebek elekkedäy tınıç, anıñ yözen­nän, bik centekläp karamasañ, açu ezlären dä kürerlek tügel. Tik nindider avır salkınlık şäüläse genä bügen anıñ yözendä artık öskä çıkkan kebek sizelä.

Ul, instruktor, Häbibullin, tagın berniçä krästiyännär belän bergä ber bülmädä kooperativ kenägälären tikşerep yatalar.

Galiyä, käğazlärgä karap utırgan çagında, üzenä dürt-biş boz kebek salkın küzlär tegälüne sizep tora. Kenägäneñ kay cir­lärendä alar tuktalalar da instruktor belän küzgä-küz karaşıp alalar. Galiyä üzeneñ däftärenä nindider bilgelär kuyıp bara.

Ä predsedatel belän Häbibullinıñ, Galiyä här bilge yasagan sayın, yözlärenä salkın tir çıga bara...

Alar kiçkä qadär ara-tirä soraular, bilgelär yasau belän kuz­galmıy eşläp utırdılar. Kiçen instruktor şähärgä kitte...

İnstruktor kitkännän soñ, predsedatel belän Häbibullin­nıñ başların tübän salıp yörülärennän krästiyännär alarnıñ eşläreneñ çualganlıgın añladılar.

Kayber maktançıgrak krästiyännär: «Min küptän alarnıñ eşlären sizep yörim. Äle berkönne dä bu malaylar bezneñ cil­käne aşap yörilär», -dip, gomerdä berkemgä dä söylämägän bulsa da, söylädem dip, yördelär.

Ä Gıymadi belän Häbibullin, yözlärenä kara sörem sukkan ke­bek, krästiyännärgä oçraudan kaçtılar. Közge köndä alarnıñ närsäder kiñäşep, predsedateldä eçep utıruların da kürüçelär bulgan...

Közge salkın cillär, yañgır tamçılarınnan buran uynatıp, ülännärne sargaytkan çirämnär östennän urmanga taban isälär. Kibän başlarınnan ozın salamnar buyınça avır, salmak kına tamgan tamçılar, közneñ küñelsez cırın cırlaganday:

- Tıp-tıp, - itep simez cirgä tamalar.

Ucımda yörgän atlar yañgırga artları belän torıp aşıgıp-aşıgıp aşarga tırışalar.

Galiyä, volbaşkarma yortınnan çıgıp, volosttan ber genä çakrım yıraklıkta torgan avılına taban atladı. Yaçeykanıñ sek­retare Vasiliy anı ozatıp kilergä teläsä dä, Galiyä riza bulmadı:

- Berärse kürsä, ällä närsälär söylärlär tagın, - dide dä, kulın birep, cılı gına itep Vasiliyga yılmaydı.

Ayırılgaç, Vasiliy närsäder sizengän kebek, ozak kına anıñ artınnan karap kaldı.

Galiyä ul başta bernärsä dä uylamadı. Soñga taban yözen pal­tosınıñ yakası belän kapladı da, pıçrakka basa-basa, alga atla­dı. Paltosı arkılı ütkän vak yañgır tamçıları anıñ tänen rähätländerep çirkandıralar ide. Ul:

- Barıber ayaklarnı batırmıy kaytıp bulmas, ahrı, - dip, cirgä karamıy gına atlıy başladı. Anıñ başınnan beräm-beräm şähär küreneşläre, anda ukuları, andagı iptäşläre, Gazizälär,

Hämitlär üttelär... Ul alarga küptän inde hat yazganı yuk. Kaytu belän berärsenä hat yazıp taşlarga kiräk bulır dip uyladı. Soñın­nan anıñ başına bügen sobraniyedä söylängän süzlär, Vasiliynıñ

Galiyäneñ dokladı buyınça kızu-kızu söyläü küreneşläre üttelär.

Vak yañgırlar anıñ paltosı arkılı ütkännän-ütä baralar.

Kırda urılmıy kalgan yäş ärem sabakları cil belän äkren genä iyelälär. Galiyä ike avıl urtasındagı ziratlarga yakınlıy. Ziratlar eçendäge siräk-miräk agaçlar şomlı tavış belän uıldıylar. Ziratlar alar härvakıt keşegä nindider kaygılı, avır toy­gılar birälär. Galiyä gomumän ziratlar tiräsennän ütärgä yarat­mıy. Ul üleklär turında az uylıy. Ä alar turında uylasa, uyla­gan sayın anıñ yäşise, eşlise kilä. Bu yulı da ziratlar añarda şundıy hislär uyattı. Kinät anıñ monnan un yıllar elek bulgan hisläre täkrarlandılar. Küz aldına yäş çagında şul zirat­lar yanınnan ütkändä «Älhäm» süräse» ukıp ütüläre kilep bas­tı. Avılda anıñ tanışı bulıp ta, häzer ülek bulıp yatkan kayberäülärneñ töslären küz aldına kiterergä tırıştı. Ozak uy­lagaç, ul, kara uylarınnan kotılırga teläp, kinät uyların tor­mışnıñ yaktı yaklarına borırga kereşte. Küz aldına Hämitlär, Zäynäplär kilep bastı. Ul üze dä belmi yılmaydı. Soñınnan...

- Çü!..

Nindider öç külägä kaberlek tiräsenä kazılgan kanaudan kütäreldelär dä Galiyägä taban atladılar. Galiyä siskänep kitte. Yöräk tibüe totalmaslık däräcädä kızulandı. Kıçkırırga teläsä dä, nigäder kıçkıra almadı. Çabıp kitärgä teläsä dä, ayakları tıñlamadılar. Ul üzeneñ nişlärgä tiyeşlegen dä uy­lap ölgermäde, öç külägä anı tıgızlap urap aldı. Soñınnan... ul üzeneñ bılçırakka yıgılganın sizde. Nindider avır ber närsä albastı kebek anı bastı... Ülem açısı belän çıkkan yöräk ta­vışın avızın kaplagan çüpräk tışka çıgarmadı.

Közge tañ avır yañgırlar belän kilä. Cirgä tiyep yörgän sorı bolıtlar tuktausız yıraklarga, bik yıraklarga agılalar. Alar tañ­nı da, koyaşnı da kön buyına keşelärneñ küzlärenä kürsätmi kap­lap, vak tamçılar belän tamçılıylar.

Közge cil morcalardan çıkkan tötennärgä yugarı kütärelergä irek birmi, cirgä taban sibä. Avır, yüeş yañgırlı kilgän tañ kart söyäklärne sızlata.

Gölcamal apa avır, sızlanulı yokısınnan uyangan çakta, anıñ söyekle kızı Galiyä äle volosttan kaytmagan ide. Ul, şomlanıp, tönneñ kayçak ikänen beler öçen, kilep täräzägä kaplandı. Ul, ällä kızım miña sizdermi genä kerep miç başına menep yattı­mı ikän dip, kilep, miç başına suzılıp karadı. Läkin Galiyä anda yuk ide. Galiyä ziratlar yanında, zur kara küzlären yarım açık kaldırıp, cirgä tiyep ütkän sorı bolıtlarga karap, tañ atkannı kötä ide. Anıñ kara çäçlären sorı bolıtlar çılatkannar. Avı­zına tıgılgan pıçrak çüpräk añarga yılmaerga uñaysızlıy tösle. Ul çüpräk güyä añar «Kiläçäk barıber andıy sovet doşmanna­rınnan üç alır!» digän süzen äytergä uñaysızlıy tösle ide.

Click or select a word or words to search the definition