«ŞTG Planı»

Hikäyä

«ŞTG planı»n belmägän keşe yuk. HH ğasırnıñ başında böyek yul aldında torgan Lenin babay, karañgı Räsäyne yaktırtırga hıyallanıp, «GOELRO planı»n tözegäç, elektr utı bezneñ salaga da ämerekännär ayga mengän yılnı kilep citte häm, kiçälärebezne nurlandıra almau oyatınnan, tagın da ber yıl lampoçkalarıbız pıskıp kına bulsa da yana almıyça tordı. Ul vakıtlarda avılıbız kartaları:

— Üz patşabız bulsa, ällä kayçan kükkä öräkitä oçırtıp uynauçı tatar bulır idek inde,— dip, akrın-akrın söyläştergäli, kolakları älegä bik alay uk naçar işetmäü säbäple, äñgämädäşläre:

— Bulır-bulır, bezgä urın şul Ayda gına inde, monda — tarrak!— diyäräk östäp kuyalar ide.

Ellar ütep, dogaları kabul bulıp, üz patşabıznı saylap kuydık. Ul da, rähmät yaugırı, bezneñ öçen kaygırtıp, «ŞTG planı»n iğlan itte, yağni 2000 nçe yılga här yortka, yäşenä-kartına gaz kertergä, zäñgär yagulık barçabıznı cılıtırga, aşatırga tiyeş bulıp çıktı. Bu söyeneç belän küñelläre tulgan il halkı ul cännätneñ nindilegen küzallarga totındılar:

— Utın äzerläp aptırıysı tügel!— didelär beräülär.

— Gaznı ballon belän taşıp gacizlänmäbez, üz yulı belän genä kilep toraçak!— dide ikençelär.

— İrtännän kiçkä qadär kaynar koymak östäldä bulaçak!— dide malay-şalay.

— Bäleş!— didelär kızlar.

— Tiz genä bulır mikän?— dip, ışanıp uk citmädelär babaylar.

— Bez kürmäbez inde!— dide, küñellärenä Ahirät sagışı kergän äbilär.

Ä alarga ike meñençe yılda hiçşiksez bähet iñäçägen radio, televideniye, gäcit-curnal däğva häm väğdä itep tordı.

Kazan kalası bulıp, Kazan kalasınıñ da Mirnıy bistäsenä gaz digännäre barı tik galicänap «üzgärtep koru» zamanında, siksänençe yıllar ahırında gına kergän ide. Bu ğalämätneñ nikadär cäber-cäfalı buluın härkem üz başınnan kiçerde. Akçanı, ber — däülätkä iltep tüliseñ, sızımın, planın, tagın ällä nilären eşlätäseñ, annan soñ — tagın da masterına, brigadirına, eşçesenä, eretep yabıştıruçısına, totışıp toruçısına, kabul itüçesenä, kul kuyuçısına häm başkasına, ayırım-ayırım törep, şulkadär ük törtäseñ. Başkaça bulmıy. İşarä yasıylar, añlamasañ, adäm telenä küçerep, uçların suzıp sorıylar. Kanäğatländermi mömkin tügel. Tärtibe şulay kuyılgan. Ansız yaramıy. Ber ciñel maşinalık akçañ da, ägär bar ikän, sıyır-sarıgıñ da, mägärem ki yuk ikän, ul vakıtta avırrakka turı kilä inde, ülemtekkä dip cıygan akçalarıñ — hämmäse dä kerep kitä. Äle aların da azsınaçaklar. Aşagan sizenmi, turagan belä! Yarıy inde, Allahı riza bulsın, bändälärenä citmäsä dä citmi ikän ul akça digännäre!

— Söyen, gaz kerteläçäk, şul citmimeni? Bezneñ eş — dönya qadär! Sin genä tügel, bistädä tagın niçä meñ yort. Hämmäsenä dä kiräkbez!— dilär.

Anısı — hak. Barçabıznıñ da gaz kertelgän yortta yäşiselärebez kilä. Ämma könenä ber genä hucalıkka zäñgär yagulık torbaların totaştıralar ikän şul! Çirat zur, imeş! Yağni, bez — ille sigezençe. Tärtip sanı buylap kiläselär! Eşne maydan uk başlagannar. Kimendä kış urtasında gazlı bulaçak ikänbez, dilär. İrtäräk tä eşlärgä ışandıralar. Äytik, cäy urtasına...

Kış ütä. Birgän sarık-sıyırnıñ bäränläp häm bozaulap, aları üsep ölgererlek vakıt kiçä. Birelgän akça, aşatkan rizık, eçertkän arakı onıtıla. «ŞTG planı» bändäneñ cilegen genä tügel, canın suıra birä. Afärin prezidentnıñ tagın da afärinräk «zäñgär planı» tagın da zäñgärräk toyıla başlıy. Akrınlap böten dönya zäñgärlänergä totına. Kük yöze genä tügel, yaña şıtıp çıkkan ülännär dä, yafrak yargan agaçlar da, kürşe kilennäreneñ kara küzläre dä, hätta prezidentnıñ yaktı yılmaygan yöze dä häm böten dönyalık eçe dä. Tik menä zäñgär gaznıñ üze genä kürenmi.

— Buldıklı keşelär bar inde! Filüzälär kış buyı gaz yagıp çıktı. Munçalarına da kerttergännär!

Hatınnarı irlären şulay ili, irläre, hatınnarına üpkäläp, uramga çıgıp kitälär. Küñel yomşarsınga «ber yartı»nı audaralar, «ŞTG planı»n açulanalar.

— Kayan uylap çıgargannar şul gazlaştırunı? Moña qadär utınga rizalık itep, kümer yagıp yäşi idek läbasa! Väsväsä kılıp aptıratmagan bulsalar, ni-närsä inde!..

Min üzem dä bolarnıñ barısı aşa uzdım, bavırımnı kipterep eldergändäy ittelär. Häzer isemä töşersäm, «ŞTG planı»nıñ nikadär olı cäfalar tudırganın şunda uk küñelemdä yañartam da, küzlärem yäşlänä, könem sürelä. Şulay da, alga kitep bulsa äytim: «Gaz öygä kilep tora, monıñ qadär rähätlekne kayçan kürer idem äle!»— dip, prezidentıbıznıñ «ŞTG planı»na rähmät äytep, inde canımnı tınıçlandırırga aşıgam. Afärin, bezneñ padişahıbızga, dan bulsın!

Ä çınlıkta bütänçä bulırga da mömkin ide bit! Gazlaştıru dokumentların eşlätkäç, tiyeşle bäyäsen iltep tülägäç, çiratım kilep citkänçe köttersälär-köttersennär, ämma cilekkä ütmiçä genä zäñgär yagulıkka miçemne-plitämne totaştırıp kitsennär ide. Yuk, bezdä alay tügel. Töçkerek kenä türä dä uç tutırıp kayırıp akça alıp kalırga, hälälne dä rişvät belän härämläşterergä tırışa. Ällä ildäge zakonnarıbız döres tügel, ällä dönyalık şulay korılgan?

Tagın cäy başında uk här öygä taba uramnı iñlätep-bülgälätep çokırlar kazırga, kanaular suzarga kuştılar. Ütep-kiçep yörerlek bulmas häl yasattılar. Cäy uzdı. Köz citte. Bügen-irtägä dip yögertep, här tökergännärenä un bäyäsen cıyıp, ahrıl-ämer, torbalarnı kümdertep kuydılar. Anda da kesä töplek küpme akça ömet itülären belderep, bernindi yäşerep tä torusız, masterları da, brigadirları da iğlan kıldı. Eretep yabıştıruçılarına qadär ör-yaña, iñ soñgı model ciñel maşinalarda gına kilä, matur kiyemnären salıp, eşneken kiyä idelär. Alarnıñ töşkä qadär şulay mäş kilülären, çiratlap aşka alıp sıylatuların, könenä säğat yarım da eşläp aptıramauların kürep, üzemneñ dä dönya yözendä hiçkem tügellegemne añlıy häm toya başladım.

Öçençe kışka, şulay da, Allahınıñ rähmäte, yortıbızga gaz yalgandı. «ŞTG planı»n ütäügä öleş kertüem öçen kuanıp, iptäş prezidentıbızga çiksez zur rähmätle bulıp, bu cäfalardan kotıluıma söyenep aş ta uzdırdık, Korän dä ukıttık. Ämma zäñgär yagulıknıñ küpme totıluın sanap baruçı sçetçiknı kuydırmaganbız ikän şul. Gazı yalgangan bulgaç, monısın, imeş, bik tiz kuyalar, dilär.

Härber eşneñ üz tärtibe häm cayı barın kem belmi...

Kazannıñ şähär gaz tözeleşe oyışmasına yünäldem. Mondagı kabinetlar gına tügel, hätta koridorlar da zatlılık belän balkıp tora ide. Kirov uramı dip yörtelgän elekkege väsväsäle «Peçän bazarı» territoriyäsenä urnaşkan mäğrur binaga işek açıp kergändä ük yukka «yörmimme ikän ällä» diyäräk şiklänergä mäcbür bulasıñ. Äüväle bu oyışma ällä ni bay da tügel ide kebek.

Sözep kenä kertälär, türgä dä, başka katlarga da cibärmilär. Sakta toruçı vahterlar yanında gına ike keçkenä täräzäneñ bersendä garizañnı kaldırasıñ da, fälän könnärdän soñ gına kilep, alarnıñ taläbe buyınça küpme bäyä kuyılgan, şulkadär akçañnı poçta bülekçäse aşa isäp-hisap kenägälärenä küçeräseñ, kiräge bulırga mömkin sanalgan smetalarnı, sızımnarnı eşlätäseñ. Bik caylı. Äle haman da bu tärtiptä kalgannar.

Ämma mine sanga almadılar, demokratiyä zamanı dipter inde, tege ike keçkenä täräzäne borın töbemdä genä şapıldatıp yaptılar. Baş incenerlarınıñ üzenä şähsi kerergä kiräklegen äytep, turı yegerme dürtençe bülmägä cibärdelär. İkençe kat berençesennän tınıçrak ide.

Kürsätelgän işekne açsam, ber mölayım çibär tutaş karşı aldı. Ällä inde ocmahka kilep eläktemme dip kire çigendem. Berazdan kabat şakıp kerdem.

Hi, bik gadi ikän! Garizañnı kaldırasıñ da... İrtägä anı baş incenernıñ röhsäte belderelgän imzası belän kaytarıp alasıñ, üz kulıña tottıraçaklar. Ak yakama buılgan muyınçak-galstugımnı borgalap, tın yulına beraz buşlık birdem. Pincäk töymäläremne çiştem. Garizamnı bersüzsez alıp kaldılar, bik zurlap, ışandırıp söyläştelär. Cännätneñ huri kızı kebek kürengän särkätip tutaş barısın da üzeneñ iğtibarında totaçak häm avırıksınmıy eşläp biräçäk ikän.

Kuanıp kaytıp kittem.

Minem kebek olı sanga ireşä almagan gadi keşegä karata da gaz tözeleşe oyımasında yahşı mönäsäbät urnaşır dip kem uylagan? Menä ul demokratiyä häm kapitalizm närsälär eşlätä! Sotsializmda kanıbıznı gına eçkännär ikän! Ämerekännärne açulangan bula idek, imeş, negr-zänkilärne imep yatalar dip. Kommunistlar üzläreneñ halıknı borınnarınnan tartıp yörülären yäşerer öçen genä ğayepne imperialistlarga yüri audargannar tügelme? Häyersezlär!..

İkençe könne garizam belän bütän bülmägä ozattılar. Annan, imza salıp, sızımnarnı Svetlana Yuryevna isemle hanımnan alırga cibärdelär. Ä ul mine, ya Hoda, balkıp karşı aldı.

Berär olı däräcä iyäse keşe belän butıylarmı bolar? Niçek şuşılay äle bu?

Svetlana Yuryevna digännäre kalkulyator töymälärenä baskalıy da başladı, sanap ta çıgardı:

— Sezdän biş yöz rublya dä citmeş sigez sum!

Min hiçni añlıy almadım. Närsä inde bu biş yöz rublya dä citmeş sigez sum? Anı niçek añlarga?

— Bälki biş yöz citmeş sigez sum dip äytergä uylagansızdır?

— Äye, näq şulay!— dide Svetlana Yuryevna, sarı çäçlären artka kaytarıp, sılu gäüdäsen uynatıp alıp.— Biş yöz citmeş rublya dä sigez sum!

Min isä kesä yançıgımnı çıgardım. Sanap aldım. Andıy akçanı äle dä kesämä tıgıp kilgänmen!

— Anısın töp binada, kassaga kertep tülärsez! Ä monda — proyıktnı eşlägän öçen dip belegez, miña yegerme sum kaldırıgız!

— Niçek tiyeş, şulay bulsın!— didem. Svetlana Yuryevnaga «egerme»ne kaldırıp, biş yöz citmeş sigez sumnı kassaga ilttem. Minnän eş uzdı. Gaznı küpme faydalanuımnı sanap torırga sçetçiknı tiz arada kuyıp kitärlär dip ışandırdılar. Bik tä şat idem. Menä bit böyek kapitalizm, zatlı demokratiyä adäm balasınıñ qaderen niçek arttıra! Mondıy könnärne dä küräselärem bar ikän!

— Köt,— didelär, rähmät yaugırı. Atna-un kön eçendä kiläçäklär häm sçetçiknı totaştırıp ta kitäçäklär. Bernindi hafalanu, borçılıp yörü kiräkmi. Torba käkreşkälärenä dä, eşläyäçäk eşläre öçen dä tülädem. Akçanı algaç, ozakka suzmıylar inde alar. Bik yahşı. Bu inde, äyttem bit, sıtık kommunizm gına tügel, alga kitkän kapitalizm kuanıçı, cämäğat! Hiçber kaygırıp torası tügel. Kem tülägän — şul haklı, arttırıp biş bäyäsen dä almıylar. Här adımnarı isäplänelgän, sanalgan.

Ämma minem bu kuanularım berse dä urınlı bulıp çıkmadılar. Aprel uzdı, may citte. Äle kiçä genä ap-ak bulgan dönya erep yukka çıktı, bolınnar-agaçlar niçä kat külmäklären alıştırdı. Läysän yañgırlar ällä kayçan kilep, tufraknı küpertep uzdılar. Cılı koyaş kön dä mäydannar totıp, tabiğat nur eçendä rähätlek taptı. Bakçalar çäçäkkä kümeldelär. Hodaynıñ sayrar koşları güyäki cännättän cirgä töştelär, turgaylar cırına sandugaçlar kuşıldı. Taşıgan sular yarlarına kayttı. Yäşel ucım diñgezlär bulıp cildä tibrälä başladı. Cäy aylarınıñ iñ söykemlese iyüngä kerdek.

Ä sçetçik kuyarga tiyeşle gazçılar gına kürenmädelär. «Birgänneke — Birge tayda, algannıkı — Altayda!»— digändäy, aptıragaç, üzlären ezläp kittem. «Tehnik bülek» digännärenä kilep kerdem. Kayçandır kabaruı citep tä, inde şul sıyfatında katıp kalgan ber abzıy, çokınıp utırgan käğazlärennän kütärelep karamıyça gına:

— Alar kilgän, sez öyegezdä bulmagansız!— dip, küzgä cay gına töten cibärde.

— Ni söylisez?— didem, gacäplänüemne yäşerä almıyça.— Hiçkemneñ kilgäne yuk! Aldamagız!

Bu adäm kızara belmäde. Min genä, üzemneñ bolay kisken häm tögäl äytä aluımnan, yalgançınıñ arka çokırına basuımnan essele-suıklı bulıp kittem. Süzgä abzıynıñ kürşe östälendäge hanım kuşıldı. Monısı da ni söyläsä, şularnı döres dip uylauçı, keşe başın niçek teli şulay äyländerä aluçı ide.

— Sez Mastrenkonı kürdegezme soñ, Valentin İvanoviçnı?

— Nindi masternı?

Bolar ber-bersenä karaşıp kuydılar, köleşep aldılar. Hanım, käyefe şaktıy kütärelep, inde tämam yılmaep häm güyäki üz itep:

— Sez «Zorge – 31»gä bardıgız! Mastrenko Valentin İvanoviçnı tabıgız! Kileşenegez! Ul närsä disä, şul bulır!— dide.

— Zorge uramı 31 nçe yortmı?

— Äye-äye!— dip ozattılar. Min isä:

— Sez bit äytkän idegez, kilerlär, kuyarlar, kötegez digän idegez! Nigä aldan uk niçek tiyeşen beldermädegez?— dip, söylänä-söylänä çıgıp kitärgä mäcbür buldım.

Cäyneñ esse şähär havası tängä sagız bulıp sılandı. Ber kilgäç inde dip niyätlädem häm Svetlana Yuryevnaga da kerdem.

— Sçetçik kuyarga smeta-sızımnar eşlärgä itkän idegez, kürim äle, niçek buldı ikän?

— Kem bulasız?..— sarı hanımnıñ sarı karaşı baştan ayakkaça uzdı, arık gäüdäse belän papkalar yagına sıgıldı.— Kem disez äle?.. Ä, şulaymı! Menä planıgız!.. Yuk ikän, älegä äzer tügel!

— Niçek inde?

— Menä şulay!

— Sez bit äzerläp birerbez dip äytkän idegez. Akçasın tülädem. Kulıgızga yegerme sumnı da birdem...

Soñgısın nik äyttem, häzer söyläşep tä tormayaçak!

— Ul yegerme sumnı häzer akça dip, birdem dip äytep torası da tügel!

Açulandı, ämma ise dä kitmägän kıyafät çıgardı, bar, yörmä monda diyäräk işarä genä yasadı, işekkä çigengänemdä şulay da kararı artımnan kuıp tottı:

— Comga könne Mastrenko üze kilä. Kulına naryad belän bergä tottırıp cibärermen!

Bu süzlären işetü tämam söyenderde, ışanıçım arttı.

— Miña Zorge uramı 31 nçe yortka barırgamı soñ?

— Üzegezgä karagız!— dide hanım, ise dä kitmiçä.— Barsagız da yarıy, barmasagız da bula! Comga könne naryad belän plannı kulına tottıraçakmın, anısı öçen borçılmagız!

— Alaysa, kiläse atna başında kilep, sçetçik kuyaçaklar inde?

— Äye, näq şulay!

— Rähmät sezgä!

Min, söyenep, kaytırga çıktım. Esse koyaşnıñ yagımlı nurları irtännän su, yılga buyına çakıra, koyınırga äydi ide...

Kötkänneke — avır, kilgänneke — yırak, dilärme? Näq şulay buldı. Ber atna tügel, ikençese dä ütep kitte. Min tagın tege 24 nçe bülmäneñ işegen şakıdım.

— Kilerlär, kötegez, digän idegez!

— Kemne?

Añlatıp birdem. «Naryad» digännäre haman da papka tulıp yata ikän. Mastrenkonıñ uyına da, hisabına da kerep karamagandır inde.

— Bez bit sezgä, barıgız, söyläşegez, kileşegez, dip äyttek. Kaygırtıgız, artınnan yöregez!

— Yuk, kötärgä genä kuştıgız, atna başında kilep, sçetçik kuyıp kitärlär, öyegezdä bulıgız, didegez!

Minem süzläremä isläre dä kitmäde, tegese-monısı üzara karaştılar da köleşep kenä kuydılar. Aradan berse:

— Sezgä kiräk, bezgä tügel!— dide.

Garlänep çıgıp kittem häm «Zorge – 31»gä yul aldım. Şähärneñ ikençe poçmagında ide. Ezläp taptım. Sagızlı hava muyınnardan tir bulıp aktı, yök maşinalarınıñ tuzanı yözgä saz bulıp yagıldı. Min kilep kergändä ber törkem pensioner äbi-babaylar oçradılar, şundıy uk eş belän yöri idelär. Ber işektän çıgalar, ikençesenä barıp kerälär, annan tagın kire kürenälär. Zarları haman da ber:

— Yörmägez, közgäçä bulmas, dilär! Akçası da tülängän, bolardan gına tora!

Min işektäge yazudan «Valentin İvanoviç» digännären ukıdım häm anıñ kabul itü bülmäsenä dip uzdım. Ämma anda tagın ber işek ide. Anısına «Naçalnik» digän yazulı takta elengän. Şunı açmakçı idem, annan yarım şärälängän kızgılt kümäç tösle ber hanım kilep çıktı. Östemnän güyäki taptap kına uzdı da, közge aldına kilep tuktaldı, üzen köyäzlägän kaz tösle äle muyının suzıp, äle kulların kütärgäläp, kofta häm itäklären tartkalap tözätende, yasandı. Tagın da haraprak ällä kem kıyafätenä kerep ölgermäsen bu diyäräk, tege «Naçalnik» taktalı işekne açıp, eçke yakka uza bardım. Zur häm ozın östälneñ argı başında ber adäm kızarınıp-bürtenep, arakılı-arakısız şeşälär häm stakannar yanında utıra ide. Aşına kara tarakan bulıp töştem, ahrısı. Şulay da kulımnı suzıp isänläştem. Ul da kabul itte.

— Menä eştän soñ beraz yal itep alırga uyladık äle!— dide. Aynık ide üze, rähmät töşkere.

— Yarıy torgan eş!— digän buldım, süzemne ozınga suzmıyça.— Sçetçik kuydırtasım bar ide. Akçası da tülängän. Martta-apreldä ük! Häzer iyül citä. Haman kilä almıysız!

Min inde bıltırgı atnıñ bilen bıyıl sındırıp mataşkanımnı äytep tormadım.

— Şulay şul, eş küp, eş!— Valentin İvanoviçnıñ şuşı süzlären işetep, hälenä kermi dä yaramadı. Añladım. Şulay da üzemneken dä bögep ölgerdem. Ul ahırda: — Yarar, şuşı atnanıñ çärşämbesenä,— dide.— Ä yuk, comga, yuk-yuk, düşämbe, kiläse atnaga, kötegez!— dip, östälendäge kalendare sähifäsenä ere häreflär belän yazıp ta kuydı.— Onıtmas öçen! İrtägä brigadir häm masterga citkerermen!

Rähmätemne äytep, moña tämam ışanıp, aña olı eşlärendä komaçaulap yörüemä oyalıp, tiz genä çıgıp kitü cayın karadım. Ä şuşı Mastrenko yanında ul arada kayandır ikençe ber keşe päyda bulgan, östäle kırıyına uzarga ölgergän ide. Döres, äye, hezmättäşe ikän! Arakı büleşä başladılar.

İnde bu yulı da min kuanıp kaytıp kittem. Sçetçik şuşı könnärdä kuyılaçak ide. Ul hatın söyende, ul bala-çaga, kürşe-tirä, kart-korı. Hätta etebez Graf ta yomşak kına, yalagaylanıp kına örä başladı. Könnär yämländelär, yäşäve dä rähät kebek toyıla başladı. Böten dönya şatlık belän tulgan ide. Ämma ışandırılgan gazçılar kilmädelär. Bügen-irtägä kürenmäslärme dip kötä-kötä garık bulgaç, tagın da atna-un kön uzgaç, Mastrenko Valentin İvanoviç digän bädbähet, hayvannıñ işegen kaktım. Türenä uzdım:

— Ä min kötkän idem. Östäl yasatıp, aş-su äzerlätep,— didem. Ni öçen yörüemne isenä töşerdem. Mömkin qadärle mölayım bulırga tırıştım.

— Karbid betkän ide,— dide ul, yörmä äle başımnı katırıp digän sıman äytem.— Häzer kem ike yöz täñkägä sçetçik kuydıra inde?

— Niçek ike yöz genä bulsın? Menä, biş yöz dä fälän, kvitantsiyäne karıy alasız!— şunda portfelemnän käğazlär çıgarıp, aldına kiterep saldım. Ul mıgırdanıp kuydı. Beläm, bik beläm, rişvät taläp itüe. Ämma sizmämeşkä sabışam. Namusnı anı ber atlap kitsäñ, ikençesendä ük härämgä öyränep alasıñ.

Kızıp kitüem öçen gafu ütendem.

— Sez dä añlagız!— dide ul, küzläremä turı kararga telämiçä.— Yugarıdan, Şäymiyev şulay kuşa! Sçetçiklar kuyunı oktyabrgäçä tuktatıp torırga, di!

Bu süzeneñ döres buluına ışanasım kilmäde. Mastrenko — hohul yözle, yarım tatar, yarım urıs harakterlı, avır añlayışlı adäm şul. Ämma miña kötmägändä süz birde:

— Ä min sezgä sçetçiknı kuydırtam! Düşämbe kötegez!

Tagın söyenep kaytıp kittem. Könnärneñ esselege hätta çista ak külmäkne dä tängä yabıştıra, Kazan tuzanınıñ ise tamakka utıra ide. Yalga çıkkan keşemen, beräü bulsa, diñgezgä kitär ide. Minem işe fäqıyr adäm İdel buyına töşepme arka kızdırırga bulsa da vakıt tabar ide. Ämma äfändegezgä berse dä tätemäde. Väğdäläşkän düşämbe dä citep, ütep tä kitte. Min tagın Mastrenkonı kürergä, çirattagı yalganın tıñlarga yünäldem. Ämma işege bu yulı bikle ide. Anı yalda, Antaliyä komlıklarında aunarga kitep bardı, didelär. İke aysız kürenmäyäçäk ikän!

Kullarım asılınıp töşte. Närsä eşlärgä dä belmiçä, koridor buylap atladım. Bu vakıtta berärse nişläp yörüem belän kızıksınıp tuktatsa, ul ber ğayepsezne dä äyländerep cibäräse idem. Ämma mindä hiçkemneñ eşe bulmadı. Karıym — «Naçalnik urınbasarı Lukoyanov Aleksandr Dmitriyeviç» dip yazılgan işek açılıbrak tora. Anda ike keşe söyläşep utıralar.

Kerdem.

— Kem kiräk ide?— dilär.

Ä min äytäm:

— Valentin İvanoviç Mastrenko sçetçik kuyarbız dip äytkän ide, kilüçe-kuyuçı gazçılar bulmadı. Böten närsä dä äzer, divarlarga kiräkle tişeklären dä yasadık. Nigäder kürenmädelär.

— Niçek alay?— dimäsenme bu adäm, tämam borçulı kıyafättä käğazlären aktarıp.— Min ämer birgän idem bit! Kuydık, didelär.

— Bälki adresnı butagannardır?

— Kaysı äle?

— Melitopol uramı.

— Ä ulmı? İrtägä kötegez!

— Yüri genä äytmisezme?

— İke söyläşü yuk!— Lukoyanov adresımnı kayadır yazıp kuydı.— Şuşı «naryad»nı kullarına bügen ük tottıram. İrtägä kilerlär!

Min ışanmadım. Işanmıy kaya barasıñ:

— Yarar, kötep kararbız!— didem dä çıgıp kittem. Ämma mıgırdıy birdem: «Mondagılarnıñ ber süzenä dä ışanmıym inde min häzer!»

Avgust başınıñ esselege şähär uramnarındagı tuzanlı tonık gazonnarda çikertkälär biyette. Asfalt yullar kaynar taba bulıp tämam kızgannar, çatnıy uk başlagannar. Küktän tamçı da yañgır börtege tamarga uylamıy, bolıtnıñ äsäre dä yuk.

Mine öydägelär tagın da bu yulı mıskıllap karşı aldılar:

— Aldalap kaytardılarmı?

— Bigräk cebek inde sin, borınıñnan tartıp yörtälär!

— Buldıra almıysıñmı?

Bu mıskıllaularga tüzep toru mömkin tügel ide. Beräü bulsa, dönyasın urtalay kisär ide dä «dürt yagım kıybla» dip çıgıp ta kitär ide. Min isä sabır itärgä buldım. «Ehe-hehe!— dip uylap kuydım.— Duslar, ägär dä mondıy hällärne kürsälär, bozık küñelne yaktırtırga, kiskälängän cannı savıktırırga tırışır, yomşak süzlären kızganmıy yuatır idelär!»

Kön eş belän kaynaşıp ütte dä kitte. İkençe könne gazçılar kilerenä ışanıçım yuk ide. İrtännän şulay uk ike kulımda da eş buldı. Ämma karşıbızga ber olı maşina kilep tuktamasınmı!

— Kemgä monda sçetçik kuyası?

— Ul bezgä ide!

— Beläbez! Kürsät!

Egetlär süzlären korı tottılar, eşlären dä ozakka suzar kebek tügel idelär. Şartın turı kiterep äzerlängän barlık äyberlärne karadılar da:

— Monda sezneñ torba käkreşkäläre yuk ikän!— dip näticä çıgardılar.

— Nigä?— didem.— Akçasın tülägän idem, anda bäyäsen alıp kaldılar bugay!— Min alarnıñ tel töben añlamagan kebek ikelängändäy söylägäç, bu forsattan faydalanu yagın karadılar.

— Yuk, anısı kermägän!

— Alay ikän...— didem, tämam borçılıp.— Üzegez belän yukmı soñ? Hakın da tülär idem.

Ul käkreşkä alarda, tözelgän «smeta»sına kergäç häm akçası tülängäç, bar inde, anısı! İkelänep aptırıysı tügel!

— Yuk!— dide mıyıklısı. Kürenep tora, tatar yegete inde ul, ämma urısça sukalaganday äytä.

— Nişlärgä ikän? Bälki ezläp kararsız, ä?

— Belmim inde...— Süzgä ikençese, gäüdägä tazaragı kuşıldı.— Bälki bardır da...

«Ähä,— dip uyladım min,— bolar häyläli. Akçanı çumırıp sorarga mataşalar!»

— Küpme tora soñ ul? Bäyäsen äytäm!

Bu süzläremne işetkäç, küzlärenä, kullarına, yözlärenä can kerde. Gaz köyläüçe öç adäm, bersennän ikençese ostarak zat, üzara karaşıp aldılar.

— Bazarda unaltı täñkä!— dide tatar yözlese.

— Ä min oçsızgarak ta kürgän idem,— diyärgä turı kilde.— Sezneñ kibettä altıdan satalar.

— Yarar alaysa, şulay eşlärseñ!— didelär.

— Niçek?

— Alıp kayt, kilep kuyarbız!

— Nigä alay?

— Menä şulay!

Söyli belsäñ — süz, belmäsäñ — imgäk! Alar kitärgä cıyındılar. Bolay gına cibärergä yaramıy ide.

— Min bit yaz buyı, cäy buyı köttem. Yuk inde, yegetlär, kuyıgız da, akçasın tülärmen!

— Cämgısı yöz çaması bulır!— didelär gazçılar, oyalıp ta tormastan, küzgä turı karap.

— Yarar,— didem.— Birermen!

— Äydägez, yegetlär!

Şulay ämer birelde, alar eşkä dä kereştelär. Üzlärendä kiräkle barça detalläre dä bar ikän, käkreşkäse dä, başkası da... Yabıştırdılar, sçetçiknı kuydılar. Aşarga da kerep torası itmädelär. Yartı säğattä eşlären beterep, koralların cıyıştırdılar.

Yöz täñkämne tülädem. «Cälke ştuli!» Çäygä dä kabat däşep karadım. Ä alar:

— Rähmät yözennän närsä?— didelär.

Ber «yartı»nı çıgarıp tottırdım. Artıgınnan baş tarttılar. Eçem tulı kuanıç, küñeldä — gauga, akılım — häyran itüdä, zihenemne väsväsä baskan ide. Alar kitep bardılar, min, ozatıp, artlarınnan häyerle yullar teläp ozatıp kaldım. «ŞTG planı» halıknı şuşı räveşle söyenderüen dävam itte.

Cir şarında kontinentlar bar, illär! Alarnıñ härkaysında säyäsät, küz uñında torgan maksat alga sörelä häm şul illärneñ eçendä, olı bulsınnar, keçkenä, barıber, tulı kan belän ayırım imperiyälär yäşi. İl-köndä alarnıñ eşe yuk! Bu imperiyälärdä dä üz säyäsätläre, iqtisadi maksatları, kagıydäläre çäçäk ata, ayırım kanunnarı bar. Alarnı här ähele-eşçese belep tora häm şulay bulırga tiyeş dip kabul itä. İllär tarkalalar, prezidentları alışına, ul imperiyälärneñ isemnäre genä üzgärä. Berara tärtip kergän şikelle toyılsa da, ozak ta ütmi, kagıydäläre, maksatları, säyäsätläre — barçası da elekkege kısalarına kayta, çönki keşelärneñ üzara mönäsäbätläre haman da iskeçä kala birä. Sınalgan kagıydälär buınnan-buınga tapşırıla, tagın hikmätleräk itep yañartıla barıla. Böyek «ŞTG planı» da halıknı älegäçä söyenderä birä.

Sentyabr-oktyabr, 1999.

Click or select a word or words to search the definition