Sirtmäle Koyı

(hikäyälär)
ÄĞLÄMETDİN

Kön üzäge. Essegä çıdıy almıyça gamakta tirbälep yatuçı yalkau keşegä ohşap kalgan avılnıñ üzäk uramı buylap unike yäşlärdäge malay kilä. Başında gäzit eşläpä, östendä ciñsez külmäk häm şort, yalanayagında sandal. Uñ kulında töyençek, sulın isä şundıy itep selti, äyterseñ, oçıp kitärgä cıyına.

Avılnı çıkkaç ta tup-turı basu buyındagı agaçlıkka yünälde. Külägädä ciläs, rähät. Bolay da kütärenke küñele tagın da üsä töşte. Üzaldına nider köyläp, sikerä-atlıy bara başladı.

Agaçlık betügä uñga borılıp, Olıtau yagına taba menep kitte. Monda inde bötenläy başka dönya ide. Cirdä çikertkälär çıñı, küktä turgay cırı... Üzäklärne özgeç moñ, sagış. Malay, kuyı toman eçenä kerep kitkän şikelle, änä şul moñ eçenä kerep çumdı, erede, yuk buldı.

Ozaklamıy ul Olıtauga da citte. Tau itäge, çegän kızınıñ kırık katlam külmäk itägen häterlätep, dulkın-dulkın bulıp yata ide. Malay şul dulkınnarnıñ berençese östenä kütärelde. Häm baskan urınında katıp kaldı. Sul yaktagı bolınlıkta ike babay peçän çaba ide. Bu häl ber dä säyer bulıp toyılmas ide, ägär alar ber-bersenä şulkadär ohşamasa: ikese dä ap-ak külmäk-ıştannan, ikese dä, güyä berse ikençeseneñ közgedäge çagılışı, beryulı seltilär. «Çıc-pıc», – yaltırıy koyaşta çalgı yözläre. «Yalt-yolt», – cilferdi külmäk itäkläre. «İke keşeme soñ anda, ällä berse küzemä genä kürenäme?» – dip, bik ozak şakkatıp tordı malay. Ul arada babaylar, haman şulay beryulı selti barıp, iñküräk urınga töşep kitte häm küzdän yugaldı.

Malay, berençe dulkınnan yögerep kenä töşte dä, ikençesenä kütärelde. Monnan inde Olı Kuak digän urın kürenep tora ide. Änä, babası çişmä yanındagı agaç külägäsendä yata. Yanında uçak, ut östendä çäynek. Sıyırlar – kaysısı küşäp yata, kaysısı su eçep tora. Et kenä haman eş östendä: menä ul arış basuına kerep baruçı berniçä sıyırnı, alarnıñ kotın algançı kuıp, kötügä kiterep kuştı da, küräseñme, barısı da küz uñında, digän kıyafät belän, hucasınıñ ayak oçına kilep yattı.

– Ä-ä, ulım, – dide kart, malaynı kürep. – Çäy kaynadı, äydä. Yuınıp al da... Töyençegeñdä närsä?

– Kükäy, bäräñge piräckiye... Ällä, äni tagın närsälär salgandır, – dip söylänä-söylänä, malay çişmä yanına barıp çügäläde. Bitenä su börkede. Koyaşta kızıp kilgän biten suık su kuırıp alganday buldı.

Babası kölemseräp kenä onıgı artınnan küzätte...

Bu kart turında ber yazuçı feleton yazmakçı bulgan ide.

«Çın iseme Äğlämetdin anıñ, – dip başladı ul yazmasın. – Avılnıñ tapkır telle cor keşeläre «Tires Kortı» dip tä, «Karaçkı» dip tä atadı anı. Häzer kübräk şuşı kuşamatlarnıñ äle berse, äle ikençese belän atap yörtälär. Üz iseme dä, niçekter, çınlap tügel, ä şayartıp yäki mıskıl itep kenä kuşılgan da, näq igezäklär kebek, kuşamatlarına tap uk kilep tora, äye, alar öçese dä üzara kileşkänlektän, bersen berse alıştıra da ala ide kebek.

Äğlämetdin diyep äytteñme, bu avıl keşeläre öçen bütän hiçber añlatmalarıñ da kiräkmi. Şul isemne işetkäç tä, zähär yotkan köçek kebek eçen arkasına tartıp, bilennän – uñga, muyın tiräsennän – sulga taba kıyşayıp, avış yazılgan sigezle sanına ohşabrak torgan ber äkämät küz aldına kilep basa. Bu kıyafäte anıñ Tires Kortı digän kuşamatına turı kilä kebek ide. Anıñ şul kileş-kilbätenä elep kuygan iske bişmäte, alam-solam yükälärne bilenä urap häm bäyläp kuyuı – menä monısı inde anıñ Karaçkı digän kuşamatın häterlätä ide.

Läkin halık aña bu kuşamatlarnı, älbättä, änä şul tışkı kıyafäte buyınça gına birmägän ide. Andıy keşelärne «Hoday bändäse « dip tä atagan bit äle borıngılar. Ägär dä sin anı tıñlagan bulıp, anıñ süzlärenä çınnan da iğtibar birgän kebek itenep utırsañ:

– Keşelär dönyada yäşi belmi... Yäşi belmi keşelär dönyada, – digän bulıp, üzençä bik beldekle kıylanış belän söyli başlıy Äğlämetdin».

Feleton barıp çıkmadı. Şuşı urınga citkäç, nigäder, başka ber genä süzneñ dä yazılası kilmäde.

Avıldaşları Äğlämetdingä şulay kölebräk karasa da, tabiğat koçagında ul bötenläy başka keşe ide. Monda ul üz stihiyäsendä. Anıñ kiyem-salımı da kötüçe eşenä bik kileşep, näq turı kilep tora, menä min, küregez! dip kıçkırıp tormıy. Onıgı belän söyläşüe dä başka. Menä äle dä tabiğat tavışlarına, şul tavışlarnıñ orkestrdagı şikelle kileşle yañgıravın bozmıyça, bu ikäüneñ äkren genä akkan äñgämäse kilep kuşıldı.

– Babay, – dide onıgı, – änä tege alanda kemnär peçän çaba ul?

– Sıyır Kuagındamı?

– Äye?

–Çabarlık ülän yuk anda, ulım.

– Şulay da min alarnı kürdem bit.

– Kemnärne?

– İke babaynı. Bildän ülän ide, şunı çabalar.

– Tap-takır anda, ulım, sıyır tügel, sarık aşarlık ta ülän kalmagan. Anda min kötüne tuktatıp ta tormıym.

– Min bit inde aldaşıp utırmıym, babay. Bik yahşı, bik açık itep kürdem min alarnı.

– Närsä kürdeñ ikän soñ sin?

Babası, uyga birelep, ozak kına kuzlären yomıp utırdı. Şunnan soñ kapılt:

– Buluı mömkin tügel! – dide. – Minem belän bulgan häl kabatlandı mikän ällä?

– Nindi häl ul tagın? – dide onıgı. – Söylägäneñ yuk sineñ.

– Sin, ulım, elekke zaman keşelären kürgänseñ bulır.

– Äy! Äkiyät söylärgä sine kuş inde, babay, – dide onıgı, kulın seltäp.

– Äkiyät tügel bu, ulım. Olıtau üzenä ber törle tau bit ul. Monda härtörle moğcizalar bulıp tora.

– Tau – tau inde. Närsäse belän ul başka taulardan ayırıla äle?

– Ä sin küzeñne açıbrak kara. Küräseñme, niçek urnaşkan ul?

– Niçek?

– Başka böten taularga arkılı. Anıñ astında diñgez, dilär. Ä diñgez töbendä enceder, almazdır, başka asıltaştır kom urınına sibelep yata, imeş. Läkin bu häzinälärgä barıp citärlek tä, anı alırlık ta tügel. Taunı tişä başlasañ, su fontan bulıp urgılıp çıgaçak ta avılnı yuıp kitäçäk ikän, di.

– Söylä inde, ätü kızıktırdı da.

– Yarıy, tıñla. Küzgä törtsäñ dä kürenmäslek tön ide. Näq şuşı urında bez, öç malay, uçak yanında utırabız. Hannıñ atların saklap.

– Sin bäläkäy çakta hannar bar idemeni äle? – dip bülde anı onıgı.

– Älbättä. Utırabız şulay. Atlar änä tege uysulıkta yöri. Uçak çart-çort yana. Artıbızda ozın-ozın külägälär sikereşä. Tirä-yakka şom salıp, nindider koş mesken tavış belän kıçkıra. Menä Urman tavı artınnan ay da kalıktı. Uçagıbız sünä başladı. Min çıbık-çabık artınnan kittem. Küräm, tau bitendä sıyır kötüe yöri. Bäy, min äytäm, tön urtasında nindi sıyır kötüe monda, sıyırlar küptän avılda bit inde. Säläh babay bezgä häyerle tön teläp kaytıp kitkän ide bit. Min şulay aptırap torgan arada bezneñ ber kolınıbız närsädänder kurkıp çabıp kitte dä sıyır kötüenä barıp kuşıldı. Min artınnan yögerdem. Sıyırlar arasına kerep kittem. Ezlim, ezlim, ä kolın yuk ta yuk. Sıyırlarnı tuzdırıp bettem. Berzaman işetäm, kötüçe kıçkıra: «Şaytan algırı malay! Nişliseñ anda? Kil äle häzer ük!» Kildem. Tanış abıy tügel. Art sınıma çıbırkısı belän ber-ikene tamızıp almasınmı! Aynıp kitkändäy buldım. Karıym, ay digänem – koyaş. Tañ atıp kilä. Atlar da yuk, malaylar da. Uçak kına şul uk. Tik malaylar urınında nindider hatın çäy kaynatıp bulaşa.

– Ä sin, äkiyät tügel, digän ideñ, – dip, ışanmauçan karaş taşladı onıgı.

– Menä şul şul, äkiyättäge kebek kilep çıktı, – dide kart. – Min üzem dä moña gomer buyı añlatma ezlädem. Nihayät, nindider borıngı kitapka tap buldım. Andagı ber yazu mine kızıksındırdı. Öç malay töngelekkä at kötärgä kitkän. İrtä belän alarnıñ ikese genä avılga äylänep kaytkan. Öçençese kayda? İkäüneñ berse dä monı añlata almagan. Avtornıñ fikere buyınça, malay başka zamanga iltä torgan öyermä täesirenä eläkkän.

– Şul häl sineñ belän bulgan, diseñme?

– Şulay kilep çıga.

– Ä niçek üz dönyaña kire kayttıñ ätü?

– Kire kaytıp bulmadı şul inde, ulım. Sezneñ dönyada kalırga turı kilde.

– Babay, kara! – dide onıgı kinät. – Kolın. Bezneñ sıyır tiräsendä çuala. Kuıp cibärergä kiräk.

– Tukta! Barma anda, – dide babası, kuzgala başlagan onıgın tersägennän nık totıp.

Kolın, sıyır tiräsendä äylände-äylände dä, haman tizräk äylänä barıp, yukka çıktı.

GAYŞÄ ÄBİ

Nihayät, Gayşä äbi dä kötü karşılarga başın kütärebräk çıga ala. Bügen anıñ kızı belän kiyäve kayttı. Küñelen açıp söyläşer keşese bulmagan yalgız karçık öçen bu zur vakıyga ide. Yılına ber genä bula torgan, sagınıp-sargayıp kötep ala torgan vakıyga ide bu. Kaytasıları turında aldanrak häbär itmäüläre genä beraz küñelen kitte. Anıñ bit: «Änä kaytalar, menä kaytalar», – dip yörüläre, kaytırlarına niçä kön kaluın sanap, şul turıda kürşe-külän belän fiker alışuları üze ni tora.

Gayşä äbi, kızı belän bergä bulgan här minutınıñ qaderen belep, bu mizgellärneñ başka kabatlanmayaçagın añlap, söyläde dä söyläde:

– Teldän yazdırmasın Hodayım, iñ telägänem şul. Bezneñ avılda ber äbi yıldan artık teldän kalıp yattı. Nilär genä uylap, nilär genä añlap betmägänder bit inde ul. Ä ber süz äytä almadı. Gıybrät alıgız, yörgän cirläregezdä keşe belän aralaşıp, söyläşep yöregez. Tele bulıp ta telsez gomer uzdırgan keşelär bar. Bez bit bu dönyada kunak kına. Kunaktan kaytıp mäñgelek telsezlekkä küçkäç nişlärsez? Kışkı burannarda beryalgızım öydä utırganda uylıym: «Kaberdä yatu da şulay buladır inde»... Säğat tugız da tulıp kitkän. Gomer su kebek aga...

Kötü kaytıp, mallarnı urnaştırgaç, tagın çäy eçärgä utırdılar. Kızı çäy yasıy, Gayşä äbi söyli:

– Abıyıñ äytä ide: «Sin gomer buyı balalar belän genä eşlägäç, belmiseñ, dönya alay tügel ul». Çınnan da, pensiyägä çıgıp, keşelär belän aralaşa başlagaç kına añladım: dönya alay tügel ikän şul – äytteñ dä tıñladılar, sineñ kiñäş buyınça gına eşlädelär tügel ikän... «Döres tärbiyälämägänsez», – di abıyıñ. – Tapkır, ütken cavap birergä balaçaktan öyrätergä kiräk ide, häzer menä, äytäm digän süzemne dä äytä almıy kurkıp toram, çönki sin: bähäsläşmä, berkem belän dä talaşma, endäşmä, ukıtuçı balası tıynak bulırga tiyeş, dip öyrätteñ», – di. Başka sıyfatların uylamıy ul, sabır, uylap eş itüçän bulıp üsüe öçen rähmät äytmi.

İrtän toru belän kiyäve utın yara başladı, kızı bäräñge bakçasın utarga menep kitte. Berazdan Gayşä äbi, kızın da utınlık yanına çakırıp alıp, yäm-yaşel çiräm östendä aunap yatkan kayın tümärläreneñ berse östenä kilep utırdı. Kiyäve dä yal itärgä tuktadı. Avıl mäçete turında süz çıktı. Mulla bulıp elekke ukıtuçı, kommunist eşli ikän.

–Lenin babay şundıy akıllı bulgan üze, mäçetlärne nigä cimertkänder inde, – dide Gayşä äbi. – Äle dä küz aldımda: manarasın arkan belän tartalar. Äy halık cılıy. Ayı cirgä kadalıp kerep kitte. Kerep tä kitte, kap-kara buldı. Halık kargıy, ä ber süz äytä almıy, eçtän genä. Poprobuy äytergä, häzer OGPU alıp kitä.

Uram buylap ber karçık ütep bara ide, işegaldında utıruçılarnı kürgäç tuktadı da:

– Ä-ä, kızıñ kayttımıni, kürşe? – dide. – Kil äle monda.

Koyma yanında pışıldaşıp aldılar. Gayşä äbi tege karçıkka açulanıp kına cavap birde dä kızı belän «kiyäü-balakay» yanına kire kilde:

– Avılda şuşıñardan da çibärräk kız yuk ide, – dide. – Menä şul kız, irne hatınnan ayırıp, üzenä öyländerde. İnde ire ülde, balaları taraldı (kaytıp hälen dä belmilär), üze – tavık urlap, eçep, keşe munçasında kunıp, teläsä niçek kön uzdıra. Änä, äle dä: «Yartı ryumka gına närsäñ yukmı?» – dip sorar öçen çakırgan. Kunak bulgaç, eçälär, dip uylıy bugay. Ğailäne cimerep üze dä bähetle bulmadı, tege hatınnı da bähetsez itte. Bervakıt irenä: «Hatınıñ bigräk oyatsız kılana», – digän idem, ozak ta ütmi tegese yögerep kilep tä citkän. Kapka töbenä kiyerelep baskan da: «Kil äle, kil. Sin nigä mine oyatsız dideñ?» – dip akıra. «Oyatsız dimädem, oyatsız kılana didem», – min äytäm. Dörese şul bulgaç närsä dim inde? Menä tormış şulay inde ul. Anı törleçä yäşärgä bula. Akıl belän yäşäügä citmi inde. Ber cimerelgän tormışnı yañadan kaytarıp bulmıy şul ul. Şuña kürä ber-bereñneñ qaderen belep, mäñgelekkä bergä bulırga dip yäşärgä kiräk. Kem belän ak bulgansıñ, şunıñ belän kara bul.

Kiyäve törängä «cigelgän», kızı arttan totkan – bäräñge kümälär. Gayşä äbi, käcälären bakça başına taba kuıp bargan cirennän tuktadı da alarga karap tora başladı. Kızı:

– Azat, tukta äle, häl cıyıp alıyk, – dide. Änisenä karap yılmaep kuydı da: – Äti äytä ide: «Min ülgäç etlänersez äle, min yatarmın anda tınıç kına kölep – ähä, tartasızmı dönya yögen», diyä ide.

Gayşä karçık ta häter yomgagın sütärgä kereşte:

– Sin, Gayşä, min açulansam üpkälämä, siña açulanmıym min, sugış şulay itte mine, di ide ul. Avıl keşelärenä äytkän, min Gayşäne anıñ üze qadär altınga da alıştırmıym, digän. Monı miña ul ülgäç, anı cirlägän könne äyttelär. Menä niçek yäşägänsez ikän sez, dilär... Abıyıñ äytä, min dä kayvakıt ätiçä söyläp karıym, beräü dä kölmi, ä ul şunı uk söylägändä yatıp kitep kölälär ide, di.

Berazdan töşke aşnı aşarga kerdelär. Aşnıñ tozı ciñelräk bulıp çıktı. Bu uñaydan Gayşä äbi:

– Bezneñ ätineñ iñ äşäke süze «tozsız» ide, – dide. – Ber sügenmi ide. Nigä tozsız? Tozsız aşamlıknı aşap kara. Bernärsägä dä yaramagan, digänne añlata ul... Minnän alay uk bulmadı inde, läkin äti bezgä äytä ide, şat küñelle bulıgız, uynap-kölep yäşärgä tırışıgız, di ide.

Käcäse kıçkırgan tavışka yalt kına täräzägä borılıp karadı da, kızı käcä yanına yögergäç, kiyävenä:

– Äy, nigä ul käcälär belän canımnı cäfalıymdır inde, ber faydaları yuk... Kötüdä miña, nigä siña yalgız başıña sıyır, dilär. Min äytäm, min sezdän kimmeni, tota algançı totam äle. Ulım da şulay di, ätü sin yatıp avıruga sabışasıñ, ä yörsäñ yöriseñ äle, di. Peçänen kiteräm, tot, di. Tagın da: kötügä dä çıkmasam, avıl yañalıkların kayan beler idem?

Koyaş bayır aldınnan bäräñge dä kümelep bette. Çäy eçärgä utırdılar. Gayşä äbi:

– Menä şulay inde, eşläsäñ eş bula, eşlämäsäñ dä kön uza... – Çigüle tastımalına kulın sörtä-sörtä: – İ-i, monaularnı nigä çigep utırganmındır inde, tön yokılarımnı kaldırıp...

– Änkäy, – dide kızı çäydän soñ, – irtägä pilmän eşlärgä ide, it ütkärgeçeñ kayda ul?

– Äy, anı kürşelär alıp torgan ide, vatıldı, didelär dä kuydılar. Anı, vatıgın bulsa da kiteregez, dip äytäse kalgan da bit.

Bergä çaklar tiz ütä şul. Kızı belän kiyävenä kitär vakıt ta citte.

Menä inde kittelär dä. Artlarınnan hatlar oçtı:

«Azat kiyäü, Rämilä kızım!

Avılda bernindi yañalık ta yuk. Tik bez kazıgan koyınıñ suı bette. Bıyıl bik nık yañgır buldı. Härkön yaudı. Şulay da koyıda su yuk.

Ber-beregezneñ qaderen belep, kügärçennärdäy görläşep, sandugaçlarday sayraşıp yäşärgä Alla Täğalädän telägez. Doşman süzenä ışanmıyça, ber-beregezgä ışanıp, bereñ äytkänne ikençeñ tıñlap, küñelle itep yäşägez.

Bügen gömbägä bardım, opyata cıyıp kayttım. Közge urmanda yörep kaytu üze ber şatlık bit».

Kışlar citte, Gayşä äbi yazdı:

«Kışkı ozın tönnärdä sezne uylap utıram.

Tönlä bik katı buran buldı. Öy işegen kar kümep kitkän. Ällä küpme çıga almıy utırdım. Uramnan ütep baruçılarga täräzä şakıp, keşelär kazıp çıgardı.

Yörgän yulıgızda färeştälär kanat cäysen. Min şulay izge teläklär belän yäşim, isän çakta. Ülep kitsäm, sezgä teläk teläp bulmas bit, gomerne belep bulmıy».

Tagın yazlar citte:

«Azat kiyäü, Rämilä kızım!

Könnär matur, şomırt çäçkä ata, bakçada koşlar sayrıy.

Çebeşlär algan idem, ülep betep kilälär inde. Äniläre bulmagaç, cılı yuk bit. Könnär suıttı.

Bäräñge utırtsam, eş äzräk ciñeläyer ide. Koyıda su küp. «Çigan» Gaynekamal apanıñ ulı öylärenä ut törtep yandırdı, kiç, kötü kaytkanda.

Närsä iskä töşä şunı yazam, tärtipsez, gafu itegez.

Sıyır bozaulamagan äle, sötsez bik kıyın, maslozavod söte tämsez.

Ber-beregezne tıñlap, ihtiram itep, här eşne kiñäş belän eşlägez. Keşe gomere çäçkä genä bit, yäşlekneñ qaderen belegez. Teatrga da barıgız, niçek tä vakıt tabıgız. Akkan sular kire kilmi.

Kiçä bez Ufaga teatr kararga bardık. «Ay bulmasa yoldız bar», digän pesa karadık. Bik küñelle buldı, kön dä matur ide. Avtobus alıp bardı, alıp kayttı.

Hatka yazıp süzlär betmi inde, isänlek belän küreşep söyläşergä nasıyp bulsın».

Cäylär citte. Hatlar oçtı da oçtı:

«Azat kiyäü, Rämilä kızım!

Kiçä abıyıñ peçän kiterde. Yärmi malayı bulıştı. Bügen utınnı kistelär. Urmandagı utınnı urlagannar.

Üz öyegezdägene keşegä söyläp yörmägez, kızım, närsä bulsa da üzegez urtaga salıp söyläşegez.

Dönyanıñ çige bulmagan kebek, näfseneñ dä çige yuk, bulganı belän kanäğat bula belergä kiräk.

Sezne köttem dä köttem. Sez, kayta almıybız, dip hat yazgaç, hatnı ukıgaç, bik kıyın buldı. Ä närsä äytäseñ, ber süz äytep bulmıy, härkem üze belä...»

YaRDA

Elga buylap sal kilä.

Nindi yılga, nindi sal? Hikäyälärdä härtörle yılgalar inde küp tapkır tasvirlangan. Min, ozak uylap tormastan, sularında üzem koyınıp üskän Zur Ik yılgasın alırga buldım. Çönki vakıyga da näq şuşı yılga buyında bara. Ukuçı isä üze belgän başka berär yılganı isenä töşerä ala.

Sallarnıñ da törlese bula bit äle. Monda da ukuçı irekle, teläsä nindi salnı küz aldına kitersen, hikäyä barışı öçen monıñ bernindi ähämiyäte yuk. Ä min, gafu itäsez, kayçandır üz kullarım belän yasagan salnı alam. Plastik şeşälärne kapçıklarga tutırıp, şundıy altı kapçıknı ber-bersenä bäyläp eşlägän salnı. Çönki näq menä şundıy sal östendä min bervakıt keçe kızım belän Zur Ik buylap säyähät kılgan idem.

Menä häzer dä...

Elga buylap sal kilä. Sal östendäge yeget kırın töşep yatkan da ällä nindi, ällä nindi uy-fikerlär eçenä kerep batkan.

«Kızık ta inde sin, keşe, – dip uylana ul üzaldına. – Kön dä kürep torgan iñ gadi närsälärne dä añlap ölgermiçä uza gomereñ. Menä bu yılganı gına alıyk. Monnan da gadiräk berär närsä barmı? Bormalı çokır, şul çokır buylap su aga. Su, bilgele inde, östän aska taba aga. Tau bitendäge çişmälärdän urgılıp çıga da... Ä menä bu urında inde soraular tua. Niçek soñ ul çişmälärneñ suı ber dä betmi? Kayan kilep tora? Nindi köç okean suların kire öskä kütärä? Nindi cir astı yulları buylap su, sözelep, eçärgä yaraklı bulıp, yañadan çişmä başına kayta?»

Röstäm, agımnıñ köçäyä başlavın sizep, torıp utırdı. Sal östendä yatkan kolgasın aldı. Turayıp basarga cıyınganda gına karaşı suga töşte. İhtıyarsızdan artka taypılıp kuydı: sal astına, borgalana-borgalana, zur yäşel yılan kerep bara ide. Tekälebräk karagaç, yalgışın añlap, balalarça eçkersezlek belän kölep cibärde. Yılan digäne suüsem ikän bit.

Eget turayıp bastı. Yak-yagına küz taşladı. At dugasın häterlätkän borılışka yakınlaşıp kilä ide ul. Yılganıñ borılıştan soñgı dävamı da monnan kürenep tora: änä, ul urında tekä yar. Yegetneñ karaşı säyer ber küreneşkä yulıktı. Borılış barlıkka kitergän yarımutraunıñ muyıntıgın kisep, ozın gına çokır suzıla. Anıñ bu yak başın inde ülän basıp ölgergän, ä yaña kazılgan tege yak başında ber kart kıymıldıy.

Şulçak salnı köçle agım eläkterep aldı häm, bärep vatarga telägändäy, uñ yaktagı tekä yarga taba etä başladı. Yeget, kolgası belän yılga töben kapşıy-kapşıy, agım belän tartkalaşırga kereşte. Kart küzdän yugaldı. Yar başında berniçä avıl öye kürenep ütte.

Borılışnı ütügä, älege dä bayagı kart kürende. Ul köräk belän cir kazıy bulıp çıktı.

«Ni pıçagıma ikän inde bu çokır monda?» dip soradı yegetneñ kızıksınuçanlıgı. «Nigä kiräk äle ul siña? Yulıñda bul!» dip boyırdı akılı.

Läkin, keşelärdä yış kına bula torgan ğadät buyınça, kulları akılına tügel, nindider başka boyırıkka buysınıp eş itä ide kebek: ozak ta ütmäde, sal yarga kilep terälde.

– Babay, sugış bette bit inde, närsägä bu tranşeya?

– Sugış berkayçan da betmi ikän ul, ulım.

Körägen cirgä kadadı da, ayakların çokır eçenä salındırıp, çirämgä utırdı. Röstäm dä anıñ yanına kilep çügäläde.

– Şulay da, närsägä bu çokır? – dip turıdan-turı soradı yeget.

– Äle genä bezneñ avıl yanınnan uzdıñmı? Närsä uylıysıñ?

– Öyläregez yarga bigräk yakın utırgan.

– Menä şul şul. Yazgı taşu yıl da ike-öç öyne alıp kitä. Avıl betep bara inde.

– Min döres uylıymmı? Bu çokır, dimäk...

– Üzemä ant itep äyttem: yılganı şuşınnan borıp cibärmiçä ülmim, dip. Cide yıl kazıym inde.

– Cide yıl? Berüzegez? Köräk belän? – Röstämneñ gacäplänüe çiktän aşkan ide. – Buldozerga monda ber könlek eş bit. Bezneñ zamanda inde...

– Büldizer? Bar, sorap kara sin anı, büldizernı. Äye, birde di anı siña persidätel.

Bu bäläkäy genä buylı, koyaşta yanıp karalgan kakça yözle, zäñgär küzle kart Röstämgä kayandır tanış ide kebek. İsenä genä töşmi. Nihayät, soradı:

– Babay, rayon gazetasında yazmadılarmı sezneñ turıda?

– Yazgannar ide. Ciñü köne uñayınnan.

Kart «yalt» kına avıl yagına taba küz taşlap aldı. Asılma küper buylap ber äbi çıgıp kilä ide.

– Änä, minem karçık kilä, – dide. – Sin kitmä, enem, yäme, häzer çäy eçärbez.

Kartlarga has bulmagan citezlek belän tordı da pıskıp yatkan uçak östenä çıbık-çabık ırgıttı. Çäynegen taganga elep kuydı. Tirä-yakka yäm kerep kitte. Röstäm üzen kunakka çakırılgan kebek his itte.

– Menä şulay inde, enem, sugışta da şuşındıy uk çokırlar kazudan baş çıkmagan ide.

– Babay, yalgışmasam, sezneñ kükrägegezdä orden ide. Anı närsä öçen birdelär?

– Yözä belmägän öçen.

– Gazetada alay yazılmagan ide bugay.

– Kem andıy närsäne gäzitkä yaza inde. Häbärçegä söylägän idem söyläven... Näq menä şuşı urındagı kebek, yılga aryagında bezneñ platsdarm ide. Bervakıt nemets kısrıklıy başladı. Başnı kütärer häl yuk, böten tör koraldan yaudıra gına. Komandir ülde, komissar katı yaralandı. Kön azagına rotadan nibarı unlap keşe kaldı. Nihayät, çigenergä prikaz kilde. İptäşlärem suga taşlandı, ä min yözä belmim. Batıp ülgänçe atıp üläm, didem dä, kaldım. Yaralanıp, añımnı yugaltkanmın. Tönlä üzebezneñ razvedçiklar tabıp algan... Frontta, minemçä, gäzitlärdä yazıla torgan patriotizm beräüdä dä bulmadı. Monda nindider miñgeräülek turında gına süz barırga mömkin. Böten närsäne kotılgısız dip kabul itäseñ. Şulay bulırga tiyeş, başkaça bula almıy. «Katyuşa» snaryadları üzebeznekelär östenä töşep şartlagan oçraklar da buldı. Çastlar alga kitä, ä bolar ul turıda belmi.

Kartnıñ «yözä belmägän öçen» digänen yeget, bilgele inde, şayartu dip añladı. Şuşındıy yılga buyında yäşäp niçek yözä belmi inde?

Menä äbi-karçık ta kilep citte. Tagın buldozer turında süz kuzgaldı.

– Kul belän kazırga künekkän inde bez, kanıbızga señgän inde ul bezneñ, – dide karçık. – Üz vakıtında min rayon yulın tözüdä katnaşkan idem. Nosilkalar belän taşıybız balçıknı. Norma birelä. Hisapçıga ülçärgä caylı bulsın öçen, şakmak formasında kazıp alırga kuşıla. Äy küñelle ide! Yäşlär barıbız da, bergä eşlibez. Töne buyı yoklamıy uynap çıgabız. Yatarga da ölgermibez, Stalin Minnegali tipkäli-tipkäli uyata da başlıy: «Torıgız, tor, yaffaymatlar! Eşkä! Min kuşmagan sezgä töne buyı yörergä».

Elga buyına çır-çu kilep bala-çaga töşte. Tirä-yak kölü, su çäçrätü avazları belän tuldı. Sıyır mögräde. Kötüçe çıbırkısı şartladı. Böten tavış ta, buş miçkädäge şikelle, yañgırap işetelä ide.

Şulçak, yılga buyı avazlarına dissonans kertep, nindider yat tavış işetelä başladı. Başta bu tonık kına görelte ide. Läkin ul, köçäygännän-köçäyä barıp, anıñ traktor tavışı ikäne añlaşıldı. Küp tä ütmi ul tiräklär arasına da kilep kerde. Häm, başka tavışlarnı ciñep, tirä-yakka üze genä huca bulıp yañgırarga totındı.

– Närsä, babay, «yartı»ñnı äzerlädeñme? – dide traktorçı, kabinasınnan töşär-töşmäs.

– Küpme äytergä siña? – dide kart. – Kiräkmi miña alay, üzeñ telämägäç. Sinnän başka da kazıp beteräm min anı.

– Yugıysä, ber säğatlek eş inde bu miña. Ä bolay sin tagın öç yıl etlänäseñ äle.

– Etlänsä ni, sineñ anda ni eşeñ?

Şulay dide dä traktorçıga artın uk borıp utırdı. Miç eçendäge yalkın kapkaç tişekläre aşa niçek çagılsa, Röstämneñ yöräk utı da küzlärendä şulay çagıla ide. Anıñ sikerep torası häm, traktorçını cilkäsennän alıp: «Sin, yeget, kem belän söyläşkäneñne beläseñme?» – diyäse kilä başladı. Kart, yegetneñ omtılışın sizep, anıñ tezenä kulın saldı:

– Kiräkmi, – dide. – Dinsez ul. Alladan da kurıkmıy, üz küçäre dä yuk. Andıylarnı, kük belän cir arasında, dilär. Sin anı inde yodrık belän genä turı yulga çıgara almıysıñ.

Röstäm tınıçlana töşte, kart turında uyladı. Kartnıñ bit bu keşegä burıçlı bulıp kalası kilmi. Hätta ul anı kürergä dä telämi.

Ul arada karçık, kartına sizdermi genä, üze belän alıp kilgän bukçaga ürelde. Imlap kına traktorçını çitkäräk, tiräk artına çakırıp aldı. Bukçadan şeşä çıktı, ul traktorçı kulına küçte. Karçık, kulları belän işaräläp, şeşäne kartka kürsätmäskä kuştı. Şeşä şunduk traktorçınıñ tirän kesäsenä kerep çumdı...

– Ni buldı moña? – dide kart, buldozernıñ kazıy başlavın kürep. – Akılı alışındı mällä bu bändäneñ?

Ber säğattän eş tä bette. Häm, tegendä-monda işelep töşkän balçık kisäklären alıp taşlagaç, çokırnıñ buyınnan-buyına üzenä yaña yul yarıp, tar gına yılgaçık ta aga başladı.

Kart yanına kötüçe kilde.

– Täki üzeñneken itteñ, ä! – dide.

Kart, anıñ belän söyläşep torunı kiräk tapmıyça, körägen, çäynegen aldı. Kitärgä cıyınıp:

– Karçık... – dide.

Häm kittelär. Kötüçe:

– Beräü dä anıñ kazıp çıgaçagına ışanmadı, kölälär genä ide...

Eget, kötüçeneñ dönyada barlıgın da onıtıp, kart belän karçıknıñ arkalarına tekälde.

Tormışnıñ avır yögennän bögelä töşkän bu arkalar... Närsä beländer üzlärenä tarta ide alar.

Rässamnarnıñ kartayıp, käkräyep betkän tiräklärne yaratuın añlamıy ide Röstäm. «Nigä inde matur, zifa buylı agaçlarnı töşermäskä?» – dip uylıy ide. Menä häzer, şuşı minutta gına añlıy başladı: kart agaçlarnıñ bit tarihı bar, ütkän yulı, artta kalgan gomere bar. Änä şunıñ belän alar üzlärenä tarta, bez añlap ta citkermägän yullar belän küñellärne tazarta, çişmä başına alıp kayta ikän bit.

SİRTMÄLE KOE

Bayıp baruçı koyaşnıñ irkäläüçän nurlarına izräp, şuñardan naz alıp utıruçı öylär, avılnıñ berdänber kürenekle korılması bulgan sirtmäle koyı, yılga buyı tiräkläre häm arırak – tau tezmäläre. Ul, pumalasın kulındagı çüpräkkä sörtä-sörtä, äle şuşı avıl küreneşenä, äle kartinasına karap, çagıştırıp tordı. «Yarıysı gına bugay, yarıysı gına», – dip, üzaldına söylänep aldı. Läkin anı bu gına kanäğatländermi ide äle. Anıñ uyınça, bolar barısı da nindider töp vakıyganıñ, töp fikerneñ fonı bulıp kına hezmät itärgä tiyeş ide.

Şulçak tirä-yak canlanıp kitkändäy buldı. Kaydadır nindider tavışlar, häräkätlär tudı. Ä-ä, avıl oçınnan sıyır kötüe töşep kilä ikän bit. Mäcit tiz-tiz sıyırlarnı, ozın çıbırkısın österäp, akrın gına atlap kilüçe kötüçene töşerä başladı.

Eşen tämamlagaç, iğtibar belän räsemenä karap tordı. Mäğnä ezläde. Läkin üze telägän tiränlekne haman da tapmadı äle.

Timer çılbır çıñlavı anıñ uyların bülde. Yäş kenä hatın, zifa buyın bögä töşep, yalan ayakların cirgä nık teräp, koyıdan su ala ide. Talgın gına iskän kiçke cil anıñ külmäk itägen cilferdätä, şärä ayakların sıypaganday itä.

Mäcit: «Menä bit min ezlägän mäğnä!» – dip kıçkırıp cibärüdän soñgı çiktä genä tıyılıp kaldı. Anıñ küñelendä köy tudı. Ozaklamıy köy anıñ böten barlıgın yaulap aldı. Nigä ul muzıkant tügel? Şuşı kabatlanmas mizgel ütteme, havada erep yuk bula bit bu tılsımlı avazlar. Ul aşıga-aşıga üzen ilhamlandırgan küreneşne käğazgä küçerä başladı.

Vakıt digän töşençä yukka çıktı. Buyaular, üz urınnarın belep, üzlärennän-üzläre töşep yata ide kebek.

Ul, kartinanıñ äzer ikänen kürep, pumalasın yartı yulda tuktatıp kaldı. Işanmıyça, ozak kına karap tordı. Nihayät, başınnan furackasın saldı da, böten köçenä seltänep, ayak astındagı çirämgä bärde. Agaç botagında utıruçı karga, anı kualar dip uylap, yalkau gına kanatların cäyep cibärde häm yılga buyına taba oçıp kitte.

Şulçak yan kapkadan hatını Miläüşä kaytıp kerde. Kızıksınıp, ireneñ planşetına küz taşladı. Räsemne kürü belän kara koyılıp töşte.

– Yä, Hoda, – dide. – Älege dä bayagı hatın-kız sını. Utın yarılmagan, peçän kiterelmägän... Monısı kem inde tagın? Tege, ür yakka kilen bulıp töşkän Çäükäme? Karar cire bulsa ide.

Galämne mizgel eçendä kara bolıt kapladı. Ayak-kulların sülpänlek, ihtıyacsızlık kol itte. Şäm sünde, köy ülde.

Hatını, süzläreneñ näticäse belän kızıksınıp ta tormastan, öygä kerep kitte. Mäcit, başına tayak belän sugıp miñgeräülätelgän keşedäy çaykala töşep, utınlıkka taba yünälde. Kulına balta aldı. Üçen agaçtan alırga telägändäy, bar köçen kuyıp utın yarırga kereşte.

Şıbır tirgä batıp, beraz tınıçlangaç, tümär östenä utırdı. Nibarı berniçä minut elek küñelen cilkendergän, cihan kiñlekläre buylap säyähät ittergän köyne häterenä töşerergä tırıştı. Buldıra almadı.

– Mäcit, – dide hatını tupsaga çıgıp, – kayda sin? Utın kertäseñme inde, yukmı?

Ul töş kürä ide kebek. Utın kertep yañadan çıktımı, ällä şul utırudan haman utıramı, häterlämi. Anı kızınıñ tavışı añına kiterde:

– Äti, kapkanı aç äle, min sıyırnı alıp kayttım.

– Äy, kızım, – dide ätise, etyudnigın sıyırdan kaplap baskan kileş, – köne buyı sine kürgän dä yuk. Kaylarda yöriseñ şulkadär?

– Su buyında uynadık ta, annan, açıkkaç, tauga menep ciläk aşap töştek. Şunnan yılga buylap avıl oçına qadär bardık... Äti, Aliyä äytä, aña ätise söylägän, avıl oçında elek su tegermäne bulgan, di. Şulaymıni?

– Äye, kızım, şulay. Sabircan tegermäne dip yörtälär ide anı. Häydär abıyıñ belän irtädän kiçkä qadär şunda uynıy idek inde.

– Malay-şalay kebekme?

– Malay-şalay idek bit inde ul çakta. Häydär abıyıñ ällä biş yäşendä ük general bulgan diseñme?

Kızı şarkıldap kölep cibärde:

– Küz aldına kiteräm: furackası cilkäsenä qadär töşkän, çalbarı muyınına qadär mengän general.

– Äydä ikäü bozaunı ezläp kaytabız, şunda söyläşerbez dä, – dide ätise.

Tar gına basma buylap yılga aşa çıktılar. Citäkläşep, tau başına mendelär. Tau sırtı buylap bara torgaç, avıl oçına qadär cittelär.

– Änä tegendä çüplekne küräseñme? Şunda ide inde su tegermäne. İñ yämle urın ide ul elek, – dide ätise. – Änä, yar astında ike baganası gına tırpayıp kalgan. Şul baganalar östendä zur su tägärmäçe ide. Ul şagır-şogır äylänä. Eçtä tegermän taşı döber-şatır cenlänä. Stenalar, idän-tüşämnär der selkenä, menä-menä cimerelep töşä diyärseñ. Çista gına kiyemnän igen kütärep kerep kitkän abıylar baştan-ayak onga batıp çıgalar. Äyterseñ alarnı da tegermän taşı aşa ütkärälär. Bervakıt Sabircan babay bezneñ yanga kilde dä: «Äydä, küräsegez kiläme tegermänneñ niçek eşläven?» – di. Bez «ık-mık» dip torgan arada kullarıbızdan eläkterep tä aldı, kerep tä kitte. Kerü belän kemgäder: «Onıñ tügelä bit, nik karamıysıñ?» – dip kıçkırdı häm, bezne selkenep torgan idän taktası östendä kaldırıp, älege keşegä bulışa başladı. Moña qadär cir teträüneñ närsä ikänen belmägänbez ikän äle bez. Az gına kuzgalsak ta, cähännäm upkınına töşep kitärbez kebek ide. Ber-berebezgä çat yabıştık...

– Sezneñ balaçak nindi kızık bulgan, – dide kızı. – Ä sin tegermänneñ räsemen yasıy alır ideñme?

– Älbättä, – dide ätise.

Küz aldına şunda uk kartina kilep bastı. Änä tegermän. Tegermän aldındagı eskämiyädä, ayagın ayakka salgan da, cirän mıyıgın böterep Sabircan babay utıra. Artkı planda taular. Tau başında Mäcitneñ kızı basıp tora. Köçle cil anıñ külmäk itägen yolkıpmı yolkıy.

– Ä-hä-hä-äy! – dip kıçkırdı Mäcit, aldında cäyelep yatkan avılga işetterergä telägändäy. Kızın kultık astınnan eläkterep aldı da baş oçına kütärep äyländerä başladı. Kıznıñ kölüe çişmä çıltıravın häterlätä ide.

...Mäcit tön urtalarında uyanıp kitte dä, nigä uyandım äle, dip uylap yata. Küñele tıngısız, yöräge aşkınıp tibä. Hatını kayda soñ, nigä yanında tügel?

Töş kürgän ikän bit.

Töşendä ul, böten närsägä ışanıçın yugaltıp, hatının taşlap kitte. Bötenläygä dip kitte. Çönki mähäbbät sünde, yukka çıktı, dip uyladı. Ä kızı anı yugaltkan. Kötkän, ezlägän...

Nihayät, kızınıñ sagış dulkınnarı, cir şarın arkılıga-buyga aykap yöri torgaç, ätisenä barıp ireşte. Häm menä ul öye aldında. Busagada kızı belän hatını basıp tora. Alar, anı kürü belän şatlanıp kul bolgıy başladılar. İşegaldında kiñ genä kül. Kızı, külgä iğtibar da itmiçä, su çäçrätep tup-turı aña taba yögerä. (Ul kül tügel, kiçäge yäşenle yañgırdan kalgan küllävek ikän). Hatını da, yılmaep, anıñ kilep citüen kötä. «Min alarnı çınnan da taptımmı, ällä bu töş kenä bulıp, çınında mäñgegä yugalttımmı?» – dip uylıy Mäcit, kıyusız gına alarga taba atlıy başlap.

CÄNLEK SIRTI

Tınlıknı yarıp, korı botak sındı. Kiyem östennän yafraklar şuıp uzganday buldı. «Nemets» artı belän kilep çıktı. Vakıt! Äylänep karasa, soñ bulaçak. Bulat şım gına aña yakınlaştı. «Nemets»nıñ arkasına agaç avtomatın teräp: «Tr-r-rt!» – dip kıçkırdı. Tegese, kötelmägän bu häldän dertläp kitep, çügäli başlagan ide, şul uk mizgeldä üzen kulga alıp, kire bastı.

– Sin üldeñ, yıgıl! – dip boyırdı Bulat, «ülärgä» telämägän «doşman»ına açuı kilep.

– Ülmädem min, sineñ patronıñ yuk, – dip bähäskä kerde tegese. – Ä menä sin üldeñ, – dide, Bulatnıñ kükrägenä agaç kincalın törtep.

– Sin çınnan da añgıramı, ällä kılanasıñ gınamı? Kem inde sugışka patronsız yöri?

– Yöri ikän şul änä, miña babay söyläde.

Şulvakıt agaçlık buyınnan ütep baruçı kızlarnıñ berse:

– Bulat, ätiyeñ ayu atıp alıp kaytkan, – digän häbär ırgıtıp kitte.

Cavapka, içmasam, «şılt» itkän ber genä tavış işetelsen! Beräüneñ dä yäşerengän urının açası kilmi ide.

Vakıt sagız kebek suzıla başladı. Suzıldı, suzıldı... Nihayät:

– Malaylar, – dip kıçkırdı «beznekelär»neñ komandirı, – bügengä beräü dä ciñmäde dip isäplik, dävamı irtägä.

– İrtägä bit Sabantuy, – dip islärenä töşerde berse.

– Bulsa ni, Sabantuydan soñ uynap bulmıymıni?

Monısına inde beräü dä karşı töşmäde. Ä bu – vakıtlı solıhka kul kuyıldı digänne añlata ide. Barısı da ber kubıp, inde küzdän yugalıp ölgergän kızlar artınnan Bulatlarnıñ öyenä taba çaptı.

...Arbada, cansız gäüdäsen küllävek kebek cäyep, zur yöntäs ayu yata ide. Şul uk arbanıñ artına çılbır belän ayu balası bäylängän. Ul tartkalana, bärgälänä. Art ayaklarına basa da, bernärsä dä añlamıyça, häräkätsez yatkan änisenä karap tora. Şunnan, bala-çaganı kurkıtıp, kızlarnı çäreldätep, çılbır mömkinlek birgän qadär arada tegeläy-bolay yörenep ala.

Ayunıñ küz alması östendä, hucalarça atlap, çeben yöri. Menä ul bezläp kütärelde dä, monısı da mineke digändäy, anıñ tanavına barıp kundı. Bulat üzen çit keşelärneñ işegaldına kilep kergändäy toydı. Çäbälänep etläre örä ide. At tugarıp yatuçı ätise belän küzläre oçraştı. Bulat belä ide: bu ayu bik küp keşelärneñ malına zıyan kiterde. Şul ayunı ätise, nindider häyläkär yullar belän aldap, üterä algan. Keşelär aña rähmät äytäçäk. Läkin malaynıñ karaşı: «Nigä kiräk buldı inde bu?» – dip soradı. Ätise moña cavap birä almadı, küzlären çitkä bordı.

...Sabantuynıñ canı, anıñ üzäk tamaşası bulgan köräş yalanayaklı, yalan başlı keçkenä balalardan başlanıp kitte. Alarnı, şayartıp, uyın-kölke süzlär äytep häm maktagan bulıp, neçkä genä beläklärennän citäkläp yäki cilkälärennän etärgäläp, berse artınnan ikençesen mäydan urtasına çıgara tordılar. Yıkkanına da, yıgılganına da batır iseme birep, çıkkan bersen arzanlı sabın, çigelmägän kulyaulık, agaç saplı päke häm konfet kebek äyberlär belän büläklädelär. Keşelär berkadär köleşep, küñel açıp algannan soñ, mäydanga zurraklarnı çıgara başladılar. Menä çirat Bulatka da kilep citte. Bu tugız yäşlek bala, üzen bik olısıman totıp häm matur gına yılmaep, äle halıkka, äle üze belän köräşkä çıkkan açık izüle yuan gına malayga karap tordı da, kulındagı sölgene tiz-tiz belägenä çornıy başladı. Keşelär anıñ häräkätlären kızıksınıp küzätä ide. Köräşne alıp baruçı:

– Yäle, enekäş! – dide dä, Bulatnıñ arkasına törtep kuydı.

Bulat, tiz genä iyelep, karşısında basıp torgan balanıñ bilennän eläkterep aldı. Alar, ber-bersen koçaklap, mäydan urtasında etkäläşep yöri başladılar. Ozaklamıy Bulat tegene kütärep tä taşladı.

Şulçak böten alannı yañgıratıp:

– Kaçtı! Änä çaba, änä! – digän tavışlar işetelde.

Şul uk mizgelneñ eçendä, muyınındagı çılbır kisägen çıñgıldatıp, köräş mäydanına ayu balası tägäräp kilep kerde. Bulatka karşı çıkkan köräşçedäy, malaynıñ aldına uk barıp, artkı ayaklarına bastı. Halık «ah!» itte. Kemder kölep:

– Menä siña! Mä! Ya, batır yeget, ayu balası belän köräşep kara inde, – dide.

Ayu balası ber genä sekund şulay katıp tordı da, yañadan dürt ayaklanıp arı tägäräde. Bulatnıñ ätise anıñ artınnan yögerä ide. Läkin yırtkıç citezräk bulıp çıktı. İke sikerüdä yuan ber tiräk yanına barıp ta citte, tuktap ta tormastan ürmäläp menep tä kitte. Häzer inde anı totıp kara. Kem batırçılık itep yırtkıç yanına menär?

Bernärsä dä üzgärmäde kebek. Şul uk koyaşlı matur kön. Yılga yagınnan iskän cil dımsu-rähät hava alıp kilä. Agaç külägälärendä cıyılıp-cıyılıp utırgan keşelär söyläşälär, köleşälär... Şulay da ayu balasınıñ irektä yörüe, kötmägändä kilep çıgıp östeñä taşlanu mömkinlege küñellärgä berkadär şom sala. Keşelär vakıt-vakıt tirä-yaklarına karangalap kuya başladı.

Bulat üz tiñnäre arasında ciñüçe bulıp çıktı. Büläkkä birelgän päke anı küklärgä çöyde: näq şundıy päke turında küpme hıyallanıp yörgän ide bit. Läkin köräş mäydanı eçennän çıgu belän ul ayu balasın isenä töşerde. Ayu balası menep kitkän agaç yanına barıp, öskä karadı. Anda bernindi can iyäse dä kürenmi ide. Kayda soñ ul? Menä bu kuaklık artındamı? Ällä änä tege ülän arasındamı? Kapıl kilep çıgıp östeñä taşlansa... Päke onıtıldı, berdänber çınbarlık bulıp ayu balası kaldı. Çönki ul, tik ul gına malaynıñ barlık kiçereşläre belän idarä itä başladı, ul gına alarga huca bulıp aldı. Bulat mäydanda ireşkän yugarılıgınnan yıgılıp töşkändäy buldı.

Şulvakıt kemder:

– Änä ul! Änä! Urmanga taba çaptı! – dip kıçkırdı.

...Bu vakıygalardan soñ yıldan artık gomer uzdı.

Bulat kapka töbendä basıp tora ide. Ber tägärmäçle ör-yaña kul arbasına enesen utırtıp, kürşe malay kilep çıktı. Masayuınnan Bulatka äylänep tä karamıyça, cil tizlegendä ütep tä kitte. Bulatta şundıy uk arba yasau teläge tudı.

Yartı kön tägärmäç ezläde.

Tägärmäç hiç uylamagan cirdän, abzar buyındagı kıçıtkan arasınnan tabıldı. Şulçak kapkadan, zur korsagın kiyerep, ätise kilep kerde.

– Äti, – dide ulı üpkäläüçän tavış belän, – tege ayu balasın kararga barırbız dideñ dä, haman barmıybız.

– Äye şul, – dide ätise uyçan gına.

Şulay dide dä tupsaga barıp utırdı.

– Äydä, irtägä barıyk, – dide ul canlanıp. – Bügen cıyınıyk ta. Aklandagı solı başaklangan di, şunda kürgännär anı.

Bulat kuanıçınnan sikerep ük kuydı. Kulındagı tägärmäçen kire kıçıtkan arasına attı. Ätise yanına yögerep kilde.

– Äti, äti! – dide tını kısılıp. – Min üzemneñ bäläkäy ryukzaknı alam, yäme?

Ähtiyär üzeneñ şuşındıy uk balaçagın häterläde. Ul säyähätçe bulırga, cir şarın arkılıga-buyga aykap çıgarga hıyallana ide. Ämma anıñ hıyal dulkınnarı tormışnıñ taş kıyalarına kilep bärelde. Bärelde dä yarsıp-yarsıp alarnı cimerep taşlarga teläde. Ä kıyalar bireşmäde, alar üz gomerendä andıy gına dulkınnarnı küp kürgän ide inde. Häm menä ul – geografiyä ukıtuçısı. Häzer ükenmi dä kebek. Läkin vakıt-vakıt yöräk digän närsä aşkınıp-aktarıp tibärgä totına. Andıy çaklarda yä balıkka, yä sunarga barıp kaytırga kiräk, başka dävası yuk. Ulın da öç yäşennän üze belän ala başladı. Hatını üpkäli ide: «Ulın ala da çıga da kitä. Üz rähäte rähät. Ä min? Min sezgä kem? Aş peşerüçe dä ker yuuçımı? Minem dä dönya küräsem kilmimeni?» Ähtiyär, berär kön hatını köyenä yörgän bulıp, anıñ uyaulıgın yoklata da, tüzemlege şunnan da artmıy, tagın ulın iyärtep çıgıp kitä.

...Urman yulı, gayät zur yılan şikelle bögelä töşep, tau başına ürmäli. Yul buylap ike säyähätçe kilä. İkeseneñ dä arkasında ryukzak. Östävenä, ir keşeneñ muyınına mıltık asılgan. Anıñ artınnan atlauçı malaynıñ cilkäsendä tayak, häm ul kulların şul tayaknıñ ike başına salgan: şulay itsäñ tauga menüe ciñelräk bula, dip, anı ätise öyrätkän.

Urman eçe inde şaktıy karañgı. Ä küktäge samolet, küzlärne kamaştırıp, yaltırap kürenä. Dimäk, andagı keşelär öçen koyaş äle bayımagan.

– Äti, – dide Bulat, – oşamıy miña başkalar kebek yäşäü.

– Ä niçek yäşi alar?

– Üzeñ beläseñ. Mäğnäsez, niçek turı kilde şulay.

– Ä sin niçek yäşär ideñ?

– Belmim, tik başkalar kebek tügel.

Beraz däşmi bargannan soñ:

– Ä sineñ başıña şundıy uy kilmime, – dide yänä ulı, – bälki, keşe bulgançı, hayvan bulıp tuuıñ yahşırak bulır ide?

«Üz fikerläre mikän bu, kayandır işetkänen kabatlıymı? – dip uyladı ätise, ulınıñ soravına cavap birergä onıtıp. – Ä şulay da kaydan bu uylar?»

Yulçılar, tau başına menep citkäç tuktap, allarında cäyelep yatkan taularga, taularnıñ kürke bulgan urmannarga soklanıp karap tordılar.

Alar basıp torgan tau Cänlek Sırtı dip atala ide. Ul, çınnan da, sırtın avıl yagına salıp, ayakların Saratülgän çişmäsenä taba suzıp yatkan nindider yırtkıçnı häterlätä ide. Yırtkıçnıñ algı ayakları belän artkı ayakları arasında urmannan azat kiñ genä uysulık bulıp, anıñ urta ber cirendä yalgız kayın utıra.

Berniçä yıl elek kenä yalgız tügel ide äle ul. Yanındagı mähabät imän cil-davıldan saklıy ide, anıñ kuyınına uk kerep sıyıngan kayın kürenmi dä ide. Auçılar, urmanga taralır aldınnan: «Auga «näticä» yasar öçen şuşı imän töbendä oçraşabız», – dip süz kuyışa ide. Yäşen attı imänne. Häzer ul, kayın aldında gafu ütengändäy, urtalay bögelep töşkän häldä katıp kalgan.

Säyähätçelär yul buylap uysulıkka töşte. Älege küpne kürgän par yanınnan uzdılar. Şunnan, urman eçenä kerep kitep, yulsız-nisez bara başladılar. Botaklar astınnan sak kına iyelep uzdılar. Cirgä avıp, inde yartılaş çeregän häm kölsu mük belän kaplangan agaçlar aşa atlap çıktılar. Bulat öçen bu urınnar yat bulsa da, ätise här agaçnı belä ide.

Zur gına aklan yanına barıp citkändä bötenläy karañgı töşkän ide inde. Aklan kırıyındagı kuaklar artında tuktap, kiyemnären cäyep utırdılar.

– Kilsä şuşında kilä inde, – dide ätise pışıldap kına, – sötlänep kenä bürtkän solı başagın yarata alar.

Aklannıñ tege başında korı yafrak kıştırdaganga ohşaş tavış işetelde. Sagayıp, tıñlap tordılar. Tavış kabatlanmadı.

Kiçke salkın töşte. Cılı kiyemnären kiyep aldılar. Tirä-yak tıp-tın. Nindider koş kına, yokı kitergeç bertörlelek belän, üzeneñ zarın söyli.

– Äti, – dip däşte Bulat, – ä nigä keşe yäşi? Barıber ülärgä bit.

Ähtiyärneñ täne buylap çemerdäp tok ütkändäy buldı. Ul bit ukıtuçı keşe, ukuçılarnıñ soraularına şunda uk cavap birä. Nigä äle üz balasınıñ ber soravına da cavap yuk? Ulı, bälki, bik möhim saylau aldında toradır, menä-menä yazmışı başka yuldan kitärgä tiyeşter. Ä ätise aña berniçek tä bulışa almıy. Ul, ulına tayanıç bula torgan keşe, gomer buyı şuşı bala tiränlegenä dä citä almıy yäşägän ikän bit.

– Yäşä äle, ulım, dönya kür, ällä närsälär turında uylanıp, baş vatıp yörmä, – diyüdän dä arı kitä almadı.

– Ülgännän soñ da keşe yäşider ul, närsä dä bulsa añardan kalırga tiyeş, – dide ulı, üzen-üze tınıçlandırırga telägändäy.

Tön urtası uzıp kitkängä dä baytak buldı. Bulatnıñ başı torgan sayın avıraya bardı. İyäge kükrägenä kilä dä töşä, kilä dä töşä.

– Sin, ulım, yat ta yokla, – dide ätise, nihayät. – Kilsä, min sine şunda uk uyatırmın.

...Bulat töş kürä. İmeş, avıl uramı buylap mıltık totkan ayu kilä. Muyınında çılbır çıñlıy. Keşelär, törlese törle yakka çäçelep, yögerä. Igı-zıgı, kurkıp kıçkırular. Kemder öyenä kerep biklänä, kemder kar bazına töşep kotıla. Läkin ayu alarga äylänep tä karamıy. Ul turıdan turı Bulatlar öyenä taba bara...

– Bulmadı inde, kilmäde, – dide şulçak kemder. – Tor, ulım, kaytabız, kilmäde ayu, – dide ätise, kufayka kigäç bigräk tä yuanayıp kitkän gäüdäsen kütärä başlap.

Tirä-yundä ap-ak toman ide. Toman aşa tañ yaktısı belenep kilä. Bulat, irenep kenä, saf havada uyanu läzzäte belän kiyerelä başladı. Ätise turayıp bastı. Basuı buldı, urmannı köçle şartlau tavışı yañgırattı. Bulat, bu tavıştan nık kurkıp, ätisenä borılıp karadı. Ätise mıltıktan attı, dip uyladı. Läkin ätiseneñ kulında mıltık yuk ide. Ätise, gäüdäseneñ böten avırlıgı belän görseldäp, cirgä audı.

«Töşemme bu, önemme, uyandımmı min, yukmı?» - dip uylarga da ölgermäde Bulat, aklannıñ ikençe başınnan:

– Nişlädeñ sin! Keşe buldı bugay bit ul, – digän pışıldau kolaklarnı yarırday bulıp işetelde.

Bulatnıñ tını kısıldı, tamagına töyer utırdı. Monıñ ön ikänenä ışanası kilmi ide. «Kayçan uyanam? Nigä haman yoklıym?» – dip kıçkırası kilde. «Äti!» – dide, üz tavışın üze tanımıyça. Cavap birüçe bulmadı.

KAYTAVAZ

1.

Çalgı astınnan fırr itep bocır tomırıldı. İreksezdän tuktap, yeget anıñ oçuın küzätep tordı. Koş, zur bulmagan duga yasap, aklan kırıyındagı ärämälekkä çumdı.

Yokımsırapmı, üzaldına uylanıpmı utırgan çäçäkkä, cuıldap, tökletura kilep kundı. Hortumı belän anıñ kerfeklären kıtıklap aldı, kolagına nider pışıldadı. Çäçäk, küñele bulıp, ketkeldi genä başlagan ide, tökletura anı etärep cibärde dä, üze havada asılınıp kaldı. Menä ul yeget yanına oçıp kilde. Baş oçında äylängäläp aldı, ğaşıyq bulganday, küzlärenä karamakçı buldı. «Bu çibärkäyneñ kızıksınuı närsä belän betär?» Soraunı açık kaldıruıñ häyerleräk ide. Yeget çügäli töşte. Artkarak çikte häm küperep torgan peçän tezmäse östenä utırdı.

Yaña gına çabılgan peçän ise kızlarnıñ huşbuy isen häterlätä ide. Şähärdä ukıgan çagında, şul islärgä iserep, äle ber kız yänäşäsennän, äle ikençese artınnan atlauları, süz yuktan süz tabıp, alar belän söyläşep baruları häterenä töşte. «Eh! – dip ğadättäge uylarına birelde yeget. – Özelep söygän yarıñ bulsa ide ul. Yörer ide şuşında uçak yagıp, aş peşerep, ayudan kurkıp. Ä sin... Ozak tüzär ideñ mikän anıñ şulay ürtäp yörülärenä? Mögayın, çäy dä kaynarga ölgermäs ide, çalgıñnı atıp bärer ideñ dä kuak artına, barıp, koçagıña alır ideñ üzen. İrennär irennärgä sarılır ide, kurıkma min barda, dip pışıldar ideñ häm, cäyge näzek külmäge aşa sıgılmalı tänneñ terekömeş urınına yörüen toya başlap...

Şulçak:

- İlsur abı-ıy! – digändäy ber hava selkenüe bulıp aldı. Kıznıñ tavışı, agaçlarga bärelä-sugıla tauga ürmäli torgaç tämam arıp, häle betep kilep ireşte.

- Gölşa-at! Kayttıñmı, señle-em?

Tau başınnan ırgıtılgan taşlar niçek ber-berseneñ şatlıklı kaytavazı bulıp tägäri, bu süzlär dä şulay äümäkläşä-äümäkläşä aska töşep kittelär.

İlsur, töşep barışlıy bozavı yanına kilep, anıñ kazıkka uralgan bavın sütep kitte. Tegese, azat itelü kuanıçınnan tegeläy-bolay yögergäläp, hucası kitü belän ük berniçä tapkır uralıp ta ölgerde.

- Äydä, ulım, yuına tor, - dide änise, öydän kaşık-ayak kütärep çıgıp kileşli İlsurnı kürep. – Kızlar yılga buyına kitkännär ide, häzer kaytırlar.

- Kızlar?

- Gölşat dus kızı belän kaytkan.

Şulvakıt uram yaktagı yan kapka açılıp kitte. Başta señlese, anıñ artınnan uk tanış bulmagan kız kürende. Señlese yögerep kilep abıysınıñ cilkäsenä asılındı.

Gölşat üzeneñ nindider kuanıçları belän urtaklaşa başladı. Närsälär turındadır soraştı. Tik İlsurnıñ cavapları «äye-yuk»tan artmadı. Ul señleseneñ iñbaşı aşa kunak kıznı küzätä ide. Koftasınıñ öske töymäsen eläkterergä onıtkan älege çaya kız da karaşın vakıt-vakıt yegetkä sirpep ala. Ä señlese söyli dä söyli... Nihayät:

- Ä bu Fäniyä, - digän süzlär yegetneñ añına barıp citte.

- Kızım, bar, Mirhäydär babaynı çakırıp ker, - dide änise. – Diplomıñnı böten avıl belän «yuıyk» äle.

Kart, ğadätençä, bal kütärep kerde. Bankasın almagaç töbendäge östäl östenä kuydı da:

- Yükä balın ayırganga niçä kön, Äqlimäne oçratıp kına bulmıy bit, - dide.

- Avılıbız zur şul, - dide hatın, - buş yortlarnıñ isäbe-sanı yuk. Äydä, Mirhäydär babay, utır äle. Änä tegennän.

- Buş dimä-ä, - dip suzdı kart. – Här yortnıñ üz tarihı bar bit anıñ. Söylärgä telläre genä yuk. Änä tege, yılga buyındagı yalgız yortnı gına al. Dämin isemle babay yäşi ide anda. Şul babaynıñ äle sänägen, äle körägen urlap alıp kitälär ikän. Dämin babay, moña ber dä ise kitmägän kebek kenä: häzer keşelär oyalçan, sorarga oyalalar, soramıyça gına ala da kitälär, di ide.

- Kızık hällär küp buldı inde ul, - dip, bu yulı Äqlimä dä kart belän kileşte. – Koymagınnan ürel äle, Mirhäydär babay... Äniyem märhüm minem innä dä kino yarata ide bit. Şulay bervakıt bik birelep kino karap utıra ikän klubta. Vatan sugışı turında bula kino. Menä ber nemets yäş kenä kıznı kulga alırga kilä. Äniyem şultikle özgälänep utıra, sikerep tora da: «Atañnıñ başın karap torasıñmı, yöger!» dip kıçkırıp cibärä. Halıknıñ sını kata. Äniyem, oyalıp, ike ay kinoga barmadım, dip söyli ide.

Gölşatnıñ çın küñeldän birelep, tämläp kölüenä yılga aryagındagı kıyatau da kuşıldı. Üzänne kölü tavışları kümep kitte.

İlsur kunak kızga karamaska tırıştı. Karasa, böten uy-kiçereşläre açılıp salınır kebek toyıldı. Läkin küzläre aña buysınmadı. Million yıllar buyı cir şarında tereklekne özmi kilgän instinktlar añardan köçleräk ide. Davıl yakınlaşkandagı kebegräk hislär kiçerde ul: kurkınıç ta, karıysı dä kilä.

- Fägıylä äbi turındagısın beläsez inde, - dip süzgä kuşıldı Gölşat. (Fäniyägä taba borılıp): - Bervakıt şul äbi kunakka bargan. Aru gına sıylanıp kaytkan da yatıp yoklagan bu. Kiç bulgan, kötü töşkän. Şunda Fägıylä äbi dä uyangan. İrtänge yak dip uylap, kötü kuarga çıkkan bu. Sarıkların çıgara ikän dä, kerep kitä dä, sarıkları borıla da kayta ikän. Tagın çıgara, tagın borılıp kaytalar. Ahirätläre kıçkırıp kölä ikän: «Fägıylä, sarıklarıñnı yap», dip.

- Äbes babay üze ber dönya ide bit inde, - dip äñgämäne dävam itte Mirhäydär kart. – Bik açık, şul uk vakıtta aldap häbär söylärgä yarata ide. Bervakıt şul babay üzeneñ uram yak eskämiyäsendä utıra ikän. Yanına kürşese Niyäzbäk kilä. Häl-ähväl beleşep, tegese-monısı turında söyläşep utıra bolar. Şunnan Niyäzbäk: «Äbesnä abzıy, ya, ber nık kına itep alda äle», di. Äbes babay beraz endäşmi utırgannan soñ äytä bit: «Äy, Niyäzbäk, mindä aldau kaygısı yuk äle. Menä äle genä kazlarnı suga töşergän idem, karasam, suzılıp yatkan ber bozau küzgä çalındı. Yanına barsam, malkay bahır ülep yata. Menä şuña, üz malın karap ta almagan hucasına canım köyep utıram». Tamgası şundıy-şundıy dip äytep birä. Niyäzbäk tıñlap utıra da, tamga bit anıñ tamgasına turı kilä, ä bozau kiçtän kaytmagan bula. Niyäzbäk äytä: «Yarıy, Äbesnä abıy, min kaytıym äle», - di. «Nik ul çaklı kabalanasıñ, utır azırak», - di Äbes babay. Niyäzbäk sizä babaynıñ aldaganın, şulay da kaytıp, tiz genä bakçası buylap yılgaga töşä. Karamagan cire kalmıy, ä bozau yuk. Şunda tegeneñ isenä kilä, Äbesnä abzıy, ber nık kına alda äle, digäne. Üze dä kölep cibärä: vät, Niyäzbäk, Äbes kart sine aldadı soñ aldadı, di. Ä «ülep yatkan» bozau kiç söt eçärgä akırıp kaytıp kerä.

Äyterseñ, avıl terelde. Här öydä ğailä, här ğailä östäl artına cıyılgan, häm alar söyläşä-söyläşä çäy eçep utıralar şikelle toyıla başladı. Almagaç töbendägelär şularnıñ berse genä kebek bulıp kaldı.

Küzlär küzgä terälde. İlsurnıñ yöräge kolak töbenä ük kilep tibärgä totındı. Ul, öçençe çınayagın aşık-poşık kına eçep beterde dä, urınınnan tordı. Sarayga kerep, tırma belän sänäk alıp çıktı.

- Bez dä sineñ belän, - dide Gölşat, anıñ bakça yak kapkaga yünälüen kürep.

- Kigävennän kurıkmasagız... («Şähär kızına törtterüeñme inde bu?» dip uylap aldı üze şunduk).

- Yarar, bez üz cayıbız belän barırbız, - dide señlese, äylänep tä karamıyça yulın dävam itüçe abıysı artınnan.

Eget üzen ğadättägeçä totarga tırıştı. Şul uk vakıtta: «Bu serle karaş, bu gayät zur küzlär närsäne añlata?» – digän sorau tıngı birmäde.

Kızlar peçänlekkä kütärelgändä tezmälär äyländerep betelgän ide inde.

- Abıy, äydä alaysa tau kuışın karap kilik, - dide Gölşat.

Uysulıkka töşep, ikençe tauga yartılaş kütärelgäç tä agaçlar artında tau kuışınıñ karañgı avızı kürende.

Gölşat, aldan uk hästären kürep, şäm belän şırpı algan ikän. Kerä başladılar. Nindider taşka abınıp, İlsur çak yıgılmıy kaldı. Şäm sünde.

- Bu ayu başı haman yata ikän äle monda, – dide ul, ätiseneñ kayçangıdır şayartuın kabatlap.

Kızlar «ay, oy!» diyeşep artka sikerdelär. Kire ük çıga başladılar. İlsur, şämne yañadan kabızıp, yulın dävam itte. Balaçagında ätise belän citkän urınga qadär kerep karıysı kilde anıñ. Tau kuışı şulkadär täbänäklände, yeget çügäläp bara başladı. Kızlar bilgesezlektä kaldı. Şäm yaktısı da kürenmi ide inde. Kinät «A-a!» digän tonık tavış alarnı siskänderep cibärde.

-Abıy? – dide Gölşat.

Endäşüçe bulmadı. Berazdan yeget üze kürende.

- Ätineñ ayagı töşkän çokırga mineke dä töşep kitte, - dide ul. – Tar gına, ayak sıyarlık kına çokır ul üze, ä tiränlege... Taş ırgıtsañ «çult» itkän tavış işetelä ide. Äle ırgıtıp karadım, su yuk. Närsä bulgandır.

- Abıy, töptäräk taşka uyılgan räsemnärme, nindider tamgalarmı bar dilär. Borıngı keşelär yäşägänmeni bu tau kuışında? – dip soradı Gölşat.

- Sin haman şul mäktäp däreslegendäge uydırmaga ışanasıñmı? Kırgıy hayvan bulıp, ul da üzenä oya yasıy belä bit inde. Keşe añardan da ahmagırak bulganmıni? Cir şarı buylap äzer tau kuışları ezläp yörgänme? Menä yazu: «Zdes bıl...» Sineñçä, bu tintäk tä monda yäşägän inde?

Kiç citte, karañgı töşte. Betmägän eşlär şul betmägän köye genä kalıp tordı.

- Allaga şöker, bügengä dönya tügäräklände, - dide äniläre.

Kiçke çäydän soñ Gölşat:

- Abıy, fotoga töşerergä öyrät äle, - dide.

- Närsägä ul siña?

- Eşemdä kiräk bulaçak. Curnalist bulıp urnaştım didem bit.

İlsur, ğadäte buyınça, beraz yalındırıp aldı. Şunnan:

- Sinnän kotılıp bulmas inde, kittek, - dide.

- Kayda?

- Fotolaboratoriyägä, kayda tagın.

Gölşat, dus kızına mäğnäle genä karaş taşlap: «O-o...» dip kuydı. İke öyne kaldırıp, öçençeseneñ kapkasın açtılar.

- Bu bit Eşemne Kırdım öye, - dide Gölşat.

- Korban bäyräme aldınnan kaytıp, sarık alıp kitte ul, - dide İlsur. – Öy miña barıber kiräkmi, faydalan, dide. Eşmäkär ikän ul häzer, bal satu belän şögıllänä. (Avıldaşınıñ: «Kvartiram bar, dönyam böten, hatın gına tabıp bulmıy», digän süzlären dä citkerer öçen avızın gına açkan ide, üzenä oşıy başlagan kız aldında monı äytergä hiç tä yaramaganlıgın añlap, tıyılıp kaldı).

Öygä kerdelär. Elektr utın kabızu belän Fäniyä şakkattı: «Mogciza-a...» Öy stenaları, oboy urınına, betep iske akçalar belän yabıştırıp çıgılgan ide.

- Monda yäşägän keşe umartaçı ide, - dide Gölşat. – Akçalar alışıngan çaknı belmi kalganmı...

- Nindi belmi kalgan! Tökerdem min ul Mäskäü uyınnarına dide dä, barmadı da, yörmäde dä ul, - dide İlsur. – Bügen fotoapparatka plenka kuyarga öyränäbez. Ä bu döm karañgıda eşlänergä tiyeş. Başta kürsätäm, karagız.

Kürsätkäç, fotoapparat belän plenkanı señlesenä tottırdı. Utnı sünderdelär. Berazdan Gölşat, buldı, dide. İlsur, utnı kabızmıyça gına, kapşap tikşerde. Plenka döres kuyılgan ide. Çirat kunak kızga citte. Yeget, kız utırgan yakka taba borılıp, karañgıda anıñ kulların taptı häm... Yazgı taşkınnıñ urgılıp-urgılıp närsäder äytergä teläve ideme bu, berençe übeşüneñ esse yalkınımı, ällä upkınga oçkanda gına bula torgan yöräk kubumı? Kullardan şundıy naz agıla ide... Alar barısın da äytte. Barısın da. Süzlärneñ bernindi kiräge kalmadı.

- Äy! Sez kayda? – dide Gölşat, artık ozakka suzılgan tınlıknı kütärä almıyça.

Utnı kabızdılar.

- Yarar, abıy, borıngı fotoapparat belän eş itü ısulın kürsätkäneñ öçen rähmät, - dide señlese. – Häzer bit inde fotoapparatlarda plenka bötenläy yuk.

2.

Hatın, tönlä yaugan karnı tuzdıra-atlıy barıp, tup-turı saray kıyıgı astına kerde dä, mallarına peçän töşerde. Annarı, köyäntäsenä çiläklären elep, yılga buyına kitte.

Mirhäydär kart bäkeneñ bozın vatıp kuygan ide inde. Su alıp kaytkaç, hatın miçenä yagıp cibärde. Şunıñ belän irtänge eşläre bette diyärgä dä bula ide. Berüzenä peşerenäse dä, aşıysı da kilmi ide anıñ. «Tile keşe sıman, üzeñne-üzeñ sıylap utır imeş». Takı-tokı aşau bizderä başlasa, Mirhäydär kartnı çakıra. Anı kunak itü sıltavınnan üzeneñ dä tamagı tuyıp kala. Kart isä, rähmät yözennän, yä ava başlagan koymanı torgızıp kitä, yä saray işegen yünätä. Döres, kötterep kenä kilä torgan tagın ber kunagı bar Äqlimäneñ...

Hatın täräzä yanına kilde. Cirgä töşkän bolıt öyemnäredäy taular, bäskä törengän urmannar... Tirä-yak ap-ak. Bu ak patşalıknıñ işegenä ohşap, avıl oçındagı taş kıya gına karalıp kürenä. Çü! Kıya yanında nindider häräkät çagılıp uzganday buldı. Äyterseñ, älege işektän kemder kerde. Hatın tekälebräk karadı. Çanaga cigelgän at kilä ide.

Mizgel eçendä yäşärde dä kitte Äqlimä. Yalt kına közgegä küz ırgıtıp aldı, iñenä debet şäl saldı häm tupsaga çıgıp bastı.

At, anıñ öye turına citep tuktadı da, şunda uk kuzgalıp ta kitte. Kapka töbendä Gölşat basıp kaldı. Üz küzlärenä üze ışanmıyça, änise kızı yanına taba yögerde, anı koçaklap aldı:

- İşkilde abıyıñ nigä kermäde? – dide.

- Vakıt bulganda ber kerermen äle, di... Äni? Sin kemne karşılarga çıkkan ideñ?

- Sine inde kızım, kemne bulsın. Sine kötäm kön dä.

Öygä can kerde. Samavır göcli başladı, plitä östenä taba menep utırdı. Radiodan cır agıldı: «Cırga tiñ, isänme, diyüeñ. Ber bäyräm yılmaep kölüeñ...» Taba östenä çac da çoc küz yäşläre tamdı...

Çäy eçärgä utırdılar.

- Abıyıñnar ni häldä soñ, kızım?

- Niçek dip äytim... Turısın gına äytkändä, äni, cılı yuk öylärendä. Öşim min alarda.

- Niçek inde cılı yuk, yakmıylarmıni?

- Küräseñ... Bervakıt abıy belän fotolar karap, balaçaknı iskä töşerep utırabız. Şulçak kuhnyadan Fäniyä tavışı: «Nigä pıçaklar ütmi?» Abıy bara: «Kiçä genä ütkerlägän idem bit, şuşı uk pıçak belän taba kırasıñ da...» Fäniyä anı kırt bülep: «Mä, üzeñ kis alaysa!» – dide dä, pıçaknı «şap» östälgä bärde. Täki abıy kiste tokmaçnı. Kiyemen dä üze kul belän yua ikän, ker yuu maşinaları bula torıp. Ber barganda işekne Fäniyä açtı. Äydä, televizordan kızık tapşıru bara, abıyıñ koyına äle, di bu. Koyınunı ker yuudan ayırmaska mine kem dip belgänder.

- Balaga uzganmı soñ äle?

- Yuk. Nagulyätsya itmädem äle di.

- Närsä bula ul?

- Kön dä tantsı, restoran, kemneñder tugan köne... Äni, närsä inde? Gaybät sattırıp utırasıñ.

- Nindi gaybät tagın? Üz balam turında belergä haklımı min?

- Beldeñ ni dä belmädeñ ni inde, yärdäm itep bulmıy bit...

3.

Közge yañgırnıñ salkın tamçıları şabır-şobır täräzä kalayına bärelde. Şul tavışka uyanıp, İlsur küzlären açtı. Tön urtaları ide. Yokı aralaş yeget tıñlap yattı. «Yañgır yava bugay, ä nigä äle yañgır şavı yuk?» Asfalt östendäge küllävekne yarıp, maşina ütte. Şunda gına İlsur üzeneñ şähär fatirında ikänen añladı.

Başın kütärä töşep, yanında yoklap yatuçı kızına karadı. Karañgıda anıñ poçık tanavı tagın da mäzägräk kürenä ide... İlsurnıñ berdänber süzennän tugan bala bit ul. Bervakıt, hatının koçaklıy häm übä başlagaç, tegese: «Tukta äle, İlsur, minem tabletkalar betkän ikän, bügen bulmıy inde», – dide. Yeget tuktamadı, anıñ sayın şaşınıp üpte, nazladı, irennäre tıgız kükräklär arasındagı hätfä üzängä töşep çumdı... «Sin ällä bala buluın teliseñme?» – dip pışıldadı hatını. İlsur, ike dä uylap tormastan: «Äye», - dide... Şunda «yuk» digän bulsa? Bu turıda ul häzer uylarga da kurka. Uylasa, yöräge ällä nişläp kitä.

«Kayda soñ bu Fäniyä? Nigä haman yuk?» Şulçak yozakta akrın gına açkıç borıldı.

- Kino şulkadär ozak buldımıni?

- Yuk inde. Kaytışlıy ber şağıyrneñ icat kiçäsenä alıp kerdelär.

- Kayçannan alıp şiğırlär belän kızıksına başladıñ äle? Närsä turında yaza inde?

- Nik sin, tatar, haman yoklıysıñ, uyanırga vakıt tügelme, digän fikerne sörä.

- Kem inde, anıñça, yoklıy?

- Kem bulsın?.. Menä sine alıyk. Eş, öy, kızıñ, eş... Şul bocradan çıkkanıñ barmı?

- Ä-ä, añladım. Uyangan tatar hatını, dimäk, bala tärbiyälise urınga...

- Başlandı-ı. Berdänber gomeremne dürt stena eçenä biklänep ütkärmäm bit inde. Min tudırdım, närsä tagın?

- Cällim min sine, Fäniyä. Nindi diskoteka miña kızım birgän kanatnı birä ala, yä? Nindi restoran eçemlege avılım çişmäsennän uçlap eçkän suga tiñ? Şähär uramnarı, anıñ yasalma çaraları urman häm taularnı, alar birgän irekne alıştıra alamı?

- Oy, sin inde şağıyr bötenläy küzdä totmagan tiränleklärgä kerep kitteñ.

Täräzä artında karañgı tön. Hatınnıñ açıp kuyılgan zontigınnan şap ta şop tamçı tama. Küllävek äkren-äkren İlsurnıñ ayagına taba yakınlaşa. Ul anı kürmi.

4.

Tınıçlık uramındagı almagaçlarnıñ şau çäçäktä utırgan çagı ide. İlsur, eştän kaytıp kileşli alarnı kürep: «Matursız, matursız, süz dä yuk, - dip kuydı. – Ämma bezneñ işegaldındagı kart almagaçnı beregez dä alıştıra almıy şul inde... Eh, Çımbırlıy aklanı urtasına yatıp ber üländä aunarga».

Liftnıñ kiräk töymäsenä basu belän, «äti, äti!» digän şatlıklı avazlarnı işetä dä başlagan şikelle, yılmaep cibärde. Menä ul aldan uk äzerläp totkan açkıçın yozak tişegenä caylaştıra başladı. Şulçak, bozlı su belän koyındırganday, essele-suıklı bulıp kitte. Yozak vatık ide. «Närsä bu? Kızım!» – işek totkasın üzenä yolkıdı.

Kızı kürşe apa belän kuhnyada utıra ide. Ätisen kürü belän aña atıldı. Koçaklap aldı, yılıy başladı. İlsur, kızı beraz tınıçlangannan soñ:

- Närsä buldı monda? Äniyeñ kayda? – dip soradı.

- Monda şul buldı, - dide hatın. – Minem bügen ike genä däres ide, eştän irtäräk kayttım. Sezneñ işek artında bala yılıy ide. Moña min ulkadär iğtibar itmädem. Änise öydä, närsä tagın. Berazdan kibetkä barırga çıktım. İşetäm, bala haman yılıy. Sagayıp kaldım. Kıñgırauga basam, işekne kagam, Fäniyä, Fäniyä, dim. Açuçı da, endäşüçe dä yuk. Ä bala tagın da kıçkırıbrak yılarga totındı. Başka ber çara da kalmagaç, santehniknı çakırttım. Kızıgız üze genä ide. Ä sezgä, änä, yazu bar.

«Kaderlem! – diyelgän ide yazuda. - Sineñ bit alda ike yalıñ? Şunnan faydalanıp, Mäskäügä barıp kaytıym äle. Şundıy öç könlek ekskursiyä bar ikän».

Anıñ şar açık küzläre tañ atkançı karañgı bülmäneñ tüşämenä tekälep yattı. Närsä turında gına uylarga tırışmasın, ber uy, ber sorau kilde dä telde, kilde dä budı: «Niçek min şulkadär sukır bulganmın? Niçek, niçek?..»

- Kızım, bez äbigä kaytabız, - dide ul, kızı uyangaç.

- Äbigä, äbigä! – dip, şatlıgınnan sikergäli ük başladı kız.

Östäldä yazu kaldı: «Fäniyä! Sin haklı bulgansıñ, soñgı dürt yılımnı min yoklap ütkärgänmen. Bügen, nihayät, uyandım... Sin irekle. Teläsäñ, böten dönyanı urap çık».

5.

Ayak astınnan fır-r itep bocır tomırıldı. Şul uk mizgeldä çalgı, nindider karşılıkka oçrap, ciñellegen yugalttı, tuktap kaldı. İlsur çalgını kiregä yöretä başladı. «Nigä şulay avır?»

Menä çalgınıñ yaltıravık yöze dä kürende. Läkin çalgı oçına, nigäder, peçän elägep kilä. İlsur, şul peçän uçlamın alıp taşlıym dip, çalgısın kütärergä uyladı. Ni küzläre belän kürsen, çalgı oçında yodrık qadär genä bocır balası ide. Çalgı anı ütäli tişep çıkkan.

Uçak yanında utıruçı kızı kürmäde mikän dip, äylänep karıysı kilde. Läkin, añarda şik-şöbhä tudırmas öçen, monı eşlämäde. Tezlänep, ülem aldı kurkuınnan kaltıranuçı näni bocır östenä iyelde. Anı kisäk kenä çalgıdan tartıp aldı. Çalgı oçı kıp-kızıl kan ide.

- Niçek bolay kilep çıktı soñ äle, nigä sine äniyeñ saklap kala almadı? – dip pışıldadı yeget.

- Äti, närsä buldı? – dip soradı kızı.

İlsur dertläp kitte. Kızına niçek dip tä cavap kaytarırga belmäde. Nihayät, tavışındagı aldaşu notaların sizdermäskä tırışıp:

- Ğadäti häl, kızım, - dide. - Çalgı cirgä kadaldı. Uyna, uyna...

TAŞKIN

Galäm kiñleklären aykap, radiodulkınnar oçtı: «Sugış bette! Sugış bette!» Keşelärdä nibarı ber teläk, ber omtılış kaldı – tugan cirgä kaytıp yıgılırga. Avıl oçındagı çişmädän tuygançı ber su eçärgä. Balaçaktan tanış urmannarnıñ här kayının, här imänen koçaklap, übep yörergä.

Vagon tägärmäçläre, keşelärneñ yöräk yalkının basarga telägändäy, akrın, bik akrın tukıldıylar. Läkin alarnıñ bu tırışlıgı näq kire näticä birä – yalkın anıñ sayın köçäyä, tüzemsezlek anıñ sayın arta.

Tamburga yäş kenä sercant çıgıp baskan. Ozın buylı, uyçan yözle. Kükrägendä «Dan» ordenı yaltırıy. Hrom iteklärdän. Şinele yarıysı gına tauşalgan. Tauşalmaska, tınçu, kısınkı vagonnarda, vokzal eskämiyälärendä atnalar buyı auna da.

Poyızd koyrıgı bayıp baruçı koyaş belän uynıy: bitlärennän sıypagan bulıp, anı äle ber yakka, äle ikençe yakka tägärätä. Tirä-yündä aklı-karalı basular, yäşel çapannarın äle kiyep ölgermägän şärä urmannar. Telegraf çıbıklarında, nindider bik tanış köyneñ notaların häterlätep, sıyırçıklar utıra.

Tägärmäçlärneñ tonık kına tukıldavı yañgırabrak, timer-tomır öyemenä barıp mengändäy işetelä başladı. Küperne çıguga, yılga kuyınına sıyınıp utırgan avıl kürende. Çitän saraylar, salam tübäle öylär. Auropanıñ taş yortları, çiräp tübälärennän soñ bu häyerçelek bigräk tä kotılgısız, mäñge şulay bulgan häm bulaçak kebek toyıla ide.

– Ni pıçagıma kiräk buldı ikän alarga bu salam öyemnäre? – dide sercant, artında basıp toruçı yuldaşına borılıp. Tegese añlamıyrak torgaç: – Nemetslarnı äytäm, şulkadär bay tormışların taşlap, kişeremne ezläp kilde mikän alar monda?

Ul, sostav tuktar-tuktamas perronga sikerep töşte dä, poyızd tizlegendä yögerä-atlıy barıp, vagon baskıçındagı biştäre belän çemodanın ürelep aldı. Vagonnardan tügelä-çäçelä keşelär çıga başladı. Şulçak:

– İptäş sercant! – dide kemder.

Ul siskänep kitte. Mizgel eçendä başınnan distälägän uy yögerep uzdı. «Kaydan, niçek tanış miña bu tavış?» Häter öyermäse, bärelä-sugıla, sugışka qadärge yıllarga barıp çıktı.

– Ähtäs? – Şunnan soñ gına äylänep karap: – Sinme bu?

Çemodannar kütärelep bärelde. Koçaklar cäyelde.

– Şaytan algırı! Vädüt! İkebez ber könne alınıp, ber ük könne kaytıp kiläbez digen, ä!

– Kaydan? Niçek monda? – digän mäğnäsez soraulardan başka süz tapmadı Vädüt, dustı belän şulay kötmägändä oçraşuına haman ışanıp citä almıyça.

– Kilep töştem genä äle min dä. Tönlä ber stansıda täräzä aşa kütärep aldılar.

– Bu qadär gäüdä niçek sıydı ul täräzägä?

Cavap urınına Ähtäs rähätlänep kölde genä. Şunnan, citdilänep:

– Töngä karşı çıkmabız ul? Kayda kunarbız ikän? – dide.

– Nindi kunu inde? – dip katgıy töşte dustı. – Änä tege atnı beleşep kilim äle.

At başka yakka bulıp çıktı. Biştärlär cilkägä asıldı, çemodannar kulga alındı. Häm kittelär. Yul yırak, tezdän balçık, iz dä iz inde.

Tön urtaları citep kilgändä, tämam häldän tayıp, yullarında oçragan berençe avılga barıp kerdelär.

Avıl urtasındagı iñ zur, takta tübäle yortnı saylap, monda inde ike keşegä genä urın tabılmıy kalmas dip, kapka şakıdılar. İşegaldında ırgıla-tünä zur yonlaç et örä başladı. Beraz kötterep, tupsada huca kürende. Kunıp çıgu turında işetkäç:

– Bez keşe kertmibez şul. Änä tegendä, yul aşa gına, ber karçık yäşi, änä ul kertä, – dide, öydän bigräk sarayga ohşagan, cirgä señep bargan ber korılmaga kürsätep.

– Sugış vakıtı bulsa, min bu adäm aktıgı belän niçek söyläşergä beler idem, – dide Vädüt.

– Taşla! – dide dustı, kulın seltäp. – Et tavışına min barıber yoklıy almas idem.

Karçık, äyterseñ, alarnı gına kötkän, şunda uk öyenä çakırdı. Çıbık-çabık alıp kerde. Miçenä yagıp, samavırın yañartıp cibärde. Soldatlar, üz çiratında, şikär, sohari çıgardı. Ber ğailä keşeläre şikelle, östäl tiräsenä utırdılar.

Karçıknıñ ire sugış vakıtında açtan ülgän ikän, berdänber ulı häbärsez yugalgan. Karçık ulınıñ tös-kıyafäte, holık-gadätläre turında söyli başladı. Kırınır öçen dip, aña üzeneñ kız çagınnan saklanıp kilgän közgesen birep cibärüe turında äytte.

Közge turında işetkäç tä: «Yuk, monıñ buluı mömkin tügel! Tege yeget şuşı karçıknıñ ulı bulganmı?» – digän uy, kizänep kilep, Vädütneñ başına kiterep suktı. «Közgese tügäräk tügel ideme?» – dip sorar öçen avızın aça başlagan ide, şunduk telen teşläde. Nik alay sorıysıñ, disälär?

Ul vakıyganı Vädüt bik onıtır ide dä bit...

Şähärçekkä Vädütneñ tankı, çokır eçennän kilep, berençe bulıp bärep kerde. Aylı tön ide. Şähär çitendäge yortta ut yana. «Kabahätlär! - dide komandir. - Üz cirlärendämeni, karavıl da kuymagannar. Töbä! Ut!» Berençe snaryad uk, yortnıñ işegen cimerep kerep, anıñ eçendä şartladı. Täräzälärdän pıyala vatıkları atılıp çıktı. Vädüt tanknı uram aşa çıga başlagan şäülälärgä taba bordı. «Ut!» Häm şäülälär cirdäge külägäläre belän kuşıldı. Arttan kilgän tanklar, başka uramnarga kerep kitep, anda da atış, snaryad şartlau tavışları işetelä başladı.

Şulçak borılıştan T-34 tankı kilep çıktı. «Monısı närsä tagın? – dide komandir. – Bezneñ tanknı kulga töşergännärme? Ut!» Snaryad tanknıñ gusenitsasın özde. Tank, ber urında äylänä başlap, tuktap kaldı. Öske lyugı açılıp kitte. Üzebezneñ sovet soldatı kürende. Tank göreltese belän bernärsä işetelmäsä dä, yodrık seltäülärenä häm avız açularına karaganda, ul iñ katı urıs süzläre belän sügenä ide. «Yä, Hoda! Nindi ahmagı bezgä bu şähärne alırga kuştı soñ?»

Üzläre cimergän yortka kerdelär. İdän urtasında, kulların yan-yakka cäyep, yäp-yäş yeget yata. Baş astında bäläkäy genä kan küllävege. Uñ kulında britva. Stena yanında közge vatıkları: çit-çitläre bizäkle tügäräk közge bulgan. Yegetneñ ber yañagı çista itep kırılgan, ikençe yagın kırıp ölgermi kalgan. Öyennän hat alu kuanıçınnanmı, tanklar tavışın işetkäç, bezgä yärdäm kilä dipme, yılmaep ülgän.

...Karçık haman ulı turında söyli ide.

Vädüt, niçek kenä üzen aklarga, min prikaz ütädem, dip, küpme genä üzen ışandırırga tırışmasın, küñelennän: «Dimäk, bu karçıknıñ ulın min ütergänmen», - digän kotoçkıç uyga kilde. Yegetneñ kesäsennän alıngan fotoda näq şuşı karçık ide kebek toyıla başladı. Vädütneñ, karçık aldına tezlänep, barısın da söyläp biräse, gafu ütenäse kilä ide. Dustınnan oyalu gına monı eşläüdän tıyıp kaldı.

Ähtäs, dustınıñ bik katı uyga çumıp utıruın kürep:

– Närsä buldı? – dip soradı.

– Bolay gına. İskä töşte, – dip, mañgay tiren sörtte Vädüt.

– Sugış ozak cibärmäyäçäk äle bezne, – dide dustı. Şunda uk karçık belän söyläşüen dävam itep: – Şulay. Keşe sugışta ber tapkır faydalanır öçen, ber höcüm öçen totıla. Artıgına siña beräü dä garantiyä birmi.

İrtän torularına itekläre yuılgan, samavır göcläp utıra.

Karçık alarnı ozata çıktı.

– Äbi, – dide Ähtäs, – tönlä kemder sarayıñnı sütä başlagan inde ällä? Kiçä bu cire kitek tügel ide bugay. – Şunda gına miçkä yagılgan çıbık-çabıknı häterläp, karçıkka baş ide: - Rähmät, äni.

Alannar, üzännär. Yulnıñ ige-çige yuk. Gomer buyı tıñlasañ da tıñlap tuya almaslık tınlık. Tınlık äytergä telägän fikergä yat mäğnä birep, iteklär genä – laçtır da loçtır.

Bervakıt artta at tupıldavı, dirbiyä şıgırdavı işetelde. Duslar, tuktap, kötä başladılar. Çemodannar kütärelgesez bulıp avıraygan ikän bit.

Arbada ikäü ide. Dilbegä totkan malay, soldatlarnıñ utıruın kötep, bişmät ciñenä tanavın sörtep aldı. Çıbırkı sabı belän çabatasına sukkalap kuydı.

– Kayda yul totu? – dip soradı Vädüt.

– Bülniskä, – dide yökle hatın.

At telär-telämäs kenä kuzgalıp kitte. Malay anıñ art sınına çiyertep aldı. Läkin at üz köyenä atlap kına bara birde.

– İrtäräk bugay da bit, – dide hatın, – irem kurka, avırıp kitsäñ nişlärbez, di.

– İreñ kaysı frontta buldı soñ? – dide Ähtäs.

– Şul inde, german frontında. Tik ul kırık öçençe yılnı uk kayttı, ayagın kaldırıp.

– Dönya yöge sezneñ östä ikän alaysa?

– Yu-uk, bötenesen eşli, ayaklılardan da bolayrak.

Sıtılıp, ike küzennän ike yäş börtege çıktı. Malay:

– Äni! Äti siña närsä dide? – dip, aña açulı karaş taşladı. – Süzeñ bulmasa änä bäräñge turında söylä.

Änise küz yäşläre aşa ulına yılmaep karadı da, soldatlarga borılıp:

– Anı inde sez dä beläsezder, – dide. – Bäräñge cırlıy di: «Başımnı da kıralar, Kütemne dä kıralar. Aşarlarına bulmagaç, Minem belän toralar».

Şifahanä yanında attan töşep, arı tagın cäyäü kittelär.

Arıganlık şulay täesir itteme, alar, söylär süzläre inde söylänep betkän ike kart sıman, däşmi genä atladılar.

Kön kiçkä avışıp barganda, Kama yarına ike soldat kilep bastı.

Änä ul, tugan avıl. Küpme yullar ütärgä, küpme sular kiçärgä turı kilde şuşı yarga citär öçen. Alda - soñgı karşılık.

Ä yılgada urgılıp boz kitä. Kama, yarsıp-yarsıp, yarlarınıñ nıklıgın sınıy. Boz şavına äsirlänep, yılganıñ yäşlek därtenä şakkatıp, yar başında ike soldat tora.

Avıl morcalarınnan talgın gına töten kütärelä. Borınnarnı näq änä şul töten kıtıklıy, küzlärgä änä şul töten kerä, şuña kürä alar kıçıta kebek.

– Kara! – dip kıçkırıp cibärde şulçak Vädüt. – Kara äle, Ähtäs! Küräseñme? Bezneñ morcadan da töten çıga başladı. Äniyem miçkä yaga!.. Yuk! Ber genä minut ta monda kala almıym. Häzer ük köymä tabarga, niçek tä bügen kaytıp citärgä kiräk.

– Tugan avılga kul suzımı kalgaç kına batıp üläse kilmi bit äle, – dide dustı.

– Ä kem ülärgä cıyına äle? Östebezgä bombalar yavıp tormayaçak bit. Bezneñ alda nibarı tabiğat küreneşe.

– Şulay da bit...

– İptäş sercant! – dide Vädüt, uyının-çının kuşıp. – Küräm, sezneñ kükräktä «Batırlık öçen» medale. Teläsä kemgä birelmi ul. Şunı tagın ber kat raslau vakıtı citte.

– Menä monısı bezneñçä içmasam. Küptän şulay dimi anı.

İke dus ber bulıp köldelär dä, yar buyında urnaşkan avılga taba yul tottılar.

Öy artında utıruçı kart, yomışların tınıç kına tıñlap betergännän soñ:

– Ber kön bulsa da kötärgä kiräk äle, yegetlär, – dide. – Yılga açılu belän üzem çıgarıp kuyarmın.

– Babay, – dide Vädüt, – añla, bezgä häzer ük kiräk. Üzeñ çıkmasañ, köymäñne bir.

Şulay dide dä çemodanın açıp cibärde:

– Menä siña, babay, ber digän ışkı. Monısı äbiyeñä külmäklek, ul külmäkne tegär öçen enälär, ceplär. Monısı siña tämäke kabızgıç... Häyer, närsä äle min vaklanıp utıram? Het çemodanı belän al.

Kartnıñ küzläre yomşara töşte. Monı sizep algan Ähtäs, aña inde çigenü yulın bötenläy kaldırmaska teläp:

– Ä monısı minnän, – dip, kul säğaten salıp birde, biştärennän konservalar çıgarıp tezep kuydı.

Kart, äyberlärgä karamaska, alarga üzeneñ bitaraflıgın kürsätergä tırışıp:

– Äydägez äle, çäy eçep çıgıyk, – dide.

Soldatlar köymägä kerep urnaşkaç ta äle, yar buyındagılar haman kire uylarga ügetläde:

– Cülärlänmägez, yegetlär. Sugış vakıtı tügel bit.

Köymäne çişep cibärergä beräüneñ dä kulı kütärelmäde. Vädüt, monı eşlärgä künderü mömkin bulmayaçagına tämam töşengäç, päkesen çıgardı da cäyä kereşe sıman kiyerelgän baunı kisep cibärde. Köçle agım alarnı şunda uk üz koçagına suırıp aldı.

Boz kisäklärennän taypılıp kalırga yäki alarnı işkäklär belän etärep-etärep cibärergä kiräk ide. Läkin bozlar bersen berse kua, bersen berse aşıy. Barısın da kürep tä, alardan saklanıp ta ölgererlek tügel. Berniçäse köymägä bärelde dä inde. Şul säbäpçe buldımı, köymäneñ kış buyı korgaksıp yatuımı, ayak astında su kürende. Läkin moña iğtibar itüçe bulmadı. Yañadan-yaña kurkınıçlar üzläreneñ genä küzenä karap torunı, üzlärenä genä baş iyüne taläp itä ide.

Niçek kenä bulmasın, yılga urtasına da cittelär. Tagın ber omtılış – häm alar tege yarda. Läkin hällär bermä-ber katlaulanıp kitte. Mondagı boz kisäkläre, yarga ışkılıp vaklanmau säbäple, küpkä ereräk ide. Bu bozlarnı inde etep cibärerlek tügel, alarga tayanıp, kiresençä, köymäne etärgä turı kilä.

– Ähtäs!

Läkin soñ ide inde. Köymä zur gına boz kisäge östenä menep kitte. Borını kükkä çöyelde, art yagı belän su çumırıp aldı häm şunda uk bata da başladı.

Vädütne bozlı su kuırıp aldı. Ul, kayda taba yözärgä ikänen bilgelär öçen, su astında küzlären açtı. Anıñ östendä boz kisäge ide. Yeget, tiz-tiz häräkätlär yasap, üzen töpkelgä tartuçı biştäre belän şinelen salıp ırgıttı. Häm boz kırıyına taba yözä başladı.

Menä su östendä anıñ başı kürende. Ul barmakların kar katış bozga batırdı. Tırnakların sındıra-sındıra, boz östenä ürmäläde. Menep baskaç ta yak-yagına karandı. Dustı yänäşädäge boz östendä häräkätsez yata ide.

– Ähtäs! – dip kıçkırdı ul, böten yılga östen yañgıratıp.

Dustı şunda gına huşına kilep başın kütärde.

– Minem yanga sikerä alasıñmı? – dide Vädüt.

Dustı başta şinele belän biştären salıp ırgıttı. Şunnan, kıska gına ara yögerep kilep, üze dä sikerde.

Çirattagı boznıñ yakınayuın kötep tordılar. Ähtäs yänä şinele belän biştären ırgıttı, şunduk üze dä sikerde. Läkin boz, yegetneñ avırlıgın kütärä almıyça, äylänep kitte. Irgıtkan äyberläre dä, Ähtäs üze dä suga şuıp töştelär. Yeget, alga taba yözep kitep, zurrak bozga ürmäläp mende.

Aryak avılnıñ malay-şalayı boz kitüen kararga çıkkan ide. Alar inde soldatlarnı küptän küzätä. Avıl çitendäge öy hucası da, bu nindi ahmaklar ikän dip, üz ihatasınnan karap tora.

Soldatlarnıñ köymäse äylänep kitü belän älege abzıy sarayına kerep arkan aldı da yar buyına çaptı. Kürşesenä kıçkırdı:

– Bagorıñnı al!

Soldatlar bozdan bozga sikerä. Vakıt-vakıt suga töşep yugalıp ta toralar. Yardagılar arkan ırgıtıp karıy da, ara yırak, citmi.

Vädüt, boz äylänep kitep, tagın suga şuıp töşte. Şunda ul ayakları belän yılga töbenä baskanın añladı.

– Ähtäs! – dide ul artına borılıp. – Bez cirdä!

Şulçak yanına arkan oçı kilep töşte. Arkannı eläkterep tä aldı, kiregä, dustına taba yözä başladı.

Soldatlarnı kiçektermästän cılıtırga kiräk ide. Tege abzıynıñ öyenä taba yögerdelär.

– Hatın, kaya, spirtmı, arakımı, närsä bar? Tizräk! – dide huca.

Hatını, yäşerep kuygan cirennän şeşä çıgarıp, irenä suzdı.

– Sin närsä? – dide tegese. – Min ışkımam bit inde yegetlär tänen. Sızgan ciñeñne, yä!

Korı kiyemnär kiyep, çäy eçep algaç, çemodannar iskä töşte.

– Küpme äyber su töbenä kitte, – dide Ähtäs.

– Püçtäk belän baş katırıp utırma äle, – dide dustı. – Mal da buldımı häzinä.

Kürşe abzıy şinel kütärep kilep kerde:

– Kaysıgıznıkı? – dide.

Şinel, mesken ber çüpräk kisäge şikelle, abzıynıñ kulınnan salınıp töşkän ide. Östävenä anıñ itäklärennän, ciñnärennän şap ta şop su tama.

Duslarga bu küreneş şundıy kızık toyıldı, alar ireksezdän pırhıldap kuydılar. Şunnan ketkeldi başladılar. Ä ikençe mizgeldä inde tıyıla almıy kölälär ide. Alarga kuşılıp, öy eçenä cıyılgan halık ta kölärgä kereşte. Kölü tavışları bu öygä genä sıyıp kalmadı. Ozaklamıy mesken şinel turındagı hikäyätne böten avıl söyli ide inde.

...Miçenä yagıp cibärüe buldı, Fatıyha karçıknıñ yörägen nider suıra, närsäder telgäli başladı. Ul, eçe poşudan närsä eşlärgä dä, kaya barıp törtelergä dä belmiçä:

– Näcip, Vädüt abıyıñnıñ soñgı hatı kayda ikän? – dip soradı.

Şkaf tartmasınnan tabıp, ukıdılar. «Aşau äybät, taş yortta torabız, yomşak karavatlarda yoklıybız. Ocmah! Şunısı gına: kön dä tugan avıl töşkä kerä», - digän. Fatıyha karçık, anıñ sayın yörägenä tüzä almıyça: «Närsä borçıy soñ mine alaysa?» – dip uylıy.

Aş ta peşte. Karçık, çuyınnı miçtän çıgarırga cıyınıp, kulına uhvat aldı... Miç avızınnan börkelep çıkkan kızulık, kümerlär östendä kaynap utıruçı çuyın, aş ise, uhvat... Tormışnıñ bu iñ gadi kisäkçälärenä ürelä kilep, küñel töpkellärennän istäleklär kalkıp çıktı.

İre Gıylmetdin belän alar bik yaratışıp yäşäde. Nur östenä nur östäp, unike bala tudı. İre şulay teläde, uçak bulgaç, tiräsendä tormış kaynap torırga tiyeş, dide. Zurdan kubıp, yort salu eşenä kereşte. Läkin urmanda anı agaç bastı, häm ul, ozak ta yatmıyça, kitep tä bardı. İtäktän aşkan balalar belän Fatıyha berüze kaldı. Böten ömet Mähmüt belän Vädüttä ide. Alarnıñ armiyägä karalır vakıtları da citep kilä. Ätiläre başlagan öyne kütärep kitü isäplärendä. Kötmägändä sugış başlanu böten ömetlären cimerep taşladı. İkese dä frontka kitte. Mähmütennän ike hat kına alırga ölgerde änise. Öçençe hat Pskov gospitalennän, yaralardan vafat buluı turında ide. Bu häbär, nikadär açı bulmasın, çirek bäla genä bulgan ikän äle. Şul uk kırık dürtençe yılnıñ yazında dürt balası, äniläre eştä çakta basuga barıp, kar astında kışlap çıkkan arış börteklären cıyıp aşagannar. Ä alar agulı bula ikän. Fatıyha eştän kaytuga dürtese dürt cirdä can birep yata ide. Hatın alarnı korı säke taktaları östenä tezep saldı da töne buyı küzen dä almıyça narasıylarına karap utırdı. Yıla, Fatıyha, yıla, didelär. Tik yöräge şundıy katkan ide, nik ber tamçı küz yäşe çıksın... Barısınıñ yaktısın üzenä cıyıp, Vädüte dä kaytmıy içmasam...

Miçtän çuyınnı alıp östälgä kuygan arada, Fatıyha karçık änä şularnı uyladı. Saraydagı eşlären beterep, Näcip tä kerde.

– Äni, – dide ul, östälgä karap, – berärse kiläme ällä?

– Nigä alay diseñ, ulım?

– Ber tälinkä artık bit.

Click or select a word or words to search the definition