Sölçä–Taiti

(hikäyä)
Cäyge çellägä turı kiterep, mäçeneñ uñ kolagın kisep alırga kuştılar. Ul kara bulırga tiyeş imeş.

“Kem bulsın, şular – çigan sihırçeläre!” – digän bulır ide dä bit başka çakta Rinat, ämma sineñ öyeñdä ike maçı barlıgın kayan belgän digen şul küçmä halık väkile.

Yanäse, üegezdä tıçkannar da betä, ideal ğailä bähete dä urnaşa. Pırh-pırh ittereplär oçıp kilä dä, urnaşa!..

Şarlatannar!

Rinat belän Gölinä, bazardan çıgıp, inde maşinaga utırıp bettek digändä oçradı alarga bu “tılsımlı” rekomendatsiyä avtorları. Bagacniknı “şap” itterep yabıp kuyuı gına buldı Rinatnıñ – kayandır, kultık astınnanmıni soñ, “fışt” itep ber kız kilep tä çıktı, çekeräyep karap ta kattı karşıda.

- Dyadenka, davay pogadayu! – digän bula üze.

“Gadayu. Pogadayu...Gad” dip ironiyä belän uylap kuydı baş miyeneñ başka vakıtlarda yoklap yata torgan passiv yagı. Ä aktiv yak Rinatnı tuktausız eşkä cigep tordı: çegän hatınına “yuk, kiräkmi!” didertte, bagacnik açkıçın kesägä tıktırdı, pincäkneñ şul uk kesäsennän kulyaulık çıgarttırdı da essedän alcıgan muyınnı sörtterde, tirä-yakta mäş kilgän bazar halkınıñ maktangan, sügengän, köleşkän, serläşkän, ufıldaşkan, çırıldatıp pıyala kiskän, çacıldatıp pıçak kayragan, çäreldätep açkıç yasagan, ber-bersenä maşina signalı akırtkan tavışların işetterde – bolarnıñ barısı da bagacnik turısınnan maşinanıñ algı işegenä hätle atlagan öç adım vakıt arasında buldı.

Çegän tarafınnan anıñ “yuk, kiräkmi!” diyüe, bilgele, “kiräkmäster bälki” digän kebegräk kenä kabul itelde. Şuña kürä yäş çegän hatını annan kalışmadı – artık açık kürenep torgan kükrägen kaplaganday itep ber kulındagı yaulıgın muyınnan askarak kuyıp totkan kileş yänäşä atladı. Rinat hatınına karadı. Menä ul içmasam äytsä äytä – aña bäylänä başlagan çegännär, yözläre sıtılıp, kire borılgannar ide inde. Gölinä üze “yalt!” – maşinaga kerep tä çumgan. Bu yolkışlar belän söyläşep torsa, üze äytmeşli, üzen çüplektän tabılgan bala kebek his itä ul...

Üz yagındagı işekne açırga ürelgän dä ide inde Rinat. Läkin şul çak yögerep kilep çegän hatınınıñ itägenä yabışkan balaga küze töşte. Ber genä mizgelgä karaşlar oçraşıp kitte. Moña ällä ni iğtibar itelmäde, ämma çegän hatını üze, başın ber yakka kıyşayta töşep, küzlären kaş astınnan serle tekägän häldä, ügetlämägän dä, soramagan da räveşle itterep tagın ber kat şul täqdimen kabatlagaç, anı tıñlap karıysı itte.

Ä närsä?!

Alsa, nu, ber minut vakıtıñnı alır inde. Aşıgası yulıñ betkän!

Süläsä, kön sayın ällä kemnärgä ällä niçä tapkır sülänä torgan standart ber äkiyäten süläp kürsäter inde. Süläsen! Tıñnap karıyk!

- Tıñnap karıykmı, karçık?

Maşina işegen açıp, hatınına endäşkän Rinatka cavap kıska buldı:

- Äy! Kit äle!

Kitmäde Rinat, çegän hatının söylätte. Ä üze tıñlıysı kilmiçä genä tıñlagan kebek tıñlap aldı. “Närsä söyläsäñ dä – ışanmıym” digändäy kölemseräp, iğtibarsızlıgın yözenä çıgarırga tırışıp, äle ayak astına aska karap, äle tirä-yünne küzätkändäy kılanıp, kulların bilgä kuygan kileş tıñladı. Bazar kapkası töbendä kulların çäbäkli-çäbäkli takmak cırlap torgan tile äbigä taba borıldı – äle töş vakıtı da citmästän anıñ bäbi arbasınıñ eber-şeber häyer belän tulı buluına iğtibar itte.

Bazar kontorınıñ başındagı elektron tabloga karadı – hava temperaturası +28 gradus kürsätä. Çegänneñ küzlärenä genä karamadı – çınlap ta siherleder kebek, kap-kara.

Turı tekälep karamasañ da kürenä – mäğnäle ul küzlär, tirän häm tulı. Üzen anıñ aldında keçkenä, yämsez häm buş itep sizde Rinat.

Ä ul alarnıñ şähär çitendä yäşäülären dä, kolhoz-sovhozda tügel, ä hökümät eşendä eşläülären dä belä ikän; kemneñ göl üsterergä, ä kemneñ maşinada çabarga yaratuın da çamalıy; Rinatnıñ ğailäsen nindi yazmış kötkäne dä aña kön kebek açık imeş...

Tıñlauçı iğtibarına tökerep tä birmiçä, ber tuktamıyça tezep saldı ul bolarnı.

- Täräz töbendäge çäçäkläregez korımasın! Öyegezdän tıçkannar bizsen! Färeştälär oyalasın! Tizdän yakındagı yırak yulga çıgasız, - dip tämamladı ul kıska gına “äkiyät”en.

Niçek birmiseñ inde moña ille täñkä genä bulsa da?!

Kulına käğaz valyuta kergäç, “küräzäçe” soñgı seren çişte: mäçe kolagın kipterep, onga äyländergänçe talkırga da öyneñ dürt poçmagına sibep çıgarga.

***

İñ yaratkan gölen – azaliyäsen – küptän urınınnan kuzgatkanı yuk ide Gölinäneñ. Menä, cäyge yalnıñ ikençe könendä ük öy yuarga kereşer aldınnan, täräzä töplären buşatıp kuyası itte. Yalım ike ay, ölgerermen äle, dip yalkaulanıp utıra torgannardan tügel ul – äz genä vakıtı kilep çıktımı, öy eşenä çuma. Küñelen birep, tämen tabıp eşli.

Azaliyäne çülmäge-tälinkäse belän kütärep tä aldı Gölinä, bil turısına närsäder tok sukkan kebek kiterep tä bärde. “Bettem!” digän uynı tarattı anıñ akılı böten dönyaga. Läkin... tukta, Gölinä, betergä aşıkma!.. Ber mizgel katıp kalıp torgannan soñ, äkren genä çügäläde dä, gölne idängä utırttı.

Yuk, kisken genä torıp basırga yaramas häzer. Beraz tınıp torırgadır.

İdänneñ kelämle turısınarak yılıştı da, utırdı. Läkin utıru räveşe caysız, uñaysız kilep çıktı. Çak kına artka mätälmäde. Üz-üzenä açuı çıktı. İmgäk! Kırık yäşeñdä mätälä başladıñmıni?!

Caylap utırdı.

Çü, monısı ni digän süz inde? Köpä-köndez, keşe küz aldında... poçmaktagı divan astınnan ber tıçkan kilep çıktı. Aşık-poşık tügel, tert-pert borını belän törtkälänep, Gölinägä taban tägäräde. Kurıkmıyça, oyatsız räveştä! Ah, cirbit! Ah, sorı talpan! Sin Gölinäne, tıçkan kürgäç, çäreldäp kaçar dip uylagansıñdır bälki. Yuk şul! Bu hatın başka kavemnän ul!

Niçek kenä ğarlänmäsen, Gölinä kımşanmadı. Küzeneñ ber kırıyı belän yakın-tirädän iñ yakın, alıp cibärer öçen iñ kulay predmet ezli başladı. Karaşı öy grossmeysterları idän urtasında taşlap kaldırgan şahmat taktasına barıp törtelde. Läkin anısı da, kızganıçka karşı, sineñ taktikañnı doşman añlap ölgergänçe eläkterep alırlık yakın arada tügel şul. Şuña kürä sin, sizdermiçä, şım da tavış çıgarmaska tırışıp, sul kulıñnı ayak oçındagı başmakka şuıt inde. Ähä, buldı bugay, menä ul! Menä ul tıçkanga atılası predmet! Änä ul, inde niçä tön rättän şıtır-şıtır divan ayagın kimergän kebek tavışlar çıgarıp, yoklarga komaçaulauçı bandit! Häm menä ul – şul haçterüşne sugıp üterergä tiyeşle başmak! Menä başmak kulga kerde. Äkren genä ayaktan buşadı. Gönah şomlıgı, şundıy çakta kilep çıksa çıga bit ul berär cen tırnagı! Bayadan birle küzgä şuıp töşärgä azaplangan yaulık, nihayät, maksatına ireşte – kaş belän küz arasındagı soñgı millimetrga töşep citte. Monnan soñ yartı sekund ta kötärgä yaramıy – küzlär kaplansa, tıçkan kaçaçak.

Gölinäneñ başı niçek tiz uylasa, kul häräkätläre dä şulay tiz oçtı. Başmak totkan kul yäşen tizlege belän havanı yarıp baş östenä kütärelde, yaulık küzlärne kaplap beterde digändä tiyeşle trayıktoriyä buylap şapıldap iltep tä suktı. Ämma älege “atom bombası” tiyeşle obektka barıp töşäse iñ soñgı mizgeldä kul anda nindider başka subekt barlıgın da sizep ölgerde. Kolakları işetkängä üze ışana almadı Gölinä – tege subekttan şaytan tavışları çıktı.

Kemnän, nindi yämsez tavış bu? Uymak qadär şul keçkenä genä tıçkannan mondıy çinaunı kem kötkän? Uf!

İkençe kulı belän yaulıknı mañgayga kütärä-kütärä, kort çakkanday sikerep tordı Gölinä. Azaliyä onıtıldı. Bil avırtu onıtıldı. Yöräkkä barıp töşte. Başına başmak belän orılgan Karapuşnıñ, yaman akırıp, divan astına kerep kaçkan kara koyrıgı gına şäylänep kaldı. Anıñ avızına inde bälki eläkkän bulıp, läkin Gölinä yärdämendä ul teşlärdän ıçkıngan tıçkan ber genä “mesk” itterep sälam birde dä idän başındagı tişekkä kerep tä çumdı. Çi-çi-pi, Gölinä hüanım, yänäse! Kiläse oçraşularga qadär, Gölinä!

Kulına yabışıp katkan başmaknı şul kilmeşäk artınnan tondırudan da yahşırak küñel tınıçlandıru çarası tabılmadı.

- Nişliseñ inde anda? – busı aş bülmäse yagınnan kıçkırgan Rinat tavışı.

Gel şundıy – böten eşkä tıkşına, “melt” itep küz yomıp alsañ da “heñk” itep üzeneñ monda gına buluın belderep kuya, “mışk” itep borın tartsañ da “nişliseñ inde” dip ädäplelek sabagı birep ala torgan ir inde ul Rinat. Anısı, Gölinä anıñ işe öyrätülärne ber kolagınnan kertep ikençesennän çıgarırga küptän öyrängän – bik ise kitep utırmıy. İğtibar da itmi kayçak. Küp bit ul andıylar – tormışta akıl öyrätüçelär. Läkin bu yulı cen açuı çıktı. Ha, sin monda hatın-kız kileş çülmäk kütärep bileñne beter, koralsız-nisez yırtkıç hayvannar belän sugış, ä ul üzeneñ konditsionerlı kuhnyasında, televizor karıy-karıy gına, bäräñge çistartsın! Äle şul arada tagın ber yomış kuşıp yä süz katıp kara – “min aşarga peşeräm!” dip, avız tutırıp gauga kuptaraçak.

Cenen tıyıp tora almıyça, ire yanına çıktı Gölinä.

- “Nişliseñ? nişliseñ?” – dip ürtäde Rinatnı. – Tire iläp kün eşlim! Akpuşıñ da, Karapuşıñ da buldıra almagan eş miña kaldı inde – tıçkan tıtam.

Yalganlaştı Gölinä, ah, härämläşte. Mäçelärgä nahak bäla yaguın añlasa da, yalgan söyläde.

- Närsä bulgan alarga? Ällä tıtmıylar diseñme? – dip yarsıp, ber kulına pıçagın, ikençesenä bäräñge totkan kileş torıp uk bastı Rinat. – Karapuşnıñ kılagın kiskännän birle, beläseñme, niçä tıçkan sanadım inde!

- Kılagın?

- Aha, mıyıgın tegel inde!

- Kisteñ?

- Kistem dä, kipterdem dä inde...

- Eşeñ katı ikän!

Gölinäneñ bu süzläre Rinat tarafınnan, hiçşiksez, mıskıllau bularak kabul itelergä tiyeş ide, häm şulay kabul itelde dä. Çirat aña citte. Üz çiratın buş uzdırırga öyränmägän keşe bularak, anıñ cavabı üzençä zähär buldı:

- Katı şul! Sezgä mında aşarga da peşer, hayvannarnı da kara...

Karşı yak aña äytep beterergä irek birmäde, tagın bülderde:

- Tarakannarın da sana inde, bulmasa!

Şul-şul, hatın-kıznı tel belän ciñep bulamı soñ inde?! İh, Rinat, Rinat! Menä häzer, konfrontatsiyäne kiskenläştermäs öçen häm şul uk vakıtta üzeñneñ cavapsız kalmaganlıgıñnı da kürsätä belep, layıklı häm däräcäle itep temanı alıştırırga turı kilä. Nişliseñ, alıştırasıñ. Baş miyeñneñ ike yarımşarın da tulı kuätkä eşlätep bulsa da salmak kına başka temaga küçep keräseñ.

- Tarakannar digännän, änäse, alar yukka çıktı bit äle...

- Kit äle!

Kitte di siña! Bolay iğtibar itkäç, kitmi dä kitmi inde, temanı tiränäytä genä:

- Samoletka utırtıp, şähär östenä nindider ber şarlatan kulı belän poroşok siptertkännär, di...

- Bulır, bulır, ışanam...

- Närsägä ışanasıñ? Ber şarlatan arkasında tarakannar betkängäme?

- Keläseñ?

- Yuk inde, şayartam...

Gölinäneñ küzläre östäldäge koştabakka töşte.

- Bez niçäü soñ? – dide ul, Rinatnı tämam gacäp diñgezenä taşlap.

Mondıy sorauga cavap birep bulamı – Rinat belmi. Şuña kürä ul telsez kaldı:

- ...

- Niyemä dip şınıñ hatle bäräñge?

Ho, bu soraudan soñmı? Bu soraudan soñ Rinatnıñ atılıp bäreläse, pıçagın idängä taşlıysı, koştabak tulı bäräñgene mal çilägenä aktarası, Gölinägä akırıplar bakırası, anı “çamasın bik beläseñ ikän – üzeñ genä arçı inde, yäme” dip, urınına utırtası bik-bik kiläder. Holkı duamal bulmasa da, ğadättä tuygançı mıgırdana inde ul. Bu yulı bötenläy tınıç kabul itte Gölinäseneñ t örtterüen. Närsä bu? Nindi siher?

Nindi bulsın, “gailägezdä tınıçlık urnaşaçak” digän tege süzlär iskä töşte. Sin, gayrät kapçıgıñnı berkayçan da buş totmagan Rinat, şundıy ömetle, yaktılık nurları küñel türendä tañ attırıp kilgän ber vakıtta tiskärelegeñ arkasında şul tınıçlıkka kirtä bulıp kara äle!.. Bit, töptän uylap karasañ, üz hatınıñ labasa! Tuganıñ! İñ yakın keşeñ! Urtak tel tabarga öyränergä kiräk lä inde. Kayçan da bulsa öyränergä bit inde!

- Närsä uyga kaldıñ äle, ätäse?

- Ä, min ni... bılay gına... Aşka da, ikençegä dä giterlek bulsın digän idem, artıgın tırışıp kitkänmen bugay.

Gölinä, aptıraudan ber kulı belän sukırlarça kapşanıp, urındık ezlänä başladı.

İreneñ şulay sabır gına pozitsiyäse tämam miñgerätte. Rinat, anıñ küzlärennän karaşın almıyça tekälgän kileş, anıñ telägen añlap alıp, aña urındıgın şudırdı. “Öf” itep kulı belän sıpırıp ta alganday itte hätta. Gölinä, kapşana-kapşana, äle haman aptırau-miñgeräü halätennän çıkmagan kileş, utırgıçka tünde. Aptıramassıñ, gel et kebek örep kenä torgan Rinatıñ kinät örmägän urınga utırtmıy başlasın äle! Ber karasañ, biçara tırışa bit inde, öydä baylık ürçesen dip tırmaşa. Tönge smenada maşinalar da saklauçı bulıp eşli, taksi itterep tä kullana maşinasın, tegesenä-monısına digändäy, tanışına-beleşenä maşina remontlap ta birä...

- Argansıñ, ätäse...

- Min närsä... min tüzärlek. Siña yal kiräk. Utır, äzeräk televizor karap al!

Berazga tınıp kaldılar. Rinat, suzılıp, östäl poçmagında çirat kötep utırgan elektr çäynegeneñ kolagına basıp aldı. Suınıp ölgermägän bulgan, küräseñ, ul göc kilep cırlap ta cibärde. Suıtkıç başındagı “Rolsen”da ikese dä ülep yaratmagan primadonna-karçıknıñ fizionomiyäse kürengäç kenä, parlaşıp ufıldaştılar:

- Fu-u-u, tagın şul karga-a-a! Beten kanalda da şını kürsätälärme sıñ?

- Tuymasa da tuymas ikän...

Televizordan kürengän sayın yaratmagan cırçınıñ yäki berär tanılgan säyäsätçeneñ tetmäsen tetärgä disäñ – bolarga gına kuş. Üzeneñ dä tikşerelmägän yagın kaldırmıylar, Filyasına da elägä, annan elgärege söyärkälären dä sanap çıgalar, tavışın “yaşelle-kügärekle” dip bäyälilär... “Yuan sıyır!” digän verdikt belän nokta kuyalar.

- Çäy? Kofe? – Rinatnıñ täqdime gel şulay yañgırıy.

Kofe eçü protsedurasına kereştelär.

Östäl tiräsendä savıt-saba şaltıragan tavış işetelügä, bu tseremonialga tagın ike can iyäseneñ kuşıla torgan ğadäte bar. Mäçelärneñ. İke minut elek kenä mañgayına başmak tukmagı kabul itü Karapuş tarafınnan onıtılgan – yögerep kilep tä çıktı, algı täpiläre belän Gölinäneñ tezlärenä ürelep tä bastı. Akpuşı annan kalışamı soñ inde?!

Alar bit avıl mäçeläre, Balsudan ike ay elek kenä alıp kaytarılgan pesilär.

Karasınıñ ber kolagı, çınlap ta, yartılaş kisek. Ämma Gölinäneñ oşbu faktka karata reaktsiyäse ällä ni emotsional bulmadı.

- İ biçara, kem belän sugıştı ikän?

Maçı kolagın narkozsız gına kisü operatsiyäseneñ niçek başkarıluın hatınına söyläp birergä omtılıp ta karadı Rinat – tıyılıp kaldı. Yaramas, hatın-kız kolagı öçen tügel ul detallär. Däşmä, Rinat! Ts-s-s, Rinat!..

- Äy, üdä keşe barmı?

İşektä kürşe Särbiyä başı kürende. Gölinä avır itep körsenep kuydı, çönki eştä dä annan tuygan.

Särbineñ kıstata torgan ğadäte yuk – östäl astınnan urındık tartıp çıgardı, ürelep çaşka aldı, üzenä kofe yasadı. Şikär salganda balkaşıgı kulınnan töşep kitep, ap-ak aşyaulıkka kofe çäçrätte. Üze şul arada yomışın takıldadı:

- Ber genä atnaga bez. Izak dip avırsınmassız inde. Nu, küp digändä un kennäp bulırbız... Yegermelärenä katep ta giterbez, alla teläsä... Mına gınak açkıçlar. Min biklädem inde.

Kofesı da eçelep bette, açkıçları da Rinat belän Gölinägä tapşırıldı, üzläre Kara diñgez buyınnan äylänep kaytkançı Rinat belän Gölinägä vakıtlıça tapşırılgan vazifalar isemlege östälgä salındı. Şunnan soñ lıbırdıy-lıbırdıy çıgıp ta kitte. Ay kürde Särbine, koyaş aldı. Läkin şul kerep çıguı belän Gölinäneñ küñelenä yalkın uk bulmasa da utlı kümer salıp kaldırdı.

Balsunıñ Çistayda yäşäp yatkan niçä keşesen belä Rinat – barısı da cäy citkän sayın yä Könyakka, yä Tömänendäge tozlı sazlıklarga, yä hiç yugında Undırga sanatoriyga yörilär inde menä. Şulardan Gölinä genä kalışa – berkaya yörgäne yuk. Ä bit üzläreneñ avılları kurort kebek: urmanı disäñ, anısı yırıp çıgarlık tügel – ciläkle alannarı, gömbäle çırşılıkları, kayınlı töbäkläre, tornalı külläre; suı disäñ, anısı törle sorttan – koyınırlık, balık totarlık buaları, şifalı kizläüläre, kiçlären uçak yagıp yoldız sanap utırırlık yar buyları, tabiğatneñ mäñgelek muzey ikänlege turında uylar uylata torgan bolınnarı urtasınnan pışıldap akkan ineşläre... İh, qaderen belmilär tugan yaknıñ! Qaderli belmilär. Üz yakların maktıy belmilär. Maktana belmilär.

***

Elnıñ iñ ozın könen urmanda uzdırırga turı kilde Rinatka. Peçän diyärlek ülänle alannar ezläp. Üzenä kürä tañ tişegennän çıgıp kitte Balsu yaklarına – säğat cide genä ide äle, ä ul Elmäle urmanga barıp ta kerde. Maşina äkren genä, salmak kına çaykala-çaykala, salkınça külägädän fırıldap bara. Täräzlären açıp kuyasıñ da, ber kulnı tersäktän şuña çıgargan kileş hozurlanıp barasıñ. Eş tä eşliseñ kebek, çönki ülänle alan ezliseñ; ä çınında eşsez, yal itep kenä yöriseñ bit inde. Tuzan çıgarmaska tırışıp, maşinanı kumıysıñ, şuıştırasıñ gına. Yäş çaklar iskä töşä. Tanış urınnarnıñ yöräkkä yatış küreneşe, tanış sukmaklar, tanış kayınnardagı tanış yazular...

Rähät! Mäslihät! Bulgan bit, diseñ, bu dönyada bähet däryasında yözgän keşelär - avıl-şähärlär äle bulmagan çorlarda tabiğat koçagında yäşägän borıngı keşelär!

Menä, gel şulay, mikroblı şaytan! Gel şulay! Dönyañnı, sıñar ber tiyengä dä satıp bulmıy torgan şul dönyañnı onıtıp, yugarı materiyälär turında fikerlärgä küçep kenä barganda, gel şulay – fani tormışıñnıñ ber püçtäk botagına elägäseñ dä kalasıñ.

Mäslihi uylar koçagında tibränä genä başlıysıñ – kiterä dä çäpi biteñä ber yafraksız botak. “Aldıña karap bar! Dönyañnı onıtma!” digän sıman. Berençe alannı uzıp barganda uk yıl sayın şul vakıtlarda kerä torgan uy tagın äylänep kayttı Rinatnıñ başına: ni çurtına asrıy ul bu ügez belän käcäne? Nu, ni şaytanına?! Ügez simertep, çerep bayıdıñmı? Käcä asrap kına kürşeläreñnän alga kitteñme? Bayımagan kaya?! Alga kitmägän tagın! Başkalar, änä, üz avılları cännät poçmagı bulgan östenä, yıl sayın tırt-pırt diñgez buyına çaba, ä sin, ügez belän käcä asrıy-asrıy “çerep bayıgan” taksist, haman peçän çap. Çapkaç, kaytar! Kaytargaç, ike-öç kön kipter! Kipterer öçen, irtän torıp, tarat anı, kiç citkän sayın cıyıp al, “yañgır yaumasa yarar ide” dip, belmägän dogalarıñnı ukı! Kipkäç, abzar başına taşla! Korı peçänne kışkılıkka urnaştıru – tämug hezmäte. Äle ul peçänneñ ber uçı gına kibep betmägän kileş eläksä peçänlekkä... bette inde, “yana”.

Mondıy pessimistik uynı nindi real faktorlar uyata ala? Älbättä, konkurentlarnıñ küp buluı! Şul-şul! Änä bit, karale sin alarnı! Bu halık gel peçän genä aşap tora dip uylarsıñ – alan sayın maşina, arbalı mototsikl, traktor, adım sayın çalgı belän seltänüçe bulıp çıktı. Urman mıc kilä – halık peçän ezli, çaba, töi, taşıy. Keşe ayak basmagan ni ber alan, keşe küzenä çalınmıyçarak kalgan ni ber iñkülek oçramadı Rinatka. Maşinasın cälläsä dä, ömeten özmiçä, baytak yörde äle ul. Menä tege borılışnı gına çıgaçak ta imeş, agaçlar arasınnan tip-tigez biyek ülän belän kaplangan açıklık kürenergä tiyeş! Läkin açıklık urınına taşlandık urman yulı gına päyda bula.

Elmälek urtasındagı kizläüdä başlanıp, annan bolın buylap sähraga ineş bulıp agıp çıguçı Sölçä buyına kilep çıkkanda, ömeten urmanda taşlap kaldırgan ide inde Rinat.

Yuk, çınlap ta, peçänne bıyıl da satıp alırga turı kiler bugay. Äy, bulsın sana!..

Alay disäñ, peçän satıp algançı, iten, yonın gına satıp alu döresräk tügelme? Bu ideya, betlägän şaytan balası, Rinatnıñ tagın ber sere ide.

Küpme vakıt ekonomiyälänä tügelme soñ? Ul ügezne yıl buyına aşatasıñ, kötüen kötäseñ, här kön irtä torıp kötügä kuasıñ, kiç karşı alasıñ, saklıysıñ anı, anıñ öçen borçılasıñ, urlamadılarmı ikän, adaşıp kalmadı mikän dip can kimeräseñ, anıñ öçen küpme peçän, furac satıp alasıñ, küpme vakıt sarıf itäseñ – ä näticädä? Nu, ni fayda soñ? Bazardan şul uk itne, aşatıp simertelgän, suyıp kiterelgän, turap birelgän şul uk itne satıp alsañ, mögayın, otışlıraktır. Ä käcäse tagın? Ho, kapçık tulı yon biräse urında ul üze ber mäşäqat kapçıgı! Kermägän kürşese, tanışmagan kapkası, taptamagan sukmagı yuk. Citmäsä, şul ike baş imgäk öçen abzar totarga kiräk. Anı yıl sayın karap-remontlap torası, kön sayın çistartası bar!..

Rinat, şul ğalämät progressiv uyların üzennän aldarak cibärep, maşinasın iñkü bolın yarı buylap tübän eldertte. Urman koçagına kerep utırgan avılnı, annarı Balsu äziläre telendä Plotina dip yörtelgän zur buanı uzıp, ber-ike çakrım bargannan soñ yul Tämsädän Bulçıkka iltä torgan yulga totaştı. Läkin Rinat uñga da, sulga da borılmadı, “käcä sukmagı” diyärlek kenä bulıp kalgan yuldan turı kitte. Yırak bara almadı maşina belän – tümgäkle tigezlekkä kilep çıktı. Şunıñ başında üsep utırgan berdänber tal külägäsenä yünälde. Caylap, maşinanı tuktattı. Täräzälären yaptı. Nindider ber katgıy fiker tudı bugay monıñ başında – maşinadan çıktı da işeklären bikläde. Bolın buylap cäyäü atladı. Tege progressiv uylarnı kuıp totkan ide inde – şularnı ürçette haman.

Ni bit, terlegeñ bulmasa, irekle keşe bit inde sin! Buş vakıtı bulgan irekle ber individum. Ğailäñ dä – abzarga bäyläp kuyılgan “terlekçelär” ğailäse tügel, barası kilgän cirgä bara, kaytası kilgän çakta gına kayta torgan zamança, intelligent ğailä.

Ayakları atlıy Rinatnıñ, başı uylıy. Ayak astında kır çäçäkläre yatıp kala. Häzer inde alar ügez belän käcä azıgı tügel, maturlık häm huş is çıganagı. Peçängä yaraklı bulsalar da, häzer rähätlänep alar arasınnan atlıy Rinat...

Atlıy-atlıy atlanılgan, şaktıy ara uzılgan. Hıyalında inde ügez belän käcäsen ällä kayçan suyıp aşagan da terlek asramıyça yäşi başlagan Rinat üzen şul uylardan ayırılırga mäcbür itkän tip-tigez iñkülekkä kilep çıguın sizmi dä kaldı.

- Oazis! – ul könne Rinatnıñ avızınnan çıkkan süzlärneñ iñ berençese şul buldı.

Çınlap ta, oazis diyärlege bar ide ul urınnıñ: bolın, nık kiñäyep, şaktıy zur, tüp-tügäräk diyärlek iñkülekkä äverelgän; ineş, ike kultıkka bülenep, älege stadionn ike yaktan urap aga da, tübän yagında kire kuşıla. Şul oazis-utraunıñ ike yarında ike törkem tal anı koyaştan saklap utıra, tübän yagında isä Rinatlarnıñ işegaldı zurlıgındagı su basseynı yaltırap yata.

Monnan tirä-yaktagı Balsuı da, Tämsäse dä, Bulçıgı da kürenmi...

Tiräli äylänep yöri torgaç, bu cännät poçmagına Tämsä yagınnan maşina belän dä kilerlek yul barlıgı açıklandı. Ul yulnıñ taptalu koeffitsiyentın çamaladı Rinat: kön sayın kilep tä yörüçe yuk, bötenläy çiräm dä basmagan – dimäk, bu urınnı belüçelär ul gına tügel.

Şuña iğtibar itte dä, koyaştan kaçıp, tallar külägäsendäge augan agaçka barıp utırdı Rinat. Söyläşergä yaratmaganga kürämeder, uylamıyça ber dä toralmıy inde bu keşe.

Bulıp uzgan yäki bulırlık vakıygalar, mäsälän, kürşe Särbi belän Ramay turında.

Kurortan kaytışlıy, üz maşinaları belän nindider ber traktorga bärelep, kayadır Samardamı, Sarıtaudamıdır bolnitsaga eläkkännär häm haman şunda yatalar, biçaralar.

Ber yaktan – kızganıç, ikençe yaktan – açu kilä, şaytan algırı! Öy-hucalıkların böten vazifaları belän bergä öyep sineñ cilkägä tapşırıp kaldırdılar da, üzläre, änä, rähätlänep bolnitsada... Äy, tfü, tfü!.. Alla saklasın! Ul bolnitsalarda yatarga yazmasın! Açu kilsä dä, nişliseñ inde, kürşe hakı şul...

Boları anıñ gel uylana torgan uylar, gel hıyallana torgan hıyallar, gel korıla torgan plannar. Ä menä bu oazistagı tal külägäsenä kerep, “Çistayskiy fabriçnıy çabatalarnı” salıp taşlap, islängän ayaklarnı salkınça ineş suına tıgıp cibärgäç, bötenläy bütän uy suktı: cäyneñ iñ matur çorında ocmahka ohşagan bu urın niçeklär şulay buş, keşesez kalgan ikän? Tagın tege näticä kabatlandı: qaderen belmilär tugan yaknıñ! Qaderli belmilär şul. Ä qader ul – kemgäder, närsägäder karata sin bilgelägän iñ yugarı uñay bäyä...

Kön kiçkä avışkanda Çistay kırıyındagı poselogına kaytıp, Gölinäseneñ raslavına üz kararın çıgarıp saldı Rinat: bıyıldan soñ terlek asramıybız.

Hi, mondıy kararnı raslamıymı soñ Gölinä:

- Min gel “za!” Tulkı mındıy fikerne nindi “çabatañ” iñderde sıñ inde başıña, - dide ul. – Bigeräk ızak yeredeñ şul... Mındıy akıllı kiñäş birerlek bulgaç, söyärkäläreñä pretenziyem yuk...

Ällä şayartıp söyläşä, ällä citdi – añlamassıñ. Sin şulay miñgeräp torgan arada dävam itä üze:

- İçmasam, cäylären keşeçä yal itärbez... Anä gınak, Särbilär närsä süli bit?!

“Rähat!” dilär bit.

Rinatka üçeklärgä cay çıgıp kına tora bit ul. Rähät bulmıy ni soñ, bolnista rähätter inde, imgänep yatkanda... Şuña kürä ber dä çit cirlärdä yal itüçelär faydasına tügel isäp. Üzebezneñ yaklar faydasına 1:0.

Läkin Gölinäneñ yañalıgı anıñ üzen ayaktan yıga yazdı:

- Bolnista di siña! İke kengä tıtkarlanuların yäşerep kenä sukkannar alar telegramnı... Bezneñ küzgä teten gibärgännär bulırga ışıy.

Şä-äp! Menä siña kürşelär! Menä siña kürşe hakı! Sin alar öçen borçıl! Sin alar öçen kaygır! Sin, alarnı cälläp, peçän ezläp bargan cireñnän dä peçän ezlämiçä yörep kayt, ä alar...

- Alar kattı, bez kiterbez, ätäse, ber dä kaygırma! Ädä, kerep çıgıyk üzlärenä, yäşkän idelär...

Anısı döres inde, ber karaganda, säfär çıgam disäñ, akçasın da citkerergä bula da ul. Maşinaga töyäleşep çıgıp kitsäñ, Kara diñgezenä genä tügel, Gibraltarına da barıp citmäslek tügel. Annarı, hatınnıñ yıl buyına kakşagan nervıların avıl gına basa da almıy. Mäktäp sisteması aşıy şul keşene, tereläy kimerä. Biçara, uku yılı azagına tämam yabıgıp, hälsezlänep kala Gölinä, yuktan da psihlana torgan ber ubırga äylänä başlıy. Dönya mäşäqatlären onıttırırlık itep, berär kaya barıp kaytsañ artık ta bulmas şikelle. Ämma ikençe yaktan... avıldagı mäslihätkä ni citä?! Şul uk Balsunıñ Komlı tavına ällä niçä tapkır mengäne bar Rinatnıñ. Hi, ul boday kırındagı cillärdän täneñne yalatıp kara äle – sähralarnıñ kiñlegennän, çistalıgınnan, saflıgınnan başlar äylänmime soñ! Şomırt kuakları arasında, vak-vak alannarda yaña çabılgan peçän ise taralgan havalarnı üpkä tutırıp sulıy-sulıy cäyäü genä Elmäle urmanınıñ Zur alanına qadär atla äle – şul ülännär östenä suzılıp yatıp, mäñgelekkä şunda yatıp kalasıñ kilmime soñ?! Üzeñ utının turap, üzeñ yagıp, üzeñ Tübänoç kizlävennän suın taşıp, üzeñ yaña bäylägän mätrüşkäle kayın seberkesen peşekläp, sizeler-sizelmäs kenä töten ise añkıp torgan kara munçada sihätlänep yuınıp çık äle – bernindi Soçi koyaşı kiräkmi läbasa! Cäyge kiçtä yalgız gına bakça başındagı tallıkka töşep utır da, tınsız kalıp, ber-ike säğat avılnıñ sulışın tıñlap kara äle – başlarıñ buşap, ciñeläyep, küñelläreñ tulıp, cannarıñ bayıp kalmıymıni?!.

***

- Ural-başkort yaklarına da bula, kenyakkarak barsak ta yarıy - dide Rinat, hatınınıñ “Barsak, kaya barabız soñ?” digänenä cavap itep.

- Alaysa, keşedän kim cirebez yuk – diñgezgä ük barıp gitik inde!

- Särbi sülägännär ıntıldımıni? Ul halık massası arasında keşe ise isnäp yerergäme?

- Bulsa sıñ! Diñgezdä çumıp karagım keli bit...

Rinatka çıgırınnan çıgarga tagın ber rizık buldı. Menä häzer sanap kürsätä ul siña diñgezgä barıp citü öçen küpme benzin yandırasın... Menä yaba häzer avızıñnı. Diñgez digän süzneñ tatarçasın onıtırsıñ... Läkin ul kabınıp kitä almadı – ayak arasına Akpuş belän Karapuş kilep tıgıldılar.

- Ällä sıñ putevka sırap karıymmı berär sanatoriyga? – dip, yünle cavap almayaçagın belgän kileş sorau birde Gölinä.

Anıñ bu ideyase dä Rinat yagınnan bik ük kaynar yaklau tapmadı:

- Putevkaları näçälnikläregezneñ üzlärenä kalsın! Alarga gitmi bit haman, alar hayırçe, alar mesken...

Särbilär säfärdän kaytıp atna-un kön uzgaç, barlık ciläk-cimeş, yäşelçä tütällärenä su sibep beterep, çiläk-leykalarnı urnaştırgaç, bakçada koymaga teräp yasalgan eskämiyädä utırganda bargan ide bu äñgämä. Bu vakıtta kötü kaytkan, ügez belän käcä abzarga yabılgan ide. Kiçke havada şähär yagınnan tavışlar yahşırak işetelä başlagan, kır yagında koyaş cirgä señep bargan vakıt. Poselok klubında “Kazan yegetläre”nmeder, İshak hannımıdır akırtırga totıngan idelär. Öy karşındagı şomırt agaçları töbenä, öy belän tütällär arasındagı çirämlekkä karañgı yıgıla başlagan ide inde...

- Abituriyentnı üzebez belän barırga künderep bulmas inde, äyeme? – dide Rinat.

- Äy, yeremäsä sıñ! Anarga bit bezneñ avıl gına bulsın...

Dörese dä şul, cäygä çıksa, İlşatları Balsudan kaytıp ta kermi. Aña mondagı dusları da yuk, şähärdäge diskotekalar da kiräkmi, hätta kompyuter da onıtıla. Kaya inde ul “ällä kayda vakıt uzdırıp yörü”! Şuña kürä anıñ baru-barmavın farazlaunı şul ber verdikt belän tögällädelär: “Barıber barmas”...

Yulga çıgarga disäñ, şator-şotır cıyınalar bolar.

Rinat köne buyı mäş kilde: başta maşinasın karadı; annarı garac kiştäsendä yıllar buyı tuzan cıyıp yatkan palatkanı sütep cıydı, aña kazıklar äzerläde, özelgän bauların yalgadı da bagacnikka saldı; şunda uk baltasın-pıçkısın digändäy eş koralların, çilägen urnaştırdı; pır tuzıp fotoapparat ezläde, tapkaç, aña plenka kordı; yorttagı töp eşlär isemlegen yazdı da, Särbilärgä kerep, vakıtlıça huca vazifaların başkaru turında kileşü-instruktac tözep çıktı.

Gölinä dä yoklap yatmadı, tuyga cıyınganday kanatlanıp yögerde dä oçındı: keşesez urınga, kırgıy tabiğat koçagınarak urnaşırbız dip planlaştırganga kürä, öç-dürt kön bozılmıy torgan rizıklar cıydı, öçpoçmak, pärämäç peşerde, kazılıgın, kaklagan kazın törde, konservlar, varenelar tutırdı, yäşelçä cıyıp saldı; annarı urın-cir töynärgä kereşte.

İñ bähäslese matras mäsäläse bulıp çıktı.

- Yartı bagacniknı bili bu, - dide Rinat, anı almau telägen kön tärtibenä bastırıp.

- Salonda barır, - dide maşinada gına yoklaunıñ uñaysızlıkların küz aldına kitergän Gölinä, - artkı utırgıçta.

- Anda annan başka da salıp barırga äyber küp bulır äle.

Läkin Gölinäne maşinada yäisä palatka töbenä genä cäyelgän çiräm östendä yoklau perspektivası bik kızıktırmadı:

- İh, - dide ul, - reklamada maktagan tege erep tutırıla tırgan matras bulsa ide!

Rinatnıñ başına bärde: sıñ, bar bit ul! Tehnikumda fizkultura ukıtuçısı bulıp eşläüçe Mahiyända bar! “Hazer katyam” – dide dä eldertte şularga cäyäü genä. Yegerme minuttan soñ örep tutırıla torgan yataklı da buldılar.

Gölinä aptıradı: başka vakıtta “tön ul yokı öçen, ä yokı keşene keşe itep saklar öçen” dip kenä cibärä torgan Rinat bu yulı üze, üz akılı, üz initsiativası häm üz tele belän kiçke yakta kuzgalırga täqdim itte. Akıllı keşelärçä irtän dä tügel, yoklap kalgan normal keşelär şikelle köndez dä tügel, ä keşedän kaçıp yörüçe tön päriläre kebek koyaş bayıganda. Yänäse, kiçtän çıgıp kitsälär, yulda häräkät az bula, gaişniklar da yoklıy. Şular östenä, imeş, Gölinä dä armıy, çönki yul buyı yoklap bara...

Haklıdır da bälki...

- Buldı bu! – dide Rinat, maşina karıy torgan çokırdan çıgıp kileşli.

- Närsäñ buldı?

- Närsäm bulsın, algı faranıñ gabarit lampoçkası yanıp çıkkan bugay.

- Äy, yansa sıñ! Ber lampoçka belän dä yerep buladır bit, - dip, tehnik yaktan bötenläy nadan tügellegen iskärtep aldı Gölinä.

Rinat cavap kaytarıp tormadı, çönki añladı: fara turında bähäsne kuyırtsañ, Gölinäñ logikasın da eşkä cigärgä küp soramas – “fara bulmagaç, tönlä yermik kenä sıñ” diyär dä, vässälam! Timer bulamı logikası? Timer bula!.. Şuña kürä hatınına iyärep, üzençä nindider köy ritmına selkenä-selkenä öygä taban atladı. Käyefe şäp bulganda gel şulay kıltıylana ul. Aña karap, Gölinäneñ dä küñele kütärelä. Häyer, anısınıñ niye bolay da ni digändäy, käyefe bakçadagı kiçä kiçtänge söyläşüdän birle “bişle”lek. Keşeçä yal itälär bit alar bıyıl! Öydän çıgıp kitälär! Başka dönyaga kitälär! Bu öyen dä, kästrül-tabaların da, kibetkä çabuların häm barmaklarnı aşıy torgan “Tayd” belän ker yuuların da, vanna bülmäsendä koyılıp töşep eçne poşırıp yatkan dürt kafel plitäsen häm bakçadagı tişek şlangnı da taşlap kitälär bit! Täräz töbendäge göllär, bakçadagı çäçäklär sagındıruın sagındırır inde anısı... Ämma... Kayadır baralar! Anda rähätkä çumaçaklar inde, unsigez yılga berençe tapkır bu tuzan oyasınnan arınıp toralar.

Kitär aldınnan soñgı kat kerüläre öygä. Mäçelärne alırga kerüläre.

Alarnıñ Cir tiräli säyähätkä cıyınuçılar kebek mäş kilep yulga hästärlänülärennän ni Akpuşnıñ, ni Karapuşınıñ mıyık oçları da selkenmäde. Hucabikäneñ “Cıyınıgız, Taitiga barabız!” digänenä dä ällä ni iğtibarlı bulmadılar – ikese ike täräzä töbe saklap utıruların beldelär. Kütärep, koçakka algaç, karışıp tormadılar, anısı, küzlären kısıp, mırıldıy uk başladılar...

Koyaş, Çistay panoramasınıñ siluetlarına ışkılıp yırtıla-ertıla, Kamaga töşep barganda, allaga tapşırdılar – kuzgalıp kittelär...

Berär säğat bargannan soñ Gölinä çişenä başladı. Maşina täräzlären açmıy – ütäli cildän kurka.

- Mına şınısın da zihen däftäreñä terkäp kuy, mögallimä hanım, - dip kölde Rinat, anıñ trikodan azatlıkka çıkkan botına ürelep. – Kendezge kızuda maşinadagı berkülek nindi bulır ide, ä?!

Annarı hatını turında kaygırtıp kına, anıñ hakına gına yulga çıguın tagın ber tapkır kürsätü yözennän, östäp kuydı:

- Utırgıçıñnıñ artın yatkıra teş! Yıklaganda sizelmi ul börkü. Yıkla!

- Äy, irtä bit äle...

Tagın yuk-bar turında beraz söyläşep bardılar. Läkin Çistaynıñ Soçidan ayırması turında töne buyı lıbır-lıbır fiker alışıp baru Rinatnıñ ber genä planına da kermi ide. Yoklatırga Gölinäne, niçek bulsa da yoklatırga! Ä monıñ bik ışanıçlı ber ısulı barın bar inde... Ul – skanvordlar çişü. Anıñ işe gazeta kulına eläksä, Rinat üze könnär, tönnär buyına baş vatıp utıra ala. Ayıruça munçada skanvord çişärgä yarata ul.

Kerep başta cılına, parlana, annarı, älbättä, çabına, şunnan soñ ber taz salkın su belän koyına da yal bülmäsenä çıgıp utıra. Kulların sörtä, östenä cäymä yabına. Şunıñ öçen mahsus diyärlek çıgarıp kuyılgan divanga caylap utıra. Gazetasın curnal östälenä cäyep sala. Skanvord soraularına cavap ezli başlıy. Karandaşınıñ äle ber başı, äle ikençese belän tezenä çukıy-çukıy uylıy. Älegä qadär başka tulıp, başnı yarıp torgan dönya mäşäqatläre äkrenläp onıtıla, ul başındagı entsiklopediyäsenä çuma. Küñel tınıçlana. Gölinä berençe yıllarnı “tagın şul vakıt ütergeçenä yabışkan!” dip sügenä ide, läkin soñrak añladı: ir-atka uyınçık kiräk!.. Ä üze soñ, üze! Tora-bara başvatkıç Gölinä öçen paramedol rolen üti başladı, Rinat belän bergäläp skanvordnıñ ber-ike soravına cavap ezläü anıñ başına ukıtuçı ukazkası bulıp, küzlärenä yokı käcäläre bulıp barıp kerä başladı. Ällä Rinatnıñ skanvord çişkändäge tınıç bionurları täesir itä, ällä başnı intensiv eşlätä başlau oyıta, läkin nindi genä sere bulmasın – Gölinä yokıga tara. Ä menä häzer anıñ bu ğadäte bik kiräk.

- Al äle bardaçoktagı gäcitne, - dide Rinat “äy, irtä bit äle” digän süzlärneñ avtorına.

Gölinä karışmadı, maşina sikergän uñayga, maşina belän bergä utırgıç çaykalgan cayga selkenä-selkenä gäcitne tartıp çıgardı.

- Hi, tagın şul! – disä dä, kire taşlamadı.

- Sıraularnı kıçkırıp ukı! Bergä “taptıybız” mını hazer, - dide Rinat...

Eñger-meñger buluga karamastan, yul buyındagı “Kargalı avılı” digän kürsätkeç töbendä posıp utırgan GAİ maşinası küzgä çalınıp kaldı. Rinatnı tuktatmıylar alar, çönki ul maşinada yörime, rizık çäynime – tizlege härvakıt çamalı.

Cidençe sorauda, Kanada başkalasınıñ atamasın iskä töşerep azaplana torgaç, “Äy, irtä bit äle” diyüçe yokı patşalıgınıñ işegen şakıy ide inde. Rinatka şul gına kiräk.

Gölinäse yaratkan Salavatnı, kassetniktan tartıp çıgarıp, artkı utırgıçka alıp attı.

Atılgan kasseta anda yoklap yatuçı Karapuşnıñ korsagına barıp töşte. Maşinada yoklap yörgändä aristokratka äylänä torgan mäçe isä başın da kütärmäde. Salavatnı yarata ul çönki. Magnitolaga instrumental orkestr kertelde, anıñ arkalarnı çemerdärgä mäcbür itä torgan moñı maşina eçenä tuldı.

Äye, Rinatka Gölinäneñ yokıga kitüe genä kiräk. Häzer ul kuası kilsä kua maşinanı, österälep barası kilsä österälä, tuktap kalası kilsä tuktıy. Teli ikän – Ural taularına qadär barıp citkänçe ber dä tuktamıy. Ä teli ikän – kire borıla da...

***

Gadättä, yılnıñ bu vakıtında köndezge hava tönlä dä suınıp betmi torgan bula, ä bügen ul tönlä tagın da kıza töşkän şikelle – börkülek basılmadı.

Hatını yoklap kitkäç, Rinat maşinanıñ ber keçe täräzäsen genä bulsa da açıp karargamı ällä dip tä uylagan ide, läkin ventilyatornıñ recimın üzgärtüdän uzmadı.

Bardı da bardı anıñ maşinası. Nişläsen, akseleratorıñnan ayagın almıyça, bugazıña basıp digändäy, benzin eçertep torgaç, barasıñ da barasıñ inde. Ükerep tä barasıñ, cırlap ta barasıñ – motorıñ gına çıdasın! Yarıy, radiatorda su kaynap çıgarlık esse tügel äle tönlä. Yarıy, hucañ tizlekneñ çamasın belä äle!

Öç säğat çaması ber tapkır da tuktamıyça bardı Rinat. Häm ällä kayçan sızıp kuygan marşrutınıñ soñgı punktına kilep tä citte. Nihayät, tuktarga da bula. Häzer Gölinä uyansa da yarıy. Uyanmasa da zarar yuk... Yoklasın irtängä qadär.

Yoklıymı soñ?! Maşina tuktagannı sizmime soñ?!

Böten gäüdäse belän utırgıçnıñ artınnan ayırılıp torıp ta utırdı, yoklamıyça böten marşrutnı küzätep, böten tavışlarnı işetep bargan keşe kebek söylänergä totındı:

- Mınnan Kazahstan çige dä yırak tegelder inde – bigräk yılı! – dide, Rinatka karap.

Annarı, ire “Soñ, ni... şul tiräder inde” diyep mıgırdangan arada, üzeneñ geografiyä ukıtuçısı buluın raslap kuydı. – Bezdän biş yez çakrım tiräse bardır, şät...

- Şul çamadır, - diyüdän uzmadı Rinat.

Tabigıy fännär ukıtuçısı haman uyanmagan Akpuşın üzeneñ itägennän kütärep aldı da maşina işegen açıp cibärde. Yoklagannı uyata, argannı şunduk yoklata torgan saf hava kilep kerde salonga. Bu havada çıkka äylänä başlagan salkınça dım ise dä, tın gına akkan ineş ise dä, iñkülekne koyaştan saklauçı kamış ise dä, yakınlaşıp kilüçe tañ ise dä bar kebek. Härhäldä, tsivilizatsiyä väkile buluga karaganda kübräk tabiğat balası bulıp kalgan Rinatka şulay toyıldı.

“Kemgä – nästä, käcägä – käbestä” digändäy, Rinatka maşina gına bulsın! Ä karañgıda palatka koru kemgä bulsa da başkaga kalsın! Läkin monı Gölinägä äytü üzeñ cayı çıkkan sayın “eget keşegä citmeş hönär dä az” dip maktangan printsiptan taypılu, üz buldıksızlıgıñnı tanu bulır ide. Şuña kürä Rinat häylägä kereşte:

- Sin dä argansıñdır, minätäm, mindä dä bar äzräk – ädä, berär säğat maşinada gına çerem itep alıyk!

- Çıgıp kerik baştan ber minutka!

Maşinanıñ ikese ike yagına “çıgıp kerdelär”. Mäçelärne dä çıgardılar. Läkin ni ğalämät, maşinadan çıguga, hayvannar karañgı buşlıkka kerep yugaldılar.

- Kara, kara, kaya kittelär bılar? – dip karap kaldı alar artınnan Gölinä.

- Äy, - dide Rinat, ise kitmägänne kürsätep, - pıçagıma da kitmäslär äle! Maçı bit ul, kaya barganın belä... Ädä, artkı utırgıçtagı kayber äyberlärne çıgarıp, cirgä kuyıp tırıyk äle, yatırga caylırak bulır...

- Irlap kitsälär...

- Çurtım ırlasınmı mında?! Bez bit siña zur avtotrassa buyında tegel...

- Ä sin kayda ikänlegebezne tegäl beläseñme sıñ? Bälki berär kriminal rayondır bu, mafiyä bilämäse yäisä banditlar ıyasıdır...

Rinat borın astınnan kölep kenä kuydı. Ha, imeş, mafiyä, banditlar!..

Utırgıçlarınıñ arkaların, urınnarında utırgan kileş kenä, gorizontal räveşkä töşerdelär; bu urın oşamasa, irtä tañnan tagın beraz barırbız, dip söylänä-söylänä kiyereldelär, suzıldılar...

Gölinä berençe uyandı. İñ berençe bulıp başına sukkan uy anı torgızıp utırttı: yoklap kalıngan! Ügez belän käcä kötüdän kalgan! Yoklap kalıngan! Yoklap kalıngan!.. Küzlär açıldı; kullar bitne sıpırıp aldı, başnı totıp karadı. Uf-f! Yuk ikän! Maşinada ikän! İskä töşte: kötü dä yuk bügen, ügez dä yuk, käcäse dä yuk. Menä, Rinat bar, maşina bar. Kiçtän çıgıp kaçkan mäçelär kayadır şul tirädä bulırga tiyeş.

İşekne açıp, kaçkınnarnı çakırdı:

- Pes-pes-pes!

Läkin mäçelär kürenmäde.

Anıñ karavı, maşina karşında cäyelep yatkan gacäyep matur bolınga küze töşte. Menä, içmasam, küreneş! Bar da bit inde dönyada cännät poçmakları! Tabiğat disäñ dä tabiğat! Menä kayda ikän ul ocmah poçmagı! Ural itäkläre genä dimässeñ dä – Taitidır bu! Nu, Taiti uk bulmasa da... Tañ inde atkan, çiräm östendä çık yaltırıy.

Canga rähät. Tınıç. Tirä-yündä nik kenä ber tavış işetelsen dä, nik kenä ber can iyäse bu dönyanıñ ıbır-çıbırlı ikänlegen iskä töşersen!

Rinat ta uyanıp çıktı. İkeseneñ dä başmakları salındı, yalanayak çirämnän atlap, iñkülek üzägenä yünäldelär.

Kiyäügä çıkkannan birle terälep kalgan adresınnan gomerendä berençe tapkır ıçkınıp, irken dönyaga çıkkan Gölinä soklanuın yäşermäde – bu yaklarnıñ tabigaten üzebezneke belän çagıştırıp, şul temadan Rinatınıñ iğtibarın çıgarmıyça, söylände dä söylände.

Birsä dä birä ikän hoday kemnärgäder matur tabiğatne. Bu şul sineñ künegep betelgän urmanlı, gap-gadi kırlı-bolınlı, tuydırıp betergän külle-ineşle Sölçä buylarıñ tügel inde. Bu şul başka cirlär! Gölinägä berençe çiratta menä şunısı oşıy da inde anıñ – bu şul sineñ ğadäti tugan yagıñ tügel, ä başka cirlär, başka yaklar! Monda havası da bötenläy başka bugay. Äye, äye, şulay! Bu bolındagı çäçäklären genä kara sin! Bezdä mondıylar bulmas. Ä bu basseynnı kara – äkiyät bit, ä!..

Rinat küp söylämi, tagın ber kat isäpne genä iskä töşerep aldı:

- İke nul!

Tagın mäçelär iskä töşte:

- Pes-pes-pes...

Koşlarnıñ irtänge tavışları işetelä başladı, berän-särän çeben bezeldäde, ämma mäçelärdän häbär kilmäde...

Şul matur urınnan kitmäskä, berniçä kön şul oazista yal itep alırga buldılar.

Kiçen Gölinä, küptän hıyallangança, köndälek yaza başladı.

"Berençe kön. İkençe iyül, comga.

Yokıdan torgaç, palatka kordık. Mahiyännıñ matrası şäp ikän: teläsäñ – palatka eçendä şunı salıp yatasıñ, teläsäñ – koyaş astında. Bügen yartı säğat kenä kızındık. Yugıysä, tire yanarga mömkin.

Töşke aştan soñ yoklap aldık. Köndez yoklap yatarga öyränmägän – yoklap bulmıy ikän.

Rinat yokladı, ä min çäçäklär cıyıp yördem. Bu bolın çäçäkläre bezdäge kebek ikän – biş minuttan şiñä başlıylar. Suga salmasañ da şiñälär, salsañ da salınıp töşälär.

Kön kızu şul... Bu yaklarda gel şulaydır inde ul – könyak bit! Mäçelär yugaldı. Rinat ğayeple – mine tıñlamadı, aldı bit şularnı yırak yulga. Meskennärem, adaşkannardır inde. Çit cirlär iç! Matur yak bulsa da, çit cir çit cir inde ul. Ämma klimat beznekenä bik nık ohşagan, hätta hava torışı da bezdägeçä ük. Köne buyına nik ber can äsäre kürensen, nik ber tehnika tavışı işetelsen! Yuk! Yarıy, keçkenä gaz plitäsen alganbız äle, yuksa, bu tal çıbıkları belän genä çäy dä kaynatıp bulmagan bulır ide.

Ä tallar monda iskitkeç matur ikän, alarnıñ töse dä bütänräk kebek – kuyı yäşelräk bugay, yafrakları kuyırak. Basseynda su bik cılı bulmasa da, öç tapkır koyınıp çıktık.

Kırık yäşemdä, bala-çaga sıman, çişenep sular kerep yatarmın dip uylamagan idem – turı kilde. Rähät tä ikän! Rinat bötenläy bäydän kotıldı – çişenä dä, şäp-şärä kileş töşep yata şul ineşkä, çişenä dä kerep yata. Kergän sayın mine ügetli, oyatsız. Täki künderde bit. Ber karaganda, rähät tä, ikençe yaktan, barıber ällä niçek, kemder karap torgan kebek, şikländerä... Şulay da, halık belmiçä yörmi ikän könyaklarga”.

Rinat köndez ük çamalap kuygan ide, uçak yagıp, kiç utırırga ber talnıñ üz avırlıgınnan sınıp töşkän zur gına botagın utraunıñ urtasına österäp kiterde.

Baltanıñ da, pıçkınıñ da kiräge çıktı. Tön karañgısında küñellärne tınıçlandıra, dävalıy torgan yalkınnıñ yäşelle-zäñgärle üzägenä karap baytak serläşep utırıldı...

Hodaynıñ “amin” digän çagına turı kilgänder, küräseñ – bolarnıñ “kurort sezonı” ikençe könne dä çalt ayaz buldı.

Gadät belän tañnan uyanıp, Rinat ozak kiyerelep-suzılıp ta tormadı, kiyenep tä azaplanmadı – Gölinäne uyatmaska tırışıp, palatkadan şuışıp çıktı da ineş külenä kerep bastı. Tiränlege kükräktän genä bulgan basseyn, üz çiratında, dulkınnarı belän yar buyındagı kamışlarnı uyattı. Şulay ber-bersen tıñlap, küzätep biş minutlap tordılar: Rinat, ineş, kamışlar. Menä dönya rähäte kayda ul! Yörsennär başkalar, ällä kaylarga cähännäm tişegenä barıp, öç-dürt kön yal itärgä urın ezläp yörsennär!

Şul kiräk alarga! Tugan yaklarınıñ qaderen belmägännärgä, yämen kürmägännärgä! Şul kiräk! Barsınnar! Yörsennär tilmerep, çit cirdä can tınıçlıgı ezläp! Ber-ike täülek alcıp, älseräp, häldän tayıp, zur yul ıgı-zıgısınnan kurka-kurka barsınnar başta, annarı üzläre kebek yonçıgan, tirlägän, islängän, psihlangan usal keşe kötüe arasında urın ezläp tapsınnar; şunnan soñ ällä koyaşta kızın, diñgezdä koyın, ällä urınıñnı sakla, maşinañnı sakla; inde biş könlek säyähäteñneñ yänä ber-ike täülegen kaytu yulına kaldır... Şul da bulamı yal?! Yuk inde, Rinatka andıy yal kiräkmi, gafu itegez, kürşekäylär! Kanarlarnı, Taitilarnı yakınnanrak ta tabarga bula, kürä belergä genä, küñel küze belän ezli belergä genä kiräk...

Gölinä, uyanıp, palatkadan çıkkanda koyaş Rinatka eşläpä kidertkän ide inde.

- Hayırle Ural irtäse, änäse! – dip sälamläde ul hatının.

- Hayırlesen hayırleder dä, - dide Gölinä, kulların bilgä kuygan kileş “raz!dva” köyenä uñga-sulga bögelä-bögelä. – Tik ni bit äle...

- Tik närsä inde ul?

- Bu tirädä berär şähär kebek närsä bulsa, barıp kilmibezme dim. Keşeçä restoranda utırıp şında...

Yuk inde, andıy ekskursiyä Rinatnıñ planına kermägän. Nindi şähär? Nindi restoran? Bu bit, bäğrem, siña keşe taşkını kaynap torgan Kara diñgez yarı tügel!

- Bulmasa sıñ! Barıber biş ken berkaya da çıkmıyça şında yatmabızdır bit inde? – dide Gölinä.

- Nik, monda siña ışamıymı?

- Işavın ışıy da bit. Keşelär belän aralaşmıyça yäşärgä eränmägän...

- Anısı deres inde... Yarar sıñ, älänep yeregändä tagın ber urın kürep kilgän idem, irtägä şında barırbız...

Karañgı töşär aldınnan Gölinä köndälegenä bu kön turında da berniçä cömlä terkäp kuydı:

“Rinatka altı tapkır pogon suktım. Ahırdan sanap karasak – kolodada ber karta citmägän bulgan ikän, çerki valetı. Şul kileş uynaganbız. Çerki digännän, bu yaklarda ul häşärätläre dä bik yırtkıç tügel kebek, yomşagrak teşlilär. Kigävennär kürenmi.

Çebennäre bezdäge kebek. Köndez ber bolıt kisäge kilep çıktı. Berniçä tamçı tamızıp ütte. Rinat maladis minem, şundıy yahşı urın tapkan. Ber belmägän, gomer kürmägän yaklarda bit ul! Bähetebezgä bu urın oçragan inde, bähetebezgä. Niçekter yulın häterdä kaldırırga da, kiläse yılga monda Särbilärne alıp kilep kürsätergä kiräk äle. Alar da belsen oazisnıñ närsä ikänen! Yörmäsennär, yal itäbez dip, gazap çigep, ällä kaylarda adaşıp! Bügen ber säğat kızındım, biş kat koyındım. Hava çista monda – tın yulları açılıp bette, ike kön eçendä tämam tınıçlandım. Başlar yaktırıp kitte. Bil dä sizdermi. Ni disäñ dä, Könyak Ural havası şul inde! Bu yaklarda anıñ magnit kırı da keşe organizmına şifalı täesir itäder äle mögayın. Şuña oşagan. Tagın ber närsä: minem imgäk tege zur botaknı botarlaganda baltası belän üzeneñ botına da eläkterep algan. Külneñ ışık yagındagı baka ülänen yabıştırıp kuygan idek – moment tözälde.

Äkämät! Monda üsemleklär bigräk şifalı ikän. Ekologiyä şul, ekologiyä!”...

Kiç disäñ – kiçtän, irtän disäñ tañnan torıp ta yulga çıgıp kitä ala Rinat – bu anıñ öçen çüp tä tügel. Hatınnı bu vakıtta uyatıp karau, älbättä, nervıñnı uynatıp karau gına ul. Çönki anıñ küze açıluga karamastan, baş söyäge eçendäge massası da yoklıy, skeletın çornap algan gäüdäse dä yoklıy. Şuña kürä kütärep diyärlek palatkadan çıgarasıñ, maşinanıñ artkı utırgıçına kertep salasıñ. Şunda bögärlänep sigezgä bögelsä tugızga käkeräyä, ämma annan yokısı tagın da tämlerä töşkän kebek kenä bula.

Häzer inde rähätlänep yulga cıyına başlıysıñ. Barısı da aldan uylanılgan, planı korılgan. Baştan ineş basseynına kerep koyınıp çıgasıñ – başlar açılıp, tännär yazılıp kitä. Annarı Mahiyän matrasın böteräseñ, palatkanı bökläp-bökläp cıyasıñ, böten hucalıknı bagacnikka dıñgıçlap tutırasıñ, alandagı çüp-çarnı, çokır kazıp, kümep kuyasıñ, uçak urınına ber çiläk su kiterep aktarasıñ – şunnan soñ gına “buldı bu!” dip tabiğatkä rähmäteñne iğlan itäseñ dä maşinaña kerep utırasıñ.

Kuzgalıp kitäsez.

İke kön eçendä Rinat tarafınnan biş-altı tapkır poroşoklap yuılgan, porolon belän yalangan, korı bamazi çüpräk belän yaltıratılgan, utırgıç yapmalarınnan alıp bagacniktagı soñgı çüpräk kisägenä qadär cide kat tuzanı kagılıp, sigez kat koyaşta kipterelgän maşina şatlıktan cırlıy-cırlıy alga tomırıla. Aña da rähät bit. Bu siña taş yäki asfalt östennän, dañgırdıy-doñgırdıy, “motorıñnı ramaga berketkän şörepläreñ kayçan koyılıp kala inde” dip kurka-kurka, “kaysı poçmakta kaysı küçäreñ sınıp kalır ikän” dip şiklänä-şiklänä, köpçäkläreñne saklıy-saklıy österälü tügel şul inde! Mondagı yul – mendär kebek. Sikältäse bulsa da – ul zıyanlı tügel, bişek kebek çaykaldırıp kına kuya. Annan şörepläreñ tügel, hätta sumkadagı eş korallarıñ, şörep açkıçları da zıñgıldarga ölgermi, ä amortizatorlar, üzlären cälläp baruçıga rähmät äytkän sıman, “fziñk! fziñk!” dip cırlap kına toralar.

Hatın-kızga bähet ber yılmaysa yılmaya bit ul. Gölinä “kurortka barganda” yokladı, inde menä tagın maşinada yoklagan kileş tagın yulga kuzgaldı. İre anı kaya alıp bara –

Aygamı, Kıtaygamı – aña möhim tügel, kaya bulsa da barsın gına! Şulay, äle tirän yokıga talıp, äle uyana başlap ta dönyaga çıgıp betmägän ber halättä selkenep, çaykalıp barasıñ da barasıñ... Üzeñ eşlägän mäktäpkä barıp keräseñ. Anda Särbi, Keşa isemle popugayga äylängän dä, 6B klassınıñ ata-analar cıyılışın uzdıra ikän:

- Sezneñ kaçyan da bulsa Taitida bulganıgız barmı? Ho, Taitimı?! Taiti ul...da-a!

Maşinanıñ pibeldäp kıçkırgan tavışı bulmasa, töş bülenmäs tä ide bälki. Ämma klakson bülä, häm Gölinä, hiç yoklamagan keşe kebek, utırgıçnıñ arkasınnan ayırıla, turayıp utıra da añına kilgän berençe soraunı çıgarıp sala:

- Närsä, Taitimı ällä?

Rinatka kızık:

- Äye, - di ul, kölmäskä tırışıp, - Taitida da ketü irtä çıga ikän.

Avıl kötüeneñ yul aşa çıgıp betkänen kötep tordılar. Kuzgalıp kitkäç, tirä-yak niçekter tanış kebek toyılıp kitte Gölinägä. Nindider ber avılga kerep baralar ikän.

Sorı şifer tübäle tözek yortlar, öyne uram tuzanınnan saklap toruçı bakçalar, elektr baganalarınnan biyegräk üsep kitkän almagaçlar-şomırtlar, tıynak kına sırlangan-buyalgan kapkalar, küklärgä suzılgan biyek-biyek antennalar – bolar bötenese Çistay, Sölçä yaklarında da şul, monda Ural buylarında da şul uk ikän läbasa! Tatar avılı bulsa kiräk, çönki bik çista.

Şul fikerlären Rinat belän urtaklaşıp bardı Gölinä. İr-at isä “äye şul”, “çınlap ta”, “ıhı” kebek replikalardan tış ällä ni aktiv kuşılmadı äñgämägä. Anıñ üz uyları tuy ide. “Tanımadı, Tämsäne tanımadı, - dip tantana itte anıñ küñele. – Öç nol.

Minem faydaga”.

Şiklänmäde tügel Gölinä, şiklände. Bu yulları, uramnarı, änä tege buası, urman borını ällä niçekter tanış urınnarnı häterlätkän kebek buldı aña. Kürgäne bar şikelle. Ällä niçä tapkır. Bulganı bar sıman bu kırlarda, ütkän bar sıman şundıy uk koyaş astında...

Läkin ışanmadı. Işana almadı. Çönki anıñ imanı kamil ide: Balsudan da, Çistaydan da alar bik yırak. Ural-başkort yaklarında kayçan yörgäne bulsın anıñ... Şulay dide dä üz-üzenä, tınıçlanganday buldı.

Tagın yartı säğatläp bargaç, yul biyeklek sırtın uzıp kitte dä, alda ber manzara açıldı. Gölinä üz küzlärenä üze ışanmadı. Bu küreneş ul tuıp-üskän Balsunıñ kopiyäse ide. Närsä bu? Ni tamaşa?! Yuk, yuk, bulmas! Ber-bersennän biş-altı yöz çakrımda torgan ike avıl şulay ohşaş bula alamı soñ! Berse kayda da, ikençese kayda?.. Bu töşter. Uyanıp betelmägänder äle... Ämma alay disäñ...

Alay disäñ, bu şiklär sırtlıktan töşkändä tagın da köçäyde genä. Çönki avılnıñ urman koçagına sıyınıp utıruı da, ber uramnıñ ike yagına kara-karşı tezeleşep kitkän yortlar da, şularnıñ barısın da tirä-yaklap çolgap algan talları da näq Balsunıkı... Yuktır la sana! Bulmas!..

Bulmas di siña!

Änä bit klubı! Menä bit Saniyä apalarnıñ öye yanınnan uzıp barasıñ. Kulına ozın tal çıbıgı totkan kart Hafizulla abzıy tügelme soñ?!. Nu!.. Närsä, ike kön buyına Sölçä buyında yal itep yatılganmıni?

Gölinä şul soñgı soravın böten tiränlege, gacäp katış uftanışlı eçtälege häm küzlärdän çatkılar çıgargan forması belän Rinatka çäpägändä, alar tanış yort karşına borıla idelär inde.

- Bez närsä, ike ken buyı şul ineş buyında gına kızınıp yattıkmıni?!

Läkin Rinatnıñ cavabı peşep citkänçe, bakça koyması buyındagı eskämiyägä karap, üze ük kıçkırıp ta cibärde:

- Oy, İlşat, ulım!

Bu süzlärgä cavap itep, Rinat üzaldına söylänep kuydı:

- Dürt nol!

- Närsä?

- Şul-şul menä, min äytäm. Avılıgız üze kurort zonası bulgaç, nigä siña Taiti, dim...

Maşinadan çıktılar.

- Nişläp irtük uramda utırasıñ, ulım, - dip soradı Gölinä ulınnan.

- Terleklärne ketügä ızatıp kattım äle. Ähmät äzilär üzläre kiçä Bulçıkka tuyga kitkän idelär. Katep giterlär inde şät, - dide tegese, yalkau gına urınınnan torıp.

Şul çak kayandır anıñ ayak arasınnan mäçelär kilep çıktı. Alar tup-turı maşinaga taba yögerdelär.

Gölinäneñ tagın emotsiyäläre taşıp çıktı:

- Akpuş! Karapu-uş!.. – dide dä, ulınnan sorau alunı dävam itterde. – Äbiyeñ belän babañ üdäder bit?

- Bulsa sıñ! Alarnı yıgırtmam bit inde ketügä...

- Biş nul! – dip, şap itterep maşinasın yabıp kuydı Rinat. – Sölçä faydasına 5:0.


("Beznekelär bit ul!" kitabınnan)

Click or select a word or words to search the definition