Şul Balakaylarnı Cällädem...

...Avılda minem ber zamandaşım kitep bargan bit äle... Üze kebek dus-işläre bergä cıyılışıp katı gına eçkännär dä, tön urtaları citäräk, bu üz öyenä taba kuzgalgan. Ämma kaytıp citälmägän - uram başında yıgılıp, şul yıgılgan cirendä iserek baştan yokıga talgan. Kışnıñ yüeş salkın cille ber töne ikän - şul yokısınnan ul inde bütänçä uyanmagan. Karlı yul balçıgına yabışıp tuñgan gäüdäsen irtän kön yaktırgaç kına kürgännär...

...Alkaş ide inde ul, alkaşlıkta soñgı çikkä citkän ide... Ğailäse dä, kulına totıp eşlägän töple ber eşe dä yuk, yalgızı ber öydä hoda belsen niçek kön kiçerep kenä tora ide... Tabıp algannar da gäüdäsen, şulay itep, iñ minimal şartın gına kiterep kümep tä kuygannar. Şul könendä ük dönyada yäşägänlegen dä onıta başlagannar. Berkem dä anı cälläp-nitep mataşmagan... Ä närsäsen cälliseñ... Küpmeder vakıt ütkäç, avıldagı eşsez alkaşlar turında söyläşep torganda, ikençe ber zamandaşım: “Änä, içmasa berse döres yuldan kitte”, - dip, usal gına şayartıp algan ide, - şul buldı, ahırsı, anıñ tormış yulına birelgän iñ soñgı bäyä...

Min dä cällämädem. Hiçber kaygırmadım... Kiresençä, bolay da inde buş öyendä öşep-tuñıp, açka kaklanıp, irtän torsa baş tözätergä ezlärgä kereşep, köne buyı keşe tipkesendä yörep, kiçkä tagın iserep, kayda yıgılsa şunda tünep yörgän ul adämneñ kartayu häm avırıp-tilmerep yatu könnärenä barıp citmiçä şulay ciñel genä ülep kitüe bik vakıtlı, bik äybät sıman toyıldı. Hodaynıñ söyekle bändäseder, didem...

Ä aldagı, yäşräk çaktagı gomeren ul şulay uk kıyınlıkta ütkärmäde, härhäldä üze telägänçä, üze saylagança yäşäde. Sigez klasstan soñ arıtaba ukıp-nitep tormadı, kul astına nindi eş üze kilep kersä, şunı eşläp kenä yörde. Basılıp-cigelep eşli torgan kolhoz eşen önämäde, kübräk avıl arasında äle beräügä, äle ikençegä yallanıp, üzençä “töşemle käsep” belän şögıllände. Eşläp tapkanın kaya kuyganı da bilgele - yäştän ük eçü mäsäläsendä üzen-üze tıyıp, yögänläp intekmäde... Ber yaktan uylaganda, kem bu dönyada bähetleräkter bit äle - bälki şulay üzenä hiçber burıç yöklämiçä, bügenge kön rähätläre belän genä yäşäüçeder çınlıkta... Ä bez monda mihnät çigep, şaytan belsen kayadır omtılabız da omtılabız, tormış bähetlären haman irtägäse köngä çigerä torabız...

Tagın ber yagı cälläp borın tartıp kuyarlık ta bulmadı anıñ - yäşräk çagında iple genä tösle ber hatın alıp, şunı dürt-biş ay da tüzdermäde - ällä üze ayırdı, ällä tegese taşlap kitte. Härhäldä, mondıy oçraklarda kübräk ir keşedä bula ğayep... Balaları bulmadı... Tagın ber hatın alıp kaytkan bulgan ikän äle ul, tik anısı, kürşedä torgan beräüneñ üz kolagına çış-pış nider söylägänen genä tıñlap betergän dä, şul könendä ük kire kaytıp kitkän dilär... Mägär, märhüm zamandaşım hatın-kızga bik ük zar bulıp ta yäşämäde - avıldagı yalgız hatınnarnı çıpçık aulagan pesi şikelle sagalap-çamalap kına tora ide... Utız-utız ike yäşlärenä qadär... Annarı inde, alkaşlıgı säbäpçe buldımı - töskä-bitkä kartayıp, sürelep-sünep kitte, böten kaldık-postık därten dä inde “baş tözätü” çaraların ezläügä sarıf itep beterä torgan buldı... Cälläp kara menä şul keşene... Änise ülep, bötenläy şau yalgızı kalgaç, şulay da, “niçek kenä yäşär inde, biçara” diyüçelär bulgaladı bugay. Üze isä anda da ser birmäde, “käyef-safa”ların şul köygä dävam itterde.

...Äye, cälläp küñel neçkärterlek ber ciren dä tapmadım... Ä bit, yugıysä, ul minem zamandaşım gına tügel, kıska gına ber vakıtta dustım, tiñdäşem, hätta ki yakın serdäşem dä bulıp algan ide...

...Yäş yegetlär idek äle, şul çaklarda bervakıt bez anıñ belän bergä sigez çakrımdagı kürşe avıldan cäyäüläp kaytkan idek. Yul buyınça bik mavıgıp, yäşlärçä matur itep... gel kızlar turında gına söyläştek. Yüri äkren atlap kayttık... Başta bu temaga yäşlär tormışındagı “soñgı häbärlär”ne çäynäp aludan kereşep kitkän idek. Kemnär belän kemnär yöri, yänäse, kemnär kavışırga cıyına, ä kemnärneñ araları bozılgan... Şunıñ işedän... Häbärlär tiz bette, ikebez dä şunda berazga tınıp, moñayıp kaldık. Tora salıp kına “ä menä minem hällär...” dip söyläp alıp kitep bulmıy bit inde... Şunnan, kızlarnı gomumän “analizlarga” kereştek. Fälän kız bik çibär, ämma niçekter salkın çibär, yänäse... Tögän kız alay uk çibär dä tügel şikelle, ämma şundıy yagımlı, üze tıynak, citmäsä... Ä menä tege kız (iseme belän), min äytäm - bik çibär dä, yagımlı da, tik sipkelläre artık küp şikelle... Ul äytä: sin närsä, näq şul sipkelläre belän matur da bit inde ul, di... İh, niçek küñelle ide bezgä şulay söyläşep kaytuları!.. Yüri äkren atladık... Ä barıber tiz kaytıldı...

...Şunnan, äzräk bähäsläşep kittek. Kaysı yahşırak: sin yaratkan kız sine yaratmasamı, ällä sine yaratkan kıznı sin yaratmasañmı? digän tösleräk ber tilemsä temaga... (Minem şul ike törlese dä bar ide, ike plyusneñ bergä turı kilgäne genä yuk ide. Bulmadı da...) Min äytäm: sin yaratıp ta sine yaratmagan kız - çistıy can köydergeç inde ul, açı häsrättän başka berni dä birmi, dim. Şunıñ arkasında, citmäsä, sine yaratkan tege ikençe, äybät kızga hiç küñel salıp bulmıy, dim... Ä ul äytä: kızlarnı sin alarnı belmiseñ alaysa, di. Alar üzläre başlap yaratmıylar, “min sine yaratam” dip kilep äytüçene kötep utıralar, annarı gına näq şul keşene yarata başlıylar, di... Min isä, berazga tınıp, tege “üz kızım” karşına basuımnı häm “tılsımlı” süzlärne çatnatıp äytep saluımnı küz aldına kiterep karıym da: anısı şulayın şulay, digän bulam, bez dä beläbez (yänäse), tik anıñ öçen bit ya bik akçalı bulırga, törle büläklär alıp birergä; ya bik taza gäüdäle, kabarıp torgan muskullı bulırga kiräk dim. (İkebez dä çıra tösleräk idek.) Ul kıznı maşinaga, hiçyugı bişekle matayga utırtıp yörtergä kiräk, dim...

Monı işetkäç, yuldaşım temadan äzräk çitkä taypılıp, niçek itep bişekle matay alaçagı turında söyläp kitte. Eş hakın aynıkın-ayga şunıñ öçen genä cıyıp barsa (üzläre äniseneñ akçasın citkerep torsalar), yıl yarım digändä alaçak ta kuyaçak ikän ul anı... Tik äle başta traktor kursında ukıp kaytmıyça berniçek tä bulmıy ikän... Şuñarçı, bilgele, ul üzeneñ söygän kızına mäsäläne kabırgası belän ük kuya almıy. Yaña öy salası da bar äle anıñ, citmäsä, büränäsen kaytartu turında söyläşep tä kuygan inde. Kız da bit şularnı añlarga tiyeşter... Ä ul... ällä nişläp ber süzne dä çınga almıy, gel şayartuga bora, gel yüri ürtäşä... Başka yegetlär belän uynap-kölep, sarıla yazıp söyläşä torgan ğadäten dä taşlamıy... Berse (üzeñ beläseñ) anıñ tiräsendä bigräk tä yış böterelä soñgı vakıtlarda... Uh, kürsätäçäk äle ul aña kürmägänen...

Dustım şulay mavıgıp, hıyallarga birelep, böten serlären açıp betergäç, min dä berara üz serläremne açıp saldım... Şulay itep bez, duslar gına buludan arı kitep, yakın serdäşlär, kızlarça äytkändä “ahirätlär” bulıştık... Yul buyınça tagı da ällä nilär söyläşep (gel kızlar häm yaratular turında), kaytıp citkänne sizmi dä kaldık. Bik telämiçä genä, kat-kat saubullaşıp, ikebez ike yakka ayırıldık...

...Ozak ta ütmäde - dustımnıñ yanıp söygän kızı baya äytep ütkän “bäylänçek” yegetenä kiyäügä çıktı-kuydı... Şunnan soñgı tarihnıñ niçek bulganın alda yazdım inde. Min üzem isä, tugan-üskän ilgä berekkän böten-böten näzek ceplärneñ barısın beryulı umırıp taşlap, çit-yat cirlärgä kitep bardım... Şunnan başlangan, küp mihnätle “yaña tarih” äle haman kayadır bilgesezlekkä taba iltä dä iltä... Ä bezneñ duslık-serdäşlek änä şul başlangan cirendä bette diyärgä dä bula inde. Üzebez betermädek, läkin dävamı bulmadı.

...His-toygılarım belän idarä itä belmi torganrak keşe min... Näfrättä, yaratuda yäisä mavıguda çik-çamanı häm logikanı onıtam küp vakıt (kiräkne birälär). Ä menä bu yulı... yäşlektäge ber dustımnıñ ülemen bilgeläp ütärgä dä küñelemdä canlı his tabalmadım... Nişli dä almıym - şul yäş yegettän üseş alıp, miña bilgele häm bilgesez kalgan yazmışlar arkasında barlıkka kilgän, tübänleklärgä batıp betkän alkaş bändä, äle yañarak märhüm bulganı - hiçber yaktan cäl tügel... Häyer, bügenge üzemä dä gamsez bitaraf bulgannı, kemgä nindi bulıym di tagın...

...Ämma, äzräk tuktalıp uylap karagaç, bigräk tä menä bu yullarnı yazganda, küñelem aykalıp-çaykalıp kitkändäy buldı äle minem... Tege çakta sigez çakrım yuldan äkren genä, küñelle genä serläşep, matur hıyallar belän ak bolıtlarga aşıp, ällä nindi güzäl kiläçäk sarayları kora-kora kaytkan yäş yegetlärneñ ikesen dä - bügengedän torıp - şulhätle nık cällädem... Häter töbennän kütärep küz aldıma bastırgaç şul balakaylarnı - ber mizgelgä üzägem özelep kitte... Şundıy da näzek kanatlılar ide bit alar, cannarı dönyanıñ böten maturlıkların söyü belän tulı ide. Üzläre dä şundıy maturlar ide... Ä matur yazmışlı bulalmadılar...

Yazmış digän salkın çibär zat alarnı yaratmadı...

Zöbäyer MİFTAHOV

NÄSER

CANIM YaRALI İDE...

Bezneñ äni işegaldınıñ yäşel çirämle buluın yarata. Bik yäş bala çagında, üz änise, yağni bezneñ äbi äle isän vakıtta işegaldı çirämendä uynap üskän bulgan ikän ul, cayı çıkkan sayın şul turıda söyläp tä kuygalıy. Bez üskän çakta, yugıysä, işegaldıbız mal-tuar häm bala-çaga izep betergän, yırıp çıkkısız sazlı balçık bula torgan ide. Äni, bik ürtälgän çaklarında, “şunlık ta bäheteñ bulmagaç...” dip, beroçtan şul sazlık öçen dä yılap ala ide... Annan soñ uzgan gomerdä abzar-kura kiñäytelde, terlek öçen ayırım utar barlıkka kilde, bez üsep citep kaysıbız-kaya taralıştık... Häm menä, cäy köne ber äylänep kaytkanda, ni küräm - böten işegaldına yäm-yäşel, tip-tigez, yop-yomşak çiräm üsep çıkkan. Arkılı-torkılı yörep bik taptamaska tırışalar ikän anı: kiräk cirlärgä taba kütärmä töbennän sukmaklar suzılgan...

Avıl keşeseneñ ber närsäse dä korı maturlık öçen genä bulmıy bugay ul. Täräzä töbendäge aloe häm yaran gölläre genä dä, mäsälän, ällä niçä törle daruga yaraklı, imeş tä. Ä çiräm - ayırata ber faydaga - ürdäk bäpkäläre öçengä üsä ikän. İyün urtaları uzgaç, uramda maşina belän satıp yörüçelärdän unbişläp bäpkä aldılar... Şul yäşkelt-sarı yomgaklar, çınnan da, maşinadan töşü belän ük digändäy, çirämneñ iñ susıl yafrakların gına saylap özgälärgä dä kereştelär. Vitamin!

Ürdäk bäpkäläre äzräk üsä töşkäç, äti kön sayın alarnı bezneñ “ayak oçı”nnan aga torgan su buyına alıp töşä başladı. Şunda ike säğat, öç säğat vakıtın uzdırıp kayta... “Nigä mäşäqatlänep yörergä, nigä sunı kiñ tagarak belän allarına gına kuymaska” dip, üzemçä akıllı kiñäş birep karagan idem - alay tügel ikän ul, eş susın basudan gına tormıy ikän. “Bäpkälär agım suga bik söyenälär bit alar”, - dide äti moña karşı... Häm, balalarça berkatlı şul süzen tözätkändäy, “fayda” yagın da östäde: say su töbendäge lämne çupırdatıp, alar şunnan üzläre öçen iñ kiräkle vitaminnarnı alalar ikän...

Äzräk häyläli, mägär, äni belän ciñelçä genä ber häylä uyını uynıy... Ürdäklär koyıngan arada üze şunda yar buyında taşbaş, çabak işe vak balık karmaklap ala ul. Mahsus şunıñ öçen genä “kart başı belän törtenep” yörergä beraz uñaysız, ä ürdäklär belän bulgaç - bik yarıy, bik hup bit inde. Uç yassuı qadär cide-sigez balık ta totıp kaytsa - şunı tabada yomırka belän äybätläp kenä kızdıralar. Anısı da vitamin!

Äti comga namazına barası könnärne, şulay da, ürdäklär işegaldı çirämendä genä kalıp toralar... Eşsezräk utırgan ber ara ide - comga könne bäpkälärne su koyınırga min alıp töşep kittem. (Üzem dingä birelgän keşe tügelmen: hoday, ägär bulsa, bezne bolay da yarlıkar äle digän fikerdä toram... Atap kına yarlıkau sorarlık, doga belän yumalarlık zur gönahlarım yuk çönki. Äti üze dä anda yolaga hörmät yözennän häm üz işläre belän aralaşır öçen genä yörider sıman toyıla.)

...Bäpkälärgä yul kürsäter öçen kulda ozın neçkä çıbık... Ä alarga yul inde bolay da tanış ikän - uramda üzläre belep tıkrıkka borıldılar, äümän-täümän kilep, tupırdaşıp, tup-turı su buyına taba töşep tä kittelär. Tıkrıknıñ urtasın uzgaç borınnarı su isen sizep aldı - inde yögereşä ük başladılar, abınıp yıgılıp ta kitälär... Şulhätle kızıklar! Ällä nindi bik yahşı kino, bik şäp kontsert karagan kebek, karap soklanıp tuyalmıym şularga! Su kürengäç, bäläkäy kanatların cilpi-cilpi oçarga itä başladılar hätta, kilgän şäpkä därräü suga çumdılar, çumışlı uynap aldılar... Annarı, dönyaların onıtıp, yar buyındagı tınıç saylık töbendäge lämne çupırdatırga totındılar.

Üzem dä balaklarnı sızganıp salkınça su eçenä kerdem, bitkä kuşuçlap su çaypadım... Rähät bulıp kitte... Başımda hiçber uy yuk... Küñeldä hiçber gam yuk...

Ürdäk bäpkäläre suda tämam huşlanıp, komlıkka çıgıp yattılar, yoklap aldılar, tagın äzräk koyınıp çıktılar... Şunnan soñ gına üzlären kaytır yulga äydäp alıp kittem. Kimendä öç säğat ütte bugay, ä minem kaytasım da, bernişlisem dä kilmi, gel şul bäpkälär belän genä bulasım kilä haman... Elek ber dä alay tügel ide bit, bıltır gına da äle min monıñ işene bik eç poşırgıç, iñ yalkıtkıç eşkä sanıy idem... Büränä taşıganıñ lutçı sıman ide... Şuşılay bäpkälär artınnan neçkä çıbık totıp yörüdän täm tabar yäşkä cittemmeni inde?

Ämma yuk... Yäşem kızlarga küz töşärlek kenä äle, alar mine sanga sanarlıktan uzgan bulsa da... Fizik yaktan da tap-tazamın... Eş başkada, anısın üzem genä beläm... Canım yaralı minem bıyıl... Kış buyı avırıp yatkan häm yaz citkäç savıga başlagan keşe niçek ülän kıyagına karap şifa alsa, şuşı su buyında, ürdäklär yanında minem dä canım şulay äkrenläp kenä ternäklänep kilä... Bik belämen, inde şunı gına belerlek yäştämen...

Yırak şähärdän, torgan ciremnän avır kiçereşlär kiçerep kayttım min bu yulı... Kıynamadılar, talamadılar, cäzaga tartmadılar, ä... Üzem bik yakın häm üz kürep yörgän, ul da mine yakın küräder dip ışangan beräüneñ miña çınlıkta bötenläy çit-yat ikänlege faş buldı... Min aña kayber uñaylıklar öçen genä kiräk bulıp torganmın ikän dä, menä häzer anıñ yanında tagı da uñaylırak ikençe beräü barlıkka kilgän ikän... Bägırem taştay kattı şunnan soñ... Kükräk türendä nider ukmaşıp kaldı... Şunı taratırga-eretergä kiräk miña häzer niçek tä... Arakıdan eremägän ide, ä menä ürdäk bäpkäläre... eretä bugay bit äkrenläp...

...Berkönne äni ätigä äytä (verandada söyläşälär, üzläre çak kına kolakka katırak bula başlaganga, bütännär dä işetmi dip belälär): “Küñele neçkärep kaytkan ul bıyıl”, - di... Vallahi, hiçber keşe hiçber närsä sizmider dip uylıy idem!..

Yakın kürgän keşelärem bar äle minem, bar!.. Yakın kürgän keşe sizä şul ul, sizä...

Zöbäyer MİFTAHOV

BULGAN HÄL

BÖRTEKTÄY GENÄ HÄTER ENCESE

Yırak ütkännäremnän ber vakıyga häterdä yañarıp kitte äle... Çıp-çın bulgan häl, hätta çak kına ädäbi yalgan da östämim. Monı yazarga utıru belän ük şunı añladım - üzem öçen qaderle bulgan ul istälekne yazmada niçekter üzgärtergä, yänäse şomartırga kulım barmayaçak ikän... Küz aldımdagı häter kartinasın buldıra alganımça tögäl itep çagıldıruda gına böten mäsälä... Ällä kayçan agıp kitkän yazgı bozları belän bergä küñelemä urgılıp kaytıp kerde dä ul, menä... Maturlıgınnan äsärenep kittem... Bik tä moñlı-sagışlı maturlık ul, mägär...

Unınçı (soñgı) klassta ukıy idek, yazgı taşu kitkän küñelle könnärneñ berse ide... Şul yazda bez, yeget bulıp citep kilgän malaylar, taşu bozlarında yözü belän mavıgıp kittek. Öç-dürt malay bäläkäy genä bozga kerep basabız da, yardan kolga belän etenep, yözäbez dä kitäbez. Boz agımda böterelä, yarga yäki kürşe bozga bärelep der selkenä, çalşayıp kitä... İteklär taya... Ä bezgä anıñ sayın küñelle, kanda dulkın-dulkın bulıp adrenalin uynıy! Boz avılnıñ ikençe başında berär yarga barıp törtelgänçe şulay barabız. Niçek berebez dä batmaganbız... Niçek bezne olılar tıymagan, kiräkne birmägän...

Ereräk bozlarnı şulay agızıp beterdek, yakın-tirädä kalmadı. Şunnan, östendä yözärgä yaraklı boz ezläp, avıl başına tabarak kittek. Ä anda argı häm birge yaktagı ike fermanı totaştıra torgan tar gına agaç küper bar ide... Näq şul uynap-kölep küñel açıp yörgän mäldä, bez kotoçkıç ber vakıyganıñ şahitı buldık. Silos töyälgän atlı arba, küperneñ urtasına kerep citkändä genä kinät ber yakka avışıp kitte dä, yarsıp akkan taşkın sunıñ iñ urtasına äylänep barıp töşte!

Bozda yözü uyını turında şul sekundta onıtıp, bez faciga bulgan urınga, küper töbenä taba çaptık...

Mal karauçılar barısı bergä olau bulıp yörilär ide - yar çitenä tiz arada, bez kilep citkänçe ük, un-unbiş keşe cıyılıp ölgerde. Bötenese panikada, nişlärgä dä belmi tik karap toralar... Taşkın urtasına küz salgaç, minem dä yörägem cu itep kitte: küperdän barıp töşkän biçara atnıñ su östendä kolakları, küzläre häm borını gına kürenep tora... Citmäsä, cigelgän arbası belän bergä ul äkrenläp kenä tübängä, tirän çoñgılga taba şuışa bara! Yar başınnan, kot oçkanda gına bula torgan akırulı tavışlar belän: “Bette bu at, bette! Ülä, bata! Tonçıga!” - dip kıçkırışalar... Tik berkem berni eşlämi... Alay da, ber-ikese üz arbalarına yögerep barıp, kiräk bula-kalsa dip bau, balta işe närsälär alıp kilgän ide inde...

...Atnı kızganudan dönyadagı böten närsälär turında onıttım... Yardan çama belän öç metrda gına ide anıñ başı... Tiz genä uylıym: şunda kerep citä alsam, dim, su näq mine kümärlek kenä bula, tärtägä yäki dugaga totınıp ölgersäm, batmıy kalırga da mömkin, anda inde çöyelderekne çişep, kamıt bavın ıçkındırıp bulmas mikän... Ozak uylanıp toru yuk inde monda yazgan qadär, andıy çakta uy yäşen tizlegendä yöri bit ul. Kaynap akkan suga kerdem dä kittem, kıskası. Su bildän bulganda, arttan kıçkırıp tuktattılar, östemä bau ırgıttılar, şul baunı bilgä urap bäylärgä kuştılar. Urap bäylädem. Tagın kerep kittem... Ämma, su kükräktän bulgaç, taşkın üzemne agızıp alıp kitä başladı, arıtaba kerä almadım.

- Balta biregez aña! Balta! Balta! - dip kıçkıralar yardan, ä arttan suga kerep miña balta suzarga berse dä kıymıy. Panika şulkadär dä kauşatsa kauşata ikän keşelärne... (Ällä yuksa ayakların çılatudan çirkandılar mikän?) Ahırda baltanı tagın ber bauga taktılar, bau belän minem alga ırgıttılar. Batkançı tizräk bavınnan eläkterep aldım min monı... Kul çukları tuñıp sizemlegen yugalta başlagan ide inde, baltanı aktık köç belän sabınıñ iñ oçınnan gına totıp, ürelep-suzılıp, kamıt bavı bulırga tiyeşle urınga çapkalarga totındım (yardan berniçä keşe beryulı öyrätep tora). Ä ul urın bit su astında, kürenmi, çapkan sayın tiyeşle cirgä timi... “Eh, bulmıy inde, bulmıy! Buldıralmıy!.. Çık, bulmasa!” - dip söylänälär yar başınnan... Läkin bulmıy digändä genä buldı da kuydı - kamıt bavı kiselep çıktı, duga ikençe yakka äylänep töşte. Ber uñaydan arkalıkka da balta belän berne eläkterdem, anısı ciñel genä özelde. At tikle at öçen kalganı çüp tä tügel inde - ber-ike talpınuda ul yar çitenä çıgıp ta citte. Mine dä tiz genä sudan tartıp aldılar. Şulkadär tiz ki - yarga ayak basarga da ölgermädem, österäp çıgarıp kına saldılar...

Şunnan şul... Ayakka bastım da, öygä kayttım da kittem... At isän kaldı, şuña bik küñelem buldı - tagın ni kiräk? Ber genä äylänep karadım - ul bahırkay yar çitendä tıp-tın gına basıp tora, anı çüpräk, salam belän sörtälär, ışkıylar... “Arakı eçertergä kiräk atka! Arakı kiteregez davay! Ä, änä, kiterä dä inde beräüse!” - dip, därtle tavışlar belän kıçkırışalar. Ä beräüse, çınnan da, ike kulına ike şeşä totıp çaba gına ferma yagınnan bolay taba!

Minem kaytıp kitü şuña tiz buldı - baş eşli bit, yäş bulsam da, - öşep-tuñıp salkın tidergänçe tizräk ösne alıştırırga kirägen añlıym... Arakı turında isä uyga da kermi... Kaytıp kerdem, şulay itep, äni öydä ide. İñ başta ul miña korı kiyemnär alıp birde. Häm şunıñ soñında uk sorau alırga kereşte: “Kayda yördeñ, nişläp suga battıñ?!” - di... “Nigä şunda bötenläy genä batmadıñ?!” - dip açulana uk başladı... Eşneñ ayışın añlatıp birergä turı kilde äzräk, berniçä genä cömlä belän. Şulay-şulay, min äytäm, küperdän arbalı at suga yıgılıp töşkän ide, şunı çıgarırga bulıştım, dim. Sin ällä ni uylama, ber kurkınıçı da yuk ide anıñ, suga bit min bildän bau belän bäylänep kerdem, dim...

Şunnan, äni mine tirgäüdän şıp tuktap, fälän kötüçene häm tagın tögän kötüçene “tikşerergä” kereşte (isemnären yazmıym, bilgele)...

- Atka arakı eçerttelärme şular? - dip sorıy.

- Eçertä kaldılar, - dim...

- Siña eçertmädelärme?

- Min kötep tormadım, miña kiräkmi dä...

- Ah, yünsezlär! Balanı kürälätä salkın tiyep ülärgä kaytarıp cibärgännär bit! Yöz gramm arakıların kızgangannar! Üz atlarına kızganmagannar! Kürsätermen äle min alarga kürmägännären, işetterermen gomer işetmägännären! - dip, äni yarsıp uk kitte, yılarga citeşte... (Soñrak, çınnan da, tege kötüçelärne oçratıp, katı gına “peşerep” algan üzlären.)

...Cämäğat, 16-17 yäştä çagıgızda üz anagıznıñ “balama arakı eçertmägännär!” dip ürsälängäne buldı mikän beräregezneñ? Ä minem - buldı! İskä töşkäç menä häzer, ber köläse, ber yılıysı kilä... İkese bergä...

Tamçı da çirlämädem, yütäl dä timäde üzemä şul vakıygadan soñ. Çiktän tış yarsulı-därtle ber halättä idem bit min taşkın eçendä çakta, bälki şuña küräder...

...Ä istälek betmäde äle, iñ neçkä cirenä genä citte... Parallel klassta ukıgan ber kıznı yaratıp yörgän çagım ide ul minem... Häyer, yaratu dip avız tutırıp äyterlege dä yuk, nibarı küñelne tiz genä öyerep alıp, ezsez-nisez üzennän-üze sürelä torgan ber his ide (mägär şundıy köçle ide!). Kızlar tizräk citlegä bit - anıñ inde bezdän öç-dürt yäşkä olırak ber yeget belän “polnıy” mähäbbät kuyırtıp yörgän çagı ide... Bezgä ni san... Minem şul “yaratuım” turında ul çakta belgän-sizgän berdänber keşe - üz señlem buldı: “Sin şul kızga ğaşıyq bulgansıñ bit, närsägä yäşergän bulasıñ, kürmi dip beläseñme ällä?” - dip, bervakıt miña katı gına bäylänep aldı ul, ä min, bilgele inde: “Yuk, yaratmıym anı, uylap çıgarma, yalganlama!” - dip, ahmak ber hälgä kalıp, “şır tanıp” mataşkan idem... (Çınnan da, kayan belep algan ul anı, älegäçä açıklaganım yuk).

...Beraz vakıt ütkäç, may urtalarında, rus tele ukıtuçıbız parallel klasslar arasında iñ yahşı soçineniyegä konkurs iğlan itte. Häm näticädä iñ yahşısı dip... minem tege “yaratkan kızım” yazgan soçineniye tanıldı. “V cizni vsegda yıst mesto podvigam” dip atalgan ul soçineniyeneñ töp “geroyı” isä... min idem!..

(Çıp-çın bulgan häl, arttıra dip şiklängän keşe bulsa ägär, elekke klasstaşlardan sorap döresli ala.)

İñ yahşısı bulgaç, ul soçineniyene tege kızdan parallel klasslar aldında ukıttılar... Oyaldım... Kızardım... Süz däşä almadım... Ber ük vakıtta gorurlandım... Ber ük vakıtta, “şunıñ üzenä iñ telägänne äytä almagaç, “podvig” belänmeni”, dip eçtän yandım...

Ä üz klasstaşına karata böten halık aldında şundıy räveştä soklanu hisläre belderüneñ ul kız öçen nikadär kıyu häm katlaulı adım bulganın bäyäli belmädem... Kızlar böten närsägä ciñel karıy, uynap-kölep kenä eş itä dip añlıy idem şul äle...

...Kemgä bälki vak ber epizod, ä minem öçen... Yıllar ütkäç, bik tirän töşenkelekkä birelgän çaklarımda şul vakıygalarnı iskä töşerep: “Tukta, min şundıy da bulgan idem bit! Tagı da şundıy bula alamdır bit min!” - dip, töşenkelektän aynıp, yäşäü därtemne yañartıp kitülärem ber genä tapkır bulmadı...

...Faktlar tulı häter sandıgın min yış aktargalıym. Ä menä hislär häteremne ber dä bolay uk kuzgatkanım yuk ide... Ul sandıkta isä yıfäktäy iñ näzege - tiz genä kuzgalıp ezsez genä sürelgän şul “yaratu öyermäse” turındagı istälek ikän...

Börtektäy genä ber encese dä bar ul istälekneñ, şulay itep...

Zöbäyer MİFTAHOV

BULGAN HÄL

ŞIM GINA ÜLÄSE İDEM...

Yarlı gına, küreksez genä gomer yäşädem kebek... Ä şulay da, baştan nilär kiçmägän! Yüri sanap karagan idem, mäsälän - ülemneñ iñ kırıy çigenä terälep uzıp kitülärem genä dä kimendä dürt tapkır bulgan ikän inde... Fänni-populyar yazmalarda telgä alına torgan “stenasız häm oçsız-kırıysız, zır äylänmäle kap-kara tunnel” eçenä dä kerep çıktım hätta ber tapkır: anıñ tege başındarak bula häm ayausız räveştä böten añnı-häterne sörtep taşlıy torgan ilämsez katı tavış ta, annan argı ütergeç-yukka çıgargıç köçle yaktılık ta miña inde tanış... Kayçan da bulsa kürgän närsälärem arasında iñ kotoçkıçı älegä şul tunnel... Tik anısı turında bälki bütän çakta, ä bu yulı ikençe bersen - küpkä ciñelrägen, isän-aman uzıp kitkänneñ soñında üzemä ük kölke macara sıman gına toyılganın yazıp karıym äle...

...Gafuri rayonındagı Bacık häm Burunovka avıllarınıñ ikesenä ber bulgan urta mäktäptä himiyä ukıtuçısı bulıp eşläp aldım min ber yılnı. Kem dä bulsa häterli mikän... Yäş idem, eşkä dä böten yäşlek yegäremne birä idem. Salkın ber çolan sımanrak cirdä öyelep yatkan himiyä cihazların häm reaktivlarnı tärtipkä kiterep, hiç mömkin bulmagan şartlarda da, programmada karalgan laborator eşlärneñ häm praktik şögıllärneñ härbersen cirenä citkerep ütkärergä tırıştım. Ul mäktäpneñ klassları ayırım-ayırım avıl öylärendä urnaşkan, minem “himiyä çolanı” şulay uk ayırım ber ambar sıman cirdä ide, miçe-fäläne yuk ide... Şunda çiläk belän salkın su alıp kiläm, probirka häm kolbalarnı tuñar-tuñmas şul su belän yuam, annarı 15-20 komplekt cihazlar häm reaktivlar äzerlim... Bötenese däreslär soñında, yıl äylänäsenä kön aralaş diyärlek, üze akçasızga (laborant bulıp ber biçäkäy isäptä tora, ä kilep kürengäne dä bik siräk)... Däres aldınnan şul komplektlarnı balalar yögertep kenä üz klasslarına taşıylar... Däres betkäç ğadättä kire kitermilär... Miña qadär himiyä äyberlärenä kim digändä un yıl keşe kulı timägän bulgan yugıysä, mine dä turıdan-turı mäcbür itüçe bulmadı. “Bolışma yukka” dip akıllı kiñäş tä birde yahşı keşelär... Läkin bit can tüzmi - balalarga çıp-çın himiyäneñ üzen kürsätäse bik kilä ide!

Könnärneñ berendä, böten şartın kiterep inde, bilgele, 9nçı klassta “Ammiaknıñ üzlekläre” dip atalgan praktik şögıl başlap cibärdem. Ukıtuçı östälendä ber kolbada selitra belän selte katnaşması kaynap utıra, kolba başındagı käkre pıyala köpşädän ammiak gazı örelep çıga... Klassta unikeme, unbişme bala bar ide, şularnıñ härberse su salıngan probirka belän kilä dä, min tege köpşäneñ başın probirkaga töşerep, ammiaklı su yasap biräm, bala şunıñ belän üz partasına kayta da, täcribä ütkärä başlıy... Menä iñ soñgı bala da tiyeşle dozasın alıp kitte... Äle haman kaynap utırgan kolbanı ştativtan buşatırga üreldem... Şulvakıt hiç uylamagan, başka da kilmägän ber häl buldı - kolba avızındagı käkre köpşä niçekter äylänep kitte dä... oçı belän näq minem borın töbenä terälep tuktadı... Üzem näq şul çakta, “eş bette” dipter inde, tirän sulış aldım... Yöz protsentlı kaynar ammiak bugaznı şeşä bökesennän dä bolayrak itep, “şapıldatıp” yaptı da kuydı!

Himik bularak, monıñ närsä ikänen teoriyädä bik belä idem, menä inde üzemä “praktik şögıl” başlandı... Ammiak, uglekislota kebek gazlar, üzläre bolay bik artık agulı bulmasalar da, kinät sulaganda bugaznı tomalıylar häm baş miyeneñ sulış üzägen eştän tuktata torgan şartsız refleks kiterep çıgaralar. Şul “çüp kenä” närsä arkasında dönyadan kitep baru oçrakları da yış bulgalap tora. (Uglekislota cıyılgan bäräñge bazına töşep kenä dä küpme keşe ülä.) ...Basıp toram östäl yanında, şulay itep, ber cir dä avırtmıy, añ da sau-sälamät, barı tik... niçek itep tın alırga ikänen belmim... Onıtılgan! Gel istän çıkkan! Äyterseñ lä moñarçı ber dä tın almaganmın! (Sulış üzägendä paraliç!)

Ä balalar täcribäläre belän şulhätle mavıgıp kittelär - miña kütärelep tä karamıylar... Ber minutlap torganmındır şulay... Üläse kilmi, läkin annan da bigräk - şul balalar küz aldında üläse kilmi bit äy!.. Äkren genä işekkä barıp, şım gına tışka çıgıp kittem (şım bulmıyça tagın - sulış yuk bit)... İşek artında bäläkäy genä veranda häm annan tışta kütärmä ide - şunda çıgıp utırdım... Tagın ber minutlap ütte... Böten organizm integep-buılıp, intizar bulıp kislorod sorıy başladı... Ülärgä vakıt citkänne şunda inde nıgıtıp añladım... Ä nişläpter ber dä kurıkmadım... Pesilär häm etlär berär tınıç, yäşeren cirgä barıp ülä dilär - keşedä dä bar ikän ul instinkt - nişläpter minem dä mäktäp ihatasınnan çıgıp, keşe küzennän çittä üläsem kilde... Kütärmädän kuzgalıp, kapkaga taba yünäldem (kapka artında buş yalan ide). Mögayın, inde dürt-biş minut ütkänder tın almaganga... Kapka töbenä citäräk, häl betep kilüen toydım. Ber çitkä borılıp, yakında gına torgan büränälär öyemenä çak-çak kilep utıra aldım. Küz aldı karañgılana başladı... Tögäl genä häterlämim, ämma niçekter ak närsälär kara, kara närsälär ak bulıp, negativ sıman kürenä başlagan tösle toyıla...

Şuşı uñaydan halıkka ber faydalı kiñäş tä birep ütim äle. - Gaz sulap buılgan yäisä suga batkan h.b.ş. keşegä kiçekmästän yasalma sulış aldırırga kiräk, ä anıñ iñ näticäle alımı mondıy. - Ul keşeneñ borının avızga kabarga da, üpkäneñ böten köçe belän üzeñä taba suırırga, annarı şulay uk böten köç belän anıñ üpkäsenä tın örergä kiräk. Şulay itep, ul üze tın ala başlagançı (yäisä ömet sürelgänçe inde) bertuktausız kabatlarga kiräk. Şundıy alım belän min üzem bervakıt, keşene ük tügel, ämma vannaga batıp ülgän ike aylık pesi balasın tereltkän idem. Cansız gäüdäse su töbendä yatkan pesi balası tagın un-unbiş minuttan soñ yañadan elekkeçä yögerep uynap yöri başlagan ide... Bik küñelle bulgan ide!

...Bez üzebez nikadär akıllı bulsak ta, bezneñ organizm küpkä akıllırak, çönki anıñ öç milliard yıllık yäşäü täcribäse bar... Minem tege çaktagı häldä kalgan teläsä kaysı keşe, soñ çikkä citäräk, añsız räveştä ber kotkargıç häräkät yasıy başlıy: avızın kiñ açıp, tiz-tiz räveştä korsagın eçkä tartırga häm kabartırga kereşä... Üpkädä sülpän genä bulsa da hava agımı barlıkka kilä, ägär dä bugaz layla belän nıklap tıgılmagan bulsa... Şul yärdäm itte bugay - berzamannı (çama belän altı-cide minutlap ütkäç) niçek itep tın alırga ikänlege kinät kenä iskä kilep töşte... Berençe sulış şundıy avırttırgıç ide - äyterseñ lä bugazga kaynar pıçak kiterep tıktılar! İkençe sulışta şul “pıçak” üpkäne töbenä qadär aykap aldı... Ämma öçençe sulış inde ciñelräk, ä dürtençese bötenläy cip-ciñel alındı. Bişençe sulışta inde min tulısınça sau-sälamät, tulısınça normal keşegä ävereldem. Uy-fikerlär dä şunduk real tormışka äylänep kayttı - büränä östennän kuzgalıp, üzemneñ klasska taba yünäldem. Minem bit anda däres bara - praktik şögıl! Menä kayda iñ töp mäsälä, könneñ kadagı!

İñ gacäbe, keşe ışanmaslıgı, mägär, şul buldı - min klasska kabat kilep kergändä 9nçı klass balalarım äle haman baş ta kütärmi täcribä ütkärälär, minem kayda nişläp yörep kergänne berse-ber sizmägän ide! Bütän çakta bit, yugıysä, alar däresne dä yünläp tıñlamıylar, küzläre gel yäş häm täcribäsez ukıtuçıda, uyları aña karata tagın nindi “etlek” eşläü turında gına bula torgan ide... Himiyä şundıy mavıktırgıç fän inde ul, äye, ägär böten şartın kiterep ukıtsañ!.. Min üzem dä berni sizderep tormadım, däresne iñ ğadäti räveştä yalgap alıp kittem...

...Soñınnan da berkemgä berni beldermädem, söylämädem... Çönki, ni öçen digändä, niçek inde yugarı belemle himik, avılda “poçti akademik” şundıy ahmak yalgış cibärä alsın di! Äytsäm-söyläsäm, keşelär närsä uylar?! Ata-analarga barıp işetelsä ägär dä mägär - alar ni dip äyter?! (Çınlıkta isä balalarga kurkınıç yuk ide, pedagogikaga hilaflık kilmäde, alar bit ammiaknıñ sıyık eremäse, “naşatır spirtı” belän genä eş ittelär.)

Äle dä, menä, “himik” professiyäsen inde küptännän taşlaganga kürä genä yazam... Yäşlekkä-cülärlekkä sıltanırga da ciñel häzer, annarı... Ämma läkin, yäş ukıtuçı tügel ällä nindi ak sakallı professor bulsam da, yalgış kına borınga kilep terälgän tege pıyala köpşäne barıber hiç aldan kürä almagan bulır idem şikelle... “Küräçägeñ bulsa, kürkä talap üterer” di halık... Küräçäkkä bulmagaç, menä, küp yıllardan soñ şul turıda mäzäk ber “ucastik” yazıp utırabız...

Z.MİFTAHOV

HİKÄYÄ

HODAYNIЋ SÖYEKLE BÄNDÄSEDER...

Avılda, beznekennän dürt kenä öy arırak, iskerep-karalıp betkän bäläkäy genä ber buş öy utıra... İhatasın kapka töbenä hätle sörep peçän bakçası itkännär, bakçanıñ argırak başına isä çögender utırtalar ikän... Şämsiyä äbineñ öye bu... Märhümäneñ tugannan-tuganınıñ balaları avılda hälle genä dönya kötep yäşilär - şularnıñ peçänlege, şularnıñ çögenderlege inde häzer bu yätim nigez.

...Bitaraf kına tösle karap ütep kitäm dä min menä şundıy berär moñsu küreneş yanınnan... Tönlä yoklıy almıy yatkandamı, uyga sala torgan berär talgın eş eşlägändäme, yalgızım yulga çıkkandamı - küñel küzem belän şunı kabattan kürep, tirännän kiçerep, anıñ moñarçı başka da kilmägän yaña yakların aça başlıym... Şunnan ällä nindi serle, simvolik mäğnälär tabıp, canım telgälänä... Şämsiyä äbineñ şul yätim öyen, inde yıraktan torıp, tagın ber uyladım da äle menä: “Kaygıları-mihnätläre, sagışları-kimlekläre hiçber kitaplarga sıymas ozın-ozak gomerdän dä şundıy ber gamsez, kotsız çögender bakçası gına kala mikänni soñ?” dip, mäñge dä cavabı tabılmıy torgan sorau belän aptırandım...

...Yalgız keşelär, bigräk tä gomere buyı yalgızlar, bigräk tä hatın-kızlar, niçekter barısı da beriş çamada, küzgä taşlanıp barmıylar, iple genä, tıynak kına bulalar bit alar. Şämsiyä äbi dä, min berençe tapkır uramga çıkkannan alıp anı soñ märtäbä kürgängä qadär, gel bertörle diyärlek buldı: iske genä kiyemnären kiyep, ya suga bara, ya käcälären kualıy, ya bäläkäy arbasına töyäp ülän, peçän yäisä çıbık-çabık alıp kaytıp kilä... Gel şulay bulıp torgan, alga taba da gel şulay bulır tösle ide... Üze isän çakta anıñ şul tormışın uylap artık borçılgannı, anı kızgangannı, küñel aşa kiçergänne dä häterlämim... Äle genä, menä, üzemne şul urınga kuyıp uylap-isäpläp karadım... Ber yärdämsez, tayanıçsız, soñ çikkä citkän yarlılıkta, ös-başıñnı häm tamagıñnı täemin itär öçen genä dä tañnan töngäçä betmäs-tökänmäs eşlär eşläp, här kirägeñne kul arbasında tartıp, yäş kız çaktan alıp hälsez karçıkka äylängänçe berözleksez şulay yäşäp kara äle sin... Yuk, min üzem tüzär idem bugay tüzüen, ä menä başkalar, irkä tormışka künekkän bähetleräk, “zamança”rak bändälär - tüzärlär ide mikän, äy!

...Ös kiyemnäre gel diyärlek iskedän bulsa da, cäy köne başında bik matur, zäñgär cirlekkä vak çäçkälär sibelgän yıfäk yaulık bula torgan ide anıñ. Zatlı bulganga küräder, yıllar ütep älläni uñmadı da, tuzmadı da ul, şulay uk gel bulgan, gel bulır tösle ide... Şämsiyä äbi üze gür iyäse bulgaç kına, tarihın işetep beldem... Sugış başlanganda ul 19-20 yäşlärendä bulgan, yau kırına başta ätisen ozatkan, ä annarı, ozak ta ütmi - yörgän yegeten... Bik yaratışkannar ikän, inde kavışası, tuy ütkäräse dä bulgannar, niyätläre sugış çıgu arkasında gına özelgän ikän dip söylädelär... Ätise dä, yegete dä kire äylänep kaytmagannar, hälaq bulıp kalgannar... Tege zäñgär yaulıknı isä sugıştan soñgı berençeme-ikençeme yılgı Saban tuyında Şämsiyägä şul yegetneñ änise büläk itep birgän. “Ulımnı töştä kürdem, balakay, kulında näq şuşınıñ sıman yaulık ide, şunı siña tapşırırga ütenep soradı”, - digän... Äye, gadi genä tügel şikelle ide şul ul yaulık. Zatlı buluı östenä, üzenä änä nindi yazmış açıların da señdergän bulgan ikän bit... Belmägän idem... Häm, belmägänem urınlı - andıynı teläsä kem belergä tiyeş tügelder... Bez ul sugışnıñ räsmi dannarga kümelgän Musaların, Gazinurların uylap küpme hisländek, cälläsäk tä kübräk şularnı cällädek... Ä kürşedä genä torgan äbekäyneñ zäñgär yaulıgın... barı tik ul üze, ber yalgızı küz yäşlärenä çılatkandır... Niçek kenä ğadelsez toyılmasın, bu dönyada şulay tiyeş, şulay döres - yäşäeşneñ iñ neçkä yaklarına hiçber çit-yatnıñ cälläp tä kagılmavı yahşı. Yalgış katırak kagıluları, saksızlık belän tap töşerüläre ihtimal. Gomer ütep kitkäç, ülgänneñ soñında gına yarıydır...

...Yäşlegen sugış yıllarında zayaga ütkärep cibärüe östenä, şunnan soñ küp tä ütmi katı çirläp urın östenä yatkan änisen ozak yıllar buyı karagan Şämsiyä. Yalgızı kaluına şul da ber säbäp bulgan... Bik bäläkäy çagımda, koyma yarıgınnan gına, tirän şomlanıp, üz gomeremdä berençe tapkır cenaza yolasın karap torganımnı häterlim - anıñ äniseneñ cenazası ide...

...Cäy könnärendä Şämsiyä äbi yanına şähärdän señlese kayta, üze belän bergä bezdän az gına olırak yäştäge ulı belän kızın da alıp kayta ide. Üze ozak tormıyça kire kitä, ä malay belän kız berär aylap avılda kunak bulalar ide. Şular belän uramıbız niçekter bermä-ber yämlänep kitä, çönki, mäsälän, alar şähärdän bez belmägän yaña uyınnar alıp kaytalar ide. Bäläkäy binokl, kaleydoskop, avız garmunı, tennis tubı, volan häm raketka kebek närsälärne dä berençe başlap şular kulında kürdek, şulardan alıp uynap karadık... Şämsiyä äbine inde äytäse dä yuk - şul balalar kaytkaç ul niçekter yaktırıp-canlanıp kitä, tavışına qadär ikençe törlegä üzgärä ide...

...Avıldagı tugannan-tuganı, yağni atasınıñ señleseneñ ulı da anı onıtıp betermi, kayçaklarda irlär kulı sorıy torgan eşlären eşläp kitä ide, hätta at belän peçänen, utının da alıp kaytıp birgäne bulgaladı. Läkin, “menä, yärdäm ittem äle, yalgız keşegä yärdäm itü zur savap bit ul” diyebräk, soñınnan söylänep yörergä bik yarata ide. Şuña küräderme, Şämsiyä äbi üzeneñ kul arbasın küpme tartsa da tarttı, ul tuganına yärdäm sorap barmaska tırıştı. Tegese üze belep, isenä töşep kilsä genä inde... İsenä töşüläre, mägär, siräk buldı...

...Şulay ozın gına gomer yäşäp, inde bik kartaygaç, äbekäyne tege señleseneñ balaları üz yannarına şähärgä alıp kitkännär. Onıtmagannar, yalgızın karauçısız kaldırmagannar, niyätläre izgedän bulgan... Läkin, dönyadır ki bu... Gönahısına kermim, citdi säbäpläre bulgandır bälki - berme-ikeme yıldan soñ alar Şämsiyä äbine, “kararga hälebezdän kilmi, üzebez dä köç-häl torabız” dip, kartlar yortına iltep tapşırgannar. Küp keşelär üz anasın da karamıy torgan zamana bit, ni disäñ dä... Avıldagı tugannan-tuganı da - şul kartlar yortına ber barıp kaytkan, andagı şartlarnı kürep ise kitkän, kaytkaç tege señelkäşne häm anıñ balaların açı kargap, tirgäp söylänep yörgän... Üzenä alıp kaytırga da bik telägän di dä, ämma inde ülem kötep kenä yatkan äbine kuzgatıp intekterep yörtergä kıymagan, yänäse... Äbineñ soñgı ämanäten genä äybätläp tıñlap, ütärgä väğdä itep kaytkan...

...Bervakıtnı, üze äle avılda çagında, kiç kötü kaytkaç uramda cıyılıp söyläşep utırganda, Şämsiyä äbi üzeneñ ber kürgän töşen şayarta-kölä söyläp algan ide... İmeş tä, avıl ziratında böten tirä-kürşelär öçen kaber kazıp kuygannar, ber anıñ öçen genä kazımagannar... “Barıgızdan ozak yäşim ikän äle, bolay bulgaç!” - digän bula äbi, töşen yahşıga yurap... Şunda ikençe ber äbi: “Alla saklasın digen, Şämsiyä, çit-yat cirlärgä kitep ülärgä yazmasın, digen”, - dip äytep kuydı. Kıska ber mälgä böten keşegä uñaysız bulıp kitte, çönki çın tormıştan yurasañ, şuña tartım kilep çıga ide... Äbineñ ülärgä ozak ta kalmıy äytkän soñgı ämanäte dä änä şul mäsälä turısında bulgan ikän... Üzen avılga alıp kaytıp, änise yatkan ziratka cirläüne soragan... Tugannan-tuganı isä, nikadär genä kıyın bulmasın, ämanätne ütägän...

...Soñgı ğasırlarda avıl şaktıy kiñäyü säbäple, iske zirat öylär, uramnar arasında kısılıp kalgan ide - nihayät mäyetlärne anda kümüne tuktatıp, avıldan çittäräk yaña zirat yasagannar. Beruñaydan iske ziratnı da yaña koyma belän äyländerep algannar. “Üz tugannarı yanına kümelergä teläüçelär bulsa” dip, şul yaña koyma belän iskese arasında tar gına buş aralık kaldırgannar. Ämma, “tagı da küp yıllar ütkäç iske ziratnı bötenläy betererlär, urının avıl itärlär” dip şiklänä torgandır, küräseñ, halık - şul aralıkta yaña kaberlär täki barlıkka kilmägän ide... Anda bügen barı tik Şämsiyä äbineñ äle östenä ülän dä üsep ölgermägän kabere karalıp tora... Ayırı kaber... Ber ük vakıtta zirat eçendä dä, ber ük vakıtta annan tışta da... Ber ük vakıtta änise belän yänäşä dä, ber ük vakıtta ayırı da...

...Hodaynıñ söyekle bändäseder... Äle küptän tügel ikençe ber yazmamda başka uñaydan näq şulay digän idem, inde menä tagın kabatladım... Belmägännär belsen, añlatmasın da birim äle. - Halıkta, ägär tormışı berär citdi yaktan kimlekle bulgan keşe ya bik ciñel ülem belän ülsä, ya dönyadan izge bäyräm könne, hiç yugı matur ayaz könne kitsä, yäisä üleme başka berär yaktan “tamgalı” bulsa, şulay dip äytälär. Yağni, iñ aktıkta Hoday ul kimlekle bändäneñ ocmahka keräçägenä ber işarä yasıy... Şämsiyä äbineñ niçek-niçek ülgäne bilgesez, ämma “mäñgelek yortı” ayırata ber tamgalı ikän, şulay itep... Hodaynıñ söyekle bändäseder...

Z.MİFTAHOV.

NÄSER-YuMORESKA

KÖN SAYIN TIÇKAN TOTMIYBIZ...

Közge kiç ide, säğat tugız tulıp uzgan ide... Şähärneñ Entuziastlar bulvarı arkılı öygä taba kaytıp baram... Fontan tiräläre küñel açıp yörüçe yäş-cilkençäk belän tup-tulı disäñ dä arttıru bulmas... Yırıp ütkesez... Fonardan yıragrak cirlärdä yulnı çak şäyläp baram üzem, citmäsä, çönki küzlär şäptän tügel...

...Şulvakıt fontan çitendäge ülänlektä närsäder selkenep kuyganday buldı... Ni bu disäm - bäläkäy genä ber tıçkan yögergäläp yöri ikän! Turıga naçar kürsäm dä, küzneñ iñ kırıy çite aru gına ütken bit minem... Ayak yulın kürmim, ä uram tulı halık kürmägänne - küräm dä kuyam! Kiräkmägänne küräm, äye, döres uylıysız... Şundıy bälale ber ğadätem bütän çakta da bik bar...

...Şunnan ni... Min inde min tügel: kem häm kayda ikänlegem baştan cildäy oçıp yugaldı, iñ borıngı instinktlarım dört itep kabındı da kitte - tiz genä sikerä-atlap, ike kulnı alga suzıp, şul tıçkan östenä taşlandım! Ä ul da häyläkär - tottım digändä genä yuk buldı... Annarı ikençe ülän kuagı artında tagın sırtı kürenep kitte... Tagın östenä taşlandım - ä ul tagın yuk buldı!..

...Çigä çäçläre agargan olı keşeneñ yäş-cilkençäk küz aldında, mädäniyät üzägendä şulay iyelä-bögelä sikerenep yörüe mömkinme? - diyärsez bälki... Şähär hakimiyäte sistemasında cavaplı vazifa başkaruçı hezmätkärneñ... Ämma bik mömkin, çönki, ni öçen digändä, ul keşe - min... Minem kebek keşe isä dönyada başkaça yuk... Äye!.. Kürep kalıgız!

Östenä öçençe taşlanuda, totıp aldım bit täki tege tıçkannı! Totıp aldım da, ipläp kenä uçka utırtıp, ikençe kulnıñ barmakları belän ipläp kenä sırtınnan basıp, ber barmak bite belän başınnan ipläp kenä sıypap, basıp toram şulay... Küñel açıp yörgän yäşlär arasında, üzäk mäydän urtasında, yalt itep yangan fonar töbendä... Yegetlär-kızlar säyer genä borılıp karap ütälär, säyer genä kölep kuyalar... Läkin, min nişlärgä tiyeş soñ bu oçrakta? Kesägä tıgıp kuyıp kına bulmıy bit häzer ul tıçkannı... Totkaç-totkaç inde, anıñ başınnan häm sırtınnan sıyparga kiräkme? Säyländäy küzlärenä tutırıp kararga kiräkme? Yafrak hätle kolaklarına soklanırga kiräkme? Bäy, ni öçen totkan min anı, şulay da itmägäç... Bez bit avıl keşese tügel, kön sayın tıçkan totmıybız...

“Pesigä alıp kaytırga monı” digän uy başıma tiz genä kerde dä, tiz genä çıgıp ta kitte... Çönki, eş şunda ki... tıçkannıñ bäläkäy genä, yomşak kına, cıp-cılı gına gäüdäse der-der kaltırıy... Bik nık kurıkkan, mesken... “Bu häzer mine nişlätä inde” dip uylıy... Ä nişlätim - çıdıy almıym andıyga min, cebim dä töşäm, nibarısı şul... Tıçkan bulmagayı ällä ni bulsın... Häzer monı kayadır kuyarga, kayadır ber tınıçrak cirgä cibärergä kiräk bit inde... Aptırap basıp tora ber adäm Entuziastlar bulvarı urtasında, şulay itep, tıçkan totkan da - şunı nişlätergä belmi... Kire urınına kuysañ - anda anıñ kaçar tişege yuk, şuña kürä totıldı da... Ber yak çit ülänlekkä bargan idem - anda tönge pesilär cıyılıp tulgan... Kaytır yakka taba arırak kitep, kuyırak ülänle häm karañgırak cir tabıp, kuldan ıçkındırdım bahırnı... Cibärü belän ük kitmi tora äle, citmäsä, şulhätle kotı alınıp betkän...

...Yuk, siräk-miräk bula torgan mondıy “cülärlänep alu”larım öçen keşelärdän oyalmıym min... Üzläre şundıy bulıp karasınnar, buldıra alsalar ägär... Öygä kaytkaç pesi aldında gına bik uñaysız buldı... “Tıçkan urınına” dip, suıtkıçta bulgan iñ tämle sıylar belän tuygançı sıyladım üzen...

KÜSEGÄ HÄYRAN BULDIK...

Evolyutsiyä barışında ber-ber säbäp belän ägär keşe barlıkka kilmägän bulsa, anıñ urınına yugarı añlı zat bularak... küse üsep citeşer ide dip sanıy ğalimnär. Şul yaktan karaganda küse - bezneñ konkurent ul. Az gına uñışsızrak yazmışlı tiñdäşebez ul... Häm, dimäk - has doşmanıbız ul... Östävenä, öydäş parazit... Anı yaratmıybız, küralmıybız, kayda niçek mömkin, şulay yuk itäbez... Ämma läkin... Añlı can iyäse bulganga kürä, üz dönyasında ul da yaratırga yäki küralmaska, şatlanırga yäki kaygırırga, törle başka his-toygılar belän yanarga sälätle bit... Kayçagında isä şundıy da yugarı ğamällär kürsätep kuya ki - yavız doşmanı bulgan keşene dä ireksezdän soklanırga mäcbür itä...

...Uzgan köz köne bez, äti belän ikäü bakçada çögender alganda, näq änä şundıy ber oçrakka yulıktık... Ğadättägeçä eşläp yöri idek: çögenderne tamırınnan köräk belän kubarabız da, yolkıp alıp yakındagı tügäräk öyemgä iltep salabız... Ber çögenderne kubarganda, şunıñ töbe yanında gına bulgan küse oyası açılıp kitte... Oyada küzläre dä açılmagan, aksıl-alsu yalangaç tänle, bezneñ karaşka ütä dä yämsez sigez-tugızlap küse balası yata ide... Äti belän min, bilgele inde nişlägänebez - kürep aluga uk, küse oyasına ikebez ike yaktan ber-ber artlı köräklär belän kiterep suktık!..

...Ä bu eşne kırıydagı ber çögender artınnan ana küse karap tora ikän... Şulçak kötelmägän ber häldän siskänep-çirkanıp kittek: taza gına gäüdäle şul ana küse, kinättän yögerep kilep çıktı da, yalt itep köräklär astına taşlandı! Häm äle haman isän kalgan ber balasın teşläre belän eläkterep alıp, yänäşädä yatkan çögender yafragı astına kerep kaçtı! Kaçıp betä almadı - artı belän ozın koyrıgı ap-açık kürenep tışta kaldı... Köräk belän şul töşkä tagın berne sugası gına ide inde bezgä, yugıysä...

...Ämma sukmadık, karadık ta şak kattık... Ber mizgel şulay şaklar katıp torgaçtın, üzara ber süz däşmästän, şıpırt kına kuzgalıp, bakçanıñ ikençe töşenä tabarak kitep bardık... Çögender yolkunı däşmi-tınmıy gına şunda dävam ittek. Äti, belmim, nigä ber süz däşmägänder, ä miña şul bakça kortkıçın cällägänem, şul doşmanga soklanıp yomşaklık kürsätkänem öçen uñaysız ide... Şuña däşmädem...

Kiç belän, eş betkäç, yatar aldınnan beraz işegaldında hozurlanıp utırganda gına, äti tiktomaldan bolay dip kuydı:

- Tege ana küse äle dä isän mikän? Kotkargan balasın imezä mikän?

- İsänder inde... İmezä torgandır inde... - dip kuydım min dä.

...Äle haman şul turıda häyran idek...

Zöbäyer MİFTAHOV

FÄREŞTÄLÄR DÄ SOKLANADIR...

Üz tormışımnıñ, ütkännäremneñ bik ük maktanıç bulmagan, yäisä ayırata sentimental bulgan yakların yazuım berençe tapkır tügel, häm mondıy canr keşegä bälki beraz säyerräk toyıladır... Läkin, berdän, bu bötenläy tugarılıp, “çişenep” betä ikän dip uylamagız - “ir-yegetneñ küñelendä cigüle atlar yatır” di bit halık - yazıp çıkkannarım änä şul “atlarnıñ” kolak oçı da duga başı gına äle ul... İkençedän, alay yazunıñ iñ matur ürnägen bezgä Gabdulla Tukay birep kaldırgan, böten millätebez älegä qadär anıñ “İsemdä kalgannar”ın ukıp üsä... Öçençedän - ütkän gomer bigräk cäl... Şunıñ kayber mizgellären käğazgä töşerep kuysañ ägär - alar bötenläy ük uzıp kitep yukka çıkmagandır, tuktalıp kalgan kinokadr şikelle bulıp, kaydadır elekke zamanda äle dä bar kileş toradır sıman toyıla başlıy...

...Min uzgan ğasırnıñ 50nçe yılları başında, bik yarlı ğailädä tuganmın. Kimlekle ğailädä dip äytüem tügel, ul zamanda çiktän tış yarlılık, aç-yalangaçlık böten halkıbızga diyärlek has küreneş bulgan bit äle... Dürt kenä poçmaklı bäläkäy öy, öy eçendä olı miç belän säkedän häm takta östäldän başka närsä yuk... salam tübä, cil kapka... abzarda berniçä sarık belän käcä, berniçä tavık... Köndälek aşauga - änä şul käcä söte, citär-citmäs ipi dä bäräñge (äl dä kolorado koñgızı bulmagan äle)... Tavık kükäye kebek zatlı sıynı bäyrämdä dä aşau yuk, çönki ul avılda berdänber diyärlek akça çıganagı bulıp tora... Änä şundıy, iñ ğadäti avıl ğailäsendä min öçençe bala idem... Häteremdä iñ baştagı bulıp kalgan, fänçä äytkändä “imprinting” bulıp señgän ber küreneş - täräzä pıyalasına tuñıp yasalgan bik matur boz “çırşı”ları... Soklanıp karau öçen genä yaraklı, cılı tın örü belän ük erep yugala torgan, ämma iskitmäle güzäl maturlık... Şul küreneş miña kayvakıt böten bu fani dönyanıñ, häm bigräk tä üz gomeremneñ simvolik çagılışı şikelle toyılıp kitä...

...Häm, mögayın annan da irtäräk, iñ irtä uyılıp kalgan tagın ber “imprinting” - ike kullap “çıtırdatıp” yabışıp kükräk söte imgänne tomanlı gına häterlim... Hiç kötmägändä küñelneñ iñ çitendä genä çagılıp kitä dä ul kayvakıt, şunduk yuk ta bula... Äyterseñ lä küktäge färeştälär, “tukta, onıtma!” digändäy, ni säbäpter iskärtü yasap alalar... Üzennän-üze şulay çagılıp kitmäsä, telägän çagıñda hiç iskä töşerep bulmıy anı... Elegräk: “min şundıy vunderkind inde, nindi irtä çorımnı häterlim bit” dip, äz genä gorurlanıp ta yöri idem. Ämma, anıñ şulay “uyıp señdertkän” ayırım ber üz tarihı bar ikän... Min ana söten ikençe ber ananıñ üzemä yäştäş balası belän urtaktan büleşkän bulganmın ikän... Ä ul söt bezneñ ikebezgä dä citmägän... Dönyalıkta iñ berençe açı häsrätebez dä şul bulgan ikän...

...Min tuıp ike aylap ütkäç, bezneñ oçta, üzebez şikelle bertiñ yarlı ğailädä ikençe ber malay dönyaga kilä. Ämma läkin, moña qadär inde ber balasın böten şartına kiterep öç yäşenä qadär üstergän ananıñ bu yulı nişläpter imiyenä söt töşmi... Säbäben şul ikençe bala tuar aldınnan gına diyärlek anıñ ire facigale töstä hälaq buludan kürälär. Şul kaygıga tagın tuygançı aşamau belän avır kul hezmäte östälüne isäpkä salıp ta tormıylar inde, çönki anısı härkemgä dä has närsä bit. Kara kaygı - menä närsä açlıktan da, zähär agudan da köçleräk... Söt töşmäve bilgele bulu belän ük, yağni bala tugannan soñ ber säğatläp ütkäç tä, ul balanı yögerep kenä yugarı uramnan minem änigä alıp töşep kitälär... Äni yagınnan isä karışıp-nitep toru yuk - çönki alay kürälätä keşe üterü bulır ide bit... Satulaşıp toru da hiç başka kilä torgan eş tügel - çönki ul bahır anadan ni sorıysıñ da, ni yözeñ belän sorıysıñ... Änä şul könnän alıp, bez ike bala ber ananıñ ike kükrägen ike yaktan imä başlaganbız... Söt citmäsä citmägän, ämma näticädä ikebez dä isän kalganbız, äle bügen dä isän-imin yäşäp yatabız...

Ber karaganda, monıñ is kitärlek yagı hiç tä yuk kebek, keşelär igezäk bala tabıp ta üsterälär bit äle, ana söte ikesenä dä bik citä. Şulay... Çit bala imezüne dä, şuña kürä, min biredä älläni batırlık dip atamıym. Fäqat igelek dip atıym. Üz balañnı gına imezüdän zur ayırması da bulmas ide, ägär dä mägär... açlı-tuklı zamana gayıbe belän ber ana kükrägendä bötenläy kipkän söt ikençe anada da kibär-kipmäs kenä bulmasa... Şunı dälilläü öçen, menä, äni üze söylägännärdän ber gıybrätle küreneş...