Sikältäle yullar ütkändä

I
Alar yaña yıl kiçäsendä poselok klubında tanıştılar. Sähilä ire Pavel belän bäyrämgä kilgän ide. Üzenä bik kileşep torgan yaña külmäge, laklap kabartılgan bödrä çäçläre anı yäş kızlarday sılu, näfis itkän. Ul üzennän bik kanäğat ide: şayardı, kölde, küñel açtı. Yaña yılda nindider üzgäreşlär kötkän küñele cilkende, cilbäzäklände. Ozak kına valslarda böterelep, tirlägän biten, muyının kulyaulıgı belän cilländerep basıp torganda, kinät ul yıraktan üzenä töbälgän zur zäñgär küzlärne kürep, siskänep kitte, karaşın tübän töşerde. Küzlären kütärsä, tege küzlär tagın da ärsezräk, aşarday bulıp aña töbälgännär ide.
Yaña vals yañgırıy başlau belän, kuyı bödrä çäçle, zur zäñgär küzle bu keşe, kızu-kızu atlap, alar yanına kilep bastı.
—Mömkinme?
Şunı gına kötep torgan kebek, Sähilä, irenä borılıp ta karamıyça, kulların yat keşeneñ cilkäsenä suzdı. Alar böterelä başladılar. Sähilä bu irdän küpkä täbänäk ide, şuña kürä, anıñ yözen karau öçen başın artkarak cibärep, açık kızıl innek sılangan irennären bültäytä töşep, ul tegeneñ soraularına cavap birgäläde... Ä çibär keşe bik yılgır häm küp süzle bulıp çıktı. Sähiläne uñ kulı belän üzenä taba kısa töşep, ällä nindi soraular yaudırdı, ä Sähilä bögelä-sıgıla kölde, yat keşegä sörmäläre eçennän serle karaşlar taşladı. Muzıka tuktagaç, tege anı kultıklap alıp, ire yanına kiterep kuydı.
—Rähmät, miña Sezneñ belän bik priyätno buldı,—dide Sähilä aña turı karap.
Çibär keşe zalnıñ ikençe yagına kitep, kemnär beländer köleşä-köleşä söyläşä başladı. Muzıka uynıy başlagaç, Sähilä tagın tegeneñ anı biyergä çakıruın kötte, üze kötmägändäy kılandı.
—Röhsät itegez! Bu yulı çibär keşe Pavelga möräcäğat itte.
—Ä-ä, bu tagın sezmeni?—digän buldı Sähilä.
—Kittek!—Alar böterelä-böterelä yaña yıl kiçäsenä cıyılgan çuar kiyemle yäşlär, maskarad kostyumnarı arasına kerep yugaldılar.
—Ä min sezne kötkän idem,—dip süz başladı Sähilä, beraz süzsez genä böterelgännän soñ.
—Tanışırga vakıttır, sezgä kem dip däşim?
—Sähilä, yäki Sima.
—Ah, Sima! Mocno Sanya yäki Sonya.
—Yarıy niçek tä: Sonya ni, Sanya ni, Sima ni. Niçek atasagız da yarıy.
—Añladım. ä min—Nikolay. Kolya diyärgä dä yarıy.
Nikolay şarkıldap kölep cibärde. Alar beraz tın gına, söyläşmi genä selkengäläp tordılar. İrneñ kulı Sähiläneñ bilen yomşak kına kısıp, üzenä tarttı, ä sul kulı hatınnıñ yomşak barmakların kıskaladı, ul anı sınıy, eç seren belergä teli ide bugay.
Kötmägändä, çibär keşe telgä kilde. Sähiläneñ kolagına iyelä töşep:
—Sezneñ belän tagın kayda oçraşırbız?—dip pışıldadı ul turıdan-turı.
Ul inde Sähiläneñ uyın añlap algan ide. Sähilä isä başın artka taşlap, kıçkırıp kölep cibärde, tirä-yakta böten keşe kölä ide, cırlıy ide, şayara ide. Berkem dä anıñ kölgänen işetmäde, çönki müklänep bara torgan küñellärne dä şaştıra torgan, sihri, äkiyäti yaña yıl mizgelläre bik yakın ide. Nikolaynıñ kaynar uçı eçendä Sähiläneñ simez barmakları tirläp çıktı.
Sähiläneñ ire Pavel isä baskan cirennän kuzgalmadı. Ul Sähiläneñ därtlelegen dä, kölüen dä anıñ yäşlegennän, üze belän bik bähetle yäşävennän, dip yuradı. Küñelennän ul, yarıy äle kilgänbez, yugıysä, niçä yıl inde, äle öy salabız, äle balalar yäş dip, yaña yılnı tügel, başka bäyrämnärne, hätta tugan könnärne dä onıta başladık bugay, dip uyladı. Ul Sähiläseneñ matur itep biyüenä, çibärlegenä, näzakätlelegenä soklanıp, yılmaep tordı. Üz-üzenä: yuk, Paşka, hatınıñnı küñel açulardan çitläştermä, äle kartayıp öydä utırırga irtä, ul bähetle bulsa, sin dä bähetle, dide. Sähiläne ul yaña öyläneşkän köndägeçä olı yaratu belän yarata ide.
Säğat unike tularga berniçä minut kala, Sähilä belän Pavel balalar häm Sägıydä tüti yanına aşıktılar. Alarnı da yaña yıl belän täbrik itärgä kiräk. Sähilä, Pavelnı kultıklap, balaları yanına aşıga, üze Nikolaynıñ täqdime turında uylıy. Anıñ tormışında üzgäreş bulaçak! Kızık! Üze tagın akılına kilgändäy bulıp: “Yulär sin, Sähilä, Yaña yıl tönendä beraz salıp algan çit irneñ väğdäsenä ışanıp bulamıni?!”—dip uylıy. Ul adımnarın tizlätä töşep, Paveldan algarak kitä. “Mömkin, mömkin! Işanırga mömkin?”—di üz-üzenä. Annan tagın: “ä Pavel? ä balalar? O, yuk, bu mömkin tügel”... “Mömkin! Mömkin!..”

II

Alar dürt bala yätim üstelär. ätiläre Gıylemdar sugıştan kaytmadı, anıñ istälege bulıp, öçpoçmaklı hatları häm “pohoronka” gına kaldı. Äniläre Sägıydä bersennän-berse keçkenä dürt balanı niçek itsä itte, üsterde, açmı, yalangaçmı, il belän kilgän avırlık, dip, tüzde. Kön eşläde, tön eşläde. Avır tormış anı tupas, holıksız hatınga äyländerde. Açlık-yalangaçlıkka çıdıy almıy bar açuın balalarınnan aldı. ällä şuña, balaları da ayakka basa başlau belän bähet ezläp, kaysı kaya, çit-yat cirlärgä kitü yagın karadılar. Töpçege Sähilä dä, unsigez yäşkä citkäç, çittän kiyenep-yasanıp kaytkan tanış-beleşlärenä kızıgıp, berkönne aña:
—Äni, ällä min dä Perm, Bereznyak yaklarına barıp, eşläp kaytıym mikän,—dide.
—Äy, balam, abıyıñ da çıgıp kitte dä, hat-häbäre yuk, apañ Salisä ällä kayda urıs cirlärendä kart urıska kiyäügä çıgıp kaldı, kaytkanı da yuk. Färit ällä kayda yugaldı. İnde sin... Canımnı aşama, berkaya da cibärmim,—dip, kırt kiste.
Ul yaulıgın başınnan tartıp aldı da, küz yäşlären dä, borının da sörtä-sörtä yılap, tutıgıp betkän iske timer karavatına audı. Karavatnıñ pricinası anıñ avırlıgınnan idängä tiyä yazıp, şıgır-şıgır kilde. Sägıydä, küz yäşlärenä mançılıp, mendärgä kaplandı.
Anasınıñ yalınu, kargaularına karamastan, Sähilä berniçä könnän tönge parohodka utırıp, Perm yaklarına yul aldı. İke kön parohod idänendä aunagannan soñ, töş citkändäräk ber zur bulmagan pristanda töşep kaldı. Urıs poselogında üskän kızga kıyulık tansık närsä tügel, şartlatıp urısçasın söyläşä, çibärlege küplärne könläştererlek, kayçan gına, kayda gına bulmasın, anıñ sörmäle kara küzlärenä, encedäy vak kına teşlären kürsätep yılmayuına çit-yat bändälär dä erep kitä, yomışın ütärgä, yärdäm itärgä aşıga.
Sähilä ber urman hucalıgına eşkä urnaştı. Bilgele, urman eşe avır, pristanda savıt-saba yuu gına tügel. Eşe avır, öyräse sıyık bulsa da, akçanı yahşı aldı Sähilä. Ber-ike ay eşläü belän ös-başın rätläde. Çeltärle yakalı yäşel külmäk, tüfli alıp cibärde. Kızlar belän tantsıga yöri başladı. Matur külmägen kiyep algaç, ul küzgä taşlanırlık tulı gına kükräkle, yılmaysa yegetlärneñ huşın ala torgan güzäl buldı da kuydı häm urman eşenä törle yaklardan kilgän yegetlärneñ iğtibarın bik tiz yauladı. Anı tantsıga çakırıp, sörmäle küzlärenä karap, irkä süzlär äytergä, ozata barırga, koçaklap übärgä hıyallanuçılar kübäyde, yegetlär arasında anıñ öçen ätäçlänep alular da bulgaladı.
Menä kiñ cilkäle, kuyı kara kaşlı, kalın irenle, cir cimertep eşlärgä, kiräk ikän yegetlärneñ teläsä kaysısın yıgıp, sırtına salırga da küp soramauçı keräşen yegete Pavel Petrov Sähiläne ozata başladı. Pavel yäş kızdan cavap mähäbbäte tabunı ömet tä itmäde, señlese kebek itep, tupas süzgä urın kaldırmıyça, kızga berkemne dä yakın cibärmäü, yaklau, saklau öçen ozattı. Koçarga, übärgä omtılmadı. Ul Sähilägä avılda kalgan äti-änise, yaratkan berdänber señlese buluı turında härkön yañaça, kitap söylägändäy kızık itep söyläde dä söyläde. Sähilä isä bu tupasrak keräşen yegete yanında bulganda, bernindi hätär hällär dä bulmayaçagına ışanıp, anıñ söylägännären tıñlap, rähätlänep kölä torgan buldı.
Köz citte. Sähilä salkın tiderep bik katı avırıp kitte. Tulay torakta dus kızı aña mätrüşkä kaynatıp eçerde. Ä Pavel, kıznıñ häle avırlıgın kürep, anıñ karavatı yanına, idängä matras salıp, buşlatın yabınıp tönnären yokılı-uyaulı ütkärde.
—Paşa, sineñ eşkä barasıñ bar bit. Bar, tınıçlap üz bülmäñdä yokla.
—Yuk, Sähilä, sine kaldırıp kitä almıym...
Pavel Sähiläne moñarçı oçraşkan, koçkan häm üpkän kızları kebek tügel, bötenläy başkaça, yaña gına mıyık törtkän malaylarça, şaşarlık bulıp yarattı. ällä üze yäşe belän zurrak bulganga, ällä avır eştän tupaslangan avıl malayınıñ kileş-kilbäte kızga oşamas, mähäbbäten kire kagar dip, kurkıp, eçke hislären tıyarga tırıştı. ämma niçek kenä yögänlärgä tırışmasın, kaynar mähäbbät berkönne, katı cir kabıgın bärep çıkkan vulkan kebek, yöräk türennän urgılıp çıktı.
—Yaratam min sine, Sähilä!—dide Pavel.—sinsez yäşi almıym, çık miña kiyäügä. Cil-yañgır tidermäm, örmägän urınga utırtmam, räncetmäm.
Sähilä anıñ süzläreneñ ihlas ikänen añladı, riza buldı.

III

Alar Zäy buylarına, Pavelnıñ tugan avılına kaytıp kittelär. Sazap bara torgan ullarınıñ başlı-küzle buluına ata-ana bik kuandı.
—Äydä, kilen, tökle ayagıñ belän!—dide Käti tüti, kuanıçın yäşerä almıyça.
—Äni, sineñ ber kızıñ bar, ä Sähilä siña ikençe kızıñ bulır, kilen tügel, kızım diyärseñ,—dide Pavel başka süzgä urın kaldırmıyça.
İkençe könne alar Zäy buylap suzılgan avıl aşa uzıp, yılga yarınnan tar gına sukmak buylap, ällä kaylarga bardılar, yomşak eñger-meñgerdä bolınnarda, kömeş yafraklı tiräkleklär arasında yördelär. Kinät kenä bolıtlar kabara başladı, cir östenä ällä niçek kinät kenä karañgılık töşte. Alar yögerä-yögerä avılga kayttılar.
Avıl tıp-tın. Fäqıyr avıl, karga oyaları, salam belän yapkan sıyır abzarları, tavık ketäkläre, täräzälärdä siräk-miräk kenä tonık lampa utı kabıngan. Sähilägä avıl oşamadı.
—Yuk, Pavel,—dide Sähilä,—bezneñ poselokka kaytıyk. Anda elektr, parohodlar, zur klub, restoran. Bez bit äle yäş.
Avılda beraz kunak bulgannan soñ, alar Sähiläneñ tugan cirenä, Danışkaga kittelär. Pavel pristanda törle eşlärdä eşli başladı, Sähilä elek üze eşlägän pristan restoranına ofitsiantka bulıp urnaştı.
İke yıldan iskergän öy urınına yaña yort salıp çıktılar. Kiyäü keşe yort-cirne bik yahşılap tözätte, iskergän karaltı-kura kaldırmadı. Kulları altın ide Pavelnıñ. Ni totsa—şunı göl itte, öy eçenä yaña şkaflar, urındıklar, agaç karavatlar anıñ kulı belän yasaldı. Yort canlı, keşe närsä eşlim, dip sorap tormıy. Pavel irtük torıp, kolonkadan su taşıy, mal astın çistarta, kapka töplären kardan çistartıp, eşenä aşıga.
Sägıydä isä kiyäven ber kürüdä ük oşatmadı.
—Kayan taptıñ bu taslanmagan utın bükänen?—dide kızına, kiyäven kürü belän.
Cayı kilgän sayın Sähiläneñ kolagına ısıldıy tordı:
—Kara urman karaçkısıdır bu, kulı kul tügel, karaşı karaş tügel. İ Hodayım, bar ikän küräselärem!
Ul, Pavel kapka yasasa, kıyık ciren ezläde, koyma koysa, siräklegennän zarlandı.
—Utınnı bigräk ere itep yargansıñ, Paşa, üzeñ kebek tupaslar,—dip kimsette.
Sägıydä tüti, uramga çıksa, yuknı bar itep kiyäven hurladı.
—Yaratmıy Sähiläm, yaratır cire barmıni anıñ?!
Üzeneñ Pavelnı yaratmavın uñayın kiterep kön dä Sähilägä äytä tordı.
—Äni,—dide Sähilä berkönne.—Nindi genä bulsa da ul—minem irem, anıñ küñele yahşı, ul akıllı.
—Kit inde! Keräşenneñ akılı...
Şuña da karamastan, Pavel belän Sähilä bik tatu yäşädelär. Pavel, min keräşen, dip tormadı, näq möselmança itep bismillasın äytte, amin tottı, Sähiläneñ yakın häm yırak tugannarın üz itte, tugan itte. Yarata, bik yarata ide ul Sähiläne. Ğailädä ber-ber artlı öç malay tudı. Sähilä qaderle hatın bulıp, tagın da çibärlände, zifalıgın cuymadı. Çäçen kisep bödrälätte, kön dä eşkä matur külmäk, ap-ak çeltär alyapkıç, krahmallangan kalfak kide. Tışkı kıyafät, matur kiyem anıñ “çirenä” äverelde.

IV

Yaña yıl kiçäsennän soñ Sähilä bik üzgärde. Tagın da maturrak kiyenergä, bizänergä, ak kalfagın, alyapkıçın täfsilläbräk ütüklärgä tırıştı. Nikolay! Nikolay! Kolya! Kem ul? Ul bit cir astınnan bulsa da ezläp tabarmın, dide. Ul bit poselok keşese tügel. Kem ul?
Bizäkle podnosın totıp, su östendä zifa akkoş yözgän kebek huş isle çäçäk böterelgän kebek citez häm ciñel genä Sähilä öställär arasında zakazlar alıp yöri ide, restorannıñ pıyala işege kiñ itep açılıp ta kitte, işektän, gorur atlap, zatlı kostyum kigän, mähabät gäüdäle Nikolay kilep kerde. Ul!? Sähiläneñ barmakları östendä genä totkan podnosı çaykalıp kitte, üze ällä abındı, ällä sörtende, kıygayıp kitep, yakındagı ber buş urındıkka utırdı. Şärablı podnosın caysız gına östäl östenä kuyıp, uçları belän biten kapladı. Anıñ tını kısıldı, yöräge döp-döp tibä başladı. Yözennän kulların alganda, anıñ yanına ofitsiantkalar cıyılgan häm Nikolay basıp tora ide.
—Nikolay Vasileviç, Simaga ällä ni buldı,—dide ölkän yäştäge ofitsiantka Valya.
—Simoçka! Simoçka! Siña ni buldı?—diyeştelär başkalar.
—Berni dä...
Sähilä äkren genä urınınnan tordı, Nikolayga karamaska tırışıp, öställär arasında yöri başladı, zakazlar aldı.
Nikolay Sähiläneñ citez häräkätlärenä, matur kalfagı, keçkenä alyapkıçına soklanıp, beraz basıp tordı. Sähiläne ul yaña yıl kiçäsenä qadär ük restoranda öställär arasında kürep, güzällegenä kızıgıp, ozak kına karap torgan ide. Sähilä genä eşe belän mavıgıp, anı kürmäde. Nikolay Sähiläneñ bu haläten bik tiz añlap aldı. Başı äylänep kitüe—anı kürep kauşap kaluı ikänen añlap, tizräk çıgıp kitü yagın karadı. Täesir köçle bulgan, dip, kulların udı.
Ul bik häyläkär, hatınnarnıñ iğtibarın yaulap ala belä. Bu koşçık kına tügel, mähabät akkoşlarnıñ da muyının borgan karçıga ul. Ul belä: hatın-kızga küzeñne maylandırıp, ozagrak karap torsañ, ber-ike maktau süze äytsäñ, ul, siherlängän kebek cebi dä töşä, kalganına ällä ni zur tırışlık kiräkmi. Tik älegä ärsezlänergä yaramıy. Ul üz maksatına yakın: koşçık anıñ kulında.
Nikolay üzeneñ may kebek yomşak tänle, iskitkeç serle karaşlı yäş hatın östennän çiklänmägän hakimlegen, täesir köçen sizep läzzätlände.
—Kızlar, kem ide ul—kergän tege keşe?—dip soradı Sähilä berazdan ofitsiantkalardan.
—Nikolay Vasileviç—restorannıñ yaña direktorı, kayandır küçep kilgän.
—Ä-ä-ä...
Sähilä moña bitaraf kalgan bulıp kılandı, ä üze bertuktausız “anı” uyladı. Ul çınnan da cilbäzäk kızlarça ğaşıyq ide.
Kinät restoran eçe Sähilägä ğadättägedän dä yaktırak, maturrak bulıp toyıldı, tüşämdä bällür lyustralar cem-cem itä, alar az gına kagılsañ da çıñlap matur cır başlar, ilahi ahäñnärdän torgan orkestrga äyläner dä, böten zal yaña yıl kiçäsendäge kebek biyer, äylänä başlar kebek toyıldı.

V

Berniçä kön yaña direktor restoran eçenä kermäde, kürenmäde. Sagınsın, kabat küräse kilsen, koşçıknıñ küzenä çalınırga yaramıy. Çınnan da Sähilä inde sagına başladı. Restorannıñ pıyala işege açılgan sayın, ul yalt itep işekkä karadı, anı kötte, küräse kilü bäğırne telgäläde. Kersä ide! Tagın ber genä küräse ide! Ul bütän huşınnan yazmas ide, ryumkalar çaypalmas ide! Yaña yıl aldınnan “anıñ” belän vals äylänüe isenä töşsä, yöräge çemetep-çemetep kuya. Ul “anıñ” köçle, şundıy köyäz irlärgä genä has näfis häm yomşak kulnıñ dımsu cılınsın äle dä üz kulında toya.
Berkönne kiç smena betär aldınnan ofitsiantka Valya Sähilägä:
—Sine direktor üzeneñ kabinetına çakıra,—dide.
Sähiläneñ yöräge tagın çemetep aldı. äye! Ul Sähiläne kötä, kürergä teli, yarata.
—Mömkinme?—Sähilä kabinetnıñ kalın işegen açıp, bülmägä kerde.—Çakırdıgızmı?
Ul ap-ak vak teşlären yaltıratıp, yılmaydı häm ällä kayçangı tanışı, äşnäse yanına kilgän kebek ärsezlänep, Nikolayga taba atladı. Ul inde oyat, ädäp digännärenä—barısına tökergän ide. Aña uncide yäş tügel. Anıñ şuşı çibär keşene şaşıp söyäse häm söyeläse kilä. ä Nikolay anı kabıp yotarday bulıp, hatınga tekälde, telenä, teşlärenä sılangan selägäyen yotıp cibärde. Nindi güzäl koşçık! Ul Sähiläneñ şärä beläklären totıp karıysı kilep, utırgan urınında kıbırsınap aldı. Sähiläneñ tulı baltırların küzläre belän yalmadı, annan karaşın öskäräk yünälderep, ak çeltär alyapkıç astındagı iñ läzzätle urının küz aldına kiterde, külmäk yakasınnan kürener-kürenmäs ürtäp toruçı ap-ak kükräklären, muyının tikşerep, yırtkıç üzeneñ korbanın yıgıp salgaç, kaysı cirennän aşıy başlarga, dip, uylap torgan kebek, aç küzlären yaltıratıp, yotlıgıp, askı irennären tele belän yalap aldı.
—Saumısız! Sezne kabat kürüemä min bik şat,—dide, nihayät añına kilep.
—Nik çakırdıgız?—dide Sähilä yomşagrak tavış belän, çıtlıklanıp.
—Belmim,—dide direktor häm, başın artka taşlap, ere teşlären ırcaytıp, şarkıldap kölep cibärde. Ul kölep betergäç tä bik ozak şıñgırdap, yañgırap tordı. Nikolay Vasileviç Sähiläneñ bu minutta çiksez şat, başın yugaltır däräcädä bähetle ikänen bik yahşı añlıy ide.
—Belmim, üzem dä belmim, sine küräsem, söyläşäsem kilep çakırdım,—dide ul “sin” gä küçep.
Urınınnan torıp, işek yanına kilde häm yabıkmı-yukmı ikänen tikşerep, anı etep kuydı. Sähilä isä annan maturrak süzlär, kıyurak adımnar kötte. Bu minutta ul, ägär Nikolay utka taşlan disä, söyenä-söyenä taşlanırga äzer ide. Direktor kabinetınıñ täräzäläre zurlar, biyeklär, yak-yakta urındıklar, öställär yılık-elık yaltırap tora, çip-çista. Täräzälärdä kış bizäkläre, ällä nindi sihri äkiyät sürätläre, kışnıñ salkın koyaşı küzne çagıldıra, özek-özek bolıtlar astınnan çıgıp, cirne küzli, ber balkıp, ber tonıklanıp täräzädä şayara. Şul arada Nikolay Sähiläneñ ap-ak yomşak belägennän eläkterep, başın aña taba iyä töşep, sul yaktagı işekkä barırga äydäde.
—Menä monda minem “turetskiy sunduk”,—dip, matur bizälgän keçkenä bülmägä alıp kerde.
Ap-ak çeltärlär, kalın bärhet pärdälär belän cihazlangan bu bülmädä ber täbänäk curnal östäle häm bärhet belän tışlangan känäfi tora. Östäl östendä ozın täpile bällür fucerlar häm törle-törle töstäge, çuar şärab şeşäläre. Sähiläneñ karaşı beraz şul şeşälärdä tuktalıp tordı.
—Kaysı oşıy? Kaysın açıym?
Sähilä bu “törek sondıgında” eçmiçä dä iserek ide, ul kölde dä kölde. Berazdan Nikolay Vasileviç üzeneñ monda yaña keşe buluın, G. şähärennän küçerelüen anda zur gına osobnyagı kaluın söyläde.
—Ä menä canıma, zävıgıma turı kilerlek hatınım yuk,—dide.
Bu könne Sähilä öyenä bik soñ kayttı.

VI

“Törek sondıgı”nda oçraşular yışaydı. Alar öçen bu oçraşular ihtıyacga äylände. Sähilä öydägelärne başta aldadı: smenada kemder avırıp kitkän, anı ikençe smenaga kaldırgannar.
ämma bez kapçıkta yatmıy. Bu yäşeren oçraşular keşe telendä törle bizäklär belän bayıtılıp, küpertelep yöri birde. Pavelnıñ kolagına gına kilep citmi tordı.
Sägıydä tüti bu yañalıknı işetep, köyenergä dä, söyenergä dä belmäde. Söyende: söymäs söyäk kiyävennän kotılır, köyende: ire—märhüm Gıylemdarga ohşatıp yarata torgan onıkları nişlär? Niçek üsär? Kemgä kalır Naile? Bik akıllı, eşçän, Fänil belän Rämile bik duslar. Ul alardan başka niçek yäşär? Paşkanı öyennän kuar, ä balalarga monı niçek añlatır? Şuşı uylarnıñ küñelen algısıttı, başın avırttırdı.
Berkönne Sägıydä tüti közge karşında, üzenä-üze soklanıp, köyäzlänep, borgalanuçı kızına süz başladı:
—Çibär inde, çibär, atañ märhümgä ohşap, bik çibär buldıñ, Allaga şöker. Tik menä kem öçen bu qadär sırpalanasıñ?
—Beräü öçen!—dide Sähilä küz dä yommıyça häm çırkıldap kölep cibärde.
—Hak süz söylilär ikän...
—Hak süz, hak süz!—dide Sähilä, kuanıçın anasınnan yäşermäde.
—Kem soñ ul urıs?—dide ana beraz poşınıp.—beznañ ildä urıs-keräşennän başka keşe betkänder şul. Apañ kart urıska çıktı, sin keräşengä çıgıp mine utka saldıñ. İnde busı—urıs! Ni citmi soñ siña? Tatar betkänmeni soñ bu dönyada?
—Betkän äni, betkän. Paşka—tatar bit, keräşen tatar tügelmeni? Kemgä kiräk ul söyä dä, übä dä belmi torgan tatar?! änä bezneñ eştä tatar hatınnarı irläreneñ izdevatsya itülären söyläp beterä almıylar. Eştän kaytalar da gır-gır yoklıylar. Yoklau öçen yäşimeni soñ keşe?! Koçaklıy da, nazlıy da belmägän ir irmeni ul?! Anıñ irlege korısın.
—İ, bala, Paşka az koçaklıymeni üzeñne? Sin dip ülä yazıp tora bit. Siña tagın nindi yaratu kiräk soñ? Anı da söymi, yaratmıy disäñ...
—Sin, äni, berni añlamıysıñ.
—Kaya inde miña añlarga? Min irlär nazı kürep yäşämädem. Tormış mine kıynadı gına. Söyeşep kenä yäşär yıllarımda sugış başlandı. Sezne aç-yalangaç itmim, dip min nilär genä kürmädem. Miña da irgä çıgarga bula ide, sorap ta kilgännär ide. Sezne kızgandım, yätim bulmasınnar, keşe küzenä karap tilmermäsennär, didem.
Sägıydä tüti tagın küz yäşlärenä töyelde.
Beraz tınıçlangaç, ul tagın süzen dävam itte:
—Pavel kilü belän cide yıl bik tatu yäşädegez bit, balalarnı kızgan, hiç bulmasa, anı kızgan!
—Paşka belän cide yıl yäşim, Nikolaynıñ ber töndä nazlagan, ber töndä äytkän irkäläü süzläreneñ yartısın da işetmädem min! Sin bit berni dä belmiseñ!
Sähilä här süzgä basım yasıy-yasıy, yılarday bulıp äytte bu süzlärne.
äye, Nikolay nazlıy belä. Bällür fucerlarnı çıñlatıp, çit il şärablärennän irennär ballangaç, tel tel tügel, güyä yıfäk tasmaga äylänä. Ul hatınnarnıñ başın äyländerergä mahir keşe. Niçä hatın anıñ belän oçraşudan yazmışların çelpärämä-çälpärämä kiterep attı—sanı yuk. Sähilä dä keçkenä känäri kebek, üze anıñ tozagına kilep eläkte. Eläkte dä, ıçkına almadı. Katlaulı, bik tä katlaulı bulıp kitte anıñ tormışı. Hatın urtası citep kilüçe Sähiläneñ mähäbbäte mähäbbätme, yalgışmı, azgınlıkmı, ällä yazmışmı—ul monı üze dä añlıy almıy ide. Ul ber genä närsäne açık añlıy: ul söyä! Anı söyälär!

VII

Yamle yaz citte. Parohodlar yöri başladı. Ğaşıyqlar bu könnärne küptän kötä ide. May ahırlarında Sähilä belän Nikolay Vasileviç, keşe küzenä çalınmas öçen, kaçıp-posıp, tönge parohodka utırdılar. Alarnı berkem dä ozatmadı. İkesenä ike keçkenä çemodan, ber kul sumkası—alarnıñ bar äyberläre şul ide.
—G. da alırbız, min sine tutıy koş kebek itep kiyenderermen. G. şähäre Danışka tügel inde, andagı kibetlär!—dide Nikolay.
G. şähärendä anıñ çınnan da altı poçmaklı üz yortı bar ide. Ul şähärdän yırak tügel iske ber bistädä, İdel yarında. Hatını ayırılıp kitkäç, öyeneñ täräzälären takta belän kadaklap, ul İdel parohodçılıgı hucaları belän kileşep, Danışkaga restoran direktorı itep küçerelgän ide.

VIII

Pavel dönya kudı, bil bökte, bulsın-bulsın dide, küz kütärmi eşläde dä eşläde. Sähiläneñ soñ kaytuları anı borçıy, küp eşli, kön buyı ayak östendä, arıy, talçıga, vakıtınnan irtä kartayır, dip borçılıp ta kuya. Sähiläneñ sukmakları bolay butalır, çualır, hatını hıyanät yulına basar, dip başına da kitermäde.
Keşe gomere sikältäle yul, dilär, döres süz. Şul sikältäle yullar gomer arbasınıñ tägärmäçlären yugaltmıy, tärtälären sındırmıy ütülär bik ciñel tügel ikän şul.
İrtän Sähiläsen urınında kürmägäç, Pavel aptırap kaldı. Töngä kuna kalgan, eşe küp bulgandır, dip uyladı. Balalar irtän torıp, änilären sorıy başlagaç, Sägıydä tüti:
—Äniyegez yırak kitte, monnan kürenmi!—dip akırdı.
—Kaya kitte? Kaya yırak kitte?—dide Pavel, gacäplänep.
—Sin utın püläne belän yäşämäs bit inde! Kitte! Kiyäügä çıgıp kitte!
—Kiyäügä? Nindi kiyäügä? Ä min? Ä balalar?
—Üsärlär, ülmäslär. Ä sin üz yulıñnı üzeñ kararsıñ, atañ-anañ bar, kaytıp kitärseñ.
—Işanmıym, bulmas! Sähilä mine taşlamas! Ul mine yarata!
—Yarata! Yarata! Art yagına karata! – dide karçık şaşınıp.
Örlektäy zur gäüdäle, köräktäy kullı, kiñ cilkäle Pavel, keçkenä bala kebek üksep yılap cibärde.
—Sähilä! Sähilä! Mine şuşılay hur itü öçen, tön yokılarımı kaldırıp, sine başkalardan sakladımmıni min?!
Güyä anıñ aldında Sähilä utıra, ul aña möräcäğat itkändäy, takmaklap, yıladı da yıladı.
—Canım kebek kürgän, atam-anamnan artık kürep yaratkan Sähiläm, sin nişlädeñ? Niçek yalgıştıñ? Mine bähetsez, balalarnı yätim itteñ!
—Balalar öçen borçılma, ütermäm, üsterermen. Sinnän yahşırak tärbiyälärmen. Sineñ kemgä kirägeñ bar? Karaçkı! Sineñ belän Sähilä tügel, änä kılıy Marcıy da yäşämäs.
İkençe könne Sägıydä, Pavel eştän kaytuga, anıñ äyberlären ber iske çemodanga tutırıp, işek töbenä ük çıgarıp kuydı.
—Änä äyberläreñ, dürt yagıñ kıybla, çıgıp kit, küzemä kürenmä,—dide ul Pavel kapkadan kürenü belän.
—Ä öy? Hucalık?—dip karadı Pavel.
—Nindi öy? Nindi hucalık? Menä siña öy, menä siña hucalık,—dip, Sägıydä ike kulı belän käcä toyagı yasap, Pavelnıñ yöze aldında borgaladı.
Pavel kitte. Balaları hakına, sud karşına barırga da, däğvä belän yörergä dä telämäde.
Ozak yäşämäde Pavel, anı paraliç bärde. Kaltıravık kulları belän avızına rizık ta kaba almagaç, ber rus hatınına öydäş bulıp kerep karadı. Ul hatın anı kuldan tuydırudan ciksenep, hastahanägä ozattı, annan Pavel Nägıymä isemle äbigä küçte. Äbi, savabı bulır, dip anı tärbiyäläde, avırsınmadı. Köz citkändä, Pavel dönya kuydı. Anı yakındagı tatar avılınıñ ziratına cirlädelär.
Ä Sägıydä tütineñ elek tä borçıy torgan tın yulları kısıluı köçäygännän-köçäyde. Ul, ozak-ozak kapka töbendäge eskämiyägä utırıp, gorık-gorık yütälli, tını betep, tämam häldän taya. Keçkenä onıkları kaysı kaya, alar kem belän närsä aşıy, Sägıydäneñ kaygısı yuk. Anıñ üz kaygısı kaygı. Balalarınıñ bersennän ber häbär yuk. Sähiläse dä, kitte dä, suga batkanday yukka çıktı. Hat ta yazmadı.

IH

Sähilä öçen yaña tormış başlandı. Bistägä kaytu belän Nikolay zur gäüdäle, ozın mögezle ber sıyır, kaz-ürdäk satıp aldı. Üze kayadır eşkä urnaştı. Ä Sähilä avıl öyendä yort eşlärenä çumdı, östenä kara halat kiyep kuya, bau belän bäyläp sıyırnı kötügä kua, kaz-ürdäkkä tugım bolgata, ire kaytuga aşau peşerä. Nikolay isä eşennän kaytıp, ös-başın alıştıra da kayadır çıgıp kitä. Aña tegese yaramıy, monısı kileşmi, vaklana, çäüçäläk, usal. Sähilä kayçandır yomşak kullı, şayan süzle Nikolaynı tanımıy.
—Sin kem soñ?! Tatarka! Onıtma üzeñneñ çıñgız han tokımı ikäneñne!
Sähilä yış kına ilerep yılıy başlıy.
—Elama,—dip kıçkıra Nikolay.—Elap kemne ışandırmakçı bulasıñ? Paşkañnı sagındıñmı ällä? Bar, ıçkın! Otçalivay! Miña sineñ kirägeñ şul qadär genä.
Berkönne Sähilä tokmaçlı aş peşerde.
—Min tokmaçlı aş aşamıym,—dip, ir tälinkäne çitkä ette.—Sin mine katkan tatar dip beldeñme?! Miña borş, rassolnik peşer, kotlet kızdır! Min urısça östäl yaratam.
—Kolenka,—dip yalındı Sähilä.—İrtägä borş ta peşerermen, kotlet ta kızdırırmın, bügengä şunı aşa inde.
Sähilä irtük tora, ire süz äytmäsen, dip yögergäli başlıy. Su taşıy, sıyır sava, anı kötügä kua, bazardan aşau-eçü alıp kayta, alcap arıp tämam şälperäyep kala. Häzer anıñ iseme—“tatarka”.
—Tatarka, kayçan sin çın borş peşerergä öyränäseñ soñ? Kotletıñ yangan, avızga alırlık tügel.
—Tatarka, miña irtän urınnan torgançı uk cılı söt bir. Miña yahşı ir bulu öçen aç karınga cılı söt eçärgä kiräk.
Barısına da tüzde Sähilä.

H

Nikolaynıñ bu kılanışlarına tüzä almıy Sähilä yış kına üz yagına, tugan cirenä talpındı, läkin yulga akça kayan alsın! Bilet bäyäläre kıymmät. Ni küze belän ul ire Pavelga kürensen? Ul, bälki, gafu da itär, Sähiläne yarata ide bit. Niçek poselok uramınnan ütär?! Keşelär küzenä niçek kürener?! Uramnan uzganda artıñnan tökerep kalırlar. Läğnät ukırlar. äye artka yul yabık.
Şulay da ber yıldan soñ, cäylär citkäç, niçek itsä itte, Sähilä yulga akça yünätep, änise, balaları, Pavel yanına kaytırga niyätläde.
Parohod Danışkaga tönlä kilep töşte. Tön karañgısında anıñ öyenä kaytkanın beräü dä kürmäde, kaçıp-posıp yörise bulmadı. Ul öy yanına kilde, kapkaga kagıldı, kapka bikle, täräzälär karañgı. Täräzälärdä pristannıñ neon lampaları utı çagılgan. Ul yäşägän yarım-cimerek bistädän soñ üzeneñ poselogı aña iskitkeç matur bulıp kürende. Ul keçe kapkadan sikerep kenä kerde dä täräzägä karaklarça gına ber-ike şakıdı. Tıñlap tordı. Nik ber tavış, nik ber häräkät bulsın, tagın şakıdı. Eçtän:
—Kaysı kotırganı tönlä borçıp yöri?—dip kıçkırdı änise öy işegen açıp, gorık-gorık yütälli-yutälli süzen tagın kabatladı: –—Tönlä kem yöri?
—Min, äni, Sähiläñ bu.
Şäülälärenä ozak kına karap tordılar.
—Kaya ireñ?—Sägıydä tütineñ berençe sälamläü süze şul buldı.
—Ya, äni, isänme, saumı? Küreşik, annan söyläşerbez.
Süzlär küp bulmadı. Sägıydä ber süz äytte dä yütälläde, tagın äytte dä buıla-buıla korkıldadı.
—Min ozak yäşämäm inde, balalarıñnı alıp kitärseñ,—dide ana.
—Kaya alıp kitim? Üzeñ sıyasıñmı, dip sora. Pavel gafu itär äle, min bötenläygä kayttım.
—Pavel?! Pavelnıñ tege dönyaga kitüenä...—ana barmakların bögä-bögä sanap aldı.—tagın ber aydan yıl tula.
—Niçek?! Ällä... üzenä... kul saldımı?
—Yu-u-k.
Sägıydä başın tübän ide. Pavelnıñ nindi hällärdä yäşäve, niçek ülüe turında söyläde. Tañ ata başladı. Ana belän kız, ber-bersennän yıraklaşkan, kayçandır üpkäläşep, inde duslaşırga niyätlägän, çit keşelär kebek korı gına, tın gına yıl buyına bulgan hällärne söyläştelär. Ana tagın berençe cömläsen kabatladı:
—İreñ kaya soñ?
—İr ir tügel, despot, yavızlıknıñ çigenä çıkkan, kurkınıç keşe, yuha yılan buldı ul, äni. Sorama, söylisem dä kilmi. İsemen äytäsem dä kilmi. Pavlik kızganıç... Ul miña räncep ülgänder... ul izge keşe ide, ällä anıñ ränceşe töşte mikän miña?
Sähilä üzen-üze beleştermi çäçlären yolka-yolka yılıy başladı.
Ana endäşmäde, anıñ äyter süze yuk ide.

Click or select a word or words to search the definition