Sin bik serle, yazmış

Anıñ fatirı şähär çitendäge ber yortnıñ dürtençe katında. Kuhnya täräzäsennän yıraklarga suzılgan takır basu kürenä. Räyhan, yış kına östäl yanındagı artsız urındıgına utırıp, yıraklarga küz sala. Astagı, öy yanına kayçandır kemnärder utırtkan bödrä kayınnar sargaygannar. Cir östendä köz digän matur da, moñsu da çor. Äle yañgır yava, äle kurgaş bolıtlar kızu-kızu kayadır agılalar da, yaltırap koyaş çıga, taygak yullar kala... Menä kinät cil kütärelä, täräzä artındagı kayınnarnıñ sarı yafrakların yolkıp-yolkıp kayadır oçırtıp alıp kitä. ä kayınnar, cilgä buysınıp, äle uñga, äle sulga çaykalalar. Kayçak közge köçle cil şul qadär şäfkatsez kılana—zifa kayın, böten yabaldaşı belän cirgä avıp, harap bulır tösle toyıla. Aumıy tagı. Nık. Bögelä genä, sıgıla, sınmıy.
Räyhan yalgızı. Täräzä yanındagı timer bätäräylärdän börkelgän cılıga oyıp, caylabrak utıra da, ütkännären isenä töşerä başlıy. Ütkän gomer—akkan su...
Menä niçä könnär inde ul beräüne kötä. Beräü digäne—berençe yaratkanı, tugrı bulırga antlar iteşkän, ämma yazmış yıraklaştırgan, näq ille yıl inde küz karaşı, kıyafäte, gäüdäce, kükräk cılısı onıtıla, küñelennän cuyıla almagan Mullanur.
Kinät işek şakıdılar. Räyhan siskänep kuydı. Ker, digänne kötmäde, işektä Mullanur kürende. İşekne açkaç, artka taba borılıp, ul kemneder çakırdı.
—Äydä, äydä, ul öydä.
Mullanur artınnan Räyhanga tanış bulmagan beräü atladı.
—Utıñnı kabız, nişläp berüzeñ karañgıda utırasıñ?
—Min berüzem tügel, ğadätemçä, gel sineñ belän,—dip şayarttı Räyhan, urınınnan kubıp alarga taba atladı.
Räyhan kuanıçın yäşermäde. Kötkäne kilde, canına nur örde.
Ul, çınnan da, yalgız kalganda da, canı gacäyep kiyerenke halättä dä, anı kötä, tatlı da, açı da, şatlıklı da, häsrätle dä toygılar dulkınında çaykala.
—Min inde ällä kayçannan birle sineñ yanıña cıyınıp yörim... ällä närsä tokarlıy şunda,—dip söylände Mullanur, aklanganday.
Räyhanga bu süzlär küptän tanış: nider totkarlıy, kirtä bula. Räyhan anı añlıy, ul fäqat şatlıgın kaya yäşerergä belmi, sörmäle küzlären oçkınlandırıp, Mullanurga karıy. Bu—anıñ berdänbere, anıñ ille yıl buyı söygäne, qaderlese. Alarnıñ äle söyläşer süzläre betmägän. Siräk bulsa da, alar Räyhannıñ ocmahtay yaktı, matur, cılı, aulak öyendä oçraşalar, söyläşälär, köleşälär. Näq yäşlektägeçä, näq tege ille yıl elek oçraşkandagı, tanışkandagı kebek. ällä kayda yäşerenep yatkan hislär uyana, yañgır bulmaudan kipşenä, yargalana başlagan cirne, tufraknı mançıgan şifalı tamçılar kebek, ber-bersennän börkelgän cılı nur alarnıñ canın läzzätli. Kötü minutlarındagı gazaplar, eç poşu, yalgızlıktan iza çigülärneñ eze dä kalmıy. Bu oçraşu minutlarında Räyhan üzen saf havalı narat urmanında säyran kiçkän kebek his itä, yäşlegenä kayta.
Mullanur Räyhanga avır gına sumka suzdı, plaşın salıp çöygä elde.
—Ütegez, rähim itegez,—dide Räyhan yılmaep.
—Menä şuşı inde minem tabınır däräcädä ğaşıyq bulgan berençe häm berdänber gomerlek mähäbbätem,—dide Mullanur tanışına.—Äye, äye, tabınır... kemem, dim soñ? Allam, disäm, yaramas...
—Färeştäm, digen,—dide tanışı.
—Äye, gomerem buyı tabıngan färeştäm—Räyhanım. Mullanur Räyhanga taba atladı, anıñ cilkäse aşa gına suzılıp, niğmätlär tezelgän östälgä küz saldı.
Äle dä cıynaklıgın yugaltmagan ıspay gäüdäle Räyhan, alkalanıp-alkalanıp torgan çal bödrälären cilpep cibärep, Mullanurga taba borıldı.
—Min nindi färeştä bulıym, di. Kürmisezme, çäçemne dä yaulık astına yäşerergä onıtıp utırganmın,—dip, şkaftan pärävezdäy yuka yıfäk ak yaulıgın alıp, çäçlären kaplap artka bäyläp kuydı.
—Färeştäm bulmasañ, cırlanmagan cırım, uynalmagan skripkam sin,—dip, Mullanur anı cilkälärennän sak kına koçıp aldı.

* * *
Yaz. Alma agaçları, çiyälär ap-ak mamık şäl yabıngan çak. Avıl urtasındagı bakçada, agaçlar arasında tüp-tügäräk uyın mäydanı yäşlär belän tulı. Küktä, näq mäydan östendä tulgan ay elenep tora. Yäşlär, ay yaktısında ber-bersen çak tösmerläp, üzara äñgämä koralar. Zamanı öçen ıspay kiyemle, ak yakalı yegetlär ber çittä törkem-törkem bulıp cıyılgan. Mullanurnıñ äle andıy ak yakalı külmäge dä, fırt çalbarı da yuk. Ul yegetlär tiräsendä ärle-birle yörde dä, kiyemeneñ taşka ülçim buluınnan kıyınsınıp, kitärgä niyätläde. Şul arada ber törkem kızlar yalanga yakınlaştı. Alar, çır-çu kilep, Mullanurnı upan aldılar.
—Kayttıñmı, Mullanur?
—Kayçan kayttıñ?
—Traktor hisapçısı bulıp eşläü avır tügelme?
Mullanur, unnı betergäç, yırak ber urıs avılında traktor hisapçısı bulıp eşli ide. Eşe küp, kön-tön basuda.
Nurulla, tirä-yaknı yañgıratıp, garmunın tartıp cibärde häm därtle biyü köye uynıy başladı. Aradan ber kıyurak yeget atılgan uk kebek urtaga çıktı, ike kulın koş kanatlarıday cäyep cibärep, tıpır-tıpır bii başladı.
Mullanurnıñ şuşı yeget kebek kıyulanıp, urtaga çıgıp därtlänep biise kilde, ämma buldıra almadı, ber kırıyda basıp karap torudan uzmadı.
Çır-çu kilüçe kızlar arasında zifa talday näfis gäüdäle, ak kofta, kara itäk kigän ber kızdan da kileşterebräk biyegäne bulmadı.
Mullanur kızdan küzen almadı, biyep tuktagaç ta, tügäräkneñ tege yagında, näq Mullanurga karşı basıp toruçı ul kız anıñ küñelen yauladı. Menä kıznı tagın ber yeget biyergä çakırdı. Kız yalındırıp tormadı, başın aska iyä töşep, ayakların tiz genä tıpırdatıp aldı da, neçkä bilen uynata-uynata, suda yözgän akkoştay, talgın gına yegetkä taba yünälde. Ayakları belän yomşak ülännän şuıp kına bara, ä kulları kileşle itep ike yakka cäyelgän, güyä ul, şälyaulıgın çuklarınnan gına totıp, urtada äylänä.
Yalgız biyulärdän soñ parlı, öçle, sigezle biyulär ber-bersen alıştırdı. Yegetlär, kızlar parlap-parlap biyedelär, ozak-ozak bötereldelär. Yalan därtle yäşlär şau-şuınnan görläp tordı. Mullanur da baskan cirendä cır köyenä çaykalgaladı. Menä ul, nihayät, böten kıyulıgın cigep, ak koftalı kız yanına kilde, süz katmakçı buldı. Kız kinät kenä aña taba borılıp karadı. Ay yaktısında kıznıñ küzlärennän oçkın çäçrägändäy buldı.
Nindider şayanlık, çayalık, serlelek bar ide ul küzlärdä. Tanış bulmagan bu kız böten barlıgı belän uyın, şayaru, taşıp torgan şatlık, bähettän gıybarät sıman ide.
Alarnıñ küzläre oçraştı. Mullanurnıñ yöräge kükräk çitlegendä bärgälände. İh, şuşı ak koftalı kız kebek şat ta, kıyu da, çaya da bulsañ ide! Barlık oyalçanlıgıñnı, tıynaklıgıñnı onıtıp, oçıp urtaga çıksañ häm biyergä fäqat şuşı kıznı gına çakırıp, anıñ belän ozak-ozak böterelsäñ ide. Berniçä märtäbä kızga däşergä talpınıp karasa da, buldıra almadı, kauşadı, kiräkle süzlär tabılmadı. Ul fäqat kıznıñ tagın ber märtäbä akkoş kebek mäydan urtasına taba yözep kitüen teläde.
Kem soñ ul? Kunak kızımı? Kaysı avılnıkı? Kem isemle? Bu soraular Mullanurnıñ miyen borauladı.
Alarga tiz genä tanışu nasıyp bulmadı...

* * *
Räyhan rayon üzägenä, kiyäüdäge apalarına kunakka kilgän ide.
Lämiga apasınıñ ike aylık ulı bik yılak. Yuu, cıyu, aşau-eçü hästäre—barısı da Lämiga östendä. Bolay da eş söymägän yäş hatın tämam pıçrakka batkan. Kaya karama, yuılmagan savıt-saba, pıçrak bala çüpräkläre, çüp-çar. Kızı belän bergä kunakka dip kilgän anası Hätirä, ikençe könne ük su cılıtıp, köne buyı bala çüpräkläre yudı, katkan tabak-savıt, söttän buşagan çülmäk, töbe köygän kästrüllär, botka katkan kaşıklarnı töngä suga salıp kuydı. Urın-cirneñ tuzanın kaktı, işek-täräzälärne sabınlap yudı, idännärne komlap ışkıdı. Ana bit, kıznıñ şapşaklıgına, torgan öyeneñ bu qadär rättän çıguına säbäben taptı: balası yılak, kulın bäylägän, dip fiker yörtte. Çistarttı, yudı, sörtte, ütükläde.
—Yarıy äle, kildegez, äni, min bit yalgız, yärdämçem yuk,—dip söylände Lämiga karavatka yatıp bala imezgändä.—Öy cıyıştırırga kilgän hatınnarnı kudım. Berse ber rätle itep eş belmi, yaratmadım.
Berniçä köngä Kazanga komandirovkaga kitkän kiyäve, raykom sekretare Fazıl Samatov kaytıp töşte. Ul, kapkadan kerü belän ük, öydäge üzgäreşlärne kürep aldı. Täräzälär kiyerelep açılgan, işek aldı tutırıp ker elengän, bar cirdä tärtip küzgä taşlana.
—Ocmahka äylängän tügelme soñ bezneñ öy?!—diyä-diyä, Fazıl öygä kerde.—Minem ocmah koşım, Lämigam, yomşak kulların çılatkanmı ällä disäm, äbi kilgän ikän. İsän-sau kildegezme? Ho-o, Räyhan nindi zur kız bulgan. Ällä sine bödrä çäçläreñnän tartıp ücterdeläpme?
Räyhan ciznäseneñ bu süzlärennän komaçtay kızardı.
—Kara äle, äbi, bezneñ bahadirnı! Malay üsteräbez bit bez. Yeget!—dide Fazıl kör tavış belän.
äni keşe haman da üzenä eş taptı. Samavır kuyıp cibärde, östäl äzerläde. Fazıl süzen dävam itte:
—Tik menä Lämiga gına öydä eşlärgä, bala kararga keşe tap, min eşkä çıgam, dip kurkıta. Lämiga eşli başlasa, balanı kaya kuyarbız, kemgä karatırbız?
Kiyäüneñ süzläre Hätiräne borçuga saldı: çınnan da, balaların kem karar? Öy eşlären kem eşlär? Hay, üz yannarında gına bulsalar! Kön dimäs ide, tön dimäs ide, eşlär ide, yärdäm itär ide. Aralar bik yırak şul. Hätirä şul uylar belän baş vattı.
İkençe könne Lämiga bolay dip süz başladı:
—Karap-karap toram da, kuanıp betä almıym, Räyhan bigräk uñgan kız bulıp üsep kilä ikän, kulı eşkä yatışıp tora.
—Äye, citezlege dä, uñganlıgı da Allaga şöker.
—Siña unber yäşme inde, Räyhan?
—Äye, unikençe kitte.
—Dürtençegä küçteñme, bişençegäme?
—Dürtençegä.
—ällä bezdä genä kalasıñmı soñ? Bezdä zur yaña mäktäp, ukıtuçılar bik yahşı. Ukuıñnı bezdä dävam itärseñ. Miña da yärdämçe bulırsıñ.
Räyhan däşmäde. Ul eçennän bik riza ide, çönki olı apasın bik yarata, ciznäsen ätise kebek kürä.
—Äni,—dide Lämiga,—kaldır bezgä Räyhannı. Üzeñä dä ciñelgä kiler. Dürt kaşık kütäräse urınga—öç kaşık, diyüem. Bezdä yäşär Räyhan, kiyendererbez, ukıtırbız, kim-hur bulmas.
Şulay itep, Räyhan olı apası belän ciznäsendä bala karıy başladı.
Başta eşlär uñay gına bardı. Ul keçkenä Marselne kulınnan töşermäde, aşattı, yoklattı. Apası da yomşak kına endäşte, küp eş kuşmadı. Tora-bara apası bik tupaslandı, kıçkırdı, yuk kına närsälärdä ğayepläde, hätta kıynıy başladı.
—Närsä terälep kattıñ? Su alıp kayt! İdän yu!
Räyhan zur-zur çiläklär belän su taşıdı, idän yudı. İnde häzer usal itep kıçkıruçı apası aña Almalıdagı kürşe karçıgı bulıp kürenä başladı. Safura karçık kilene Räşidägä nindi genä süzlär äytmi ide, Räyhan häyran kala ide. "Kayan kilä keşelärgä mondıy yavızlık?!"—dip uylıy ide. Menä üze häzer Räşidä hälendä. Marsel yılıy başlasa, apası aña:
—İşetmiseñme ällä, bala yılıy!—dip kıçkıra.
Räyhannıñ apasına: "Minem balam tügel, sineke bit ul",—diyäse bik kilsä dä, äytmi, tüzä.
Kayber könnärdä Räyhan Marselne kütärep Kargalınıñ yugarı oçına, änise kitkän yulga kilä häm ozak-ozak yılıy. äniyem, nik sin mine monda kaldırdıñ? Min sine bik sagınam bit. Apam bik usal, ul mine cäberli, kıynıy...
Lämiga üze eşkä kitkändä, tegene eşlä, bolay it, dip, Räyhanga kön buyına citärlek eş kaldıra.
—Änä, şulpası äzer, ciznäñ kaytır aldınnan utka utırtıp, menä bu makaronnı salırsıñ,—dide berkönne Lämiga.
Räyhan säğatkä karap kına tordı. Unber tulıp, unikençe kitü belän Marselne karavatına bastırdı da, kerosinkaga ut kabızıp, olı apası tälinkägä salıp kaldırgan makaronnı şulpaga saldı. Kaynap çıkkançı yanınnan kitmäde, kaynap çıkkaç, onıtılıp Marsel belän uynıy başladı.
Lämiga kaytıp kergändä kästrüldäge aş kaynap, kuyırıp betkän ide.
—Närsä bu?—dip cikerde Lämiga.—Närsä bu? Nik aşnı karamadıñ?
—Üzeñ äytteñ bit, salırsıñ, dideñ, saldım, kaynattım...
Räyhan kurkıp kauşap kaldı. Ul da bulmadı, apası pır tuzıp täräzä yanına omtıldı, täräzä kaşagasınnan uklaunı yolkıp aldı häm Räyhanga taşlandı. Yuan uklau balanıñ äle cilkäsendä, äle bilendä, äle başında döpeldäde. Räyhan, suksañ suk inde, digän sıman, iyelä töşep, sulkıldap yıladı da yıladı.
—Närsä bulgan? Nik sugasıñ sin aña? Üteräseñ bit!
Bu—eştän kaytıp kergän Fazıl ide.
—Änä, aşka salgan tokmaçı ukmaşıp, kästrül töbenä utırgan, aş bıgır-bolamık bulgan,—dip şärran yardı Lämiga.
—Pıçagım da bulmas, aşarbız, aşaudan başkaga yaramas,—dide ciznäse,—nik sin anı kıynıysıñ? Ul sineñ böten eşeñne eşli, balañnı karıy.
—Üteräm min anı, tagın bolay eşläsä. Üteräm!
—Sineñ, Lämiga, bozık kanıñ kaynıy. Tınıçlan. Sin—bay, ul hezmätçe tügel bit. Ul sineñ bertugan señeleñ, läbasa.
—Bertugan, bertugan!..—dip kıçkırdı Lämiga.
Ul şunda, çınnan da, üzeneñ kan tamırlarında zatlı kan, baylar kanı aguın isenä töşerde.
Äye, Lämiga Hätiräneñ berençe ire, bay malayı Gıyrfannan tugan kızı ide. Gıyrfan katı kullı, saran keşe ide. Tau çaklı väğdälär birep tä, bersen dä ütämäde. Kızı Lämiga tugaç, miña ir bala kiräk, dip, yäş hatın alıp kayttı. Bay kızı Möhtärämä bik irkä, köysez, üzsüzle bulıp çıktı. Ya, Hoda, nindi genä süzlär işetmäde Hätirä bu kahärlängän öydä. Kön dä ızgış, kön dä cäncal buldı. Tüzde-tüzde dä, Hätirä avıldan kaçıp kitte...

* * *
Menä şuşı "bay kızı"nda yäşi ide Räyhan. Yäşäü avır bulsa da, üsä töşkäç, kiçke uyınnarga çıga başladı. Anda ul garmunçı yeget Ramil belän tanıştı. Mullanurga ul başta, nişläpter, küz dä salmadı. Häyer, bigräk kıyusız ide şul Mullanur...
Ramil kön dä kiçlären kıznı kapka töplärenä çaklı ozatıp kuya. Ul garmun uynıy, Räyhan cırlıy.
Ber kiçne alar ozak kına uramda yörgännän soñ, ber eskämiyägä kilep utırdılar. Ramil ğadätençä garmun uynadı, Räyhan äkren genä cırladı:
—Argı yaktan birge yakka
Basma saldım kiñ itep...
Şulçak alar karşısına yäşel küzen yaltıratıp, zur büre kilep tuktadı. Uttay yanıp torgan küzlären äle Ramilgä, äle Räyhanga tekäp, garmun tavışın tıñlaganday tın kalıp, art ayaklarına çükte. Alarga taba karap näq karşılarına utırdı.
—Ay, ällä büre inde?!
Räyhan şulay dide dä, Ramilneñ muyınına taşlandı, küzlären çıtırdatıp yomdı.
—Kurıkma, büre bu, kart büre,—dip pışıldadı Ramil, üze garmunın uynadı da uynadı.
—Kitteme äle, Ramil?
Ä büre alarga karap haman utıra birde.
—Kitmädeme äle, Ramil?—dip kabat pışıldadı Räyhan.
—Yuk, kitmäde. Kurıkma, kıymıldama.
Ramil Räyhannıñ kulları kaltıranuın toydı, ämma aña söygäneneñ bu haläte dä tiñsez läzzät birä ide.
—Kitmäde äle, kitmäde.
Kinät Ramil garmunınıñ barlık töymälärenä basıp, bar köçenä kürägen suzıp cibärde, büre sikerep kuydı häm, urınınnan kuzgalıp, avır gına atlap, basu kapkasına taba yünälde.
—Kitte, kitte, aç küzläreñne, Räyhan, cırlap beter inde cırıñnı.
Ramil tagın bik moñlı ber köy uynıy başladı häm cırlap cibärde:
—Töngä karşı beräü moñlı itep,
Ramay,
Ayırılışu köyen cırladı...
—Bu nindi cır, Ramil?
—Bu "Ramay" digän yaña cır. Maturmı?
—Matur, läkin...
Räyhannıñ küñelenä nindider şom ürmäläp, suık bulıp kitte.
—Yä, Ramil, min tuñdım, keräm inde,—dide.
Çınnan da, may töne suık ideme, başka säbäptänme, Räyhan kerep kitärgä aşıktı.
Äye, bu ak çıraylı, kakça gäüdäle, bik akıllı karaşlı garmunçı yegetne nikter Räyhan üz itä almadı.

* * *
İkençe könne alar tagın oçraştılar.
—...Kitäm inde bik yırakka, Ramay,
Söygän yarım, sinnän ayırılıp...
Ramil bik käyefsez ide, ul Räyhanga karamıy gına cırladı da cırladı, garmunın ğadättägedän katırak tarttı, katırak kıçkırttı.
—Ni buldı siña, Ramil?—dide Räyhan.—Bigräk moñlı cırlıysıñ, kem belän ayırılasıñ, kemne kaldırıp kitäseñ? Närsä buldı?
—Bulmadı...
—Bulgan inde, bulgan. ällä avırıysıñmı?
Ramil däşmäde. Çitkä karap bik ozak torgannan soñ, eçennän sıgıp çıgargan kebek:
—Äye, min avırıym. Şuña kürä, sin dä atna sayın ringitkä yöriseñ ikän bit,—dide.
—Ringitkä?! Kem äytte? Yuk süz ul. Bezne, balalar belän eşläüçelärne, yılga ike tapkır mäcbüriläp ringit belän tikşerälär. Kem äytte? äyt, kem äytte?
Ramil turayıbrak baskanday itte, baskan cirendä beraz gına taptanıp aldı häm kiñ itep sulış alıp, böten kıyulıgın cıyıp beryulı äytep saldı:
—Äye, Räyhan. Döresen äytim. Mindä—tuberkulez. Min şuña da sine hätta übärgä dä kurkam. Sizmädeñmeni? Sin mine ğayeplägänsender, bälki, şuña da yarata almıysıñdır.
Şuşı söyläşüdän soñ, Ramil Räyhannı çakırıp turlarında başka ber dä garmun uynamadı.
Kiçen uyınga çıkkaç, Räyhannıñ dustı Räsimä aña ber däftär tottırdı.
—Mä, Ramil birde, siña istälekkä birergä kuştı. Ukıp kara.
Räyhan dulkınlanıp däftärne kulına aldı:
—Ä sin ukıdıñmı?
—Yuk, ukımadım.
—Äydä, bergä ukıybız, äydä, äydä. Kaytabız da ukıybız.
Bu Ramilneñ köndälek däftäre ide. Şiğırlär, cırlar, küz yäşläre aşa yazılgan ärneşle süzlär. Başta Räyhan üze ukıdı. Däftär şul qadär pöhtä, çista. Ramilneñ yazuı şundıy matur. Ramil genä şuşılay ence börtekläre kebek tezep, matur itep yaza ala, ul gına şuşındıy eçkersez şiğırlär çıgara ala ikänenä ul ışandı.
"Bıyıl uraklar urmadım
Karurman buylarında.
Sineñ belän ayırılışu
Yuk ide uylarımda"...
Räsimä yılap cibärde. Räyhan isä tege könne bulgan söyläşüne iskä töşerde.
—Ul dävalanırga sanatoriyga kitäm, dide,—dip küz yäşlären sörtte Räsimä.
"Biyek taunıñ başlarında
Kuybışev digän kala.
Minem başka bülägem yuk,
Şuşı istälek kala".
Kızlar ozak kına Ramilne kızganıp yıladılar. Räyhanda bu yegetkä karata olı ihtiram, hörmät hise uyandı. Läkin ul mähäbbät tügel ide.
Könnär ütte. Ramil inde onıtıldı. Barı därtle yäşlek kaldı häm uyın-kölke, kön dä biyü, cır, kiçke uyınnar dävam itte. Yäşlek ul—üze maturlık, dilär. Ä çibär bulsañ? Kaşlarıñ kıygaç, küzläreñ sörmäle, bileñ neçkä, gäüdäñ kileşle bulsa? Monı niçek dip atıylar? Räyhan inde üzeneñ ütä dä çibär ikänen çamalıy ide bugay. Bu avıl kızları arasında ul iñ çibär, iñ kileşle, digän abruy kazandı, yegetlärneñ küzlären yandırdı. Kaysı gına yeget anıñ belän parlap biyergä, kaynar kulların totarga, neçkä bilenä barmak oçı belän genä kagılırga hıyallanmadı ikän? Tik Räyhan gına barısı arasınnan ber genä yegetne oşattı....
Şulay da Räyhan bu yeget belän bik sak söyläşte, kızlar tabigatenä has tıynaklıknı sakladı.

* * *
Räyhan ul könne ğadättägedän irtäräk uyandı. Saban tuyın, Mullanurnı isenä töşerde, küñele şatlık hise belän tuldı. Anıñ täräzä pärdälären ayırıp, täräzälärne ike yakka açıp, öy karşındagı şomırtlarga karap kıçkırıp cırlap cibäräse kilde.
Köne buyı şul cilkenü, ciñellek häm şatlık hisläre belän yörde: citezräk atladı, kızurak söyläşte. Üze eşli torgan balalar bakçasınıñ kısan bülmäläre aña kiñräk, çır-çu kilep uynauçı balalar da maturrak kürende. äye, bügen ul—başka keşe, bügen aña ällä ni buldı.
—Apa,—dide Räyhan kiç uyınga çıgar aldınnan,—tege çigeşle markizet koftañnı bügen dä uyınga kiyep çıgıym äle.
—Kiyärseñ, tik yegetlärneñ pıçrak kulı timäsen.
—Uyınga yegetlär pıçrak kul belän çıkmas inde...
—Törlese bula alarnıñ. Kulı sabınlap yuılsa da, küñele pıçrakları buluı mömkin.
Räyhannıñ ker kunmagan küñelenä bu süzlär bik säyer toyıldı. Küñel niçek pıçrak bulsın inde?—dip uyladı kız. Küñel ul—iñ saf, iñ çista närsäder.
Kara bödrä çäçen tarap, apasınıñ markizet koftasın kigäç, Räyhan türdäge ike täräzä arasına elengän zur közge karşına kilde, böterelep aldı, üz-üzennän kanäğat bulıp, yögerep uramga çıktı. Cil kapkadan çıgu belän, ul köçle taşkın bulıp avıl östen kaplagan garmun tavışına äsärlände, garmun anıñ cırın suza ide. Kıznıñ küñel haläte belän garmunnıñ moñlı tavışı şul qadär täñgäl ki, ul atlagan cirennän yögerä ük başladı. Cır anı yıraklarga çakıra, algısıta ide. İreksezdän ul cırlıy uk başladı:
—Aklı sitsı külmägeñneñ
Yakaların kem uygan?
Ul cır irkenä birelde. Cır aña atap yazılgan kebek toyıldı. Ul güyä gadi Räyhan, yätim kız tügel, ä äkiyäti çibär, kükkä aşıp bara, güyä ul bötenläy ikençe, serle dönyaga küçkän. Ul yögerde, dulkınlanıp, soñga kaludan, cırnıñ özelüennän kurkıp yögerde...

* * *
Mullanur yaña çalbar, ak külmäk kiyep, bügen kiçke uyınga tagın Räyhan belän oçraşasına nık ışanıp kilde.

* * *
Räyhan mäydançıkka yakınlaşkanda, cır tıngan ide inde. Garmunçı nindider kıska köy uynıy. Mullanur Räyhan kiläse yulnı bertuktausız küzätte.
Nihayät, yıraktan karañgı uramda ak kofta yaltırap kürende. Mullanur aşkınıp aña taba atladı.
—Häyerle kiç, Räyhan.
Alar tuktadılar.
—Häyerle kiç, Mullanur.
—İnde bügen "sin" dip kenä däşäm, yarıymı, Räyhan?
Çaya kız şayartıp alırga uyladı:
—Yuk, yaramıy, miña härvakıt "sez" dip däşärseñ?—digän buldı, başın yugarırak çöyep.
Ul uram buylap atlavın dävam itte.
—Bez bit inde tanışlar, duslar,—dide Mullanur kıyusız gına, anıñ belän rättän atlarga tırışıp.
—Äye, ällä kayçannan birle,—dip ürtäde kız.
—Menä ike kön inde, minem küñelem tıngılık tapmıy.
—Nik? Ni buldı?
—Sineñ belän tanışkannan birle tınıçlıgım bette... Sine kiçä ozatıp kuygannan soñ, töne buyı yoklamadım. Tañ aldınnan gına onıtılıp alganmın. Sineñ küzläreñne töşemdä kürep uyanıp kittem. Bu küzlär, bu kerfeklär minem yörägemne tişkälädelär.
—Ä sin tınıçlan, alarga aşarday bulıp karama. Nik karıysıñ?
—Min sineñ küzläreñä bertuktausız karap torır idem...
Mullanur kıyulanıp aña taba omtıldı häm ike kulı belän anıñ beläklären kısıp tottı, üzenä taba borıp, Räyhannıñ kaynar irennären üzeneñ kipşengän salkın irennäre eçenä alıp, bik katı suırıp üpte.
Räyhan bu kötelmägän şaşkın übüdän tın ala almıy tordı. Mullanurnıñ irennärennän kotılgaç, nikter uftanıp:
—Uf!—dide.
Bu Räyhannıñ berençe tapkır yegetlär belän übeşüe ide. Ul koyılıp töşte, ni eşlärgä belmäde, täne buylap nindider kaynar dulkın ütte. Mullanur tagın Räyhannı koçaklap aldı.
—Kem soñ sin? Minem yulıma kayan kilep çıktıñ? Hoday birdeme miña sine? Şaytanmı?—Mullanur tagın nilärder söylände, anıñ kaynar tını Räyhannıñ biten yandırdı.
—Yä, cibär äle, artık ärsez bulma, bigräk kurkınıç süzlär söyli başladıñ tagın...
—Räyhan, minem siña ber üteneçem bar.
—Nindi?
—Äydä, kön dä kiçlären küreşäbez. Min sine bik yaratam.
—Yaratam, diseñme? Sin bit mine bötenläy belmiseñ. Belmägän keşene yartalarmıni? Yaratu öçen anıñ kem buluın, holkın-figılen belü kiräk.
—Belmäsäm dä, añlıym, küñelem belän sizäm—sin miña bulırga tiyeş, mäñgegä.
—Miña?! Miña, diseñme? Ul ni digän süz? Min bit äyber tügel, uyınçık tügel. Bezneñ bakçada balalar: "miña! miña!" dip, uyınçıklar öçen tartkalaşalar.
—Yä, yä. Açulanma, min matur itep äytä almadım, bugay. Niçek itep äytim soñ? Bez bergä bulırga tiyeş.
—Bergä? Monısın niçek añlarga?
—Yä inde, sin bik usallanma äle. Min dä usal bula beläm.
—Yä, yä, usallan.
—Karale, Räyhan! Usallanganda sineñ küzläreñ tagı da sörmäläyeräk bulıp kürenä ikän, oçkınlanıp kitä hätta.
—Bäyländeñ inde şul küzlärgä: "serle", "siherle", "oçkınlı"... Tagın nindi?
—Tagınmı? Tagın, tagın...—Mullanur ütemleräk süzlär ezläde,—beläseñme, sineñ küzlär—iñ matur, iñ matur küzlär.
—Yä, citte! Bernindi dä matur tügel, gap-gadi koñgırt küzlär. Kayberäülärneke kebek zäp-zäñgär, yäki çem-kara bulsa, matur diyär ideñ.
—Dimäk, bez ikebez dä gap-gadi. Ä min sine Hoday tarafınnan miña cibärelgän färeştä dip belgän idem.
Räyhan Mullanurnıñ kükrägenä başın kuydı. Şunda kız kükräk eçennän döp-döp itkän tavış işetep, tınıp kaldı. Abau! Agaç kelät eçendä dulagan at kebek, aşkınıp-aşkınıp, talpınıp-talpınıp tibä ikän yöräk digäneñ! Mullanurda gınadır mondıy kaynar yöräk, şaşkın yöräk.
Moñarçı Räyhannıñ yöräk tavışın işetkäne yuk ide. Yöräkne şulay uk köçle tibäder dip uylamıy ide ul. Kara, menä şuşı yöräk bit inde söyü häm söyelü äğzası, dip uyladı kız. Küzlär kürä, kullar tota, kolak işetä, ä yöräk... Ä yöräk yä yarata, yä yaratmıy. Äye, äye. Näq şulay. Yä yarata, yä yaratmıy.
Yöräkne zur tügel, keşeneñ üz yodrıgı qadär genä dilär.
Şuşı uylar belän Mullanurnıñ yöräk tibeşen tıñlap beraz tın gına torgan kız, yegetneñ kükrägennän başın alıp, anıñ kulına ürelde.
—Yodrıgıñnı kürsät äle, Mullanur.
—Yodrık tatıysıñ kiläme ällä?
Eget kölep cibärde.
—Yuk la, min yodrıknı küp tatıdım inde, min sineñ yöräkneñ ni zurlıkta ikänen küräsem kilä.
Mullanur ere söyäkle barmakların bergä töynäp, Räyhannıñ küzlärenä yakın uk kiterde.
—Menä kür. Zurmı?
—Zur da tügel ikän, yugıysä, ä şundıy dulıy üze, şaşıp-şaşıp tibä.
—Zur tügel, diseñme? Minem yöräk yodrıgım qadär genä tügel, beläseñ kilsä, yodrık çaklı ike...

* * *
Räyhan dus kızı Saniyälärgä kerä. Kızlar—kızlar inde, bertuktausız kölälär, şayaralar, közge tiräsendä böterelälär. Saniyä kaşların karalta, sörmä tarta.
Saniyäneñ änise kızlardan küzen almıy. Hay, yäş çaklar, kolın çaklar, tay çaklar!—dip uylıy. Ul kızlarnıñ yalgız yörmägänen belä.
—Kilegez äle, ikegezgä dä ber närsä sörtäm. Tämle isle bulıgız, yegetläregez üzegezne übep tuymasın,—dip kölä.
Ul, sugışta yatıp kalgan iren isenä töşerep, yäşleklärenä kaytkanday bula.
—Närsä soñ ul?—dip çırkıldaşa kızlar.
—Menä, sörtkäç belersez.—Ul kızlarnıñ bitenä, irennärenä gölsirin sörtä.
—Gölsirin, gölsirin!—dip kuana Saniyä. Alar huş isle gölsirinne irennärenä sörtep, kiçke uyınga kitälär.
Aylı tönnärdä Räyhan belän Mullanur uram buylap süzsez genä ozak-ozak yörilär.
—Teliseñme, Räyhan, min siña bezneñ avılnıñ iñ matur urınnarın kürsätäm. Sin äle bezneñ avılnıñ su buylarında yörgäneñ, tau başına menep avıl östenä küz salganıñ yuktır,—dide Mullanur kiç kıznı ozata barganda.
—Yuk şul, berüzem nişläp yörim inde.
Aylı kiçlärdä Mullanur kıznı üzeneñ tugan avılınıñ çişmä buylarına, kiñ alannarına alıp bardı. Yış kına avıl turında halık telendä yörgän törle rivayätlär, gıybrätle hällär turında söyläde.
Berkönne kiç alar avılnıñ yılga aryagındagı tekä tavına taba, sözäkläp, borılıp-borılıp tauga kütärelä torgan kiñ yuldan salmak kına atladılar. Kullar kulda, iñnär iñdä ide. Bähet, mähäbbät kanatları cilkenderep-cilkenderep alarnıñ adımın ciñeläytte.
Tau başına menep citkäç, Räyhan yegetneñ kulınnan kulın alıp, artka taba borılıp bastı häm häyran kaldı. Biyek tau başınnan karaganda, avıl uç töbendäge kebek ap-açık bulıp kürenep tora ide. äle şäfäq kızıllıgı sünmägän, şulay da täräzälärdä balkıgan utlar tıçkan utı kebek ber-berenä küz kısışa.
—Kara, kara, Mullanur! Nindi matur ikän bit sezneñ avıl. Agaçlar niçek küp. Avıl yäm-yaşel, urman diyärseñ!
Alar ozak kına avıl östenä soklanıp karap tordılar. Nindider rähätlek, nindider ciñellek belän, avıl çaklı avıldan östä, kükkä yakınlaşıp basıp toralar bit alar, mähäbbättän cilkengän bu ike yäş yöräk. Ul arada taunıñ tön yagınnan kolaç citmäslek altın şar bulıp, äkren genä ay kütärelep kilä ide. Yä, Hoda! Aymı soñ bu? Kükne häm cirne totaştırıp berniçä genä mizgel cirgä terälep tordı da, ay cirdän ayırılıp, küzgä kürenep öskä kütärelä başladı. Cir yözendä şuşı sarı şardan başka berni yuk kebek toyıldı kızga. ä ul şul qadäryakın kebek ide, güyä tau başında torgan kileş kul suzsañ, anıñ salkının toyıp çirkanırlık ide kebek. Räyhan kinät bu zur cälpäk ayga taba kulın suzdı.
—Kara, kara, Mullanur! Ay niçek yakın. Kul belän totarga bula.
Aynıñ mondıy zur bulıp kalıkkanın Räyhannıñ äle kürgäne yuk ide bugay. Ul bu moğcizaga häyran kalıp, beraz turı karap tordı, aydagı barlık surätlär zuraygannar ide. Anıñ tını kısılganday buldı.
Şunda Mullanur kiñ sulış alıp cırlap cibärde:
—Ay yugarı, ay yugarı,
Ayga menäsem kilä...
—Äydä, Mullanur, ayga turı karap tın almıy torıyk, kem ozagrak tora alır ikän?—di Räyhan.
—Häy, ay närsä ul? Menä sin koyaşka karap kara. Min koyaşka da ozak-ozak karap tora alam,—di Mullanur.
—Bulmas la, koyaşka karasañ, küzeñ sukırayır, karama, yülär, nik aña karıysıñ?
—Koyaşta taplar bar, beläseñme?
—Bulmagannı!—di Räyhan berkatlı ışanu belän, Mullanurnıñ tel töben añlamıyça.
—Koyaşta da aydagı kebek taplar bar.
—Bulmagannı!
Mullanur ay yaktısında Räyhannıñ yanıp torgan küzlärenä turı karıy.
—Kerfekläreñne närsä belän bögäseñ sin?
—Yulär, kerfekne bögälärmeni? Alar tumıştan şundıy.
—Sörmä tartkansıñ sin, kaläm belänme, korım sörtteñme?
—Sörmä?!—Räyhan kulyaulık alıp tökerek belän yüeşläp, küzlären ışkıy häm Mullanurga suza:
—Menä kara, berär närsä buyalganmı?!
—Yä inde, yä, min sine sörmä tartıp yöriseñ, dip uylagan idem... Cırlıymmı ber cır?
—Cırla soñ, cırlıysıñ kilgäç...
—Kulımdagı yözegemneñ
İsemkäyläre Räyhan.
Sineñ maturlıklarıña
Böten tabiğat häyran.
—Üzeñ çıgardıñmı?
Räyhannıñ küzläre moñsulanıp ala.
—Nigä sineñ küzläreñ ber karaganda bik moñsu, ber karaganda bik usal, ütäli tişä, oçkınlı, oçlı?
—Belmim.
Eget kızdan küzlären almıy, ul ğaşıyq, ul söyä. Ul tagın kıznı koçıp übep ala.
—Närsä sörtteñ sin ireneñä?
—Gölsirin.
—Nigä?
—Sin übep tuymasın dip,—di dä Räyhan kır käcäse kebek sikerä-sikerä yögerep kitä.
Mullanur anıñ artınnan omtıla, totıp ala häm tagın suırıp übä.
—Yä, yülärlänmä, sin närsä?—dip Räyhan üpkälägän bula.
—Yaratam min sine, Räyhan, ülep yaratam, gomerem buyı yarataçakmın.
—Bulmas la!—di Räyhan häm çaya tavış belän kölep cibärä.
Anıñ kölgän tavışı uramnar buylap ütep, täräzälärgä barıp kagıla...

* * *
İyün ayınıñ matur ber irtäse. Saban tuyı. Ap-ak külmäk, kara çalbar kigän Mullanur Räyhannı kapka töbendä ozak kına kötte. Alar Saban tuyı bulası mäydanga berençelärdän bulıp barırga süz kuyışkannar ide, ikäü genä barırga, irtäräk barırga.
Räyhan örfiyädäy yuka, ütä kürenmäle zäñgär yıfäk külmägen, biyek ükçäle küksel tüfliyen kiyep, közge aldında böterelep aldı da, üz-üzennän kanäğat bulıp, tau käcäsedäy kert-kert atlap kapka töbenä çıktı. Mullanurnıñ äle Räyhannıñ bu külmägen berençe kürüe. Ya, Hoda! Nindi näfislek, zifa buy. Kıznı üz kuyınında ber yıl buyı irkäläsä dä, anıñ bu qadärle dä çibär, güzäl ikänen belmägän ikän, läbasa.
—Siña zäñgär külmäk bigräk kileşä ikän, zäñgär kük yöze tösle bulgansıñ, küzläreñ dä üzgärgän, zäp-zäñgär, külmägeñ tösle,—dide yeget, soklanuın yäşerä almıyça.
—Yuknı söylämä, Mullanur, küz üzgärä dimeni?—dide berkatlı kız.
—Sinme soñ bu, Räyhanımmı?—dip çitkäräk taypılganday itep, ber adım artka atladı da, kinät kıznıñ näzek bilennän koçıp, kütärep aldı häm äyländerä başladı.
—Nişliseñ, yülär? Keşe kürer bit, keşe ni äyter?—dip çäbälände kız.
—Ällä nilär äytsennär, Mullanur şaşkan, yülärlängän, disennär. Könläşsennär, ürtälsennär. Miña barıber. Min bik yaratam. Yarata ikän, disennär, şaşıp yarata, disennär.
Saban tuyı bula torgan mäydanga barıp citkändä, urman, su buyları atı tuarılıp bäylängän arbalar, allı-gölle bizäkle çuar kiyemle hatın-kızlar, irlär belän tulı ide inde. äle Saban tuyı başlanmagan.
Biyek kolgalarga elengän ere-ere bizäkle şälyaulıklar, çüpläm sölgelär, ozın-ozın tukımalar cildä cilferdi. Urman kırıyında, agaç külägäsendä çabışka barası atlar koyrıkların ärle-birle bolgap, bertuktausız kigäven kua.
Garmun tavışı, halık göreltese belän yalan şıplap tulgan kırmıska oyasın häterlätä.
Menä bäyrämneñ başlanuın belderep, saban tuyın alıp baruçı halıkka möräcäğat itä, nider söyläp beraz halıknı tınıçlandıra häm annan halık şaulatıp kul çaba. Bäyräm tantanası başlana.
Ber urında cirdän az gına kalku ıbır-çıbır bala-çaganı köräşterälär, tügäräk mäydannıñ ikençe başında yomırka salıngan kaşık kabıp yögerä başlıylar, çülmäk vatalar. Halık göc kilä, kul çaba, kölä.
Sabıylar, üsmerlär bil alışıp, büläklärgä kuanışa. Nihayät, alarnı yuan beläkle taza yegetlär alıştıra.
Mullanur belän Räyhan citäkläşep mäydan çitendä ärle-birle yörilär, kemnär beländer küreşälär, söyläşälär.
—Mullanur, sabıy çaklarnı iskä töşerep, ällä ber köräşep çıgabızmı?—di kürşe Şamil.
Şulçak kinät kenä yegetneñ söygäne aldında gayräten kürsätäse kilü hise uyana:
—Teliseñme, min dä köräşkä keräm.
—Äydä, äydä, kürsät kem ikäneñne,—di çaya kız,—kütärep al, cirgä sal avıl batırların.
Mullanur kızdan bu süzne kötmägän ide. "Kiräkmi, vatılma!" diyär kebek ide. Yuk, alay dimäde Räyhan, "kürsät kem ikäneñne", dide, üze häyläkär genä yılmaydı. Kıznıñ süzlärennän Mullanur ber buınga üsep kitkändäy toydı üzen: söygäne aña ışana, anıñ köç-kuäten toyımlıy, gorurlana.

* * *
Mullanur sabıy çaklarında, unbiş-unaltı yäşlärendä malaylar, yäştäşläre arasında köräştä berençelekne berkemgä dä birmi ide. ämma berniçä yıl elek köräşüdän tuktadı. Ätise Gali aga ulınıñ saban tuylarında köräşergä teläven önämäde.
Gali töptän yuan çıkkan, tıgız tänle ulı Mullanurnı bik yäşli takta yarırga öyrätte. İke sırtın tigezläp yungaç, büränälärne ike metr biyeklektäge stanok östenä kütärgändä, ulı atasına yuan başın tottırmıy, üze başlap yabışa. Beläkläre nık, kükräkläre kiñ anıñ. Mullanur stannıñ östendä, ä ätise asta. Buy pıçkınıñ arkılı totkasına kulı tiyü belän yegetkä därt kerä. Äye, köçle, gayrätle yeget bulıp üsep citte Mullanur.
...Berkönne Mullanur belän Nurähmät abıysı şayarıp kına bil alışa, köräşä başladılar. Gali aga gorurlanıp ullarına çittän ozak kına karap tordı. Menä Mullanur Nurähmätne ciñel genä kütärep cirgä ordı. Çittän karap torgan ata alar yanına kilep bastı.
—Kaya, üzem, üzem salıym äle sırtına şul bocırnı, borının bik çöymäsen, kikrigen töşerim äle,—dip Nurähmätkä küz kıstı.
Gali avılnıñ küptänge danlıklı köräşçese ide. Bile katı, beläkläre nık buldı. Anı Saban tuylarında ciñüçelär tabılmadı. Ulları üsä töşkäç, ul üz hönärenä alarnı öyrätte, köräşneñ küp kenä serlärenä töşenderä kilde: sölgene niçek totsañ uñaylırak, köndäşeñneñ bilen niçek kinät kenä üzeñä tartırga h.b.
Menä ata belän keçe ul bil alışa başladılar. Ozak tartışırga turı kilmäde. Mullanur atasın cirdän yolkıp kına aldı da, kükrägenä kütärde häm böterep, cay gına cirgä saldı.
Ata cirdä ozak yatmadı, yäşlärçä citez genä sikerep tordı da, kulındagı sölgesen cirgä ırgıtıp:
—Buldırdıñ, ulım,—dide.—Köç kürsätü yahşı eş, ämma anıñ ildä bähace bik tübän. Sin köçeñne-kuäteñne faydalırak eşkä sarıf itärgä tırış, çüpräk-çaprak bärabärenä tügel,—dide.

* * *
Mullanurnıñ bu yäşenä citep berkem aldında da ser birgäne bulmadı. Bügen, Saban tuyı könne, söygän kızı aldında buldıksız, köçsez, gayrätsez bulıp kürensenme?
Ul ozak uylap tormadı, başın tübän iyep, ere-ere adımnar belän mäydan urtasına bil alışırga kerep kitte.
Köräş kızdı. Kemder batır kaldı, kemnärder sırtı belän töşte. Mullanur isä köräştä ciñep berençe urınnı almasa da, koçak-koçak büläklär alıp, Räyhan yanına kilep tuktadı häm kıznıñ zäñgär yıfäk külmäge östennän anıñ cilkäsenä ere-ere çäçäklär töşerelgän ozın çuklı, çiyä tösle zur şälyaulık saldı.
—Bu bezneñ mähäbbätneñ ber yıllık yübileena minnän büläk bulsın,—dip pışıldadı.
Ul arada mäydan tışında kemder:
—Atlar kilä!—dip sörän saldı. Halık atlar kilgän yakka aşıktı.

* * *
Mähäbbät hisennän yäş kız üzen küklärgä aşkanday his itte. Güyä ul cirdä yäşämi, kulların koş kanatları kebek cäyä dä, cirdän ayırılıp kitep, hava dulkınnarı irkendä kala, oça, kütärelä, ber tübänäyä, ber yugarı omtıla. Anıñ Mullanurga bulgan kaynar hisläre bolıtlarnıñ karşılıgın ciñärdäy köç belän bärgälänä.
Anıñ mähäbbäte aylı töndä yoldızlar balkuı kebek, güzäl çişmä çıñı, irtänge çık tamçıları kebek saf. Bügen añardan, närsä ul mähäbbät? dip sorasalar, ul cavap taba almas ide.
Mähäbbät bu yäş kıznıñ tıngısız canınıñ izge ber ilahi haläte. Mähäbbätne usal dilär, ayausız dilär, märhämätsez dilär. Dörester dä.
Räyhan Mullanurga başın yugaltır däräcädä ğaşıyq buldı. Ul, yeget belän bergä tirän çoñgılga çum, disälär, çumarga, kükkä aş ta, yugarıdan tübängä taşlan, disälär, taşlanırga äzer ide. Ul Mullanurnıñ yarsu yöräkle buluın da, teleneñ äçe ikäneñ dä, kullarınıñ katılıgın da belmäde, sizmäde. Mullanur yanında bulganda, aña güyä bähet kanatları çıga, ul üz-üzen beleştermäs däräcädä üzgärä, üsä, kölä. Kızga çın mähäbbät kilde, öyermä bulıp böterep, yäşen bulıp köyderep kilde. Ul häzer genä mähäbbätneñ tılsımlı närsä ikänen añladı.
Cäyneñ iñ kıska tönnäre, iñ ozın könnäre. Kıska tönnärne yämläp, avıl cır-moñga kümelep yäşi. Kıska tön sizelmiçä ütä dä kitä, yaña kön başlanuın häbär itep, berençe ätäçlär avaz sala. Küreşep, söyläşep tuymas könnär şulay ütä dä ütä. Mullanur belän Räyhan yış oçraşmıylar, ämma oçraşu-söyläşülär—gomergä istä kalırlık matur mizgellär.
Eştän buşıy almagan cir balası öçen söyü-söyelü—zur bähet. Mullanur söyä. Ul şaşıp söyä, Räyhannı söyä. Barlık yegetlärdän könläşä-könläşä söyä. Ul könçel küñelne ni eşlätergä? Niçek tıyarga? Könläşü hise çıgırınnan çıgar däräcädä borçıy Mullanurnı. Anıñ söygäne kem beländer kaydadır söyläşep toradır kebek, aña kemder yılmaya, küñelen yaulıy, übä, koça kebek toyıla. Ul bit kön-tön eştä, çit-yat avılda.

* * *
Mullanur könozın kırda bulıp, bik arıp, kır stanında kiçke aş aşap utıra ide. Şulçak şuşı avılda traktorçı bulıp eşläüçe avıldaşı, cirän çäçle Samat kır stanı yanına kilep, traktorın tuktattı, kabinasınnan sikerep töşte dä, ere teşlären kürsätep, kiñ yılmaep Mullanurga däşte:
—Mullanur, söyençe äytäm, tıñlıysıñmı? Ber kikeräm, cırlıysıñmı? Räyhanıñnı ber yeget belän kürgännär, sin monda tuzanga garık bulıp yör äydä, ä ul anda...
—Kem äytte? Aldaşma!
—Kem, kem... Süz iyäse belän yörmi, oçlı küzlär kürgännär.
Mullanur avızına algan kaynar bäräñgesen annan-monnan çäynäp, köç-häl belän yotıp cibärde dä, kalay camayagın etep kuyıp, östäl yanınnan kuzgaldı...
Cäyneñ töne—barı ber totam. İnde koyaş bayıp bara, şäfäq sünä. Mullanurnıñ küñelen kinät yäşen kebek ber uy çänçep aldı. Kaytırga! Avılga kaytıp kilergä! Yögerergä!
Ozak uylanıp torırga vakıt yuk, Mullanur avılga çaptı. Karañgı da töşte, ul yulda oçragan çokır-çakırda yöztübän kaplangalap ta töşte, sikerep torıp, tagın çaptı, tagın kaplandı, tagın yögerde, alga ırgıldı. Anıñ başında barı ber uy, ber borçu: Räyhan kem belän? Kem koçagında?
Avılga yakınlaşkanda ul tämam häldän taygan ide inde, kara tirgä batıp, avılga kilep kerde. Adımın beraz äkrenäytep olı uramnı ütte, tıkrık aşa çıgıp, beraz suına töşep, Räyhan yäşägän öygä yakınlaştı. Cılı könnärdä Räyhan dus kızları belän kelättä yoklıy, anda ciläs, tınıç. Mullanur sak kına kapkaga kagıldı, kapka eçtän bikle ide. Ul kapka astındagı taktanı alıp kuydı da cirgä yatıp, kapka taktalarına sıdırıla-sıdırıla eçkä, işek aldına ürmäläde, şılt itkän tavış ta çıgarmıy gına, mäçe kebek yomşak basıp kına kelät işegenä yakınlaştı. Kelät işege beraz açık, ul kolak salıp kelät eçen tıñladı, anda yoklauçılarnıñ mışnagan tavışı gına işetelde.
İşekne aça töşep eçkä ütte. Döm karañgı, stenadagı keçkenä täräzädän genä beraz yaktılık sirpelä.
—Räyhan! Räyhan!—dip pışıldadı yeget. Räyhan uyanmadı.
—Ä! Närsä! Kem bar?—karlıkkan irlär tavışı işetelde.
—Ä sin kem?—dip kıçkırıp cibärde Mullanur, tirän tınlıknı bozıp.
Bu tavışka berniçä kız uyanıp, çır-çu kileştelär.
—Kem sin?—dim min sina, kem sin?
Mullanur tavış kilgän yakka omtıldı häm türdäge agaç karavatta yatuçınıñ östendäge cäymäsen yolkıp aldı.
—Kem sin? Nik sin kızlar yanında?
Räyhan, Mullanurnıñ tavışın tanıp, hälne açıklarga aşıktı.
—Mullanur! Kıçkırma! Yarsıma! Ul bit Marat, minem enem, kunakka kilgän.
Könçel keşe arıslannan yaman dilär bit. Bu minutta Mullanur bu "kunak"nı özgäläp taşlarga äzer ide, tik Räyhannıñ yomşak tavışı anı beraz tınıçlandırdı. Ul kulları belän yözen kaplap beraz gına isen cıyıp utırdı da:
—Yä, yarıy, aç miña kapkanı, çıgar mine,—dide Räyhanga tupas kına.
Mullanur üzen-üze beleştermi, kaplana-tünä niçek çabıp kaytkan bulsa, şulay kaudarlanıp cil-cil kitep tä bardı. Räyhan isä kapka töbendä basıp kaldı. Tañ sızılıp, yaktıra başlagan ide inde.

* * *
Räyhan berniçä kön kiçke uyınga çıga almadı. Balalar bakçasında eş küp, ul ikeşär smena eşläde. Kiçlären plannar tözede, däreslärgä äzerlände.
Bu hälgä aptırap, dus kızı Saniyä Räyhan yanına kilde.
—Ni buldı? Nik uyında kürenmiseñ?
—Eş küp äle. Vakıt yuk,—dide Räyhan käyefsez genä.
—Eş küp!—dip kıçkırdı Saniyä.—Eş kaçmas! ä Mullanurıñnı yugaltuıñ bar.
—Mullanurga närsä bulgan? ällä avırıymı?
—Avırıy, avırıy. Başkalar belän avırıy başlagan.
—Tukta, tukta. Añlayışlı itep söylä äle.
—Añlıysı kilgän keşegä bik añlayışlı. Kiçä üz küzlärem belän kürdem, Mullanur Möniräne ozata kitte.
—Bulmas. Işanmıym. Yuknı söylämä.
—Işanmasañ, kiç çık. Üz küzläreñ belän kürerseñ.
Bu süzlärdän Räyhannıñ küñelenä salkın şom ürmäläde.
Ul Saniyäneñ süzlärenä ışanırga da, ışanmaska da belmäde, ikelände. Şulay da, üz küzläre belän kürergä teläp, kiç klubka aşıktı. Uram buylap barganda tirä-yagına karamaska tırıştı. Bähetenä, aña karşı berkem da oçramadı. Kibet yanınnan uzdı, anda da keşe kürenmäde. Klubka yakınlaşkanda gına tınıçlana başlagan yöräge yañadan yarsıp tibä başladı.
Aña barlık täräzälärdän keşelär karap tora kebek, barısı da, Mullanurıñnı yugalttıñ! dip kölä, şarkıldıy kebek toyıldı. Ni bulsa şul, tizräk barıp citärgä, Mullanurnı kürep söyläşergä, barısın açıklarga häm bu borçılulardan kotılırga kiräk ide aña.
Ul klub eçenä kilep kerde, böten keşe aña borılıp karadı. Aña gına şulay toyıldımı, ällä çınnan da şulay buldımı, ul yugalıp kaldı. Yırakta, klubnıñ argı başında Mullanur yegetlär belän bergä närsädänder şarkıldap kölä ide. Räyhan anı kürde. änä kara kostyumınıñ yakası östennän ak külmäk yakasın çıgarıp salgan. Çäçen şoma itep artka tarap kuygan. İke kulın çalbar kesäsenä tıgıp, başın artka taşlap, nidänder eçe katıp kölä. Ul kölä, ä Räyhan yana. Döresme? Döresme?
Menä Mullanur kölüdän tuktap, Räyhanga taba karaş taşlap aldı, Räyhannı kürde, läkin karaşın tuktatmadı, kürmämeşkä salıştı, tiz genä yegetlärgä borılıp, kölüen dävam itte. Döres ikän! Döres ikän! Ul bügenge könnän anıkı tügel, başkanıkı. Möniränekeme, başka beräünekeme—ul bügennän aña yat, başka ide.
Räyhan Saniyä belän Däimä yanına kilde, alarnıñ artına çıgıp, Mullanurnı küzätte. Ul anı tanıdı da, tanımadı da. Ul Räyhanga dorfarak, tupasrak häm yarsurak bulıp kürende. Anıñ söygäneme soñ bu?! ällä bötenläy çit keşeme? Ul çak kına yılap cibärmäde.
—Min kaytıp kitäm, kızlar,—dide Räyhan.
—İrtä bit äle, kaya aşıgasıñ?—dide Däimä.
—Sin närsä, minem süzläremä ışanmıysıñmıni? Üz küzläreñ belän kürerseñ, beraz gına tor inde,—dide Saniyä.
Tügäräk uyın başlandı. Kızlar, yegetlär tügäräkkä basıp cır cırladılar. Räyhan ul cırlarnı işetmäde dä, kuşılıp cırlamadı da. Anıñ küñelen fäqat ber gam bilägän ide. Döresme? Döresme?
Tügäräktä äylängändä, ul Mullanurga karamaska tırıştı, küzlären idän taktalarına töbäp, nindider eçke ber salkın bitaraflık belän atladı da atladı. Bügen ul üzen böten dönyadan çitläşkän, kanatı sıngan yalgız çäükä itep toydı.
Anı kemder urtaga çakırdı... yılmaydı... alar äyländelär...
Ul urtaga çıgu belän kemder cır başladı. Ul cırnı barısı da belä, därräü kütärep aldılar:
—Änä kilä avtomobil,
Almalar töyägännär.
Bigräk matur üstergännär,
Küz tiyär, dimägännär.
Ul üz näübätendä urtaga tagın kemneder çakırdı. Berazdan, uyın-kölke iñ yugarı noktasına citep, klub eçe gör kilep torganda, Mönirä utırgan cirennän äkren genä kuzgaldı da, işekkä taba yünälde. Saniyä Räyhannıñ kabırgasına törtte:
—Kara, kara! Mönirä kuzgaldı, ozaklamıy Mullanurıñ da anıñ artınnan şılaçak,—dide.
Çınnan da, berniçä minut ütteme-yukmı, Mullanur yegetlär arasınnan ayırılıp, başın aska iyep, tirä-yagındagılarnı etä-törtä, alpan-tilpän işekkä taba atladı.
Räyhan borılıp Mullanurga taba karamadı, gorur kız eçtän yandı, eçtän köyde. Änise gel äytä ide: avızıñda kara kan bulsa da, keşe aldında tökermä.

* * *
Räyhan öçen iñ avır könnär başlandı. Ul yäşädeme, yukmı, cirdäme, ällä havaga aşıp, bolıtlar arasında adaşıp yörime, sorasañ da ul äytä almas ide. Ul üzen yukka çıkkan, tormıştan vaz kiçkän keşedäy his itte. Nigä yäşärgä? Räyhannıñ başına ällä nindi çualçık, kotoçkıç uylar kilde.
Härkön irtän ul can öşeterlek uylar belän, keşe küzenä çalınmas öçen kıçıtkanlı tıkrıklar aşa yılıy-elıy eşkä kilä...
—Ni buldı, Räyhan? Tagın yıladıñmı?—dip karşı aldı anı bakça mödire Änisä apa.
Räyhan küzlären yäşerde. Änisä apa sizger, kürde, añladı.
—Äydä äle, kızım, çıgıyk äle, söyläşik.
Alar balalar bakçasınıñ buyaulı täbänäk eskämiyäläreneñ bersenä utırdılar.
—Söylä, yäşermä, kızım, eçeñne buşat, ni buldı tagın? Şul Mullanur öçen yäş tügäseñme?
—Äy, Änisä apa!—dide Räyhan. Başka ber süz dä äytä almadı.
—Şul şalapay öçenme, balakayım? Äle sin bik yäş, böten tormışıñ alda, ul zur tormış okeanın yözep çıgar öçen köç tä, tüzemlek, sabırlık ta bik kiräk. Sabırlık—keşeneñ altın sıyfatı. Dus bar, doşman bar. Yäşläreñne keşelärgä kürsätmä, ällä nilär söyli başlarlar. Başıñnı yugarı tot.
Räyhan, başın tübän iyep, Änisä apasınıñ süzlären tıñlap utırdı. Küzlärendä yäş kipte, yöräge tınıçlanganday buldı.
—Eget başka belän yöri başlagan dip, küz yäşläre tügä kalsañ... Yegetlär il östendä ille bula, söygäne, gomerlege ber genä. Gomerlege äle oçramıy kalmas.
Räyhan bu minutlarda açı küz yäşläreneñ äle yukka gına tügelgänen belä almadı, äle işetäse süzlär, cannı telgälärlek gaybätlär işetü könnäre alda ikänen başına da kitermäde.
Keşe yazmışınıñ totaş sınaulardan torganın yäş kız kayan belsen soñ?
Şulay da, eçenä biklänep, üzeneñ bäläkäy genä dönyası belän, Mullanurnı onıtırga tırışıp yäşägändä, Räyhan küptän tügel genä soldat hezmätenä kitkän Fägıyl isemle yegettän hat aldı. Ul kızga cılı hat yazgan ide.
"Minnän hat kötmägänseñder, Räyhan. Menä minem kem ikänemne bel. Min niçämä-niçä aylar sineñ yanda gına tavış-tınsız basıp torırga, sineñ sulavıñnı gına işetergä teläp, matur küzläreñä ber genä karap alsam da can rähäte toyıp, kuanıp yäşärgä duçar bulgan Fägıyl".
Hat ozın ide. Räyhan hatnı ukıp çıktı da, Fägıylne küz aldına kiterergä tırıştı. Äye, ul da barlık avıl yegetläre kebek ak külmäkle, oyalçan gına, çandır yeget. Ul, çınnan da, Räyhannı bik yış parlı biyügä çakıra, yanında gına basıp tora ide. Küptän bulgan bu kiçlärne isenä töşerep, Räyhannıñ yöräge bertörle ärnü belän sulkıldap aldı. Fägıylne ul kürmi ide, anıñ küzläre, küñele gel Mullanurda gına. Ul fäqat anı gına özelep yarata.
Fägıylneñ bu hatı Räyhanga zur şatlık kitermäde, şulay da ul aña yaktı uylar, fikerlär tulı hat yulladı. Soldat avılın, öyen sagına torgandır, çit cirdä koş tele hätle genä häbär dä anı kanatlandırıp cibärer, avır hezmäten ciñeläyter, dip uyladı...

* * *
Änisä apası belän söyläşep beraz tınıçlanıp, üz halätenä iyäläşep kilgändä, berkönne Räyhan Mullanurnı oçrattı. Uylamaganda-kötmägändä, uramnan alar ber-bersenä karşı atladılar. Mullanur Räyhannıñ citez, cıynak gäüdäsen ällä kayan kürep aldı häm adımın kızulattı. ä Räyhan anı kürü belän koyılıp töşte, berär kapkaga kerep kaçar öçen tirä-yagına karandı. Tik kaçar kapka tapmıy, çarasız, adımnarın akrınaytıp, başın tübän iyep, atladı da atladı.
Ul Mullanurnı kürmämeşkä salışıp ütep kitärgä teläde. Mullanur ärsezlänep, berni bulmaganday, kiñ yılmaep, aşıgıp, Räyhannıñ karşısına kilep tuktadı häm beläklärennän totıp aldı.
—Räyhan!—dide ul üzenä genä has kalın karlıkkan tavış belän.—Avılda ällä nindi gaybätlär yöri, sin şularga ışanasıñ ikän, imeş, min...
—Citte, Mullanur, dävam itmäsäñ dä bula. Sin... Sin ikeyözle, hıyanätçe bändä.
—Tukta, tukta! Ni dideñ? Nindi hıyanät? Kemgä hıyanät? Sin bit üzeñ miña hıyanät itteñ. Sin Fägıyl belän mähäbbät hatları alışasıñ, aña söyäm, bäğrem, dip hatlar yazasıñ.
—Cibär, Mullanur, minem sine küräsem dä, sineñ belän söyläşäsem dä kilmi.
—Kilmäs şul, berse belän hat alışasıñ, ikençese belän übeşäseñ.
—Nahal! Bu süzlärneñ döres tügelen üzeñ dä beläseñ, şulay da oyatsız räveştä mine ürtiseñ.
—Ürtämim, Räyhan, yaratam bit min sine, başkalar belän bergä küräsem kilmi.
—Yalganlama. Möniräne ozatuıñ, anıñ belän yörüeñne närsä diyärseñ?
—Mönirä ul—bolay gına. Sin çıkmagan könnärdä kultıklarga keşe bulsın, dip kenä.
—Yalgan, yalgan! Min sine bu qadär yalgançı dip belmi idem.
Räyhan yegetneñ kulınnan ıçkınıp yögerep ük kitep bardı. Onıtırga, onıtırga, uylamaska, isemen dä başka telgä almaska!

* * *
Alarnıñ köpä-köndez uramda söyläşep toruların kürep, täräzädän küzätep toruçılar häm Mönirägä citkerüçelär dä tabıldı. Mönirä isä, könläşü häm açu katış, üzeneñ ni äytkänen beleştermi:
—Mullanur ällä kayçan anıñ töben töşergän inde. Mullanur mineke, ul mine genä yarata,—dide.
Bu süz böten avılga taraldı, zuraydı, üste häm, nihayät, Räyhanga da kilep citte.
—Nik sin anı sudka birmiseñ, Räyhan?—dide dus kızı Saniyä.—Alarnıñ ikesen dä cavapka tartırga kiräk. Minme? Min bolay gına kaldırmas idem. Sin närsä?
—Sudlaşıp yörü—tübänlek. Minem saf ikänemne sudlaşmıyça da üzem saylap bargan irem beler äle.
Saniyä tınıp uyga kaldı. Çınnan da, şulay bit.

* * *
—Çıgıp kit, teläsä kayda yäşä, ana et!—dip karşı aldı eştän kaytıp kergän Räyhannı olı apası.—Änä äyberläreñ, teläsä kaya olak. Üz öyemdä söyrälçek asrıy almıym. Oyatı gına nindi bit! Çıgıp kit! Çıgıp kit!
Räyhan däşmäde, böreşte, kuırıldı, aklanu, añlaşu—anıñ öçen tübänlek. Ä niçek itep añlatasıñ? Kız balanıñ mondıy häldä kürsäter öçen uyın tuzı barmıni? Ul cirängeç gaybätlärneñ kızganıç korbanı gına bula ala. Ber yul—tizräk tormışka çıgıp, pıçraknı yuu kala.
Räyhannıñ kiräk-yaragı, kiyemnäre ber çemodannan artmadı. Ul dustı Saniyälär kürşese, yalgız hatın Äsmabikägä küçte. Läkin olı apasınıñ "söyrälçek" digän süze anıñ kolagınnan ozak kitmäde. Apası bulıp apası anı añlarga, avır hälen ciñeläytergä telämäde.
Bakça mödire Änisä apa Räyhannıñ hälen añlap, anıñ kükrägenä katkan töyerne ereterlek yomşak tavış belän süz başlıy:
—Yä, kızım, bügen tagın yılagansıñ bugay, sörmäläreñ yuılıp töşkän,—dip şayarta.
Räyhan anıñ süzlärennän tagın yomşap kitä, agıp töşmägän ber tamçı yäşe küz töbendä mölderäp kala.
—Äydä, çıgıyk äle, söyläşik, minem siña biräse bik citdi soravım bar.
Alar tagın aulakka çıgıp utırdılar.
—Döresme şul süzlär?—di Änisä apa katgıy tavış belän, Räyhannıñ küzlärenä turı karap.
—Döres tügel, döres tügel, Änisä apa, vallahi.
—Ant itmä, bala, Alla isemen yukka-barga iskä alırga yaramıy. Menä närsä, kızım, sin teläk telä. Kız çagında telägän teläk kabul bula. Tulgan ay yaktısında, ayga turı karap, çın küñeleñnän, nindi telägeñ bar—şunı telä.
Räyhan bu söyläşüdän soñ bik citdi uylandı. Nindi teläklär telärgä? Teläk—teli belsäñ teläk, teli belmäsäñ imgäk, dilär tügelme soñ? Mullanur kaplanıp ülsen, küzläre çäçräp çıksın, ayak-kulı tartışsın, dipme? Yuk, yuk. Meñ kat yuk! Räyhannıñ Mullanurga karata gomerendä dä andıy teläk telise yuk. Hoday kuşmagannı. Bu bit teläk tügel, kargış bula. Kargau yäş kızlar eşe tügel, kargau ul karçık-korçık eşe. Ul Mullanurnı hıyanätçe dip atasa da, nindi genä süzlär belän hurlarga teläsä dä, aña yaman teläk telärgä küñele, yöräge kuşmadı. Ul şunı belä: mähäbbätkä hıyanät itkän keşe bervakıtta da bähetle bula almıy.
İñ yahşısı—ul üze öçen teläk telärgä buldı. Ul töne buyı täräzägä karap uylanıp yattı. Tulgan ay näq täräzä turısında ütä kürenmäle sihri şar bulıp elenep tora, üze äkren genä selkengändäy itä. Şul ayga turı karap, Räyhan küz almaların yäşländerde dä, Änisä apasınıñ äytkän süzlären isenä töşerde.
Teläk telä... Kız vakıtta telägän teläk kabul bula ul, dide bit anıñ şäfkatle Änisä apası. Ul östennän yurganın alıp attı, täräzä buyına kilep bastı da, iyägen alga suza töşep, teläk teli başladı:
—İ, Hodayım! İşetäseñme minem yalvarularımnı...
Anıñ teläkläre bik gadi ide: tizräk kiyäügä çıksın, saylaganı Mullanurdan çibärräk bulsın, çibär bulsa, Räyhan yaratır. Tik tizräk anıñ gönahsızlıgın, "söyrälçek" tügel ikänen açıklasın, pıçrak gaybätlär yukka çıksın...

* * *
Menä şundıy, başın kaya kuyarga, ni uylarga belmi, iläs-miläs yörgän könnärendä klubta tanış tügel ber çibär yeget anıñ yanına kilep süz kattı:
—İsänmesez, Räyhan!
Kem ul? Kayan belä ul minem isememne, dip uylap aldı kız. Ğadäte buyınça, yılmaep, açık yöz belän anıñ sälamen aldı, soraularına cavap birde, äkren-äkren anıñ kem buluın açıkladı.
Ul şuşı avıl yegete ikän. Şähärdä kibet direktorı. Kiyeme şäp, östendä kuyı zäñgär boston kostyum, galstuk. Söylägän süze dä bolay uñaylı, yış kına urıs süzläre kıstırıp, turı karamıy gına, beraz üzeneñ östenlegenä basım yasaganday, väqar belän genä söyläşä.
—Minem isemem—Gabdelhak. Dus yegetlär Gena dilär,—dide ul yılmaep.
Anıñ Räyhanga oşarga, akıllı bulıp kürenergä tırışuı çittän küzätep torgan keşegä akka tamgan kara tap kebek küzgä taşlana ide.

* * *
Gabdelhak bu oçraşuga ozak äzerlände. Tugannan tugan enese Ramil belän söyläşüdän soñ, ul kisken kararga kilde: Räyhannı oçratırga, söyläşergä, ozakka suzmıy täqdim yasarga, öylänergä.
—Sin, abıy, kızlarnı bik küp sayladıñ, citär, tot ta şuña öylän. Yahşı kız, çibär, akıllı,—dide Ramil.
—Sin bit anıñ belän üzeñ yörgän ideñ. Üzeñ nik öylänmiseñ?
—Min aña öylänä almıym, abıy. Üzeñ beläseñ, minem bik citdi säbäbem bar, min avıru. Ul sineñ belän bähetle bulır. Räyhan bähetle bulırga layıklı kız...

* * *
Canın kaya kuyarga belmi yörgän Räyhanga bu söyläşü esse çüldä suga tilmerep irennäre kipkän yulçıga häl kertüçe ber yotım su kebek buldı. Anıñ küñele kütärelde, yäşärgä ömete ternäklände. Ägär täqdim yasasa, totam da riza bulam, dip uyladı kız. Küp tä ütmäde, Gabdelhak aña, çınnan da, täqdim yasadı.
—Çık miña, Räyhan, fatirım bar, eşem yahşı, kim-hur itmäm, kurçak kebek itep kiyenderermen,—dide.

* * *
Böten avıl halkın häyran kaldırıp, Räyhan, uylamaganda-kötmägändä, şaukımlı, iläs-miläs digän danı çıkkan Fayagöl malayı Gabdelhakka kiyäügä çıktı.
Dustı Saniyägä ul açınıp:
—"Saf" kızlar utırıp kalsın, min çıgıym äle. Çäynär sagızları betär, tınarlar,—dide.
Äsma apanıñ kapka töbenä ciñel maşina kilep tuktadı. Äsma apa bu maşinanıñ nigä kilep tuktavın añladı.
—Kildelär bit, Räyhan, samavır kuyıp cibär,—dide kauşıy töşep.
Räyhan aşıga-aşıga samavırnı miç karşısına utırtıp kümer saldı, çıra yandırıp samavır torbası eçenä taşladı, käkre torbanıñ başın tişekkä tıktı. Üze:
—İh, Äsma apa, ällä idän astına töşep kaçıym mikän? Yaratmıym bit min anı,—dip özgälände.
—Kızım, rizalık birgäç, alay itärgä yaramıy bit inde.
Ul arada ike yeget iyärtep Gabdelhak üze kilep kerde. Avılda iñ çibär kıznı üzenä hatınlıkka alu kuanıçınnan üzen geroy itep sizep, ul kulların ua-ua:
—Menä, min sine alırga kildem, kiyen, kittek,—dide aşıktırıp.
Räyhan ciñel pältäsen çöydän alıp, tiz genä östenä kide dä, bersüzsez aşıgıp işektän çıgıp kitte, anıñ artınnan yegetlär iyärde.
Sentyabr urtaları ide. Koyıp yañgır yaudı, kük kükräde. Ğalämdä nindider yalgışlık, bu soñga kalgan közge yäşen—küplärne hafaga saldı. Közge yäşen—küz yäşe, dilär bit. Räyhan monı belä, ämma belsä dä ällä ni ähämiyät birmäslek häldä ide.
Miç karşında susız kuyılgan samavır yäşelle-zäñgärle tavışlar çıgarıp utırdı da, sul yakka kıygayıp töşte. Yäşlärne ozatırga çıkkan cirennän Äsma aşıkmıy gına öygä atladı. Zäñgärlänep idängä töşkän samavarın kürep, artına ava yazdı:
—İ, Hodayım, haraplar buldı bit, haraplar buldı bit,—dip özgälände.

* * *
Hatın-kız koçagın küp tatıgan bu şoma kiyäü yegeteneñ kuyını Räyhannı cılıtmadı. Berençe tön anıñ öçen avır sagış, pıçranu, karalu, yäşlege belän ayırılu bulıp, küz yäşlärenä säbäp buldı. Ul ilerep-ilerep yıladı.
—Nigä yılıysıñ, yülär. Yılama, söyen. Miña kiyäügä çıgıp, sin taplangan isemeñne çistarttıñ. Min sineñ turıdagı gaybätlärgä ışana yazgan idem, bäheteñ, döres bulmagan ikän,—dide Gabdelhak.
Läkin bu süzlär Räyhannı kuandırmadı. Ul bu tönnän soñ üzen yafrakları sargayıp koyılgan, şärä kalgan kayınga tiñläde. Yafrakları bulmagaç, agaçlar da koyaşka kuanmıy, közge cillär alarnı ütäli iläsli, botakların talkıy, kayrıların sıbızgı itep sızgırta, borçıy.

* * *
Räyhan aşık-poşık Fayagöl malayı Gabdelhakka kiyäügä çıkkaç, Mullanur üzen sünep bara torgan uçakka ohşattı. Pıskıy, dörlämi, köle arta, suına.
Ul häzer klubka çıksa da, uynamıy, kölmi, biyü-cırga katnaşmıy, barı bertuktausız tämäke pıskıta. Parlılarga kızıgıp karıy, kızlar belän vayımsız gına söyläşä. Mönirä inde anıñ öçen yolkıp taşlangan çäçäk, şiñep, sargayıp bara. Mullanurnı kürü belän yılıy başlıy, ul avırlı, Mullanurdan buyga uzgan. Bulgan eş bulgan. Mullanur anıñ belän artık söyläşmi, berniçek tä ütkän eşne kaytarıp bulmıy. ällä kükräk turısında, ällä yöräk urtasında yara sıkrıy. Räyhan belän ütkärgän matur könnär üzäkne özep iskä töşä. Anıñ ülep Räyhannı küräse, söyläşäse kilä. Ul anda niçek ikän? Şulay uk Räyhan Fayagöl malayı Gabdelhaknı yarata aldı mikän? Anıñ avılnı, Möniräne taşlap küz kürmägän, kolak işetmägän cirlärgä kitäse kilä. Çittä bit berkem berkemne belmi, anda, yırak cirdä, ör-yañadan yäşi başlarga, barısın onıtırga mömkin.

* * *
Ul, Räyhan kiyäügä çıgıp berniçä ay ütkäç, tüzmäde, Almalıga yul aldı. Yomışı da yuk kebek ide. Bälki anı oçratır, söyläşer, küñelen tınıçlandırır.
Almalınıñ üzäk uramnarınnan ütte, kibetlärgä sugıldı, annan Gabdelhak yäşägän uramga çıktı. Taş yortlar külägäsennän, kardan çistartılgan trotuardan beraz bargaç, ul üzennän berniçä genä metr yıraklıkta aña taba atlauçı Räyhannı kürep aldı. Kışkı pältäseneñ yakasın torgızgan, başında mamık şäl, yöze tartılgan, küzläre eçkä batkan.
Mullanur aşkınıp Räyhanga taba atladı, koçakların cäyep, yögerep barıp koçaklap alası kilde, tik ul bu yülärlektän üzen tıyıp kaldı. Ul häzer ir hatını, yaramıy.
—Räyhan! Saumı?
Räyhan Mullanurnı uramda oçratırmın dip başına da kitermägän ide. Anıñ üz häle häl. Kaygısı eçenä sıymas däräcädä zur.
Räyhan komaçtay kızardı, Mullanurnıñ sälamenä cavap birmäde.
—Räyhan! Sau gınamı? Hälläreñ niçek?
—Sinekennän yahşırak,—dide Räyhan ser birergä telämiçä, cebep töşüennän kurkıp.—Sin... Sin bit ozaklamıy äti bulırga cıyınasıñ ikän. Şul döresme?
—Yuk süz ul,—dide Mullanur, vayımsız bulırga tırışıp, bik katı tamagın kırdı, barıber tavışı karlıgıp, karkıldap çıktı,—ışanma sin aña...
Mullanur süzsez kaldı, annan isenä kilep:
—Sin soñ, Räyhan, bähetleme?
Räyhan däşmäde. Bähetleme? Bähet närsä soñ ul? Barmı soñ ul bähet digän koş? ällä küktä, ällä kayda ay tiräli, koyaş tiräli oçıp, keşelärne ımsındırıp, aldap yörime? Kem genä bähetle ikän bu dönyada?
Mullanur cavapnı ozak kötte, üze Räyhannan küzen almadı. Räyhanı, anıñ Räyhanı bügen üzennän bähetleme, yukmı ikäne turında baş vata, cavabı yuk. Ul mondıy katlaulı häm tupas sorau birep söygänen borçuı öçen üz-üzen bitärli ük başladı.
Kaltırangan kulları belän aşıga-aşıga kesäsennän papirus çıgardı, şırpı sızdı, uçları belän şırpı başındagı zägıyf utnı cildän saklap, avızındagı tämäkesenä ut kabızdı. Räyhannan çitkäräk borıla töşep, berniçä märtäbä tirän itep eçenä töten suırıp, ozak itep anı örde dä:
—Kem öçen sakladım min sine?!—dide, häp süzen ayırım-ayırım sıgıp çıgarıp.
Kön salkın, korı ide.
Räyhan dekabr ayınıñ salkın koyaşınıñ kükşel urman artına taba tägäräven küzätte. Anıñ zäñgärsu pältäsenä kiçke şäfäq nurı kızgılt-körän tös birgän ide.
—Bähetleme, diseñ sin, Mullanur, kem öçen sakladım, diseñ,—dip telgä kilde, nihayät, Räyhan häm därtsez, hissez genä üzeneñ tormışın söyläp birde.
Kibetkä eşkä urnaşkan, bergä eşläüçelär bik yahşı, satu itü, keşelär belän aralaşu Räyhanga oşıy. Fatirları zur, täräzäläre uramga karap tora, yaktı. Kürşeläre kiñ küñelle. Ä başkaça...
Ul ire Gabdelhak turında läm-mim ber süz dä äytmäde. Dekabrneñ özek-özek cile cirdä yatkan korı karnı arı-bire kugalıy, Räyhannıñ bitenä salkın kar börteklären kiterep sılıy. Hatın ber kulı belän çäçlärenä kungan kar börteklären sıpırıp kuydı da:
—Ya, Mullanur, küreştek, söyläştek. Bütän bu tirädä yörmä, yäme,—dide dä kitärgä kuzgaldı.
Ul uram buylap tiz-tiz atladı. Artına borılıp karamadı. Ä Mullanur baskan cirennän kımşanmadı, güyä anı şuşında kadaklap kuygannar ide. Söygäneneñ keçkenä ciñel gäüdäse küzdän yugalgançı annan küzlären almadı. Yugalttı ul Räyhannı, yugalttı, başka bervakıtta da kire kaytarıp almaska yugalttı.
Räyhan isä ällä atladı, ällä yögerde. Ul Mullanurnıñ küz karaşın toyıp, ällä söyeneçtän, ällä tirän sagıştan küz yäşlärenä töyelä-töyelä cil-cil atladı. Küz yäşlären tıymadı, aksınnar, aksınnar! äle küpme küz yäşläre agızası barın ul başına da kitermäde.
Ul Mullanurnı yaratudan tuktamadı. Yöräkkä ämer birep bulamıni? Läkin ul anıñ belän söyläşergä tiyeş tügel ide. Nigä ul anıñ yanına tuktadı? Nik ütep kitmäde? Mullanur anı kulınnan totıp tuktatmadı, läbasa. Nik tuktadı? Ul bit ir hatını. Eçenä sıymagan böten serlären, iren yaratmavın, yarata almavın, hätta kürä almavın äytep sala yazdı. Yarıy äle, Hoday sabırlık birep, küp söylämäde. İre turında ber-ike kälimä süz ıçkındırsa, küzläre mölderemä yäş belän tulır ide.
Ul ir belän yäşi, irkäläü, nazlau kürgäne yuk. Kuşılgannarına ike ay digändä, Gabdelhak anı bik nık cäberläde.
Soldat hezmätennän kaytkan Fägıyl, çıbık oçı tugan dip, kaytuın belderü öçen Gabdelhak eşli torgan kibetkä kerde.
—Abıy, saumı, min kayttım, dip, yaltırap, sipkelle bitlären nurlandırıp, Gabdelhak belän söyläşep çıgıp kitte. Läkin Gabdelhak kuanmadı. Ul anıñ Räyhanga hatlar yazuın belä ide.
Gabdelhak kiç eştän kara yanıp kaytıp kerde. Räyhan isä ir digäneneñ işekne niçek açıp kerüennän ük nindi käyef belän kaytkanın abaylarga öyränep bara. änä, ul işekne kirägennän artık kayırıp açtı da, kirägennän artık şakıldatıp yaptı. Kiyemeneñ töymälären özep atarday bulıp, aşıga-aşıga ıçkındırdı, elgeçkä elmäde, işek töbenä genä atıp bärde.
—änä, Fägıyleñ kaytkan, sine sagınuına çıdıy almıy, minem yanga kergän. Elek ayak ta baskanı yuk ide. Kilgän! Abıy digän bula, kayttım digän bula. Sine kürergä dip kilgän ul!
Räyhan ireneñ duamallıgın, yukka şiklänüen eçke ber ränceş häm sagayu belän tıñlap, ni äytergä belmi torgannan soñ:
—Sin şundıy yülärlärçä könläşäseñ dämeni äle?—dide.
Tagın nider äytergä telägän ide, Gabdelhaknıñ täräzä yanına barıp basuın küzätep tuktap kaldı. Gabdelhak täräzä töbendäge göl savıtın kulına aldı, tupas yodrıgı belän bärep täräzäne açtı da, çülmäkne çäçäk atkan göle-niye belän uramga atıp bärde. Räyhan isä:
—Nişliseñ? Ni kılanışıñ bu? Keşe başına töşsä?—dip kenä kıçkırıp aldı.
Şul arada Gabdelhak östäl yanına kilep, anı idängä kapladı. Üze:
—Kıram, vatam, söygännäreñne karşılarga täräzä töbenä göllär kuydıñmı? Östälgä matur çüpräk cäydeñme? Kil, üzeñne dä...—dip akırdı.
Räyhan telen teşläp, poçmakkarak yılıştı. Anıñ tormışı şulay tämugka äylände. Kiç buldımı, kara tavış, kıçkırış. Şundıy bik küp könnär artta kaldı!
Canı gazaplanuga tüzä almıy, başka bu bändä belän tora almam, dip, Räyhan berkönne yılıy-elıy änisenä kilde:
—Bulmıy, äni, tormıym,—dip yıladı äniseneñ kükrägenä kaplanıp.
—İ, balam,—dide ana.—Uylamıyçarak çıktıñ bugay, aşıgıbrak çıktıñ.
—Keşe tügel ul, äni, ällä yülär, ällä şaukımlı. Ber säbäpsez kul uynata, kıynıy, eçemä tibä.
Kıznıñ töyeremlänep kilgän kömänenä küz töşerep, ana:
—Balañnı harap itä kürmäsen, kahär sukkan can!—dip ärnede.
Ul arada Gabdelhak üze kilep kerde. Ul Räyhanga niçekter bäläkäylänep kalgan sıman toyıldı. Kerä-kereşkä turıdan-turı:
—Äydä, Räyhan, canım, kaytıyk!—dip yalındı.
—Yuk, min berkaya da barmıym. Min sineñ belän tormıym.
—Räyhan, dim, keşe köldermik, äydä kayt. Min siña tırnak belän dä çirtmäm. Kayt, äydä. Ozaklamıy ulıbız tuar. äydä, äydä,—dip yuhalandı Gabdelhak.
—Balam, Räyhan, ällä soñ kaytasıñmı? Timim, di bit. Ber bolganmıy su da tonmıy, bolganıp aldıgız, tınıçlanırsız,—dide ana, ärnüle tavış belän.
—Yuk, äni, tormıym min anıñ belän!—dip yıladı Räyhan.
Hätirä, katgıyrak tavış belän:
—Başta uylarga ide, kem ikänen belergä, sınarga ide. Çıkkansıñ ikän, tor inde sin. Niçek tä räten tap. Keşe köldermä. Sin dä, kiyäü, nigä anı kıynıysıñ? Ni gayıbe bar anıñ?
—Kem kıynıy anı?! Minem aña kul kütärgänem yuk,—dip aldadı ananı Gabdelhak.
Tuaçak bala hakı dip, keşe kölmäsen dip Räyhan Gabdelhak belän kaytıp kitte. Bu kaygıdan Hätirä urın östenä audı häm ozak avırıp yatmıy gına gür iyäse buldı.

* * *
Gabdelhak soñ gına eştän kayttı. Tanış-beleş irsäk hatınnar belän käyef-safa korıp, miyenä ürmälägän hämer parınnan tomalangan küzlären açalı-yomalı baskıçtan kütärelep işek şakıdı.
Räyhan yanında avıldan kilgän dustı Räsimä bar ide. Gabdelhaknıñ bu kıyafättä kaytıp kerüennänme, ul beraz kıyınsınganday buldı. Tik üzeneñ nindi maksat belän kilgänen isenä töşerep, bik tiz üzen kulga aldı. Gabdelhak öygä kerep östen salırga ölgermäde, Räsimä ğadättägedän katı kıçkırıp:
—İ-i, onıta yazganmın, äytmi dä toram, Mullanurnıñ malayı tudı bit.
Räyhan Räsimägä karap küzlären dä kıskaladı, yänäse, söylämä, däşmä, kulı belän dä işarä yasadı, yänäse, ul öydä bit, anıñ aldında söylämä. ä tegese ällä sizmäde, ällä sizsä dä yüri kürmämeşkä salındı, takıldadı da takıldadı.
—Mönirä bäbäylägäç, Mullanur anıñ yanına barmagan, di! ä avılda ällä nilär söylilär. Mullanurnı bit anı kıstap kına, kurkıtıp kına öyländerdelär...
Gabdelhak däşmi-nitmi genä zalga ütte, lap itep divanga yıgıldı häm kolagın torgızıp tegelärneñ söyläşkänen tıñlap yattı.
Räsimä dävam itte:
—Öyläneşkändä kömäne biş aylık bulgan. Dürt ay tular-tulmas Mönirä sarık kebek... Räsimä kıçkırıp kölep cibärde.
—Karale, Räsimä! Sin bezgä şuşını söylärgä dip kildeñme?—dip kıçkırdı Gabdelhak yatkan cirennän.
Bik ozak ni äytergä belmi torgannan soñ, Räsimä:
—Yä, duskayım, min kittem. Sau bulıgız,—dip kitärgä aşıktı.
Räsimä artınnan işek yabılu belän başlandı kotoçkıç garasat. Öydä aumagan çiläk, vatılmagan savıt-saba kalmadı.
İserek Gabdelhak kırdı, cimerde. Vatar närsä kalmagaç, ul Räyhanga taşlandı. Räyhan bik caysız divan kırıyına barıp töşte. Gabdelhak anı ike kulı belän muyınınnan buıp aldı:
—Üteräm, üz kullarım belän buıp üteräm, menä şuşında mäçe kebek can birerseñ.
Gabdelhaknıñ akaygan küzläre kotoçkıç ide, kan baskan küzläre belän Räyhanga töbälep dävam itte:
—Avızıñnı cäyep, selägäyeñne agızıp, Mullanurıñnıñ macaraların tıñlap utırasıñ. Söygännären sagınıp utıralar minem öyemdä,—dip cikerde.
Räyhan anıñ kulınnan ıçkınıp, hälsezlänep idängä yıgıldı, tını kısıldı, borınına citkän korsagı taş kebek kattı, bugazına mengändäy buldı.
İke könnän Räyhannı "Aşıgıç yärdäm" maşinası bala tudıru yortına alıp kitte. Ul üle bala taptı.

* * *
Avır bulsa da, tormış dävam itte. Räyhan şähärneñ üzäk uramında urnaşkan "Galanteriyä" kibetenä eşkä urnaştı. Ul häzer bötenläy başka keşegä äylände. Matur cır işetsä dä, näfis çäçäk kürsä dä, koşlar sayrasa da, küñele tulıp, küzlärenä yäş tula. Andıy minutlarda ul Mullanur belän bulgan könnärenä kayta. Ul anı onıta da, küñelennän cuya da almadı. Onıtırga, isemen iskä almaska dip ant itsä dä, yäş yöräk üzeneken itte. Aña ämer birep bulamıni? Kayvakıt ällä kayan, küñel türennän aykalıp hätta şiğri yullar da çıga:
—Bakçadagı göllärem—sin,
Yäşlegemneñ yämnäre.
Tormışımnıñ hıyalı—sin,
Yazmışımnıñ bäyräme...
Şiğırme ul, yukmı, aña barıber. Ul şiğır Mullanur turında, alar yöräk tibeşennän tugan süzlär.
Eşkä barganda da, kaytkanda da Räyhan yalgız atlıy, ä küñele belän güyä Mullanur yänäşä, güyä ul anıñ belän söyläşä, kaygıların urtaklaşa.
—Menä, Mullanur, sin dä öyländeñ, ulıñ tugan... Bähetleder inde sin...
—Belmim, Räyhan... Närsä soñ ul—bähet?
—Bähet—söyü, söyelüder ul.
—Min, dimäk, bik bähetsez...
—Nik alay diseñ? Möniräne yaratasıñdır bit.
—Minem küñelemdä, yörägemneñ iñ tirän urınında sin, barı sin genä, min sine genä yaratam.
—Yuknı söylämä. Hıyanäteñne niçek añlatırsıñ?
—Räyhan, sin yılıysıñ tügelme soñ?
—Elıym, kan-yäş tügäm. Barısın da siña söylär idem, sin yırak. Sin añlar ideñ.
—Söylä, Räyhan, buşat küñeleñne.
Räyhan uyçan gına güyä süz başlıy.
—Tıñla, alaysa. Kiçä genä bulgan hälne söylim. Nursız, yämsez tormışımnı beraz bizämäsme dip, täräzäm töbenä roza göle utırtkan idem. Ul şundıy tiz tamırlanıp, cete kızıl çäçäk attı. Häp kön irtän huş isen isnim, küñelemä nur tulganday bula, küzläremä söyeneç yäşläre kilä, şul göldän üzemä köç ala idem. Gabdelhak şul roza çäçägennän dä könläşte. Kiçä eştän kaytsam, ni kürim, gölemneñ korı töpsäse genä tırpayıp kalgan. Artıma ava yazdım. Çäçäge ber yakta, yafrakları ikençe yakta idändä aunap yata. Küzläremä ışanmadım, aptıradım, häyran kaldım. Gölneñ soñ ni gayıbe bar?! Yafrakların, çäçägen uçıma alıp, üksep-üksep yıladım. äy, gölkäyem, nindi ğayepläreñ öçen bolay räncette ul sine?—didem. Menä şundıy minem tormışım, Mullanur...

* * *
Tagın ber yıldan Räyhan kız taptı. İke tamçı su kebek üzenä ohşagan kızın Gabdelhak ta yarattı, söyde, uçlarına utırtıp sikertte, matur-matur kiyemnär alıp kayttı. Ata bulu hise tudımı, ul niçekter basınkırak, tınıçrak keşegä äylände, güyä anı alıştırıp kuydılar.
Tik bu ozakka barmadı. Yış kına ul tönge ber, ikelärdä genä kayta başladı. Bersennän-berse yahşırak kostyumnar tekterde. "Mayskiy kostyum", iyün, iyül ayları öçen kostyumnar buldırdı. Eşkä kitä başlasa, "mayskiy kostyum"nı bir, tegene bir, monı kiter, dip vaklana, köysezlänä. Kabat ul elekke Gabdelhak buldı da kuydı.
Räyhan, bala karauçı tabıp, eşkä çıktı. Eştä küñele kütärelä, küñeldäge töyerlär çişelä, kaygı-häsrät onıtılıp tora.
Berkönne kibetkä posılka belän tovar kaytıp töşte.
—Kızlar, karagız äle nindi matur mendär yapmaları!—dide kibet mödire posılkanı açıp.—Karagız äle, küz yavın alırlık bit.
Räyhan ike mendär yapması aldı da, bähet koşı totkanday söyenä-söyenä öyenä alıp kayttı. Urın-cirne ör-yañadan cäyep, mendärlären kabartıp, neylon yapmalarnı yabıp kuydı. Öy yaktırıp, yämlänep kitkändäy buldı. Ul ike kulın kuşırıp, böten küñelsezleklärne onıtıp, soklanıp üzeneñ karavatına karap tordı...

* * *
Eş säğate tämamlangaç, üz uylarına çumıp, ul uram buylap tagın yalgız gına atladı. Biyek baskıçtan kütärelep, öygä kerde. Çäy kuyıp cibärde. ällä niçek küñele şomlanıp kuydı, aña nikter öy eçe karañgırak sıman kürende. Nider citmi, nider urınınnan kuzgalgan kebek toyıldı. Närsä yuk soñ? Östäl urınında, täräzälär, pärdälär... şkaf... urın-cir... Mendärlär. ä mendär yapmaları kaya soñ? Kaya bulgannar? Alarnı mendär östennän kem algan? Kaya kuygan?
Räyhan mendär yapmaların ezli başladı, karavat astına iyelep karadı, komod tartmaların tartıp-tartıp, andagı çüpräk-çapraknı kuzgattı. Ber cirdä dä neylon yapmalar yuk ide. Kara koyılıp Gabdelhak kaytıp kerde.
—Mendär yapmaları yukka çıkkan. Sin alıp kayadır kuydıñmı ällä?—dide Räyhan tınıç kına.
—Utka yaktım, miçkä ırgıttım,—dide Gabdelhak dorfa gına.
—Mine dä utka taşlıysıñ kaldı inde,—dide Räyhan ürsälänep häm karavatka kaplanıp yılıy başladı.
Gabdelhak aşık-poşık kiyenep, kayadır çıgıp kitte. Räyhan beraz tınıçlangaç, kızı Encene alıp kayttı. Su cılıtıp, bala külmäklären yuıp elde. Bişek cırları cırlap, kızın yoklattı. Utnı sünderep üze dä urınga yattı. Küzenä yokı kermäde. Täräzädän mölderämä tulıp, balkıp ay karap tora ide. Kinät Räyhan sikerep tordı. Tagın Änisä apasınıñ süzläre isenä töşte. Tulgan ayga karap...
Güyä ul yäşlegenä kayttı. Mullanurnı ul kargıy almagan ide. Kargarga telämäde, yöräge kuşmadı.
Ul täräzä yanına kilep, tulgan ayga karadı. Bernindi ikelänüsez, yörägen sıkrata-sıkrata, tirän ränceş belän küz yäşläre aşa kargıy başladı.
—İ, Hodayım, işet yalvarularımnı... Kara kargışım iyäsen tapsın, ul Gabdelhak digän yavız bulsın. Maturlıkka bäyä birä belmägän, hätta kürä almagan bu mokıtnı kargıym, kür, işet, Hodayım. Min barıber anıñ belän yäşämäyäçäkmen, kiler ber kön, min annan kotılırmın. Ul başka minem çäç börtegemne dä, kerfegemne dä kürä almas, ber kürergä tilmerer. Telägem şul: minnän soñ maturlıknı añlamagan, sukır, çukrak, aksak, bökre hatın belän gomere ütsen! Bar baylıgı cilgä oçsın! Soñgı köne häyerçelektä ütsen!

* * *
Berkönne Räyhan eştän kaytışlıy Hädiyä apası yanına kerde. Apası kiçke östäl äzerli ide, tälinkälärgä salıp, miçtän yaña çıkkan vak bäleşlär kiterep kuydı.
—Äydä, señelem, utır, öyeñdä äle peşkän rizıgıñ yuktır,—dide.
Räyhan apasına üzeneñ söyeneçen söylärgä aşıktı. Bäleş aşıy-aşıy alar beraz serläştelär.
—Tryumo aldım, apa, kreditka, öy eçe yaktırıp, maturlanıp kitkändäy buldı. Tumboçkalı, kalın pıyalasınıñ çitläre sırlap eşlängän, bik matur.
—Kuanıçlı äyber bulsın. Kiyäü oşattımı soñ?
—Aña närsä? Ul äyber algannı bik yaratmıy, akça cıya, kiyem tekterä. Min üz akçama aldım, kreditka, üzem tüläyäçäkmen. Encegä bik oşadı. Yanınnan da kitmi, mäktäpkä kitär aldınnan böterelä genä. äydä, apa, bezgä, kürep kitärseñ.
Hädiyä yaña algan tryumonı barıp kararga buldı.
Kapka töbendä küz yäşlärenä mançılıp, üksep, Ence basıp tora. Ul änisen kürü belän, aşıgıp, aña taba yögerde.
—Äydä, äni, tizräk, öydä çto tvoritsya!—dip äniseneñ kulına kilep yabıştı.
—Tagın närsä buldı?
—Kergäç kürerseñ, anda papa kotıra.
Biyek baskıçnı yögerep menep, Räyhan işekne açıp cibärde. Ni kürsen: idän tulı közge vatıkları, Gabdelhak kotırgan yırtkıç canvar kebek, teşlären şıgırdata-şıgırdata, ah-vah kilep, köçänä-köçänä, kalın tabanlı itekläre belän közge pıyalaların taptıy, sıta, tibep-tibep cibärä. Pıyala yarçıkları äle östäl östenä, äle urın-cirgä barıp töşä, stenaga barıp bärelä.
—Sin nişliseñ, Gabdelhak!—dip kıçkırdı Räyhan.—Nişläveñ bu? ällä kotırdıñmı?
Gabdelhak şaşkan küzlären akaytıp, Räyhanga karap aldı da, tagı da kızulanıbrak közge vatıkların izä başladı. Üze bertuktausız:
—Menä siña! Menä siña! Menä siña közge! Menä siña çibärlek!—dip akırdı.
Räyhan, işektän öy eçenä uzarga teläp, busaganı atlamakçı buldı. Ul arada bu mähşärdän kotı oçkan Hädiyä Räyhannıñ kulınnan totıp aldı häm artka söyräde.
—Sin närsä? Yülärländeñme? Kaya keräseñ? Ul häzer sineñ başıñnı özäçäk, şuşı pıyalalar kebek sıtaçak bit!—dip özgälände.
Çınnan da, bu teträndergeç küreneş eçenä kerü üze zur hata, tözälmäslek faciga belän betü mömkinlege kön kebek açık ide.
Hädiyä Ence belän Räyhannı üzenä iyärtte.
—Tizräk, tizräk, äydägez, kitik,—dip kabatladı.
Räyhannıñ Gabdelhak belän yäşägän yıllarda kürgän cäber häm kıynalulardan yılap inde küz yäşläre güyä agıp betkän, bu yulı ul yılamadı, anıñ bägıre katkan ide.

* * *
Ul kitärgä, mömkin qadär yıragrak kitärgä, digän fikergä kilde.
—Apa,—dide Räyhan,—min Kazanga kitärgä uylıym. Ber balanı niçek tä tuydırırmın.
—Kazanga?—dip gacäplände apası.—Kazannan barıp tapmas diseñme? Ul ikençe könne ük artıñnan kilep citäçäk, yuhalanaçak, yalınaçak. Sin tagın cebep töşäçäkseñ. Niçä märtäbä tasma telenä ışanıp kayttıñ, gomereñne sattıñ. Kitsäñ, yıragrak kit.
—äniyem, äydä, yırakka, yırakka kitik,—dip, anasınıñ muyınına asılınıp yıladı Ence.
Räyhan uyga kaldı. Kaya kitärgä? Keme bar soñ anıñ? Kanatı astına sıyındırırlık berkeme dä yuk. Ul atasız yätim üskän, bala karap cäberlängän, kan-yäş tulı üsmer yılların isenä töşerde.
Olı apasında bala karaganda buldı bu häl. Köz ide, sular çiragan çak. İşek aldında tasta tügelmi kalgan su tuñgan ide. Olı apası Räyhannı ğayepläde:
—Su kalgan tasta! Tasnıñ töbe töşsä! Nik tükmädeñ? Nik kaldırdıñ?—dip Räyhannıñ ayagına bik katı kiterep tipte. Räyhan ayagı avırtuga tüzä almıyça, yılıy-elıy ikençe ayagında sikergäläde dä, baskıçka barıp utırdı.
—Tor, nişläp utırasıñ?—dip tagın başına kiterep suktı.
Kiçkä Räyhannıñ ayagı göbe kebek şeşep çıktı. Avırtulardan yılau avır, ämma räncetelüdän küz yäşläre bigräk açı ikän...

* * *
Räyhan, kayçandır Urta Aziyägä kitep, berniçä yıl annan hatlar, kotlaular cibärep yatkan Mahirä isemle ber tanışın isenä töşerde. Ul hatlarında cılı yaklarnı bik maktap yaza ide: eş küp, tormış yahşı, uramnarda cimeş agaçları üsä...
Döres, bu hatlar, kotlaular tuktagan ide inde. Şulay da Räyhan käğazlär arasınnan Mahiräneñ adresın tabıp, anı söyläşügä çakırıp, telegramma suktı...

* * *
—Allo, Firganä, Firganä!
—Äye, bu min—Mahirä. Telefonda kem? Räyhan, sinme? Sin kaydan?
Räyhan süzen äytä almadı, yäşlärenä tıgıldı, tele totlıktı. Hädiyä Räyhannıñ kulınnan telefon trubkasın aldı da, kıskaça gına Räyhannıñ hälen añlattı, Firganägä, anıñ yanına yulga çıgarga niyätläven äytte.
Firganägä poyızd bik irtä kilep citte. Encene citäkläp, ikençe kulına zur çemodan totıp, Räyhan Liza Çaykina uramın ezläp taptı.
Mahirä äle eşkä kitmägän ide. Alar bik cılı küreştelär, koçaklaştılar, yılaştılar.
Menä şulay yäşlegen, Mullanurın, avır kaygıların tugan yaklarında kaldırıp, Räyhan bu tanış tügel cirgä kilep çıktı. Un-unbiş kön digändä, avırlıklar belän eşkä urnaştı, nindider yañaça cilkenü belän eşli başladı. Yaña şögıl, yaña keşelär, yaña tanışlar.
Başta aña monda bik kızık kebek toyıldı. Ul üzendä ölgerlek, kıyulık, hätta beraz häyläkärlek, ärsezlek sıyfatların da açtı. Eçtän genä gorurlanıp ta kuygaladı. Dusları kübäyde, maktau süzläre işette. Ul bütän bervakıtta da ütkännärne iskä töşermäskä, Mullanurnı da bötenläygä onıtırga buldı. Ämma bu halät ozakka barmadı. Räyhan bik yış üzendä eçke sızlanu, özgälänü sizä başladı, kayvakıt anı kotoçkıç sagış yaulap ala, ä bu küz yäşlärenä säbäp bula. Bu häldän kotılu öçen ul ällä nilär kılırga äzer ide. Küñel buşlıgınnan, rizasızlıktan ul mondagı maturlıknı kürmi, cimeşlärneñ huş isen toymıy, cılısında tuña, kiçlären moñaya, köndezlären sıkrana, tönnären sataşa başladı. Ul bernigä gacäplänmi, anı ber närsä dä söyendermi. Kayçak üzeneñ bu halätne ciñärlek köçe kalmaganın toyıp, kurkuga kala, buşlık söremen berni dä yukka çıgara almas kebek toyıla başlıy.
İrtälären uy-teläksez genä uyana, aşık-poşık çäy kapkalap eşkä çaba, eşen telär-telämäs kenä başkarıp kön uzdıra. Yarıy, kızı, Encese bar. Ul anıñ belän kiçlären kitap ukıp, däres häzerläp, beraz küñelen tınıçlandıra.
İldä çakta ul yuk-yuk ta Mullanurnı oçrata, berniçä genä minut söyläşep tora, şuşı minutlar da anıñ öçen zur yuanıç bula ide. Ul özelep Mullanurnı sagına, anı bik yış töşlärendä kürä.
...Mullanur anıñ yanına kilgän, imeş.
—Gafu it, Räyhan, küptän sineñ yanıña kilergä cıyınam, tik nider tota, nider cibärmi,—di.
Räyhan anı kua:
—Bar, kit, küzemnän yugal. Minem bu köngä kaluıma sin genä ğayeple,—dip kıçkıra.
—Kuma, Räyhan, kuma. Sin bit mine äle dä yaratasıñ, sagınasıñ. Kuma, yalgışma, ükenerseñ. Yaratasıñ bit, yaratasıñ...
Mullanur anı übä, imeş.
—Yaratam, yaratam!..
Räyhan yılıy başlıy, imeş...
Räyhan uyanıp kitte. Küzläre yäşlängän, yöräge döp-döp tibä, üze şıbır tirgä batkan. Ul kızı Encegä taba borılıp, yoklagan balanı koçaklap, töşendä tügel, önendä, tön karañgısında yäşerenep, bik ozak yılap yattı. Baytak kına küz yäşe tükkäç, tagın yoklap kitte.
Ul uyanıp, öydäge tınlıknı tıñlap, yöräk tibeşen işetep, kuzgalmıyça beraz yatıp tordı. Täne häm canı iskitkeç kiyerenke halättä, tagın nigäder borçıla başladı. Menä häzer işege açılır da, koyaş nurlarına uralıp iñ yakın keşese—Mullanurı kilep kerer sıman toyıldı.
Tukta, töşendä ul anı kürde bit. Niçek itep kürde äle ul anı? Menä şuşında gına basıp tora ide tügelme? Äye, äye. Ul anı kudı, kit, küzemä kürenmä, dide, hätta kıçkırdı.
ällä kayda, küñeleneñ iñ tirän cirendä yäşerenep yatkan his-toygıları uyandı da, susızlıktan şiñä başlagan çäçäkkä su börkegändäy, anıñ böten barlıgın nindider yomşak dulkın biläp aldı. Ul da bulmadı, soñgı könnärdä anı gazaplagan eç poşu, küñel cilkenü, ömetsezlekneñ eze dä kalmadı. Ul yatkan köye genä başın borıp, koyaş töşkän täräzägä karadı. Anda da yılmaep koyaş çıkkandır, bälki koyaşlı yañgır yavadır. Anıñ inde ber yıl rätle-başlı yañgır kürgäne yuk.
ällä soñ, barısın taşlap, tugan ilgä kaytıp kitärgäme?
Tugan tufrakka ayak tidersä, Räyhanga hiçşiksez yaña can iñär ide. Kitärgä! Kitärgä!

* * *
Poyızddan töşep, alar Kazan pristanendä parohod köttelär. Taşbaka kebek äkren yörüçe parohodta yegerme säğat buyı zarıgıp, nihayät, Räyhan kızı Ence belän Almalı pristanenä yakınlaştı.
Ber yıl vakıt uzıp ta kitkän, tik anıñ tugan yakları näq ul kitkändäge kebek, üzgärmägän, güyä ul kiçä genä şuşı cirdän uzgan. Üzgärmäsä dä üzgärmäs ikän bu tekä yarlar! Cil-yañgırlarda tübä kalayları uñıp, yan-yakları çärdäklänep betkän debarkader haman şul uk ikän. Kıya taşka yazılgan "Saşa+Maşa" digän yazunı da yañgırlar yuıp töşermägän, ällä kaylardan kürenep tora. Yar östendäge tärtipsez sibelgän yarım-cimerek korılmalar, saraylar, öyem-öyem büränälär, utın ärdänäläre—barısı da näq ul kitkändäge kebek moñsu häm kızganıç.
Tik anıñ ber yıl gomeren genä çit-yat cir üzenä yotkan, sızıp taşlagan.
Bu cirdä haman üzgärmäs moñsu tormış, anda anıñ açı yäşlege kalgan.
Yarga çıgıp bastılar. Räyhan üzeneñ yörägendä küptän onıtılgan cilkenü hise, tänendä ciñeläyü sizgändäy buldı. ällä ul ütkännärenä kabat cilkenäme?
Parohodtan töşüçelär bik az buldı, töştelär dä, kaysı kaya sibeldelär.
Pristangä yöri torgan keçkenä avtobuska eteşä-törteşä kerep utırgaç, Räyhan täräzädän karap tirä-yaknı küzätte, bolın, tügäräk-tügäräk tallıklar, vatık közge yarçıkları kebek sibelgän vak-vak küllär, Çulman buyındagı kiñ komlıklar anıñ küñelen därtländerde. Nindi hozurlık anıñ tugan yagında! Ul monnan soñ berkaya da kitmäskä, gomergä tugan-üskän cirendä kalırga dip küñelenä berkette. Ul arada ällä kayan bolıt çıgıp, avtobusnıñ tuzanlı täräzäsen yua başladı.
—Äniyem, nindi yañgır!—dide Ence.
Ul tege yaklarda yañgırnı da sagıngan, kürämseñ.
—Äye, kızım, tugan yaknıñ hätta yañgırların da sagındık şul bez.

* * *
Räyhan tugan-üskän cirennän berkaya da kitmäskä niçek kenä antlar eçmäsen, barıber anda ozak yäşi almadı. Yahşı gına fatirga urnaşıp, kış öçen utınnar äzerläp, kisterep öyde, eşe yakın gına ide. Tik ul kaytu belän ber genä kön dä tınıçlık kürmäde.
Gabdelhak haman öylänmägän. Berkönne Räyhan yanına kibetkä Gabdelhaknıñ señlese kilep kerde. Anı-monı karaştırıp yörgän, haklar soraşkan buldı, annan Räyhan eşli torgan bülekkä kilep, anıñ satıp aluçılardan beraz arınuın kötep, süz başladı:
—Küptän kaytkansıñ ikän, Räyhan. Küzgä-başka çalınmadıñ. Kerep çıgar ideñ. Häl-ähväl sorar ideñ.
—Soraşkan, belgän qadärese dä hättin aşkan, äminä.
—Abıy elep kiptergändäy buldı inde, sin dimägän säğate, sine iskä almagan köne yuk. Eçä başladı.
—Eçä başladı!? Eçüen taşlaganı buldımı soñ anıñ? Süz söylim dip söyliseñme, äminä?
—İ, Räyhan, sin anı kürsäñ, cällär ideñ. Sataşa häzer, yalgışa başladı. Gel sineñ isemeñne atıy, "Räyhan!"—dip kıçkırıp cibärä, "Sin kayda? Kitärmen dä, kiskän tırnagımnı da kürmässeñ, digän ideñ, sin kayda?"—dip söylänä, sataşa. Kayt anıñ yanına, bötenläy yülärlänmägäye, üzenä kul salır, ülär dip kurkabız.
—Andıy keşeneñ yäşämäve yahşırak, äminä. Minem anı küräsem dä, beläsem dä kilmi. Soñgı süzem şul: miña andıy süzlär söylärgä başka kilep yörmä,—dide dä, Räyhan eçke yakka kerep kitte.
Gabdelhak üze dä äle Räyhan eşli torgan kibetkä, äle kiçlären anıñ fatirına kilep, anı akılına kilergä, balanı yätim itmäskä öndi, yalına-yalvara.
—Yalınma, Gabdelhak, yalınma, yuhalanma. Min sineñ süzläreñä, yalgan väğdäläreñä küp ışandım. Işandım da, küpme gomeremne sineñ belän sattım, sälamätlegemne beterdem. Menä bu ekzemalar—sin kaneçkeçneñ büläkläre.
—Bala hakına, Räyhan!
—Bala yätim bulmas, min anı yätimlegen sizmäslek itep üsterermen, böten köçemne birep ukıtırmın, keşe itärmen. Beläseñme, ul sinnän kitkännän birle ber märtäbä dä sine iskä almadı. Aña sin kiräk tügel, yırtkıç ata tügel, çın ata kiräk.
Räyhan inde nigä kaytkanına ükenä başladı. Ul tugan cir dip ah itüeneñ, yäşlek hisläreneñ mirac gına buluın añladı. ä Gabdelhak belän ber şähärdä yäşäp, anıñ Räyhannı tınıçlıkta kaldıruına isäp totu mömkin tügel. Ul bulgan yuk-barnı ber çemodanga tutırdı da, kızı Encene alıp, tagın ozın yulga çıktı. Kitärgä, başka kaytmaska! Ul tagın düñgäläk kebek cil-davıl şaukımı belän cılı yaklarga kitep bardı.

* * *
Räyhan kabat Firganä şähärenä kilde, tagın zur avırlıklar belän kibetkä urnaştı. Anıñ tormışı ciñeläymäde, sagış-kaygıları betmäde, küz yäşläre kipmäde. Ul üzeneñ ütkän gomeren tagın iskä töşerä. Keçkenä utrauçık bulıp kalgan Mullanur belän bulgan könnär iskä töşä. Ul äle yılmaya, äle yırak-eraklarga küzen tekäp, uyga çuma. Yalgız kaluınıñ säbäplären ezli, kayda, kayçan yazmış hatası cibärelgän? Ul şul sorauga cavap ezli. Sagış, ärnü, kemgäder üpkä—barısı bergä butalıp, küz yäşlärenä säbäp bula. Ul mendärenä kaplanıp, üksep-üksep yılıy başlıy. Ul üzeneñ yäşlek hataları öçen, Gabdelhak belän yazmışın bäylägän öçen açı ükenü hise belän bärgälänä. Ul fäqat Mullanurnı sagına, anıñ belän bergä bulsa, mähäbbät tulı tormışta yäşär ide kebek toyıla.
Menä bügen dä şulay buldı. Ul eştän kayttı, östen alıştırdı, yaratkan ciñel zäñgär çäçäkle halatın kide häm çäy kuyıp cibärde. Encesen koçaklap üpte, aşattı, däres häzerlätte, yoklattı da, Räyhan ozın karañgı tön belän yalgız kaldı. Fotoalbomın kulına alıp, tagın Mullanurnıñ räsemenä karadı. Ul yäş kayın külägäsendä, kayadır uyçan karaş taşlap, basıp tora. Tere kebek, menä kuzgalır da Räyhanga taba atlar kebek. İh, Mullanur! Nilär eşliseñ ikän häzer? Räyhannı onıtkansıñdır inde sin. Kayttı, ber genä märtäbä dä kürä almadı bit. Sin kayda ideñ soñ?
Gomere buyı ul hatirälär belän genä yäşär mikänni? Ütkännäre isenä töşep, bertuktausız anı ezärlekläp, tınıçlıgın alırmı? Räyhan cansız räsemgä üzeneñ korı irennären tiderep aldı. Anıñ şuşı minutta Mullanurnıñ kükrägenä sıyınası kilde. Tik niçek kenä teläk köçle bulmasın, gomer arbasın kire borıp, yazmışnı üzgärtep bulmavın añlasa da, ul şul hislärneñ anıñ könnären maturlavına söyende. äle yarıy, anıñ yulında kıska gına vakıtka bulsa da ul oçragan. Yugıysä, närsägä kuanır ide, närsäne cılı itep isenä alır ide? Anıñ küñele yomşap kitte, yöräge tagın ärni başladı. Yıllar uza, ä anıñ kiläçäge bilgesez. Ömetsezlek şundıy çikkä citte, ul üz-üzen beleştermi tagın üksep yılap cibärde...

* * *
Räyhan eşli torgan kibettä eşläüçe cıynak gäüdäle, bik ölger, söyläşergä yarata torgan cıyıştıruçı hatın Saniyä menä niçä könnär inde Räyhanga süz kata almıy yörde. Bu berkemdä dä kabatlanmagan sörmäle, uyçan, serle küzlärne anıñ kaydadır kürgäne bar, kürgäne bar, tik kayda, kayçan? Şunı iskä töşerergä teläp, ul böten gomer yulın küz aldına kiterde. Kayda gına soñ? Kayçan? Şul sorau ber genä minutka da aña tınıçlık birmäde. Kürgäne bar! Menä bügengedäy, yakında gına kürgäne bar.
Saniyä tayak başına çornagan çüprägen arlı-birle taş idännän söyräp, başın iyep äle ber, äle ikençe yakka taba ütte dä, tüzmäde, Räyhanga yakın uk kilep süz başladı:
—Karale, señelem, min sine moñarçı kaydadır kürgänem bar bit,—dide.
—Belmim şul, Saniyä apa,—dide Räyhan uñaysızlanıp.
—Kayda gına kürdem soñ min sine? Hiç isemä töşerä almıym bit.
—Bezneñ Almalı şähärendä bulganıñ yukmı soñ?
—Yuk, bulganım yuk. Ul yaklarga ayak ta baskanım yuk.
—Minem dä bu yaklarga berençe kilüem.
—Karale, señelem, ätiyeñ, äniyeñ kaysı yaklardan soñ sineñ?
—ätiyem Almalıdan yırak tügel avıldan, äniyem Kaybıç digän rayonnan. Sineñ ul yakta bulganıñ yuktır şul, Saniyä apa.
Saniyäneñ küzläre oçkınlanıp kitte, ul aşıga-kabalana:
—Kaybıçtan, diseñme? Kaysı avıldan?—dip kıçkırıp cibärde.
—Koşman digän avıldan.
—Soñ anı nigä ällä kayçan äytmädeñ? Min dä Koşmannan bit. Kemnäreñ bar anda? Kaytkanıñ barmı ul yaklarga?
—Tugannar bar. änineñ enese Mirgalim abıy...
—Mirgalim, diseñme? Ukıtuçı Mirgalimme?
—äye, Mirgalim abıy ukıtuçı bulgan, Koşmanda ukıtkan.
—Menä, menä. Sineñ küzläreñ näq menä Mirgalim abıy küzläre. Şundıy uk oçkınlı, yaktı, sörmäle. Ul şul küzläre belän kerfeklären sirpep ber karasa, kızlar huştan yazalar ide,—Saniyä ketkeldäp kölep cibärde...—Min bit Mirgalim abıyda ukıdım, canım. Mirgalim abıy küzläre inde, bäğırkäyem.
—Ä sin üzeñ bu yaklarga niçek kilep eläkteñ, Saniyä apa?—dip soradı Räyhan.
—Min küptän inde monda, canım. İrem sugışta hälaq buldı. Canımnı kaya kuyarga belmi yörgändä, bu yaklardan Koşmanga tugannar kayttılar. Kızım Gölsinäne iyärtep, ike dä uylamıy, şular belän avıldan çıktım da kittem.
Bu söyläşüdän soñ Saniyä Räyhannı tuganı kebek yakın itte.
Berkönne ul Räyhanga tagın süz kuştı:
—Karale, señelem Räyhan, karap-karap toram da, sine cälläp kuyam. Kibetkä kergän häp ir sineñ yanıñda tuktala, aşarday bulıp karıy, canıña tiyä, selägäyen agıza, kayçak şuşı tayak belän sılıysım kilä. Çibär bulu da bik çiten ikän, dip kuyam. Şul şakşı irlärneñ korbanına äylänüeñnän kurkam, canım. Kara inde tege "Volga" yörtüçene. Kilmägän köne yuk, kabıp yotarday bulıp siña karap tora, menä gel yulbarıs inde, küzläre yana, yöze komaçtay kızarıp bürtenä.
Räyhan üze dä monı kürä. Ul mondagı mut küzlärne, ırcayıp torgan ozın sarı teşlärne, yılık-elık itkän kap-kara çäçlärne, tir belän kerlängän sırlı muyınnarnı kürä almıy, cene kotıra, açuı çıga.
Ämma ul satıp aluçıga yılmaergä tiyeş, kara koyılırga yaramıy. Eşlärgä kiräk, yäşärgä, bala üsterergä, fatirga tülärgä akça kiräk.
Kay könnärdä, ber dä uylamaganda, küñeleneñ ällä kaysı kirtäläre eçenä yäşerengän, inde onıtılıp, yugalıp bara torgan uy-hisläre tagın baş kalkıta. Ul keşelärneñ yözendä Mullanur çalımnarın ezläp iza çigä. Sagınu, sargayu anı soñgı çigenä citep gazaplıy.
Berkönne şulay, arıp eştän kaytkanda, ul alda bara torgan ber keşene Mullanurga ohşatıp, üze dä sizmästän, "Mullanur!" dip däşte. İr borılıp karamadı. Mullanur bulsa, siskänep borılır ide, yılmaer ide. Ul tügel. Şuña da karamastan, Räyhan, aruların onıtıp, anıñ artınnan atladı da atladı. Näq şundıy uk bazık gäüdä, kiñ cilkä, yuança nık muyın, tırpayıp torgan kolaklar. Atlavı da näq anıñça, salmak, ışanıçlı, nıklı, gorur adımnar. Ul üzen Mullanur artınnan barganday his itte, tik tege ir tuktalışta avtobuska kerep küzdän yugaldı...

* * *
Saniyä Räyhannı tuganı kebek kürep, yış kına kızı Ence belän üzenä kunakka çakıra. Alar tönnär buyı serläşälär, kaygı-häsrätlären urtaklaşalar.
Şundıy oçraşularnıñ bersendä Saniyä belän Räyhan niçekter ozak kına süzsez utırdılar. Härkaysınıñ başında üz uyı ide. Şulay da Räyhan bügen üzen bik bähetle his itte. Saniyä apa aña çın dus, yaktaş, serdäş, tugan yaknıñ ber yaktı şäme sıman toyıldı. Yış kına anıñ küñelen uylar şundıy itep çornıy, ikelänülär, borçılulardan ul şundıy arıy, alardan niçek kotılırga, buşanırga belmi gazaplana.
Kayçakta kem beländer parlap uramnar urıysı, yäki menä bügenge kebek süzsez genä utırası kilä.
Ä Saniyä üzeneñ süzen niçek başlarga belmi: üpkälätmämme, räncetmämme, açulanıp kaytıp uk kitmäsme? Ul süzen başlıy, uylarga çumgan cirennän Räyhan siskänep kitep, aña turı karıy.
—Karale, Räyhan canıy, tıñla äle mine, räncemä, üpkälämä, küräm: üzeñ çibär, üzeñ akıllı, citez, eşçän, ni gomer inde yapa-yalgız gomer söräseñ. Yaratkan keşeñ yuk, serdäşeñ, dustıñ, dimme.
—Sin, Saniyä apa, minem turıda äle bik az beläseñ, yörägemneñ kem dip tibüen dä, kemgä gomerlekkä tabınır däräcädä ğaşıyq ikänemne dä belmiseñ.
Şunda Räyhan üzeneñ berdänber tıñlauçısına berni dä yäşermiçä üzeneñ Mullanurnı, fäqat Mullanurnı gına yaratuın häm anıñ belän bulıp ütkän katlaulı mönäsäbätlären söyläp birde, böten küñelen açıp saldı.
—Menä, canım, Mullanurıñnı onıtu öçen siña kiyäügä çıgarga kiräk,—dide Saniyä.
—Kiyäügä? Kemgä?—dip kıçkırıp kölde Räyhan.—Üzbäkkäme? Tege "Volga" yörtüçegäme? Kemgä? Yuk inde, Saniyä apa, min söyü-mähäbbätsez, küzemne yomıp ber märtäbä upkınga taşlandım. Min ul hatamnı başka kabatlarga telämim. Söymägän keşe belän yäşäüneñ närsä ikänen min bik yahşı beläm. Söttä peşkän, sunı da örep kaba, dilär bit.
Saniyä äle serne çişärgä aşıkmadı. Ul ällä kayçan inde Taşkent şähärendä yäşäüçe tuganı Şämsedohaga hat yullagan ide. Hatında ul Tatarstannan balası belän bik yahşı ber hatın kilüe, üze eşli torgan kibettä eşläve turında yazgan ide.
Şämsedoha Korban gayıte uñayınnan Saniyä belän Räyhannı üzlärenä kunakka çakırdı. Belmägän keşegä tora salıp kunakka baru ällä niçek kıyınrak toyılsa da, tugan yaklarnı sagınu, yamansulau, eç poşular beraz onıtılıp tormasmı, dip, Räyhan riza buldı.
Alarnı poyızddan töşügä ber yeget karşıladı. Ul taksi belän kilgän. Räyhan yegetneñ aksıl-körän töstäge ıspay dcemperı aşa küzgä taşlanıp torgan kiñ cilkälären häm tıgız muskulların çamaladı. Turı bädänle, kuyı kara çäçle, kara küzle bu yeget Räyhanga üzen artık nık kızıksınu belän küzätä sıman toyıldı. Yeget Räyhanga kulın suzdı:
—Küreşik, minem isemem—Şäükät,—dide.
Räyhan kıyınsınıp kına aña kulın birde:
—Rähmät, min—Räyhan.
Şäükät keçkenä Encene iñ berençe itep taksiga kertep utırttı, annan hatınnarga däşte:
—Uñaylap, caylap utırıgız, yul yırak...
Saniyä belän Räyhan Taşkentta öç kön buldılar. İksez-çiksez, görläp torgan Taşkent bazarın karadılar, ber kiçne tsirkka bardılar. Korban gayıte ütkäç, kabat Firganägä yul tottılar.
Uylamaganda, kötmägändä Räyhan Taşkenttan, Şäükättän hat aldı. Vak kına häreflär belän yazılgan tulı ber däftär bite. Räyhan bu hatnı zur kızıksınu belän ukıp çıktı da, kıçkırıp kölep cibärde. Närsä digän bu:
"Bähetsez yazmışımda ber büläk", "kızıñ da bik yagımlı", "üzeñ dä bik çibär"...
Hatnı kabat ukıp tormadı, çönki hattagı küp kenä süzlär anıñ açuın çıgardı: "kayçan oçraşabız", "zinhar, kire kakma", "bez bergä bulırga tiyeş"...
Räyhan yäş vakıtta Mullanurdan algan berençe hatın iskä töşerde. Anıñ hatı gel şiğırlär, cırlardan gına ide. Nindi cırlar ide soñ äle ul? Räyhan ozak uyladı. Mullanurnıñ ber genä cırı häterendä kalgan bulıp çıktı:
—Biyek tau başına menep
Çeçeñ tarasañ ide.
Yörägemneñ yangan ciren
Yarıp karasañ ide...
İh, Mullanur! Menä sin bügen Räyhannıñ yörägeneñ yangan ciren yarıp karasañ ide. Kürer ideñ anda nindi yalkın, nindi yara barın. Sine ber genä kürep söyläşer ide, serläşer ide. Sorar ide: Şäükätneñ hatına ni dip cavap birim? äyt, Mullanur, diyär ide...
Ul kiçke tınlıknı tıñlap bik ozak utırdı da, moñlı itep äkren genä cırlap cibärde:
—Öy aldındagı bakçadan
Özep aldım ber yözem.
Özep algan yözem kebek
Çit cirlärdä berüzem...
Şäükätkä cavap hatı yazası urınga, ul kayçandır eçe poşkan minutlarda küñel nurın, sagışların tapşıra torgan köndälek däftären kulına aldı. Ul bu däftärgä kübräk özelep yuksıngan mizgellärdä telenä kilgän süzlärne yazıp kuya ide. Däftär bitlären aktarıp ukıy başladı:
"Köndezlären sagınıp uylanam,
Tönnäremdä kürep uyanam,
Sagınam yullarda barganda,
Sagınam yalgızım kalganda.
Sagınam, çönki bik yaratam.
Sagınmıy bulmıy şul yaratsañ..."
Menä berniçä genä kön elek yazılgan yullar:
“Minem küñeldä köçle mähäbbät kanat kaga, Mullanurım, min sine genä yaratam. Canıma nikadär söyü sıysa, şulkadär yaratam. Sin minem küñelemä yäşen utı bulıp, kükrägemne yandırıp kerdeñ. Bez ber-berebez öçen genä yaratılgan.
Yaşem uzdı inde diyep
Nik äle köyenergä?
Berkayçan da soñ tügel bit
Söyärgä, söyelergä."
Şuşı yullarnı ukıgaç, ul tagın kaläm aldı häm dävam itte:
“Sinnän yıraklarga kitüemä inde niçä yıllar. Tik tormışımdagı üzgäreşlär siña bulgan mähäbbätemne üzgärtä almadı. Min kayda—sin şunda buldıñ. Şäülä bulıp tügel, nur bulıp, cılılık, yalkın bulıp sin minem gel yänäşämdä yäşiseñ. Min sine toyam, sizemlim. Miña başka keşe kiräkmi".
Ällä kayan şigıre dä telgä kilde:
"Ükeneçle mähäbbätem—
Ärnülärem açısı.
Bik yıraklarga ayırgan
Bezne yazmış kayçısı".

* * *
Kön ällä nişläp bik ozak ütkän kebek toyıldı. Räyhan töştän soñ böten ruhın aşkındırıp torgan yäşlek könnären häterenä töşerä-töşerä ber yılmaep, ber moñayıp, kibetkä kerüçelärgä telär-telämäs kenä hezmät kürsätte. Alarnıñ ärsez küz karaşları anı tämam tuydırgan, güyä ul berni kürmi, ise dä kitmi.
Kinät ul böten küzänäkläre belän yıraktan oçkınlı, ütäli tişä torgan karaşnı toydı. Toydı, läkin küzen kütärmäde, borılıp karamadı. ämma şul karaşnı kütärä almıyça, täne çımırdap, kulı kaltıranıp kuydı. Bitaraflık kürsätep, ozak kına üz-üze belän tartkalaşa torgaç, tüzmäde, tege yakka borıldı. Aña nindider tanış küzlär tekälgän ide.
Räyhanga kurkınıç bulıp kitte. Kem soñ äle ul? Kayda kürde ul bu koñgırt moñsu küzlärne?..
Ul eşlävendä buldı. Tik anı alıştırıp kuygannar ide. Uylap-nitep tormıy gına äyber ülçäde, akça aldı, sanamıy gına tartmaga saldı. Güyä ul bu minutta kibet satuçısı tügel, dressirovşik kulındagı keçkenä cänlek, añsız räveştä ul kuşkan ämerne üti, häräkätlänä, häräkätlär tögälme, tügelme, anda anıñ eşe yuk.
Räyhan tagın borılıp karadı. Bu yulı ul küzlärne genä tügel, yılmaygan irennärne dä şäyläde. Kara kaş häm kuyı kara çäçlär anı añına kiterde. Bu bit—Taşkenttagı tanışı, aña hat yazgan Şäükät. Aña, çınnan da, tomırılıp, ğaşıyq küzläre belän Şäükät karap tora ide.
Räyhan tiräsendä satıp aluçılarnıñ azayuın kötep tordı da, Şäükät böten kıyulıgın cigep anıñ yanına kilde.
—Saumı, Räyhan...
Räyhan aña yılmaep cavap birde.
—Äydä, Räyhan, yap kibeteñne. Min sine alırga kildem,—dide.
Räyhan tiz genä kulındagı säğatenä karap aldı, kibetne yabarga irtäräk ide äle.
—Yuk, Şäükät, min kibetne irtä yaba almıym, äle yegerme minut vakıt bar.
—Bezne kötälär.
—Kem kötä, kayda kötä?
Şäükät vakıt uzdıra almıy bik ozak taptandı, uramga çıgıp tämäke pıskıttı, tagın kerep Räyhannı aşıktırdı, bertuktausız säğatenä karadı. ä säğat ukları üç itkändäy bik äkren kıymıldadılar.
Bula bit şulay: kayberäülär üzeneñ kileş-kilbäte, küz karaşı, yılmayuı belän äsir itä. Şäükät tä akıllı koñgırt küzläre, uyçan karaşı belän Räyhannı üzenä buysındırıp, üze belän iyärtte. Räyhan karışmadı.
—Kaya barabız?—dip kenä soradı.
—Saniyä apalarga.
Räyhan Saniyäneñ öyenä kerü belän, işek töbendä tuktap kaldı, öydägelär söyläşülärennän tuktap, barısı Räyhanga karadılar, anıñ zatlı külmäge, külmägennän dä zatlırak näfis yöze, kaşı-küze östäl tiräli utıruçılarnı bitaraf kaldırmadı. Kemder hätta yäş hatınnı kürep:
—Ah!—dip kuydı.
Ä Şäükät üzen bik irken tottı. Räyhannı kulınnan totıp, türgä taba äydäde.
—Menä, dide,—mulla belän abıystaynı alıp kildem, Şähitlär bar, bezgä nikah ukıyaçaklar.
Räyhan kötelmägän bu küreneşkä nindi bäyä birergä belmäde, çıgıp ta kitmäde. Ul Şämsedohaga taba atladı:
—Min ber närsä dä añlamıym, Şämsedoha apa, nindi kämit soñ bu?—dide.
Şämsedoha aptırap kalmadı:
—Añlıysı-nitäse yuk, bu bernindi kämit tügel, üzebezneñ möselman yolası. Şäükät belän siña mulla nikah ukıyaçak, Allahı boyırsa. Bik par kilgänsez. Ulım eçmi, bähetle bulırsız. Ul yalgız, sin yalgız, kañgırap yörmägez.
Räyhan beräügä dä kütärelep karamadı, beräüne dä kürmäde. Öydä bik esse häm tınçu ide.
Bu inde Räyhannıñ çın-çınlap karmakka elägüe buldı...

* * *
Menä şulay Räyhannıñ yaña tormışı başlandı. Ul ir kanatı astına kerde. ämma anıñ küñele gel Mullanurda buldı. Ul anı haman töşlärendä kürde. Mullanurnı onıta almadı. Anıñ öçen yaktı koyaş, meñärlägän çakrım aradan üzeneñ cılı energiyäsen cibärep, yaktısı belän Räyhannı kuandırıp tora. Ä Şäükät Räyhan öçen tönnären genä küzgä kürenä torgan salkın ay buldı. Ay da bit ber karaganda sızılıp kına kitkän urak bulıp, küzgä çalınır-çalınmas, ikençe karaganda nur sipkändäy toyılsa da, koyaş yaktısınnan gına yaltırap torgan kük ciseme.
—Yarata almıym, Saniyä apa, cılısı cılıtmıy, yalkını salkın,—dide Räyhan berkönne Saniyägä, küzlärendäge kaynar yäşlären yäşermiçä.
—İyälänerseñ äle, canım. Bik uñgan bit ul Şäükät, kulınnan kilmägäne yuk, bar eşkä osta. Yaratırsıñ, yaratırsıñ. İrle gomer—irkä gomer ul. İrle keşe—çinlı keşe.
Räyhan däşmäde, üzbäklär bäylänüennän tuyıp, başın üze bäyläde bit bu irgä, berkemgä dä üpkälär, räncerlege yuk. Yazmışka künärgä, yäşärgä, gomer itärgä turı kiler. Saniyä dävam itte:
—Çibärlege bar, bahadirday gäüdäse, diseñme, kileş-kilbäte, diseñme? Anıñ kay cire yaratmaslık? İr—ir inde ul. Menä bäbkäçläregez bulır, urtak kuanıçlar bäylär üzegezne.

* * *
Şäükät Şämsedohanıñ berdänber ulı bulıp, irkä üste. Ukunı önämäde, yahşı ukımadı. İke sıynıftan soñ mäktäpkä başka barmadı. Anıñ karavı bik irtä kulına balta, çükeç aldı.
Şäükät çınnan da eşkä osta, närsägä genä totınsa da, cirenä citkerep, pöhtä itep eşli, ölger. Balta eşe, diseñme, timer-tomırmı—barısın da buldıra. İke yıl keşe östendä fatirda yäşägännän soñ, alar Firganä çitendä yort satıp aldılar, anı adäm rätenä kertep, karaltı-kuranı yañartıp, munça salıp, cay gına yäşi başladılar.

* * *
Räyhannıñ berençe balası üle tudı.
—Avır tartmalar kütärep, balanı harap itteñ,—dide Şäükät häm eşen taşlap, Räyhan eşli torgan kibetkä yök taşuçı bulıp kerde.
Berse balta eşenä, ikençese aş-suga osta. Alar şulay kileşep kenä tormış itä başladılar. Tagın ber yıldan Räyhan kız taptı.
Bergä yäşi başlagaç, ikese bergä satıp algan kıymmätle zur äyber—televizor buldı. Anı Şäükät tiz genä rätläp, antennasın urnaştırdı. Bu könne alar üzenä kürä ber bäyräm yasadılar. Balalar tüzemsezlek belän zäñgär utnıñ kabınuın köttelär. Räyhanga ni öçender ekrannan Almalı uramnarı kürener sıman toyıldı.
Şäükät televizornıñ kabızgıçın bordı, bülmägä matur gına üzbäk muzıkası taraldı. Şulçak Räyhannıñ küñelendä köçle sagınu hise kabındı. Anıñ “Räyhan“ köyen işetäse kilde. Bu—tatlı ber sagınu ide. Räyhan televizor karşısına utırmadı, östälgä samavır, käsälär häm kaynar pärämäçlär kuydı. Üze küñele belän yırakta kalgan Almalı uramnarında, su buylarında yörde.
Eştän arıp kaytkaç, kiçlären alar dürtäüläp zäñgär ut karşısında uzdıra başladılar. Balalarga kızık, törle tamaşalar, tsirk, kontsertlar. Läkin Şäükät belän Räyhan arasındagı suık buşlıknı berni belän dä tutırıp bulmadı. Aralarındagı bu suıknı Şäükät küptän sizde. Kayçandır şat küñelle Şäükät tora-bara süzgä saranlandı, kızıp kitüçän bulıp kitte. Salıp ta kaytkalıy başladı. Andıy könnärdä Räyhan anı bötenläy tanımıy. Şäükät maktana, min geroy, dip kükräk kaga, türälärne, ällä kemnärne sügä, hatın-kızga bulgan näfräten törle tämsez süzlär belän bizäkläp añlata.
Andıy könnärdä Räyhannıñ kemnärdänder yärdäm sorap kıçkırası kilä. Anıñ yörägen ükenü yandırıp ala. Bolay yäşäp bulmıy. Nişlärgä?..

* * *
Ellar şulay ütä tordı. Ber karaganda uñay gına bargan tormış ikençe karaganda kara tavış, sugış-talaşka äylände. Şäükät kön-tön eçä, sugışa. Räyhannıñ tormışı tagın tämugka äverelde. Cil-davıl ütä, tagın köyle genä tormış dävam itä.
Räyhannıñ bar kuanıçı—balaları. Ence urta mäktäpne tämamlap Kazanda yugarı uku yortında, Elvirası Almalıda meduçilişeda. Yalgız kalgan vakıtlarda Räyhan balaların yuksına. Alarnı kürep söyläşü teläge üzäkne özä.
Läkin iñ ayanıçı—Şäükätneñ tübän tägäräve. Ul keşelek sıyfatların yugaltıp, yäşäüneñ tämen, yämen yugaltıp bara. Anı niçek bu halätennän kotkarırga?
Ul könne Şäükät aynık ide. Räyhan anıñ belän söyläşergä buldı.
—Şäükät, Almalıda zur tözeleşlär başlangan ikän. Töplänep eşlär eşeñ yuk, ällä bez dä şunda kaytabızmı? Eşlärbez, fatir alırbız.

* * *
Alar, öylärendä keşe kaldırıp, Almalıga kayttılar. Şäükät yaña tözeleşkä balta ostası bulıp eşkä kerde, Räyhan kibetkä urnaştı.
Almalı uramnarı härvakıttagıça tıp-tın, ara-tirä taş yortlar külägäsennän ber-ike keşe ütep kitä, ällä cäyge tınçu hava alarnı taş pulatlarına kuıp kertkän.
Menä kaynar koyaş astında yomşara töşkän asfalttan käs-käs atlap, taş divarlarda yañgıragan ayak tavışın tıñlıy-tıñlıy, uram buylap Räyhan bara. äle ber, äle ikençe yakka karangalap ala. Sagınılgan. Ul örfiyä çeltärlär elengän zur-zur täräzälärdä üzeneñ gäüdäsen kürep yılmaya.
Kötmägändä ul yıraktan cil-cil atlap kilüçe Mullanurnı kürep aldı. Küksel çalbar, kıska ciñle şakmaklı külmäktän, kultık astında kara papka. Ul häzer zur naçalnik, kürämseñ.
Räyhannıñ yöräge ber mizgelgä tibüdän tuktadı, tını kısıldı. Karşı barırgamı, yukmı? Yuk, Räyhan, sin anıñ belän oçraşırga tiyeş tügel, dide anıñ ayık akılı. Berni uylap tormıy Räyhan açık kapka eçenä omtıldı. Mullanurnıñ ütep kitkänen kapka artında kötep tordı häm artınnan karap kaldı. Räyhan bu yulı üzeneñ tile yöräge belän köräştä ciñep çıkkan ayık akılına kuandı.
Niçä yıllar inde alar küzgä-küz oçraşmadılar. İkeseneñ dä ğailäläre bar. Mullanurnıñ öç ulı tupırdap üsä, Räyhannıñ ike kızı.

* * *
Oçraşu kötmägändä buldı. Şäükät yuk-bar eş belän öydä kaldı. Räyhan kibetlärgä çıktı. Señleseneñ kızı kiyäügä çıga, büläklär kiräk. Ul uyçan gına üzäk uram buylap atladı. Ber öyneñ täräzäsennän üzäkne özep tatarça köy yañgırıy:
“...Äy, isemeñ matur, kemnär kuygan?..“
Räyhan ällä nişläp kitte, anıñ cırı, yäşlek cırı. Aña kayçandır kanatlar kuygan, küklärgä aşırgan cır.
Räyhan kibettän büläklär alıp uramga çıktı, kulında zur gına törgäk. Şulvakıt anıñ yanına uk yul kırıyına ber ciñel maşina kilep tuktadı. Maşinadan tege könne kürgän şul uk şakmaklı kıska ciñle külmäk kigän Mullanur kilep çıktı.
Ul! Räyhan ber mälgä kauşap kaldı, tuktadı. Küñelen nindider şatlıklı iläs ber his biläp aldı.
Mullanur tup-turı Räyhanga taba atladı.
—Räyhan! Sinme soñ bu?
Räyhan oyalçan gına yılmaep aña karadı, kolagı şauladı, küz aldı karañgılanıp kitte.
—Niçä yıllar sine kürmägängä! Kayçan kayttıñ?
—Kayttıgız, digen, min berüzem genä tügel, irem Şäükät belän.
—Kaya soñ Şäükäteñ? Maşinaga utır, öyeñä iltep kuyabız.
—Yuk, yuk, rähmät, utırmıym.
—ällä kurkasıñmı?
—Yahşı tügel bit, Mullanur.
Räyhan Mullanurnıñ maşinasına utırmadı.
—Köt, min kilermen.
—Kilmä, kiräkmi.
Berniçä könnän, çınnan da, Mullanur alarga kilde. Şäükät belän Mullanur tanıştılar, söyläştelär. Yäşeren ser yuk ide. Mullanur alarnı yal köngä tabiğat koçagına çıgarga çakırdı.

* * *
Könnär ber-ber artlı şulay agıldılar da agıldılar. Ber kön ikençesenä ohşamadı. Kışkı könnär bigräk küñelsez bulıp toyıldı Şäükätkä. Bu da buldımı tormış?—dip uylap yata ide ul tönnären. Yış kına anıñ küz aldına kiñ uramnarı, parkları, çäçäkle bakçaları belän Taşkent kilep basa. Anda kalgan dusları isenä töşä. Märhümä berençe hatını, ayırıp cibärgän ikençe hatını küñelenä kilä. Anı kıynagan, cäberlägän çakları isenä töşä. Ä Räyhan? Räyhan anı yaratmıy, tüzä genä. Ul çibär, uñgan, ütken häm şayan. Taşkentta yäşägändä, mäcleslärdä Räyhan anıñ turında cır cırlıy ide. Şäükät ul cırnı isenä töşerep, yılmaep kuya.
—Aklı sitsı külmägeneñ
Yakaları bumacnıy.
Üze bolay niçava da,
Harakterı nevacnıy...
Tönge tınlıkta komod östendäge budilniknıñ bertuktausız tekeldägäne işetelä. Şäükät bik ozak yoklıy almıy, uylanıp yata. Tamagı kıtıklanıp, arakı eçäse kilep kuya. Kem belän eçsen soñ ul? Dusları yırakta kaldı, Mullanur belän ällä niçek.
Ul äkren genä urınınnan torıp, işegaldına çıktı, tämäke kabızdı. Ul soñgı vakıtlarda üzen çitlektäge koş kebek his itte. Talpınası ide, oçıp kitäse ide Taşkentka...
Tabiğattä inde yaz. Kükne tomalap şıksız bolıtlar yözä, yoldızlar kürenmi. ällä şuña, ällä başka säbäptän aña tagın da küñelsezräk bulıp kitte. ällä soñ, çınnan da, hıyallarda gına bula torgan matur tormış anı çitlätep ütkänme? Ul üzen bik yalgız, berkemgä kiräkmäs keşe itep his itte.
Alarga siräk kenä bulsa da Mullanur kilgäli.
Räyhannıñ tugan köne ide. Mullanur, zur gına sumka totıp, alarga kilep kerde. İsänlek-saulık soraştı. Şäükät belän kul birep küreşte. Ni öçender öydä bäyrämçä yäm yuk ide.
—Sez närsä, ällä ızgıştıgızmı?—dide şayartıp.
—Bezdä kön dä ızgış, kön dä talaş,—dide Räyhan kıyınsınıp kına.
—Nik? Ni büleşäsez?
—Büleşer närsä bezneñ haman da şul Taşkent inde.
—Taşkent?
—Şäükätneñ Taşkent, Taşkent diyuläre minem üpkä-bavırga taş bulıp utıra inde.
İyelgän başın ike kulı belän uçlap utırgan Şäükät şunda telgä kilde:
—Min, Mullanur, Taşkentka kaytıp kitäm. Räyhan teläsä nişläsen, min monda kalmıym, kitäm. Räyhan süze belän monda kilep, kış buyı katkan sırma kidem, oltanlı kata söyrädem. Tuydım, citte. Ul tyuremşik kiyemnären bütän östemä salasım yuk. Kitäm bulgaç, kitäm.
—Ya, yarar, Şäükät, uylaşırbız, söyläşerbez. Tik bügen Räyhannıñ tugan köne bit. Beraz gına şärab ise çıgarıyk, täbriklik.
—Rähmät, Mullanur, alay da sin kilep kerdeñ äle. Yugıysä, kaya barıp bärelergä belmi yöri idem. Şäükätkä aña Taşkenttan başka berni kiräkmi.
Şul arada Räyhan miçtän kaynar bäleş çıgarıp kuydı, östälgä tälinkälär kiterde. Mullanur sumkasınnan kolbasa, balık konservısı häm ber şeşä şampan şärabe aldı.
—Şäükät, sal äle eş kiyemnäreñne, ki änä yaña külmägeñne,—dip yılmaydı Räyhan irenä. Şäükätneñ dä yöze yaktırıp kitte.
—Yagez östäl yanına!—tiz genä Räyhan östälgä bällür bokallar kuydı, Mullanur alarga çemerdäp torgan şärab koydı.
—Şäükät,—dip başladı Mullanur basıp, kulına şärable bokalnı totıp,—minem sezgä berençe kilüem tügel, ber-berebezne yahşı añlıybız, süzläremne ğayepkä almassıñ. Min bügen üzemneñ yäşlek dustım Räyhannı tugan köne belän kotlarga dip monda aşkınıp kildem. Sin, Şäükät, bik bähetle keşe, sin...—Mullanur maturrak süzlär ezläde, malaylarça kauşadı.—Gomer yuldaşı bulırlık menä digän keşe tapkansıñ—Räyhannıñ kersez küñele, kaynar olı yöräge bar. Ul anı siña büläk itkän. Sakla sin bu izge hatınnı. Yarat. Min Räyhannı tugan köne belän, ä sine bähetle buluıñ belän kotlıym.
—Rähmät, Mullanur,—didelär Şäükät belän Räyhan beravızdan.
Ozak kına süzsez torgannan soñ, Şäükät telgä kilde:
—Bez Firganädä beraz yäşägännän soñ, Räyhan belän Taşkentka küçtek. Taşkent zur, matur şähär genä tügel, ul minem tugan şähärem. Sagınam min, Mullanur, Taşkentnı. Üzeñ uylap kara, ocmah kebek cirne şuşı yolkış, yarımcimerek Almalıga alıştır inde. Monda tormış bik avır bit, yarıy inde, kışnı niçek kiräk alay çıktık. Yaz kilde. Tik yaz da monda Taşkenttagıday tügel. Yäm yuk miña monda, min monda sargayıp üläçäkmen.
Bu könnän soñ alar ozak ta tormıy kitärgä cıyındılar. äyberlären konteyner belän ozattılar. Mullanur alarnı yırak yulga yakın duslarça ozatıp kaldı. Saubullaşkanda şatlıgı eçenä sıymagan Şäükät Mullanurga:
—Yarıy, dus, bez sineñ izgelekläreñne berkayçan da onıtmabız. Cäy sayın kaytırbız. Kiläse yılga küreşkängä qadär huş!—dide häm alar irlärçä kısıp koçaklaştılar.
—Kaytıgız, yıl da kaytıgız!
—Kaytırbız, hiçşiksez, kaytırbız,—dide Şäükät,—şulay bit, Räyhan.
ämma Şäükätkä kabat Almalıga kaytu nasıyp bulmadı. Ul Taşkentka kaytkaç, ozak yäşämäde. Başına kan savıp vafat buldı. Anı soñgı yulga ozatkanda Räyhan:
—Taşkent, Taşkent,—dide, cirsede. äcäle tartıp kaytargan ikän,—dip yıladı.

* * *
Yugaltular—tabu tügel şul. Keşene yugaltu sarı sagış, kara kaygı tudıra. Räyhan da, Şäükät vafat bulgaç, anı cirlägäç, bik yamansuladı, yöräge sulkıldadı. Kulı eşkä barmadı. Ul üz-üzenä urın taba almas däräcädä avır kiçereşlär belän yäşäde. Şäükät bik yäş ide bit äle. Yäşärgä dä yäşärgä ide. Yuk şul, tıñlamadı. Söyeneçtän dä eçte, eşe az gına kire kitsä dä eçte, kan basımı kütärelde, tını kısıldı. Tora-bara küzläre kürmäs buldı, ayak-kulları häräkätsez kaldı. Yä, Hoda! Nindi ayanıç ülem! Hoday birgän gomereñne yäşäp beterergä telämiçä, üz telägeñ belän ülem tırnagına barıp ker inde. Räyhan şundıy uylar belän gazaplandı.
Uylar, uylar... Häzer ul yapa-yalgız, barı uyları gına tınıçlık birmi. Şäükät belän yäşägän yıllarnı, balalarnıñ keçkenä çagın, kızı tugaç Şäükätneñ kuanuların isenä töşerde. Niçek kenä küz aldına kitersä dä, ber genä yaman ğadäte dä, äytkän naçar süze dä kilmäde anıñ küñelenä. Barı tik yahşı yakların, siräk kenä bulsa da äytkän yagımlı süzlären isenä töşerde. Yaratam bit min sine, diyä ide, qaderlem, diyä ide. Ällä soñ Räyhan üze anıñ qaderen belmädeme? Nik bik yäşli kitte soñ ul dönyadan?
Şäükättän başka aña bik yamansu ide. Räyhan üzeneñ yomşak mendärendä beraz uylanıp yattı. Annan torıp utırdı, suzılıp kına radionı açtı. Şunda, ni gacäp, yäşlegen, tugan yagın iskä töşerep, anıñ öçen bik tä qaderle bulgan köy yañgıradı. Ul tın da almıy cırnı tıñladı:
“...Äy, isemeñ matur, kemnär kuygan?..“
Bu könne Taşkent efirı tatar cırların yañgırata ide. Räyhannıñ beraz gına küñele kütärelep kitte. Böten kaygıların selkep cibärep, cilgä oçırıp, yañadan yäşi başlau hise biläp aldı anı. İsännärgä yäşärgä kiräk!
Aldagı tormış Şäükätsez genä dävam itäçägenä künegergä kiräk ide aña.
Eçpoşırgıç irtälär, şundıy uk kön, kiç, tönnär kabatlandı. Nindi ayanıç tormış! Şundıy könnärneñ bersendä tagın tugan yak digän üzäk özgeç his dulkın bulıp Räyhannıñ kükrägen yarıp kerde. Arıp-talıp, essedän älseräp ul eştän kayttı. Yomşak urınına başın törtüe buldı, inde küzenä yokı elenä digändä genä, kükräk eçendäge yöräge ubılıp kitkändäy bulıp, kaltıranıp aldı. Ul urınınnan sikerep tordı häm açık täräzädän karañgıga töbälde. Cılı yaknıñ yomşak kiçe anı ällä nişlätte.
Cir ise, agaçlar, cimeşlärneñ huş ise anı isertep cibärde. Ul tönge yoldızlı kükkä karadı häm kinät küñele cilkenep, anıñ oçar koş bulası kilep kitte, bu histän anıñ yöräge kısılıp kuydı. Yırakta kalgan tugan cire, yäşlek kiçläre, dusları, Mullanurı tagın iskä töşte. Tora-bara mondıy äsärlänülär yışaygannan yışaydı. ällä kayçan bulıp uzgan hällär, şular belän bäyle kiçereşlär, kaygı-häsrätlär, küz yäşläre küñelendä yañardı.
Mullanur Şäükätneñ vafat buluın belmi bit, häbär itärgä kiräk, dip uyladı Räyhan, küñele türenä cıyılgan ärnülärdän buşanası kilep. ägär telefon aşa söyläşergä zakaz birsäm, söyläşep bulırmı?

* * *
—Allo!—telefon membranasın kaltıratıp, Mullanurnıñ karlıkkan tavışı yañgıradı.
Räyhannıñ telefon trubkasın totkan kulı kaltıradı, tez buınnarı yomşardı, menä avam, menä avam digändäy, ul beraz çaykalıp aldı da, urındıkka utırdı.
—Allo! Almalı! Almalı!
—Allo! Räyhan! Sinme soñ bu?
—Min bu, Räyhan. Min, allo, allo!
—Saumı? Sin kaydan, Räyhan?
—Taşkenttan.
—Üzeñ genäme?
—Üzem genä. Şäükät...—Räyhan süzen dävam itä almadı, kıçkırıp yılap cibärde.
—Elama, Räyhan. Närsä buldı?
Räyhan Şäükätneñ kayçan häm nindi hällärdä vafat buluın söyläde, üze yıladı, üze niçek tä üzen kulga alırga tırışıp, beraz tınıçlangaç:
—Nişlim, Mullanur? Kiñäş bir,—dide.
—Bireşmä, Räyhan, sin nık keşe. Buldıra alsañ, ilgä kayt, taşlamabız,—dide Mullanur.
Ozak uylandı Räyhan. Kayt, diseñ sin, Mullanur. Bu qadär äyberne, öyne nişlätergä? Ul öy eçen küzdän kiçerde. Menä Şäükät belän bergä satıp algan äyberlär: komod, şkaf, divan, karavat, suıtkıç, televizor. Alarnı Şäükät uyınçık äyberlär kebek kenä kuzgatıp töyägän ide. Şäükättän başka alarnı ul niçek yörter.
Kaygırma, dide şunda küñele, töyäüçelär tabılır. Bögelep töşmä, sin nık keşe, dide bit Mullanur da. Nikadär kaygılar kürdeñ, nikadär küñel avırtuların ciñdeñ bit. Monısın da ciñärseñ.
Bu uylar Räyhannıñ küñelen yuıp cibärgändäy buldı, aña beraz ciñelräk bulıp kitte. Küñelendä yaktı, nıklı his—üz-üzenä ışanıç hise uyandı.
Şäükät vafatınnan soñ yıl yarımnan Räyhan çınnan da Almalıga küçenep kayttı.

* * *
...Mullanurnıñ tanışı Tahip Şakiroviç Räyhannıñ keçkenä fatirınıñ maturlıgına häyran kaldı. Ocmahtay cılı, yaktı bülmä, dip uyladı ul, täräzä pärdäläre, östäl, karavat cäymäläre, vazadagı çäçäklärne küzdän kiçergäç.
—Kunaklar, nik süzsez kaldıgız? äydägez östäl tiräsenä,—dide Räyhan ciñelçä kauşıy töşep.—Menä känäfi, urındık. Mullanur, kaya utırasıñ?
—Min kaya utırsam da yarar. ä olı kunaknı—känäfigä. Alar öçäüläp tügäräk östäl tiräli utırdılar.
—Räyhan, min sezne tanıştırmadım bit äle. Bu—Tahir Şakiroviç, Kazannan. Bez Kazanda bergä ukıgan idek. Ul Kazanda häzer, zur keşe. Menä bezneñ rayonga gaz cibärü tantanasına kilgän, şunda oçraştık. Ul sineñ minem öçen kem ikäneñne belä, minem añardan yäşeren serem bulmadı. Yäş çak, sine sagınıp, sargaygan yıllar ide... Menä bezneñ mähäbbätkä bıyıl Saban tuyı könnärendä ille yıl tuldı. Belgän kebek ul da Almalıga kilgän. Nindi kızıklı oçraşu. Bu gaz cibärü tantanası gına tügel, bu—yubiley! Şulaymı, Räyhan?
Mullanur Räyhannıñ küzlärenä karap yılmaydı. Ul karaşta yäşlärçä şaşıp söyü dä, bähetle kuanıç ta, ütkän gomer öçen ükenü, barısı öçen gafu ütenü hisläre—barısı da bar ide.
Duslar iple genä gäp kordılar.
—Bez, Tahir Şakiroviç, şul yıllardan birle Sak belän Sok kebek ber-berebezne ber kürergä zar-intizar bulıp, sagınışıp yäşädek. Min bik küp törle eşlärdä eşlädem. Bez tanışkanda, min traktor hisapçısı gına idem. Şulay bit, maturım?
—äye, şulay ide bugay.
—İseñdäme, yegerme çakrım aranı kiçlären sineñ belän ber küreşü öçen çabıp kayta idem.
—İsemdä, isemdä...
—Annan kara tañnan torıp, tagın şul aranı çabıp ütä idem. Yäş çakta yöräk kaynar ide minem...
Räyhan iple genä yılmaep kuydı.
—Könçe ideñ, usal ideñ...
—Yä, yä, alarnı iskä töşermä, şul könläşü digän yavız ayırdı da bugay bezne.
Mullanur beraz uylanıp utırdı.
—Hisapçıdan brigadirga, brigadirdan kolhoz räisenä kütäreldem. Annan institut, menä häzer zur huca,—dide dä Mullanur, zatlı tekä mañgayın sıpırıp aldı.—äle yalga çıgarga uylamıym, köçem, gayrätem bar.
—Yarar, yarar, maktanıp ta cibärdeñ inde. Maktanmıy bulmıymı?
—Yuk, Räyhan, bu minem tormış yulım, min ütkän gadi dä, katlaulı da yul.
Mullanur tagın süzsez kaldı häm, tirän sulış alıp, süzen dävam itte.
—Sine uylap, siña omtılıp, sinsez cannı kaya kuyarga belmi yörgän yıllar... äye, min gomerem buyı mähäbbät ezlädem.—Mullanur kunakka taba borıla töşep süzen dävam itte.—Räyhannı yugaltkaç, aña az gına bulsa da ohşagan keşe ezlädem min. Küp hatınnar kürdem, yäşermim. Berse dä Räyhannı alıştıra almadı. Mähäbbät ber genä märtäbä bula ikän ul, min şunı añladım.
—Ä hatınıñ?—dip süzgä kuşıldı tınıç kına tıñlap utırgan kunak.
—Hatın? Hatın—hatın inde ul. Yaratsañ da—hatın, yaratmasañ da—hatın. Balalar anası. Zarlanmıym, minem hatın sabır, eşçän, yort hucası... dimme? Ul—başka.
Mullanur ozak kına başın iyep süzsez utırdı. Dulkınlanudanmı, anıñ bite buylap tire agıp töşte. Ul kesäsennän kulyaulık alıp biten ozak-ozak sörtte häm yarımpışıldap kına tagın söyli başladı.
—Bez Räyhan belän bik küp yıllar ber-berebezdän yırak idek. Ul Üzbäkstanda, min—monda. ä küñellärebez belän bez gel bergä bulganbız. Ul da mine uylagan, sagıngan, min dä gomerem buyı anı yuksındım. Bez ber-berebez öçen yaratılgan bulganbız, tik yazmış digän usal öyermä bezne rähimsez räveştä ayırgan...
—Yä, yarıy, duslar, ütkännärne iske töşerü—izge eş. Sezne yübiley belän kotlarga kiräkter bit,—dide Tahir Şakiroviç.
Mullanur “Şampan“ şeşäsen açıp bällür bokallarga şärab koydı.
—Ya, färeştäm! Ya, maturım,—Mullanur ber bokalnı Räyhanga suzdı.
Tahir Şakiroviç kulına şärable bokalnı alıp ayagürä bastı:
—Döresen äytim, niçä yıllar yäşäp, nindi tantanalarda bulıp, min berençe märtäbä mondıy yübileyda süz äytäm. Bu—gadättän tış küreneş. Nindi genä süzlär tabarga soñ olı mähäbbätkä mädhiyä cırlar öçen?
Kunak küñel däftärennän aktarıp çıgarıp, küp kenä kürenekle zatlarnıñ, filosoflarnıñ mähäbbät turındagı iskitkeç matur, tirän mäğnäle süzlären misal itep kiterde. Çemerdäp torgan şampan şärabe alarnıñ küñelen açtı, yözlären nurlandırdı.
Räyhan berazdan komod östendä torgan magnitofon töymäsenä bastı. Bik matur köy yañgırıy başladı. Häm iskitkeç yomşak tavış belän yäş cırçı cır suzdı:
—Niçä yıllar ütkäç,
Onıtılıp betkäç,
Oçraştırdıñ nigä
Sin, yazmış?
Ul tözälgän yara
İnde tagın yaña,
Küzläreñdä barı tik
Sagış...
Räyhan cırçıga kuşılıp cırlıy başladı:
—Ezlim, süzlär ezlim,
Ni dip cavap birim?
Yazmış, monı
Niçek añlarga?..
Kalın matur tavış belän Mullanur da cırga kuşıldı. Alarnıñ tavışları şulkadär ber-bersenä täñgäl kilä, güyä alar gomer buyı şulay cırlap kına yäşägännär!
—İnde gomer ütkän,
Bez bütännär ikän.
Sin bit minem
Yäşlek hatam la...
Cır dävam itte. Aldagı süzlärgä Mullanur üze genä kuşıldı.
—Sin bik törle, yazmış,
Sin bik serle, yazmış.
Sindä minem
Kersez ütkännär...
Annan Räyhan kuşıldı. Kunak cır süzläreneñ tirän eçtälegen, näq alar yazmışı turında buluın uylap tın gına utıra ide.
...Olı hislär sünmi,
Onıtunı belmi.
Ber oçraşa ikän kötkännär...

Click or select a word or words to search the definition