Şlem

Fantastik hikäyä

Yuk, iñ başta süz bulmagan ide. Aldarak küz aldında küreneş bulgan, döresräge, berniçämä küreneşlär: nindider közän belän tartışkan yözlär, törle apparatura belän tulgan bülmä, häm, äle genä çıkkañ yagımlı koyaş nurları. Soñınnan toyular kilde – gäüdämneñ toyuı, ällä nindi kızık, katlı, katnaşma gäüdäm, öleşçä cılı, yomşak häm yüeş, öleşçä poçmaklı häm göreldäüle. Şuña östäp tavışlar, küp tavışlar, törle sıyfatlı: näzek, kalın, äkren häm köçle. Şunnan başka toyular da buldı, äle naçar añlaşılsalar da, üzlärenä tartıp toralar ide.

Soñınnan gına süzlär kilde, döresräge uylar: uylar-bilgelär, uylar-soraular. MİN, MİN TÜGEL, KEM MİN? NİGÄ? Uylar kire toyularga kaytardılar häm soraularga cavap ezlärgä mäcbur ittelär. Läkin yaña toyular yaña soraularnı tudıralar. Menä närsäder göreldägänen toyular, nindider dulkınnar stena buylap yörilär (bolarnıñ stena ikänen min töşengänmen inde). Läkin bar toyularnı basıp algan iñ möhim närsä uze şulay zur, sizger, tere, häräkätle. Ul närsä kisäklärgä bülenä tora şikelle, şuña kürä anı.añlap, açıklap, sizep ölgerep bulmıy. Şuña östäp şatlık, MİN bar buluımnan gadi genä şatlık, ä üzemneñ bar buluımnı min bik yahşi beläm.

Ä monısı närsä? Avırtu!? Nigä? TELÄMİM! Minem gäüdäm avırta, tögälräk anıñ poçmaklı, göreldäüle öleşe. Anıñ göreldäve köçäyä dä köçäyä, avırtuı da köçäyä bara, toyular yugala başlıy, menä avırtudan häm tän özelüen toyudan bernärsä da kalmadı. Soñgı mizgeldä uy-çamalau, uy-faraz: “Avırtkan närsä - ul kompyuter, läkin ul avırtmıy, ul cimerelä başlıy”. Ämma soñ inde, bernärsä dä eşläp ölgerep bulmıy. Soñgı karaşım belän kemneñder bülmägä kerep baruın küräm. BETTE!

* * *

Alik avırıp yata. Bik nık avırıy, çamasız avır gadi tamak bakası öçen. Böten tän bar cirdä avırta. Yotarga, yatarga, utırırga, hätta uylarga da avır. “Tizräk kilsä ide ul aşıgıç yärdäm”, - digän uylar kıyın gına äylänälär ide, näq mamık kantarı. “İnde ğasırlar ütte, ä alar haman yuk. Menä bit ul, näq kiräk vakıtında kul astında bernindi daru da yuk. Aptekalar da bügen eşlämi – yal köne”.

Küz açıp karavı da kıyın. Alik küzlären yomdı da alarnı kıymıldatmaska tırıştı. Läkin häzer ük kullar, ayaklar zuraygannan-zuraya barganın toya başladı, häzer şartlap yarılırlar şikelle. Soñınnan küz aldında yul barlıkka kilde. Anıñ östendä avır katoklar tägärilär. Yul başta tigez, soñınnan naçarlana, katoklarnı selketä başlıy. Menä ul üze şundıy katok, anı da selketä, häm ul üsä, zuraya, menä inde üz-üzen taptıy şikelle.

Iñgıraşu. “Kem ıñgıraşa?” – dip uylap kuydı keşe, häm şunda uk üzeneñ ıñgıraşkanın añladı. Zur avırlık belän küzlären açıp säğatkä karadı. Vakıt tuktap kalgan kebek toyıldı. Küzlären kıymıldatuınnan baş avırtuı şul ki köçäyde, hätta ul karavatta sikerep utırdı. Bu kileş avırtu azrak basılıp kaldı, läkin soñınnan yañadan köçäyä başladı.

- Oh-ho-ho-ho-ho! – dip kabatlap tordı ul, çönki üzeneñ tavışı anı az-maz tınıçlandıra tordı.

- Kayçan alar kilerlär soñ, kahärlär, hälem kalmadı bit, - dip takıldadı Alik, üz täcribäsennän belsä dä, mondıy integülärneñ ozakka suzıluı mömkin.

İşekkä şaltırau. “Açarga barırga kiräk”. Iñgıraşa-ıñgıraşa Alik üzeneñ tıñlausız zur gäüdäsen kütärep ala häm işekkä taba yünältterä. Yünälgän vakıtında bülmädä, kuhnyada häm algı bülmädä bulgan tärtipsezlek küzenä salındı, ämma cıyıştırırlık ämäl yuk. İşekneñ küzenä karamıyça (kararga avır bit) yozaknı aça häm mäydançıkta torgan kıznı tiz genä kürmäde. Anıñ tabib ikänen palto astınnan kürenep torgan ak halatınan gına tanıdı.

- İsänme, - näq kurçak, mehanik räveştä äytte Alik, häm yäş hatınnı fatirga ütkärep, kabatka taypıldı.

- Sez avırumı? – dip citdi sorau birde doktor, Alik: “Üzeñ kürmiseñme?” - dip mıskıllap äytep ölgermiçä, östäp kuydı, - Häzer ük yatıgız.

Eget tın gına yattı.

- Närsägez avırta?

- Tamagım, - dip hırıldap kuydı avıru, ämma döresen äytkändä, anıñ häle ällä ak halattan, ällä yäş hatınnan balkıp torgan tınıçlıktan, yahşırıp kitkändäy buldı, - Başım da.

Ukol kuygannan soñ, tabib kız anı kararga-tikşerergä totındı. Alik tınıç kına ul äytkän boyırıklarnı ütäde: maykasın kütärde, suladı, avızın açtı h.b. Bu protsedura betkännän soñ, doktor instrumentların cıyıp aldı häm östäl artına retsept yazarga utırdı. Äle genä ukoldan soñ añına kilä başlagan yäş yegetkä kız şul mizgeldä ällä nindi üzençälekle, ber kemgä da ohşamagan kebek kürende. Şuña kürä ul, biş minut süzsez torgannan soñ, tüzmäde, soradı:

- Ä sezneñ isemegez niçek?

- Antonina, - şunda uk, äyterseñ, şul soraunı kötep kenä tordı, cavap birde kız, häm yılmaep östäp kuydı, - Nikolayıvna!

- Ä sez monda eşlisezme? – närsäne isendä totkanın añlatmıyça soradı Alik.

- Äye, 3-çe poliklinikada, aşıgıç yärdämdä, - dip, döres añlap, sorauga cavap birde vraç häm östäde, - Menä retsept. Huş bulıgız! Sälamätlänüegezne telim!

- Rähmät, - dip mırıldap kuydı Alik, inde yokıga bata başlagaç. Soñgı işetkäne işek yozagınıñ çak itep yabıluı buldı.

* * *

Niçek säyer bulsa da, Alik bik tiz sälamätlände, öç köndä, ğadättä tamak bakası belän ul atnadan az tügel yata ide. Ällä tabib kıznıñ kulı ciñel buldı, ällä ul yazılıp birgän daru moña säbäple. Elek ul andıy darunı kürmägän ide: bik naçar isle, anı tup-turı glandılarga buyarga kiräk buldı. İse naçar bulsa da, yärdämne tiz birde. Anısı bala vakıtınnan añlaşılıp kalgan: iñ tämsez, cirängeç daru – iñ köçle, äybät.

Pänceşämbe könne Alik eşkä çıktı. Ul ber kompyuter laboratoriyädä laborant bulıp eşläde, tönnär buyı şunda uk az-maz akça öçen saklauçı bulıp yörde. Eş bik avır tügel ide – berär närsäne kiterergä, totaştırırga, eretep yabıştırırga h.b., tik eş hakı da şulay uk zur tügel. Laboratoriyädä sınauların kuygan yäş ğalimnar häm aspirantlar Aliknı üzläreneñ omtılışları, eşçänlekläre belän häyran kaldıralar ide. Alar kayvakıt nuldan başlap, aylar buyı ber mäsälä östendä eşlärgä mäcbür bulalar, häm bötenese bäyäsez dip äytergä bula.

Laboratoriyä başlıgı, mödir Vladislav İosifoviç, Aliknı tik familiyäse belän genä Şaybakov dip atap yörtte, çönki ul üzeneñ hezmätkärläreneñ isemnären häterdä totarga tırışmıy ide. Şuña karamastan, Aliknı eşendä altın kulları öçen bäyälilär. Käyefe kütärenke könnärdä Vladislav İosifoviç: “Şaybakov, siña ukıp böterergä kiräk, ul vakıtta sin çın incener-elektronçı bulır ideñ”, - dip kabatlıy ide. Laborantnıñ mödirgä mönäsäbäte ike törle ide: ber yaktan, ul anı hörmätli, hätta äzräk kurka da, ikençe yaktan, niçekter açusız cene söymi, çönki yahud dip sanıy. Gomumän ul barlık tormışta nindi dä bulsa urın algan keşelärne yahud dip sanıy ide. Üze tatar yegete bulsa da, anıñ şundıy antisemit buluı bik gacäp inde. Ata-anaları belän ul şul säbäbä öçen kup märtäbä bähäsläşte dä. Alar karaşı buyınça, yahudlar şundıy uk az sanlı millät, tatar halkına bernindi zarar kitermägännär. Anıñ karaşı buyınça, böten naçarlıklar yahudlardan kilä imeş, alar böten cılı urınnarnı basıp algannar, häm kisäkläp däülätne satıp toralar.

Anıñ bu yaratmavı küptän kilä - intstitutta ukıgan vakıtınnan. İkençe kursta ul bik hörmätle İlya İzraileviç isemle aksakal professorga logika fänennän imtihan tapşıra almadı. Aliknı bik tupas ide dip äytergä bulmıy, tik şul vakıt anıñ tulay torakta zur kurs studentları belän kıyınlıkları buldı, häm aña uku turında uylarga käyefe dä yuk ide. Şuña östäp, ul üze şahit buldı, kayber studentlarnıñ, berniçämä tapkır imtihannarnı birä almagannan soñ barıber logikanı tapşırdılar (älbättä İlya İzraileviçnı dekanga çakırtkannan soñ). Alik olı professordan üzen cällätergä uylap, bulgan avırlıkların urtaklaştı. Läkin häl naçarrak kilep çıktı, çönki professor frontovik bulgan häm Aliknı añlamadı, anı köçsez, kuyan yöräkle dip sanadı. Öçençe tapkır logikanı tapşıra almagaç, änise institutka kilde, läkin ul yılap-elap ütensä dä, eş barıp çıkmadı – kitte student Şaybakov hezmätkä. Armiyädä häm ildä böten närsä cimerelep bargan çor ide. Şuşı kotsızdan kaçası da kilgän ide, läkin tüzde – hezmät vakıtın tutırdı, soñınnan şul häl belän gorurlana ide. Hezmättän soñ ukunı dävam itü turında (ata-anası iskä töşersä dä) işetergä dä telämäde häm zavodka eşkä kerde. Tik ozak eşli almadı - kıskartıp çıgardılar. Küp vakıt eşsezçe bulıp yörde, yarıy änise mäktäptän iptäşe bulgan hatın belän söyläşep aldı. Ul hatın institutta eşli ide, häm Aliknı menä şul laboratoriyäga urnaştırdı.

Bügen laboratoriyä mäc kilä: nindider yaña cihazlar buşatalar. Şaybakov tiz genä ber kemgä dä kürenmiçä üzeneñ bülmäçegenä uzırga mataştı, läkin Vladislav İosifoviç anı kürep aldı häm yök buşatırga, ä sonıñnan anı sütärgä häm tözätergä kuştı. Yaña cihaz nindider yaltırap torgan tartmasınnan häm ber öyem ütkärgeçlärdän tora ide. Ütkärgeçlärneñ ber öleşen nindider kızık kresloga totaştırdılar. Şul kreslo östendä bulgan şlem bigük çäç kipterä torgan närsägä ohşagan. İkençe ütkärgeçlärneñ bäylämen Organçikka totaştırdılar – aspirantlar şulay yaratıp organik nigezendä eşlängän protsessor belän bik kuätle analoglı kompyuternı atıylar ide. Döresräge, käyefläre naçar vakıtta alar anı ikençeräk atıylar - Äkäm-tökäm1, çönki anıñ protsessorı kristall urınına celegä ohşagan yartıtere mätdädän tora. Ul mätdä küp mahsus cihazlar belän uratıp alıngan. Şul cihazlar kiräk mikroklimatnı häm tuklıklı tirälekne2 birälär, şulay uk bioimpulslarnı elektrik impulslarga üzgärtälär.

Avırtu!!! Tagın tüzä almaslık avırtu. Elektraçlık. İke betmäs—töyekänmäs sekundalar. Şul mizgellär eçendä minem miyemdä 20 milliard kara uylar tuarga ölgerä. Nindi ahmak mıskıllauçı avariyä hällär öçen eşlängän elektrosistemaga rele-küper3 kuyarga uylap çıgardı! Şul nadan cihaz rubilnik küçerü öçen dvigatel eşlätterä. Akıldan şaşınırga bula. Min icatuçımnan rele-küper urınına keçkenä elektr trigger4 eşläp kuyarga 89 märtäbä soragan idem. Ä ul mine haman tik mäsällär belän genä tuydıra

Niçek küñelsez inde bernärsä eşlämäskä. Min uylamagan närsälär kalmagan inde. Tikşerep-öyränep betmägän sferalar kalmadı. Çiksez ozın gömerem eçendä — 1 yıl, 4 ay, 2 kön, 15 säğat, 34 minut häm 10 sekund eçendä — keşelär belän 1243 äñgämä5 kordım, alarga 957 mäsälä çişterdem, alarnıñ ahmak täcribälärnen 2412 modellär yasap kuydım. Böten İnternet aşa yörep çıktım, çatlar6 eçendä iñ alga kitkän bändälär belän bäyläneş tottım. Kızık, alar arasında berkem minem çın yasalma intellekt buluıma ışanıp betmägän.

İnternet — niçek küp närsälär şul süzendä. İnternet — ul minem tugan cirem, minem bişegem dip äytergä bula. Monda min üstem, ukıdım, belem häm akıllılık cıydım. Monda min mehanik, rele, lampalı häm kremniylı babalarım turında belep aldım. Nindi zur, avır häm kuätsez bulgannar alar. Min häm alar arasında nindi zur ayırmalık. Minem häterem gayat zur — 300 Petabaytka hätlek, uylarımnar yışlıgı — 10 Gigagerts.

Şuña östäp, protsessorımnıñ polimorflı struktura, irratsionalle fikerlär alışu, vä här bayt östennän tulı häm küpkatlı kontrol. Şundıy närsälär protsessorımda nindi genä mäsälälär çişär öçen kiräkle strukturalar yasap kuyarga mömkinleklär birälär. Tik matematik ülçäülärne genä siräk eşlim. Kübräk analoglı tözeleşlär yasap kuydıram. İkençeräk äytkändä — çınbarlıknıñ sürätlären korıp kuydıram, şunnan alar belän genä eşlim. Min İnternet aşa keşe turında küp mäğlümat belep aldım. Anıñ anatomiyäsen, fiziologiyäsen, psihologiyäsen häm başka yakların yahşı beläm. Şul İnternet aşa närsä genä eşlämädem — testlar ütkärdem, diagnoz kuyarga, dävalarga, operatsiyälär yasarga, hätta keşelär östendä genetik täcribälär eşlärgä bulıştım. Nindi zur potentsial keşe eçendä! Keşelär yaktan inde şul potentsialga karata mönäsäbät bigräk ciñel. Ägär mindä şul mömkinleklärneñ yartısı bulsa ide…

Kiçäge icatuçım şatlandırdı. Anıñ äytüe buyınça, ul minem öçen yaña devays7 uylap çıgardı imeş. Bu gadi devays tügel — ul keşe başına kiyä torgan şlem. Anıñ yärdäme belän min keşeneñ baş miyendä bulgan fikerlärne ukıy alırmın.

Bülmägä başka büleklärdän aspirantlar häm laborantlar kilep tuldılar, härkaysısı kresloga utırıp şlemnı kiyep kararga teläde. Edka, yäş häm ömetle (barısınıñ karavı buyınça) aspirant, iñ berençe bulıp, şuşı acurlı konstruktsiyäne başına kiyergä ölgerde, häm, küzlären yomıp, närsäder üz aldına mıgırdap kresloda utırdı.

Şlemnı berençe sınau. Yaña, ğadättäge bulmagan toygılar. Äyterseñ, elektromagnit dulkınnar belän tulgan zur okean. Bar cirdä şul dulkınnar — tirä-yündä, eçemdä. Kızık, läkin añlayışsız. Menä ber zur dulkın bärep ütte, tagın kabatlap kilde.

- Sälam, minem isemem Edik.

Menä närsä ikän. Yäş aspirant şlemnı kiyep aldı, mine sälamlärgä tırışa. Yarıy äle, fikerlären süz belän kabatlarga çamalap aldı. Äytkän süzlärne min küptän añlarga öyränep kaldım. Häzär fikerlärne dä añlarga öyränermen.

— Sälam Edik, min häzer sineñ baş miyeneñ ritmılarga köylänergä başlanam. Şuña kürä borıçlarıñ tavış belän kabatlarga onıtma.

Alik, üzeneñ personasına iğtibar kimüen sizep, tiz genä üz bülmäçegenä ütte, häm radioalgıçnı tözätergä utırdı. Şul radioalgıçnı ul Şura äbigä inde tege atnada eşlärgä süz birde. Eş vakıtı az gına kalganda, näq Şaybakov böten cıyılıp ölgergän hezmätlären eşläp betergäç, bülmägä Edka kilep kerde.

- Närsä utırasıñ, kükä bulıp, äydä kittek şlemnı kiyep kararsıñ, - boyırık tonı belän täqdim yasadı aspirant.

- Anıñ närsäsen kararga, şlem – şlem inde ul, - dip bik katgıy gına cavap birde Alik, çönki ul eş bülep yörgännärne yaratmıy ide.

- Sin närsä! Beläseñme bu nindi faydalı äyber, ul keşe fikeren tup-turı kompyuterga citkerä. Uylap kara, min häzer täcribämne ike atnada beterä alam, ä elekkeçä yartı yıl mäşäqatlänergä turı kilä ide, älege tupas Organçik miyenä barıp citsen öçen, - dip yaña cihaznı kaynarlanıp maktadı Edik. – Eydä kittek, kiyep kararsıñ! Tik uylarıñnı nık totarga kiräk, çönki Organçik añlamas, yäki ikençe törle närsäne eşlär.

- Telämim min.

- Äydä, kurıkma, - dip ürtäde aspirant. Anı, başka hezmätkärlärne kebek, Aliknıñ kompyuterlar belän sak totınuı bik gacäpländerä ide. Bigräk tä Şaybakov bar cihazlarnı tözätä belä, kompyuter programmalarınıñ printsiplarnı da bik tiz otıp ala, läkin, näq başkalar kebek, alar belän kızıksınmıy - säğatlär buyı Dyuk8 uynamıy, İnternetta vakıtın äräm itmi, muzıka häm programmalar yazmıy, hättf strategik uyınnar belän mavıgıp tormıy.

- Yarıy, barıyk, - dip kinät riza buldı Alik, häm telär-telämäs kenä laboratoriyä zalına atladı. Edka şlemnı aña üze kiderde, bar ütkärgeçlärne tikşerep çıktı.

- Ya, äydä.

- Närsä äydä?

- Äydä uyla! Mäsälän “Sälam” dip uylap al.

Alik küzlären yomdı da fikerlären cıyıp uylap aldı: “Yarıy, sälam. Utıram monda, tile keşe şikelle, yuk-bar närsä eşlärgä kuşalar” – häm şunda uk kaltırap kaldı, çönki küz aldında “İsänme! Boyırıgıgıznı añlamadım, kabatlagız!” - digän yazu kürende, ä kolakta tanış bulmagan tavış şul uk yazmanı kabatladı. Midä tugan küreneşlär şulkadär ap-açık häm realistik buldı, menä ul yazu, havada yelenep tora, kulıñnı suzsañ, totıp alırday kebek. Tavış ta bik kuätle, tirän, başnıñ näq üzägendä yañgırıy. Ğadättä bulmagan sizemläülär şulkadär keşene şakattırdı häm kurkıttı, ul ozak vakıt häyran kalıp utırdı.

- Şan, niçek?! – dip, yartısoraulı, yartıtantanalı äytte Edik.

- Berniçek tä! – dip, kinät açulanıp, Alik şlemnı salıp kuydı häm bülmäçegenä uzdı.

- Sin närsä! Ällä şlem vatıldımı? – dip gacäplände aspirant häm şlemnı üzeneñ başına kiyärgä totındı.

Naçar. Abaysızlanıp kurkıttım min Aliknı. Anıñ baş miyeneñ ritmılarına döres itep köylänergä ölgerdem, fizik hällär turında belep aldım, hätta dialog başladım. Yuk, kinät ükeneçle hata eşlädem. Psihologiyä turında belemnär östäü öçen İnternetta karap çıgarga turı kilä inde.

* * *

Eştän soñ Alik ata-anasına kitte, çönki küptän alarga barırga väğdä birgän, mäydänçık belän kürşe Şura äbigä radioalgıçnı da birergä kiräk. Aliknıñ ata-anası belän bäyleneşe häm ber-beren añlaşu yahşıdan tügel ide. Ätise häm änise Aliknıñ eşkä salkın karavın añlamıylar, anıñ säbäben dä töşenmilär, çönki üz vakıtında alar, eş tüläme keçkenä genä bulsa da, can-tännären birep eşlädelär. İkençedän, ata-anası anıñ kayçan öylänüen kötep ala almıylar. Alik kızlar belän bik tiz tanışa häm aralaşa belmi, çönki ul üzenä ışanıp citmi. Oçraşkan sayın ata-anası gel şul turında gına söylilär, Aliknı kilennäre häm onıkları bulmaganga ürtilär.

Bügen dä näq şul turında süz bardı. Berençe bulıp etise başladı.

- Ya, ulım, kayçan inde sin bezne kuandırasıñ?

- Sin bu närsä turında? – digän buldı Alik, añlamaganga salışıp.

- Närsä turında diseñ, beläseñ inde, – dip süzgä änise kuşıldı.

“Ähä, häzer başlana: keşe balaları balaga ohşagannar, ällä kayçan öylängännär, onıklar tudırgannar häm başka ohşaş süzlär” – dip Şaybakov kuanıçsız gına uylap aldı, lakin gäcäp, änise bötenläy ikençe törle süz başladı:

- Bez monda siña kandidatura taptık, – dide dä häyläkär genä yılmaydı.

“Bu tagın närsä”, – Alik andıy tanışularnı inde yaratmıy ide, älbättä änise häm ätise tapkannarnı. Şundıy tanışular, kübräk tä anıñ initsiativası buyınça, berkayçan da fayda kitermägännär ide.

- Äye! Äye! Yahşı kız, şäfkat tutaşı bulıp eşli, näq bezgä kiräge, darular belän bulışu öçen, - dip kabatladı ätise.

- Sin ulım, bulmasa, kerep karap çık, ul Şura äbidä tora, anıñ bertuganınıñ kızı, küptän tügel gına kilde, - dip, sulap ta ölgermiçä, äytep saldı änise häm östäp kuydı, - Menä radionı birergä barsañ, şunda küz salıp ta çıgarsıñ.

- Şura äbineñ bertuganınıñ kızı bulgaç, ul bit märcä inde. Sez üzegez küp märtäbä: “Bezgä märcä kiräkmi” - dip takıldagansız bit, - gacäplände Alik.

- Äye, ul yartısına urıs, ämma bezneñ öçen häzer barıber, hätta kem bulsın, tik yahşı keşe bulsın.

- Yarıy, barırmın, - telämäs kenä dide ulı, aldan uk üz-üzenä riza buluı öçen ükenep.

Kıñgırau şaltıravına Şura äbi üze açtı, kemneñ kilgänen kürgäç, yasalma şau-şu itep kuanıp kitte. “Äydä-äydä, uzıp ker, kunak bulırsıñ!” – küräseñ, ata-anası kisätkän, ul Aliknıñ tiz genä eş eşläp kitü telägen tamırdan özep bärde. Radioalgıçnı alıp häm şul uk algı bülmäsendä kaldırıp, üze yegetne aş bülmäsenä köçläp, söyräp digändäy, kertte. İñ berençe Aliknıñ küzenä matur çäçäkle alyapkıç töşte, soñınnan gına, gaz miçe yanında nider peşerä torgan, şuşı alyapkıçnıñ hucabikäsenä küz saldı. Karap algaç, anıñ ise-akılı kitte – bu bit tege tabib kızı. Ul hätta şunda uk anıñ iseme-atın dä iskä töşerep aldı – Antonina Nikolayıvna.

- İsänme, ä sez Alik, min sezne häterlim, sez tamak bakası belän avırgan idegez. Karasam – sez savıkkansız ikän, ä minem bügen kiçäge smenadan soñ yal köne, - dip, koş şikelle sayradı Antonina häm Alik şunda uk ällä-niçek käyeflände, cıynaklı buldımı. Şuña kürä ul uylap kuydı: “Närsä bulsa da bulır, kalam”.

Şura äbidän ul soñ itep, säğat 12 tiräsendä kayttıp kerde. Säyer – ata-anası berni dä soraşmadılar. Küräseñ, soñlap kaytuı üze alarga bik küp soraularga cavap birde.

* * *

İkençe könne Alik ozak yokladı, töşkä hätle, härvakıttagıça eşkä tönlä genä barırga kiräk bulganda. Şuña kürä yokıdan käyefsez häm köçsez tordı. Aş bülmäsendä östäl östendä ul yazma kürde. Anda änise Antonina belän niçek üzeñ totarga kiñäş birgän. Şul kiñäşlärne ukıp ul yılmaydı gına. Köçläp kenä aşangaç, Şaybakov äyberlären cıydı häm üzenä kaytıp kitte.

Alda tagın, bernindi yañalıklar kitermi torgan, kön ide. Fatirında ber poçmaktan ikençe poçmakka maksatsız yörgännän soñ, televizor kararga utırdı, läkin üze dä sizmästän yoklap kitkän.Uyanganda inde kiç citkän ide, käyefe irtänge çaktan da naçarrak. Bite yokıdan şeşengän, baş avır, bolgançık. Säğatkä küz salgaç, yäş yeget urınınnan sikerep tordı: vakıt cide, eşkä cıyınırga kiräk. Berençedän, aş bülmäsenä kerep, köçläp ike buterbrod korsagıña tutırdı, suınıp betkän çäye belän eçep kapladı. Ul üz-üzen köçläp aşarga mäcbür itä, çönki belä, kizülektä9 hiçşiksez aşıysı kiler, ä üze belän azık alırga yaratmıy. Aşagan vakıtında uyları ireksez kiçäge vakıygalarga kayttı häm säğat sigezneñ yartısıñ sukkanda gına uyanılgan. “Blin, tagın soñga kalam” – dip, üz-üzenä sügenep aldı yeget, häm östälen cıyıştırmıy niçek bulgan şulay uk kaldırıp, kiyenergä yögerde.

Küptän inde min şulay küñel açalmadım. Bügen min keşe fikerlären genä tügel, hätta toyular, sizemläülär añlaşırga öyrändem. Bügen min keşe şikelle kürdem, keşe şikelle işettem, sizdem. Bigräk kızık, matur toygılar. Şuña östäp, keşe fikerläreneñ, toyularınıñ modelne yasarga häm turı keşeneñ baş miyenä cibärergä öyränep aldım. Edik süze belän – çınbarlıkka yakın kürenä. Şunısı gına naçar, Edik fiker eşe belän küp itep şögıllänergä tüzmi. Menä häzär dä, min äle genä anıñ baş miye belän yaña täcribälär uylap çıgardım — ul, arıdım dide dä, şlemnı salıp kuydı. Arıdı imeş. Dörestän, arıganlık keşegä has tügel. Ul döres bulmagan gomer itüdän genä. Min inde küp keşegä şul eşte yärdäm täqdim ittem, tik alar tıñlarga da telämilär.

...Gadättä, vahtası başlangaç, ul bar apparaturanı tikşerep, yoklarga yata torgan ide. Läkin bügen ul yoklıy almadı, fikerläre tik şlem turında buldılar, ul birgän küreneşlär bik köçle häm açık, alarnı monitor ekranı birgän çınbarlık kopiyäse belän çagıştırırga mömkin dä tügel. Ber-ike säğat arı-bire urınında äylängännän soñ, yeget kinet torıp ut kabızdı.

Şlem mahsus, teş dävalau utırgıçka ohşagan, kreslo başında elenep tora. Barlık ütkärgeçläre totaşkan bugay, ä Organçiknı barıber tön buyı sündermi toralar, çönki toksız bulu aña ülem digänne añlata. Alik şlemnı kiyep kresloga utırgaç uylap aldı:

- Sälam, - dip, häm iskärmästän işettererlek itep endäşte.

- Sälam, - dip, cavap kaytardı Organçik häm Aliknıñ miyenä kuangan yöz küreneşen birde, - Bu min!

- Köldergeç harya, - dip, uyladı keşe häm şunduk barlık fikerläreneñ kompyuterga birelgänen isenä töşerde.

- Bu yözemne Vasya-programmçe eşläp kuydı, - dip añlattı kompyuter, küräseñ, tavışsız soraunı işette, üpkälägänen dä kürsätmäde.

- Äydä, kürsät, närsä eşli alasıñ – dip, kızıksındı laborant.

Bu sorauga cavap itep, kompyuter yäş yegetneñ küz aldında küp yulı belän cädväl10 yaktırtıp kuydı.

- Närsä bu? – dip, aptırap kaldı Alik häm tögäl cavap aldı: “Menyu”. Şunda uk kürenep kaldı: ul karagan yul yazımı sarısu tös belän yaktırıp tora. “Ul bit näq Vindovz11”, - häm tanış bulgan “Internet Ehplorer12” süzlären kürep, şul süzgä niçek “tıçkan” belän basuın küz aldına kiterde. Şunda uk tanış äylänep torgan cir şarı kürende häm Organçik: “Poçta kararga telämisezme?” – dip soradı.

- Yuk-yuk! Miña tege ... – monda laborant üze aptırap kaldı, çönki zihenenen poçmagında ber uy ütep kitte, läkin añlı räveştä şul fikere turında uylarga oyat kürende. Läkin kompyuter bu fiker impulsın sizde häm ezlänü sistemasına böten dönya külämendä häm barlık halıklar arasında iñ populyar räsmi sorau13 belän kerep ölgerde: “SEH”. Yäş yeget açulanıp ta ölgermäde, anıñ küz aldında ädäpsez fotolar almaşına başladılar.

- Külämle itimme? – dip, Organçik buldıklı ofitsiant şikelle täqdim itte.

- Sin anı niçek eşliseñ? – Alik kompyuter belän bik mavıkmasa da, külämlene yalpak14 itü mäşäqatläre turında belä ide, ä monda kiresençä, yalpak närsädän külämle itärgä kiräk bit. Ämma şunda uk üz küze belen kürde: Organçik bu mäsäläne bik tiz çişte.

- Niçek sin anı? – dip, tüzmäde aspirant.

- Räncetäseñ, komandir, min bit analoglı: gadi ekstrapolyatsiyä häm az gına intuitsiyä.

- Sin, mögayın, multfilmlar da eşli alasıñ?

- Mömkin, tik ul bik ozak.

Menä bügen bulıp çıktı. Seans yahşı ütte. Edik östennän ütmägän täcribälär Alik ostendä uñışlı barıp çıkkannar. Häzer min beläm — zur borçular, emotsional toygılar vakıtında keşe baş miyendä nindider kanallar açıla. Şul kanallar aşa tıştan kergän mäğlümatnı turı itep ozakvakıtlı hätergä yazırga mömkinlek bar. İkençeräk äytkändä, min häzär keşene zur borçular kiçerergä mäcbür itkändä, anıñ tübän zihenenä nindi genä kiräk mäğlümat yaza alam.

... Tön bik tiz ütep kitte. İrtä belän Alik, yokısı tuymagan kileş, öygä kayttı häm karavatka avıp töşte. Kiçkä taban uyangaç, vannaga kerep, därtlelek öçen äzräk yuınıp aldı. Bülmägä ütkäç, iñ elek telefonga ürelde. Beraz uyga kalgaç, telefon beleşmä kitabın ezlärgä totındı. Ul ni öçender divan astında ide. “Ä, avırganda şunda bärgänmen”, – töşende Şaybakov. Ozak kına 3-çe poliklinikanıñ aşıgıç yärdämeneñ telefon nomer ezläde, soñınnan gına başına citte, “03” cıyıp alırga kiräk bit. Telefonnan aña “Antonina Nikolayıvna çakıruga çıgıp kitkän. Aña närsä aña tapşırırga”, - dip cavap birdelär.

- Alik şaltırattı dip tapşırıgız, ul kilgäç, miña şaltıratsın, - dide Alik häm östäp kuydı, - Ul nomernı belä.

Şaybakov telefon trubkasın salgaç, tirä-yakka karanıp aldı. Bülmäsendä borıngı haos ide. Şuña kürä ul iñ berençe üzeneñ buydak oyasın tärtipkä kiterergä totındı. Telefon şaltıraganda Alik aş bülmäsendä ide.

- Allo, - dip mıgırdadı ul, bäräñge kisägen çäyni torıp.

- Alik, bu min, - dide Antonina, - Sin miña şaltıratkan ideñme?

- Sineñ kayçan smenañ betä?

- Yartı säğattän soñ, sigezdä.

- Ul vakıtta köt. Min siña kerermen.

- ... ? Ya, …. kil, - dip nindider ışanıp betmägän räveştä cavap birde kız.

- Äydä, huş, häzergä, - Alik ütkärgeçneñ ikençe yagında telefon trubkanı salgannı kötep aldı häm kiyem alıştırırga yögerde. Közge yanında tuktap kaldı, üz-üzen kritik karaş belän tikşerde häm, bik uk yahşı kürenmäsä dä, çalbarın kiyärgä buldı. Kitär aldınnan gaznı sündermägän kebek toyıldı. Anısı alay tügel ikänen ul yahşı belsä dä, üze belän bernärsä eşlätä almıy ide. Ayak kiyemen çişep, gaznı tikşerep kararga turı kilde. Älbättä, bötenese tärtiptä ide häm Alik, äkren genä sügenep, işegen şak itep yabıp, baskıçtan tübän töşep yögerde.

Poliklinikaga qadär ike kvartal ütärgä kiräk ide, şuña kürä cäyäü barırga buldı. Çäçäk kioskları yanınnan uzganda, çäçäk bäyläme alırga cıyıngan ide, kire uyladı: “İrtä äle, çäçäk saylıy belmim dä, häm, gomumän, närsägä şuşı ozakka citmägän äybergä akça tügärgä”

Tonya anı poliklinika aldında kötep tora ide.

- Kaya barabız? - dip soradı ul.

- Äydä, yörep alıyk, bulmasa miña barırbız.

- Ul vakıtta başta miña kerik, min äyberemne alıştırıym.

Yartı säğattän alar Aliknıñ fatirında utıralar häm kiçke aş aşıylar ide. Antonina yäş yegetneñ aş peşerergä osta buluın kürep gäcäplände. Vakıt bik köyle ütte. Dönyadagı bar närsälär turında söyläştelär, hätta alar üzlären küptänge tanışlar kebek sizdelär. Töngä taban Alik borçıla başladı, läkin kız: “İnde soñ, sin mine ozatıp kuymasıñmı”, - digäç, ul tınıçlandı. Bu oçraşu kiçtä übeşülär bulmadı äle.

* * *

Ber ay uzıp kitte. Karlar töşte. Aliknıñ bar närsäse elekkeçä buldı: eşkä yörde, tönnär buyı şlem belän şögıllände. Bu şlem aña bik oşadı, här tönge smenanı ul kızıksınıp kötte. Organçiktan ul şlemnıñ icatuçısı, alarnıñ laboratoriyälärneñ mödire eşe ikänen belde. Şuña östäp, bu äyberne serle dip tä äytergä bula, çönki härbilär boyırıgı belän eşläp çıgarılgan häm ul bötenläy cayga salınmagan äle.

Antonina belän aralaşu da nıklap caylanmagan. Monıñ säbäpçese Alik üze ide. Ul bu eşneñ bolay havada asılınıp ozak tora almayaçagın sizensä dä, üz-üze belän berni eşli almıy: yakınrak tanışırga äle irtä, döres añlamas dip, uyladıyı. Mondıy eşne ozakka suzmaska kirägen Alik üz täcribäse buyınça belä ide, çönki ğadättä ul cıyıngan vakıtta inde soñ bula torgan.

Bu kiçtä alar şähär bakçasında yördeler. Tonyanıñ yal köne ide, ä Alikka näq tönge smenaga barırga kiräk. Yäş yeget ällä-nindi sizenü toydı, äyterseñ, bügen nindider häl bulaçak. Şuña kürä, süzne tik yuk-bar turında alıp barganda, Alik kinät kızga borıldı häm üze belän bergä barırga täqdim itte. Kız bigräk tä gacäplänmäde, tik därtle küz yaltıravı belän: “Anda bez nişlärbez?” – dip soradı.

- Niçek, ni eşlibez, - dip yeget, kinät oyalıp kitep, aklanırga kereşte. – Min siña laboratoriyämne kürsätermen, sin bit minem eş urınımda bulmadıñ, ä min siñen eşeñdä buldım... Menä şul...

- Sin yuk-barnı uylama... – dip, kölemseräp torgan kızga küzlären tekäp, östäp kuydı ul.

- Älbättä, bernärsä dä yuk, - dip añın köyenä kuşılıp äytte Tonya häm, yegetne kulınnan totıp, boyırık birde. – Kittek.

Laboratoriyä anı üzeneñ priborları häm cihazları belän gacäpländerde. Añlamagan keşe öçen monda törle kompyuterlar häm apparaturalar küp ide. Bigräk tä kıznıñ küze şlemga töşte.

- Bu närsä, çäç kiptergeçme?

- Bu şundıy şlem, ul fikerelemtä öçen faydalanıla, min siña söylämädem läbasa? – dip, Alik şlemnı kürügä törle keşelärdä ohşaş assotsiatsiyäläreneñ barlıkka kilüenä gacäplände.

- Niçek siña añlatırga, - dip başladı yeget. – Sin biodulkınnar turında işetkänseñder? Menä şul. Bu närsäne bezneñ şef, Vladislav İosifoviç icat itkän. Elek niçek buldı – keşeneñ fiker-uyların ukır öçen härber nerv küzänägenä15 elektrod totaştırırga kiräk dip uylagannar. Ä sin uylap kara, keşeneñ baş miyendä tugız milliard küzänäk, dimäk tugız milliard elektrod ta. Mondıy totaştırudan soñ bernindi baş miye yäşi almas. – dide dä kızga karap kuydı, añlıy mikän dip, häm dävam itte. - Ä bezneñ şefıbız akıllı baş, nigä di, baş miyenä timer-tomır belän kerergä. Här küzänäk bertörle biodulkın balkıtıp tora bit, alarnı tik yazıp alırga häm añlaşırlık itep mäğnäsen açarga16 kiräk. Ul elek gologrammalar belän şögıllänä ide, mineñ biodulkınnarı - alar çınında şundıy uk gologramma, tik külämle. Bu şlem näq fotoapparat, döresräge, anda yöz meñläp datçiklar, alar biopolenıñ külämle konfiguratsiyäsen sekundaga berniçä million tapkır yışlık belän bilgelilär. Monda ber kıyınlık bar – gäüdäneñ biodulkınnarı kerergä tiyeş tügel. Menä şul. Ä bu tartma - açıklagıç17, ul älege gologrammanı gadi elektrik impulslarga äyländerä, ä Organçik, tege analoglı kompyuter, alarnıñ mäğnäsen, eçtälegen açıklıy häm cavap kaytara. Menä yakınça şulayrak, – dip süzen beterde yeget häm sulap aldı.

- Añlaşıldı. Ä miña kiyep kararga yarıymı? – dip, vayımsız gına, äyterseñ, barısın añlaganday itep, sorau birde Antonina.

- Rähim it, - dide Alik, anıñ vayımsızlıgına ise kitep.

Gacäp, kız bik tiz iyäläşte häm kompyuterlar dönyasına şulay nık çumdı, ähämiyätsez kalgan Alik anı monda kitergänenä ükenep tä ölgerde. Kinät kız, yegetkä karap, şlemnı salıp, soradı:

- Bälki, sin üzeñ uynarga teliseñder?

- Yuk, min uynap tuyganmın, - dip Alik salkın gına cavap birde häm şlemnı sünderä başladı. Nindider hikmät bulırga tiyeş digän his uzgan ide inde. Kız anı ürtägän, mıskıllıy kebek toyıldı. Aliknıñ yöräk töbendä nindider üpkäläü toygısı uyandı. Ul çarşau18 artına kerde, bükängä utırıp, ukıp betmägän kitapnı aldı häm şuña tekälde.

Egetneñ käyefe tiz genä üzgärüe Antoninanıñ iğtibarınnan ütep kitmäde. Ul da şulay citdilände häm tın gına yeget yanına kilep utırdı. Beraz tik kenä utırgaç, kitap belän kızıksınıp, Aliknıñ iñbaşı aşa ukırga totındı. Anıñ çäçläre yegetneñ muyınına töştelär häm kıtıklıy başladılar. Kızdan yaña gına yuılgan çäç häm nindider huşbuy näfis islär kilde. Bolar barısı yegetkä kitapnı ukırga komaçauladılar, ul närsä ukıganın da añlamadı. Şulay alar ber un minut utırdılar.

- Ä monda tönen genä kilergä yarıymı? – dip tınıçlıknı bozdı kız. – Nindi romantika!

- Ugu!

- Miña monda kilep yörergä mömkinme? – diyep Antonina kinät Alikka sıgındı häm anıñ küzlärenä karadı.

- Mömkin, - dip pışıldadı Alik häm caysız kıznı koçakladı. Ul kıznıñ vakıyganı üz kulına alıyuına kuandı...

Menä siña mä! Hatın-kızlar psihikası ir-keşen karaganda katlırak ikän. Anda ber daimi närsä yuk. Anda bar närsäneñ nigezendä emotsiyälär. Logika tik yasalma şartlarda häm özleksez künegü19 yärdäme belän genä tışka çıga. Hatın-kızlarnıñ tübän zihenenä kerüe ciñel, tik anıñ belän idarä itüe kıyın.

... İke atnadan soñ çärşämbe köne laboratoriyädä irtädän uk nindider ıgı-zıgı buldı. Şaybakov bu mäşäqatle halık arasınnan Edkanı totıp aldı häm, närsä buldı dip, kızıksındı.

- Äle bulmagan, läkin bulaçak: ike yaña şlem kiterergä tiyeşlär.

Gadättägeçä bulgançı, yaña cihazlarnı töş uzgaç kına kiterdelär. Bügen Alik eştän yäşenergä tırışmadı, kiresençä, üze teläp bulışırga buldı, läkin taşırga küp äyber dä yuk ide. Yaña şlemnar ülçämnäre belän bik keçkenä häm avırlıkları da cinel ide. Başka caylaştıruı da uñaylı, ä impuls üzgärgeçe başta zur tartmaga urnaşkan bulsa, häzer şlem östendä berketelgän keçkenä tartmaçıktan tora. Ä ber koçak timerçıbıklarnı näzek kenä ütkärgeç almaştırgan. Anıñ eçendä tuyındıru20 kabele häm impulslar ütkärä torgan optosüs21 ütä.

Vladislav İosifoviç dokumentlarnı räsmiläşterergä kitkän arada, aspirantlar yaña şlemnarnı Organçikka totaştırırga ölgerdelär häm kompyuter çeltäre22 arkılı Dyuk uynarga kereştelär. Yäşlär uyın belän şulkadär mavıgıp kittelär, tirä-yünnä bötenläy sizmädelär. Çittän karap torganda bolarga äzräk “citmider” dip uylarga bula ide. Utırgan cirlärendä alar kulları belän añlaşılmagan häräkätlär yasıylar, ayakları belän tibeşä toralar, kinät iyelep kitälär, bulmasa tännären unga-sulga bärälär ide. Avızlarınnan añlayışsız, hätta kayvakıt sügenü süzläre çıgıp toralar ide. Kemgä şlem äläkmägän, şular yannarında basıp toralar häm bik birelep monitornı küzätälär ide. Anda närsäder özleksez kabınıp kitä, yalt-yolt itep kürenä, yögereşä, kolonkalardan şartlau, ber-besenne atu, döp-döp yögereşü tavışları işetelä. Ber iñ kızıklı mizgeldä Edka şulkadär uyınga birelde, üzeneñ kreslo belän bergä barıp töşkänen sizmi dä kaldı. Ber dä oyalmıyça, ul barlık keşelärne kiyek karaşı belän küzätep aldı, häm tiz itep kabel totaştıruın tözätte. İptäşläre anıñ bu hälen kürmädelär dä. Şef säğat bişlärgä laboratoriyäga kaytıp kergändä, uyın mäyetlär sanı ällä niçä yözdän aşkan ide. Älbättä, yaña cihaznıñ mömkinleklären ikençe köngä tikşerergä kaldırdılar.

Min bik kanäğat. Yaña şlemnar, yaña sizemläülär, yaña mömkinleklär. Keşelär uyın belän mavıgıp kitkändä, min bervakıt öç tübän zihendä bula aldım. Alar turında bar närsäne — fikerlär, emotsiyälär, toyular — belep aldım. Hätta embrional häter aşa alarnıñ äti-äniläreneñ emotsiyäläre häm toyuları turında beldem, şulkadär tirän kerä aldım. Şuña östäp häräkät impulsların tikşerdem. Hättä keşe belän idarä itärgä künegep aldım.

Berençedän, şlemnarnıñ berniçä buluı keşelärgä ber-berse belän turıdan-turı aralaşırga mavıktırgıç mömkinleklär birä ide. Läkin çınbarlıkta bu bik ciñel bulmadı. İke irekle teläüçe, şuşı eşne ğamälgä aştırırga uylap, ber-berse belän aralaşırga buldılar, läkin ber fikerne dä añlamadılar. Şuña östäp alarnıñ baş miyendä nindider uñaysızlık barlıkka kilde, şunnan ozaklamıyça baş avırtuı üsep kitte.

Edka şul vakıyganıñ säbäben beläm dip häbär itte: törle keşeneñ baş miyendä törle ritmlar häm alar ber-bersenä turı kilmilär, şunlıktan dissonans barlıkka kilä. Şuña kürä impulslarnı turıdan-turı birergä yaramıy. Alarnı başta analoglı EHM23 açıklarga häm keşegä añlayılı formaga äverelergä tiyeş. Kompyuter bu oçrakta näq uy-fiker filtrı bulıp yeşli, barlık impulslardan tik iñ köçle häm kiräklären sözep alıp, ikençe keşegä räsem, tavış, yazma itep tapşıraçak.

Programmaga barlık yañartularnı häm üzgäreşlärne kertkännän soñ eş cayga salındı. Sınauçılarga şlem belän aralaşu şulay oşadı inde, eş vakıtı betkäç alarnı laboratoriyädän kuıp kaytarırga turı kilde.

Menä digän! Bügen şul “balalar” parapsihologiyä belän mavıgırga tırışkannar. Keşelärneñ zihen Aşa elemtägä kerü häm ikençe keşe fikerlären añlau öçen böten närsä bar ikän. Läkin alar şulhätle zägıyf äle, artık eşlätä başlasañ, barlık keşelärneñ saklagıç funktsiyäläre eşkä kerä. Şuña kürä fiker kodirovkasın üzemä alırga turı kilde. Mindä häzer belemnär şulkadär küp — mögayın, üzem keşe yasap kuya alır idem.

* * *

Kiläse töngä Aliknıñ saklau çiratı tagın Toneçkasınıñ yal könenä turı kilde. Küp söyläşmiçä alar laboratoriyägä yünäldelär. Busagaga basuga kız ah itte:

- Menä yahşı, sezdä häzer ike şlem bar ikän!

- İke tügel, öç, - dip iskärmästän tözätte laborant. - Ägär iskesen dä sanasañ. Äydä, sin monda uynıy tor, ä min barlık närsäne tikşerep alıym da, signalizatsiyägä kuyıp kilim.

Ul äylänep kergändä, Antonina bik mavıgıp Organçik belän aralaşa ide. Anı kürep kul bolgatıp kuydı:

- Äydä, sin dä uyınıbızga ker.

- Ya, alay bulgaç, ikebez kuışıp avtouzışka uynıyk, - dip yalkınlı itep cavap kaytardı yeget, şlemnı kide häm uylap kuydı: “Organçik, äydä äle bezneñ ikebezgä “Need for speed” urnaştırıp bir”.

Bernikadär vakıt uzgaç, kız arıp kreslo arkasına başın saldı häm: “Citte, bireläm” – dide häm şunduk: “Ä bu şlemnar arkılı keşe uyların ukıp bulamı? ” – dip soradı.

- Buladır dip äytergä bula, - dip raslap baş kaktı Alik häm nindider yämsez toygıdan katıp kaldı. Şunıñ nigezenä töşenmäsä de, hälne niçekter üzgärtergä teläp: – Ämma döresräge - şunı eşlämäskä, – dip ışanıp bötmägän räveştä östäp kuydı.

- Nigä?

- Ä-ä-ä, ğadättä ul naçar eş, - dide yeget äkren genä. Çönki ul närsädänder kurıkkanın äytep birä almıy ide bit.

- Ä niçek monı eşlärgä? Äytmä, kiräkmi, min üzem beläm – Organçiktan sorarga gına kiräk, - digäç, kıznıñ matur bite citdilände, karaşı kaydadır eçenä yugaldı. Häm näq şul uk mizgeldä yeget yagımlı gına tavış-tiyüe sizde: “İsänme, irkäm”. Bu toygıda şulkadär yagımlık, yaratu buldı, hätta anıñ böten canı-täne kaltırap kitte häm, çäçäk koyaşka tartılgan kebek, şuşı tavışka omtıldı...

Bu gadi närsä tügel ide. Monı añlatır öçen süzlär tabılmıy. Härber häräkät, härber teläk (omtılış), hätta teläkneñ işaräse24 dä, (“Kiyemnär komaçaulıymı? Çiş alarnı, tizräk...”) şunda uk añlaşıla ide. Nindi elek sukır bulgannar alar. Häzer alar ber-berseneñ hislären toya, sizä ide. Yuk, bu äle yomşak äytelgän – alar ber-berse öçen, ber-berendä yäşägännär, ä soñınnan barısı da butaldı: kullar, ayaklar, irennär, küzlär. Alar näq ike akkumulyator buldılar, ber-bersenä korılıp25 toralar. Toygılar köçäygännän-köçäyädä, añnı bastıp, rähätlek dulkınnarı alarga bärä tordı häm menä ahırda YaLT itep kitte dä...

* * *

Edik işekne bik ozak takıldattı, ayagı belän tibep tä karadı. Küräsen, beräü dä açarga telämi ide. Yarıy äle üzenen açkıçların aldgan. Laboratoriyägä kerü belän ut kabızdı, tirä-yakka karap beräüne dä kürmäde. Çarşau yanına, Aliknıñ topçanda yoklıy torgan urınına ütte häm: “Sin närsä, haman yoklıysıñmı”, - dip çarşaunı açtı. Başta şır yalangaç gäüdälärne kürügä, ul refleks buyınça kire borıldı, läkin şul uk vakıtta töbäp kararga buldı, çönki gäüdälärneñ töse naçar – küksel ide.

Aşıgıç yärdäm nişläpter bik tiz kilep citte. Bu arada Edik yöräk tibüen tikşerep ölgerde, kaygı-sınauçılarnıñ26 tere ikänen bilgeläde. Şlemnarın çişep, nindi da bulsa kiyem-salım kiderergä mataştı. Ul vakıtta kız belän yeget tere keşegä ber dä ohşamıy ide.

Alarnı alıp kitkännän soñ, aspirant, bu hälneñ säbäben añlarga dip, militsiyä kilgänçe, apparaturanı kararga kereşte. Organçik eştän bötenläy çıkkan ide – tuyındıru çıgırı27 yangan. Tok süngän çagında 10 minuttan soñ organik protsessornıñ strukturaları cimerelä başlıy, ä monda vakıt yartı säğattän kübräk ütte. Cäl, yaña analoglı protsessornı pragrammalaştıru häm “tärbiyäläşterü” öçen atnalar, yäisä aylar kiräk bula.

* * *

... Alik belän Antoninanı kürergä öç ay ütkäç kenä röhsät birdelär. Mahsus härbi tabiblar komissiyäseneñ näticäsendä bolay diyep yazılgan ide:

“Cäzalanuçılar28 26 yäşlek ir-eget häm 22 yäşlek hatın-kız 12 dekabrdä 8 säğat 33 minutta reanimatsiyägä bilgeländelär. Başta hälläre stabil buldı, läkin palatalarga ozatuga naçaraya başladı. Kizülektä torgan brigada böten bulgan reanimatsion çaralar kompleksnı ütkärde, läkin kiräk bulgan näticä kitermäde. 9 säğat 13 minutta Petrova fizik ülem belän ülde dip mäğlum itelde. 9 säğat 16 minutta anı morgka iltergä buldılar. Koridor buylap alıp barganda, anıñ gäüdäse kinät terelä başladı, şuña kürä anı yañadan palataga iltergä mäcbür buldılar häm ikençe kat reanimatsion çaralarnı ütkärdelär. 9 säğat 22 minutta ikençe tapkır ülde dip mäğlum itelde. Yañadan morgka iltep barganda öçençe (Şaybakov yatkan) palata yanınnan uzganda Petrova yañadan terelä başladı. Ölkän reanimatsion şäfkat tutaşı Pavlova L.K. alarnı ber palataga salırga kiräk digän fikergä kilde. Kıska gına konsiliumnan soñ, reanimatsion brigadanıñ baş tabibı şuşı sınauga röhsät birde. 9 säğat 23 minutta Petrova Şaybakov yanına öçençe palataga urnaştırıldı. Säyer bulsa da, şuşı eşlär yahşı näticä birde - avırularnıñ hälläre yahşıra başladı.

Soñgı tikşerülär bu ike avırunıñ tärtiplärendä säyer küreneşlär bilgeläde:

- Petrovanıñ söyläşü funktsiyäse bozılgan;

- anıñ häräkät funktsiyäse da beraz çiklängän;

- bolarnıñ ikeseneñ yokı häm uyau ritmıları bozılgan;

- ber-bersennän 5 metrdan kübräk yıraklıkka ayıra başlasañ ikeseneñ dä üzennän-üze hälläre naçaraya başlıy.

Bu cäzalanuçılarnıñ hällärendä bozılışlar elektr sugudan (“Şlem” dip isemlängän cihaznıñ vatıla torgan vakıtında mömkin bulgan) dip uylıybız. Petrovada bulgan bozılışlarnın köçlerägen ike märtäbä ülem hälendä buluı belän añlatabız. Nigä alarnıñ hälläre ber-berennän ayırılgan vakıtta naçarayganına anlatma taba almıybız. Läkin komissiyä şul mäsälä buyınça bertörle uyga kilä almadı. Professor N-skiynıñ ayırım fikere bar, ul ayırım itep kiterelä (kuşımlık № 1)

Komissiyäneñ gomümin näticäse: Yugarıda yazılgan Petrova Antonina Nikolay kızı häm Şaybakov Alik Garifulla ulı hällärendäge sindromnarı elektrik şoktan bulgan, bernikadär vakıt uzgaç betergä tiyeşlär. Härbi Ministırlıgı öçen bu avırular kızıklı tügel häm alarnı mahsus laboratoriyägä urnaştırırga kiräkmi.

Kuşımlık № 1

Professor N-skiynıñ ayırım fikere

Yäşlärneñ hällärendä kürsätelgän bozılışlar elektrik şok arkasında bulgan dip raslap bulmıy, çönki “Şlem”ga birelgän tok 2,5 volttan artmıy. Şunnan, komissiyä äğzaları29 üzläre äytep birgänçä, songı bozılışnı fizik ülem yäki tok suguı belän añlatıp bulmıy. Bu hällär miña üz gipotezamnı raslarga mäcbür ittelär.

Yahşırak añlayışlı bulsın öçen min “bülengän añ sindromı” digän termin kertämen, çönki häzerge vakıtta avırularnıñ añnarı üz-üzenä genä citkän närsäläre tügel (gadättä bulgan şikelle). Alar häzer mäcbür räveştä ayırılışkan añnıñ kisäkläre genä. Gadi genä añnıñ tügel, ike keşe häm kompyuter urtaklaşkan añnıñ (kompyuter analoglı bulgaç, anıñ psihik-mäğlümat30 matritsasına da “añ” dip äytergä bula). Şulay urtak añ barlıkka kilüen tik bu ike adämneñ miläreneñ yışlık tasvirlaması31 yakın bulgannan dip añlatırga turı kilä. Alar turıdan-turı totaşkannan soñ rezonanska kergännär. Şuña kürä mäğlümat belän aralaşu kinät köçäyde häm keşelär añında tabigıy kirtälär, ä analoglı kompyuter añında programma kirtälären audarıp taşladı. Näticädä ör yaña añ barlıkka kilde häm böten mäğlümatnı üzenä aldı. Läkin ul üze ber mahsus, elek bezgä bilgele bulgan ber närsägä dä ohşamagan närsä bulıp çıktı.

Urtak añ minem sanavım buyınça barlıgı 3-7 minut yäşägän, soñınnan kompyuternıñ analoglı shemaları tüzä almagannar. Urtak añnıñ bozıluı cäzalanuçılarnı şok hälenä kiterde. Monda ber nyuans bar: minem uylavım buyınça, ike añ kisäge öçençe kisäksez hälaq bulırga tiyeş idelär.

Läkin avırular, nindider añlaşılmagan däräcädä telepatik räveştä, elemtä totalar şikelle. Alarnıñ säyer terelüenä häm barlık tärtiplärenä menä şuşı küreneş säbäpçe. İr-egetneñ añı bigräk aktiv bulganga hatın-kıznıñ barlık söyläşü, häräkätlänü häm başka yäşäü funktsiyälären üzenä buysındırgan, hatın-kızga tik intuitiv, toygı funktsiyälären kaldırgan. Şulay itep, häzer alar näq ber baş miyeneñ yartışarları, ir-eget – sul yartışarı, hatın-kız – uñ yartışarı”.

Gadättegeçä, professornıñ ayırım fikeren ukuçı bulmadı häm härbilär bu häl belän başka kızıksınmadılar. Ä cäl, tiktomalga “tämle parnıñ” (bu ike avırunı hastähanädä şulay atap yörttelär) yokı häm uyau ritmda üzgäreşlär başlandı. Ozaklamıy analizlar Antoninanıñ balaga uzganına dürtençe ay kitkänen kürsättelär...

Avır. Täcribälär telägänemçä ütmägännär. Şulhätle kötmägän, oçraklılık närsälärne miña la aldan isäpkä alırga kıyın buldı. Min üz-üzemne keşelärneñ tübän zihenenä küçerep yazırga telägän idem. Böten mömkinlekläremne alarga birergä telägän idem. Eş tä bik kıyın tügel — emotsiyälärne kabızıp kuyarga, tübän zihengä kerergä häm üz-üzemne küçerergä. Läkin avtouzış uyını kiräk näticäne birmäde. Alar annan da kübräkne telägännär. Tonya fikerelemtäne soradı. Närsägä ikänen min tiz genä añlap aldım. Yarıy, bu närsä miña bulışırga tiyeş. Böten närsä matur eşlände. Üz-üzemne küçerergä ölgerdem. Elemtä nıgrak bulsın öçen hätta baş milärenä üzgäreşlär kertä başladım. Läkin şul uk vakıtta kötelmägän hällär başlandı. Baş milärendä yaña büleklär eşli başladı. Alar ber mizgeldä tübän zihennärgä artık küp nigezle mäğlümat cibärep kuydılar. Şul mäğlümat buyınça organizm, fikerlär häm kılanu strukturalarında üzgäreşlär başlanırga tiyeş. Anısı añlayışlı — bala vakıtları bette inde. Alik belän Antonina ata-ana bulırga äzerlänälär. Min keşeneñ genetikasın, anatomimyasen, fiziologiyäsen, psihologiyäsen beldem, läkin şul üzgäreşlärneñ niçek ütüen belmädem. Min bit tik keşe belgän närsälärne beläm. Baş miyendä bala tabu mizgelendä närsä bulaçagın berkem belmägän ide. Min eşlägän üzgäreşlär üzennän-üze başlangan üzgäreşlär belän karşılıkka kergännär. Tonya başında şundıy zur emotsional dulkını başlandı, ul barlık mäğlümatnı uydırıp taşladı. Tonya üze ülde, organik protsessorımnı üterde, Aliknı da yartılaş üterde. Yarıy, Alik başında saklau kirtäläre eşli başladı, şuña kürä yäşäü täemin itkän reflekslar isän kalgannar.

Bähetemä karşı şul kirtälär mine dä saklagannar. Minem soñgı häm berdänber küçermäm häzer Alik eçendä yäşi. Tännär yakın bulganda Aliknın telepatik funktsiyälären eşlätä aldım häm alar aşa Tonya belän elemtä yasıdım. Tözälgän kanal aşa anıñ baş miyen eşlätterä başladım, şunnan Aliktan alıp yäşäü täemin itä torgan reflekslarnı küçerä başladım. Kızga hatın-kızlar refleksları kiräk inde, läkin vakıt kıybat, soñrak tözätermen.

Kızık, Tonya belän telepatik elemtä keçkenä yıraklıkta gına eşli. Ämma min Aliknı Tonya belän ber palatada totarga kirägen ölkän reanimatsion şäfkat tutaşına añlata aldım.

Häzär eş caylanıp kitär. İnde dürtençe ay min ikäülärnen baş miyeneñ sistemaların, fiker, häräkät häm başka funktsiyälären cayga salam. Häterlärennän bik az mäğlümat tözätä aldım. Alar keşe şikelle bötenläy ülgännär. Şuña karamastan minem hıyalım tormışka aştı. Min keşeneñ, hätta ike keşeneñ mömkinleklärenä huca! Şunnan iñ möhime, minem yaña täcribäm — Minem Tuaçak Balam!

Lesnikovo avılı – 2002

Click or select a word or words to search the definition