Şüräle

I
Näq Kazan artında bardır ber avıl —
«Kırlay» dilär;

Cırlaganda köy öçen, «tavıkları cırlay», dilär.
Gärçä anda tuğmasam da, min beraz torgan idem;
Cirne äz-mäz tırmalap, çäçkän idem, urgan idem.
Ul avılnıñ, hiç onıtmıym, häryagı urman ide,
Ul bolın, yäşel ülännär hätfädän yurgan ide.
Zurmı, disäñ, zur tügelder, bu avıl bik keçkenä;
Halkınıñ eçkän suı bik keçkenä — ineş kenä.
Anda bik salkın vä bik esse tügel, urta hava;
Cil dä vaktında isep, yañgır da vaktında yava.
Urmanında kıp-kızıl kura ciläk tä cir ciläk;
Küz açıp yomgançı, hiçşiksez, cıyarsıñ ber çiläk.
Bik hozur! Rät-rät tora, ğaskär kebi, çırşı, narat;
Töplärendä yatkanım bar, häl cıyıp, kükkä karap.
Yukä, kayınnar töbendä kuzgalaklar, gömbälär
Berlä bergä üsä allı-gölle göllär, goncälär.
Ak, kızıl, al, sap-sarı, zäñgär, yäşeldän çäçkälär;
här tarafka tämle islär çäçkäli bu çäçkälär.
Üpkälilär çäçkälärne törle tösle kübäläk-
lär kilep, kitkän bulıp, tagın da şunda çügäläp.
Bervakıt çut-çut itep sayrıy Hodaynıñ koşları;
Kitä cannarnı kisep, yarıp sadai huşları.
Monda bulvarlar, klub häm tantsevalnya, tsirk ta şul;
Monda orkestr, teatrlar da şul, kontsert ta şul.
Zur bu urman: çitläre kürenmider, diñgez kebi,
Binihaya, bihisaptır, ğaskäri Çıñgız kebi.
Kılt itep iskä töşäder namnarı, däülätläre
Kart babaylarnıñ, monı kürsäñ, böten Saulätläre.
Açıla aldında tarihtan teatr pärdäse:
Ah! diseñ, bez nik bolay soñ? bez dä Haknıñ bändäse.

II

Cäy könen yazdım beraz; yazmıym äle kış, közlären,
Alsu yözle, kara kaşlı, kara küzle kızların.
Bu avılnıñ min cıyın, mäydan, sabanı tuyların
Yazmıymın kurkıp, yıraklarga kitär dip uylarım...
Tukta, min yuldin adaşkanmın ikän bit, kür äle,
Ällä nik istän dä çıkkan, süz başım bit «Şüräle».
Az gına sabrit äle, äy kariem! häzer yazam;
Uylasam aulımnı, gaqlımnan da min häzer yazam.

III

Bilgele, bu kap-kara urmanda här yırtkıç ta bar,
Yuk tügel ayu, büre; tölke — cihan kortkıç ta bar.
häm dä bar monda kuyan, ärlän, tiyen, yomran, poşi,
Oçrata auçı bulıp urmanda küp yörgän keşe.
Bik kuyı bulganga, monda cen-pärilär bar, dilär,
Törle albastı, ubırlar, şürälelär bar, dilär,
hiç gacäp yuk, bulsa bulır,— bik kalın, bik küp bit ul;
Küktä ni bulmas diseñ,— oçsız-kırıysız kük bit ul!

IV

Şul turıdan az gına — biş-altı süz söylim äle,
Gadätemçä az gına cırlıym äle, köylim äle.
Bik matur ber aylı kiçtä bu avılnıñ ber Ceget
Kitkän urmanga utınga, yalgızı ber at cigep.
Tiz barıp citkän Ceget, eşkä totıngan bargaç uk,
Kisä başlagan utınnı balta berlän «tuk» ta «tuk»!
Cäyge tönneñ ğadätençä, tön beraz salkın ikän;
Barça koş-kort yoklagan bulganga, urman tın ikän.
Şundıy tın, yahşı havada bezneñ utınçı isä,
Alnı-artnı, uñnı-sulnı belmiçä, utın kisä.
Baltası kulda, Ceget eştän beraz tuktap tora;
Tukta, çü! Yämsez tavışlı ällä närsä kıçkıra.
Siskänep, bezneñ Ceget katıp kala ayagürä,
Añlamastan, karşısında ällä nindi «yat» kürä.

Närsä bu? Kaçkınmı, cenme? Yä öräkme, närsä bu?
Kot oçarlık, bik kileşsez, ällä nindi närsä bu!
Borını käp-käkre — bögelgänder tämam karmak kebi;
Töz tügel kullar, ayaklar da — botak-tarmak kebi.
Yaltırıy, yalt-yolt kiläder eçkä batkan küzläre,
Kot oçar, kürsäñ ägär, tönlä tügel — köndezläre.
Yap-yalangaç, näp-näzek, läkin keşe tösle üze;
Urta barmak buylıgı bar mañlayında mögeze.
Käkre tügelder monıñ barmakları — bik töz tözen,
Tik kileşsez — härbere dä yartı arşınnan ozın.

Şüräle tıkkan kulın — selkenmider, kuzgalmıydır;
Belmi insan häyläsen — hiç baltaga küz salmıydır.
Sukkalıy torgaç, ahırda çöy çıgıp, buşap kitep,
Şüräleneñ barmagı kaldı — kısıldı şap itep.
Sizde eşne Şüräle dä: kıçkıra da bakıra,
Sızlana häm yärdämenä şürälelär çakıra.
Häzer inde Şüräle bezneñ Cegetkä yalına,
Täübä itä eşlärennän, izgelekkä salına:

— Sin beraz kızgan mine, kotkarçı, i adämgenäm;
Mondin arı üzeñä, uğlıña, näsleñgä timäm.
Başkalardan da tidermäm, ul minem dustım, diyep,
Añar urmanda yörergä min üzem kuştım, diyep.
Bik avırta kullarım, dustım, cibär, zinhar, cibär;
Şürälene räncetüdän närsä bar siña, ni bar?
Tibränä dä yolkına, biçara gaqlınnan şaşa;
Şul arada yäş Ceget öygä kitärgä mataşa.

At başınnan totkan ul, bu Şürälene belmi dä;
Ul monıñ föryadların asla kolakka elmi dä.

— İ Ceget, hiç yuk ikänder märhämät hisseñ sineñ;
Äytçe, zinhar, märhämätsez! Kem sin? İsmeñ kem sineñ?
İrtägä kilgänçe dustlar, tändä canım torsa gär,
Şul fälän atlı keşe kıstı diyermen sorsalar.

— Äytsäm äytim, sin belep kal:
çın atım «Bıltır» minem.

Bu Ceget abzañ bulır bu, bik belep tor sin, enem!
Şüräle föryad itäder; audan ıçkınmak bula,
häm dä ıçkıngaç, Cegetkä ber-ber eş kılmak bula.
Kıçkıra: «Kıstı, harap itte yavız «Bıltır» mine,
Ah, üläm bit, bu bäladän kem kilep yolkır mine?»
İrtägesen şürälelär bu fäqıyrne tirgilär:

— Sin cülärseñ, sin kotırgan, sin tilergänseñ,—
dilär.

Äytälär: «Kıçkırma sin, tiz yahşılık berlän tıyıl!
İ cülär! Kıskanga bıltır, kıçkıralarmı bıyıl!»

Bik ozak torgaç karaşıp, küzne küzgä nık teräp,
Endäşä batır utınçı: «Siña minnän ni kiräk?»

— Ber dä şiklänmä, Ceget, sin;
min karak-uğrı tügel,

Yul da kismimen, şulay da min bigük tuğrı tügel.
Gadätem: yalgız keşelärne kıtıklap üteräm;
Min äle, kürgäç sine, şatlanganımnan ükeräm.
Tik kıtıklarga yaralgandır minem barmaklarım;
Bulgalıydır kölderep adäm ütergän çaklarım.
Kil äle, sin dä beraz barmaklarıñnı selket, i
Yäş Ceget! Kilçe ikäü uynıyk beraz keti-keti.

— Yahşı, yahşı, süz dä yuktır,

min karışmıy uynıymın,
Tik sine şartıma künmässeñ diyep min uylıymın.

— Närsä şartıñ, söylä, i biçara adämçekkenäm?
Tik tizük uynıykçı, zinhar, närsä kuşsañ da künäm.

— Söyliyem şartımnı siña, yahşı tıñlap tor: änä
Şunda bar iç bik ozın häm bik yuan ber büränä.
Min dä köç-yardäm birermen: äydä, iptäş, kuzgalıyk,
Şul agaçnı bergä-bergä uşbu arbaga salıyk.
Büränäneñ ber oçında bar eçelgän yarıgı,

Şul cirennän nık kına sin tot, i urman sarıgı!
Bu kiñäşkä Şüräle dä künde, kilmiçä kire,
Kitte kuşkan cirgä, atlap adımın ire-ire;
Kuydı iltep auzın eçkän büränägä barmagın,—
Kariem, kürdeñme inde yäş Cegetneñ karmagın!
Sukkalıydır balta berlän kıstırılgan çöygä bu,
Häyläsene äkren-äkren kiteräder köygä bu.

1907

Click or select a word or words to search the definition