Şiğırlär - Zıya Mansur

TAÑSILU ÄKİYÄTE

Ayda tügel, bez yäşägän cir östendä,
Elek tügel, häzerge ber tınıç köndä,
Siräk oçrıy torgan matur ber kız tua.
Häyran kala hätta Zöhrä yoldız moña.
Könläşälär çäçäklär dä bu kız tugaç,
Bigräk sılu dip soklana ay häm koyaş.
Çınnan da kız asıllarnıñ asılı bit,
İsemen dä tiñ kuşkannar Tañsılu dip.
Bala tügel, kurçaktır bu dilär anı.
Çibärlektä yırak kitä kıznıñ danı.
Läkin niçek añlarga soñ, närsä bulgan?
Tavıklar da kıt-kıt kölä çibär kızdan.
Yuk, yuk, dilär, bulmıy mondıy kıznı maktap.
Kiräk bulsa, maktıy birsen änä ahmak.
Apalar da, abıylar da maktamıylar,
Äbilär dä aña karap şatlanmıylar.
Yamsez, dilär. Närsädä son sere monıñ?
Gadät yagı naçar ikän sılu kıznıñ.
Uynamıy ul dus-işläre belän bergä,
Telämi dä keşe belän söyläşergä.
Bötenesen eşli alam berüzem, di,
Ni äytsäñ dä: min beläm, sin belmiseñ, di.
Tıñlamıy ul olını da, keçene dä.
Kiräge yuk miña, di ul, hiçkemneñ dä.
Şuña bit ul keşe-fälän kürep kalsa,
Ya abzarga, ya munçaga kerep kaça.

* * *

Könnärdän ber könne kıznıñ dus-işläre,
Yazgı göllär sipkän çakta huş islären,
Cıyılalar olı urman alanında,
Bergäläşep uynıy-kölä alar monda.
Yaşel urman matur itep şaulap tora,
Kuaklarda meñ törle koş sayrap tora.
Kay töştäder çişmä aga çıltır-çıltır,
Ä çäçäkneñ bu alanda çutı yuktır.
Kübäläklär uynıy-uynıy oça monda,
Rähät tä soñ yazgı urman koçagında!
Kuyılıkta mıştım gına yöri ayu,
Uyı anıñ berär kıznı alıp tayu.
Kurka läkin: kızlar kümäk ikännär, di,
Minem hakta, ahrı, belep kilgännär, di.
Uñnan karıy, suldan karıy kiñ alanga,
Eşe poşa eşe uñay bulmaganga.
Näq şul vakıt işetä ul üz aldında,
Erak tügel, ike adım, öç adımda,
Läkin tege dus kızlardan ber yak çittä
Kemder yöri, ayu bar dip belmi hiç tä.
Kemder yöri, mıgırdana "min" dä "min" di,
Kuyan kilep çıksa, alır kirägen, di.
Tölkene dä kölke itäm kurkıtıp, di,
Ayular da kaça minnän şır itep, di.
Oçınu da, masayu da çiktän aşkan,
Borın disäñ, kütärelep küktän aşkan.
Sizdermäskä teli kurkıp kaltıravın,
Ni kiräge bardır tıştan yaltıraunıñ?!
Duslarınıñ şat uynavın kürä, könli,
Kuşılır ide, täkäbberlek irek birmi.
Yalınsalar kuşılam, di häm şul vakıt
Ayu alıp kaça anı cil uynatıp.
Dus-işläre işetep kala çırıldavın,
Añlıy alar kuyılıkta ni bulganın.
Tañsılunı ayu aldı, dilär alar,
Tizräk yärdäm itü öçen kuzgalalar. –
Tuktagız,-di, berse äytä,-uylap karıyk,
Ul yünsezne ni öçen bez yullap barıyk?
Bez bit kiräk tügel idek anıñ öçen,
Ayu belän üz könen üze kürsen.
- Yuk,-di kızlar,-ägär anı kotkarmasak,
Mondıy häldä "naçar kız" dip tuktap kalsak,
Bez üzebez naçar bulgan bulır idek,
Äydä, tizräk aña yärdäm kulı birik!
Äye, kızlar döres äytä: kırdamı sin,
Taular-taşlar arasında, sudamı sin,
Uttay çüldä avır yullar ütäseñme,
Berkayçan da istän cuyma iptäşeñne.
Hätta üzeñ avır häldä kalganda da,
Köç kızganmıy, kürsätä bel yärdäm aña.
Naçar iptäş dip karama, bula birsen,
Avır çakta üzeñ yahşı bula bel sin!

* * *

Menä ayu sarayında, taş idändä,
Karañgıda häm salkında baş igän dä,
Gazaplana bogaulı kız könnär buyı,
Küz yäşläre aga ozın tönnär buyı.
Ükenä kız: "Nik duslardan çittä yördem,
Minem öçen hiçkem kiräk tügel, didem.
Ayırılgannı ayu aşıy dilär ide,
Nigä min gel söylädem üz süzläremne?!
Kızlar bar da kölälärder minnän häzer,
Äybät buldı akılsızga, digännärder..."
Tögäl citmeş cide kön digän könne
Äytä ayu: min bu kıznı buam inde.
Çibärlekkä çibär, läkin citte çirat,
Aşıym inde bu kıznı min, di ul ırlap.
Tämlängänder, inde ozak sakladım, di,
Essedä dä, salkında da kakladım, di.
Uylıy-uylıy kıznı yotu şatlıkların,
Ezli ayu taş saraynıñ açkıçların.
Kuyı urman talgın gına şaulap tora,
Kuaklarda meñ törle koş sayrap tora.
Kay töştäder çıldır-çıldır çişmä aga,
Bilgesez şul kız yazmışı hiç tä aña.
Tuktagız sez, sandugaçlar, sayramagı,
Meñ yäşägän kart agaçlar, şaulamagız.
Ayunıñ teş şakıganı işetelsen,
Şunı işetep yaklauçılar bire kilsen.
Yuk, şaulagız! Änä, avır yullar ütep,
Dustıbıznı kotkarırga kiräk bit dip,
İksez-çiksez gazap çigep yöri torgaç,
Arıp-talıp can-färmanga ezli torgaç,
Ayu öyen tabıp algan inde kızlar,
Ertkıç belän hisaplaşa kıyu kızlar.
- Dayış,-dilär,-dayış bezneñ Tañsılunı!
Läkin ayu hiç kötmägän ide monı.
Belmi kaya kerergä dä, aptırıy ul,
Köçle bizgäk totkan kebek kaltırıy ul.
Alda torgan kız östenä ırgıym disä,
Kötelmästän cilkäsenä küsäk töşä.
Uñga ırgıy, kundıralar sul yagınnan,
Sulga karıy, tondıralar uñ yagınnan.
Yöz dä tügel, meñ dä tügel kızlar monda,
İskitärlek koral da yuk kullarında.
Berseneñ dä mıltıgı häm kılıçı yuk,
Ciñä monda berdämlek häm kurkusızlık.
Tañsılunıñ saldıralar bogauların.
- Rähmät,-di kız,-kotkardıgız, tugannarım.
Sabak bulsın,-di ul,-monda tilmergänem,
Ayırılmam sezdän gomer-gomergä min!
İptäşlären koçaklıy kız:- Rähmät! Rähmät!
Ayu kaça, küz dä aça almıy rätläp.
Utta yangan kebek sizä böten tänen,
Üze genä belä ayu üze hälen.
Tele bulsa, ul da äyter ide bügen
İñ zur köçneñ berdämlektä ikänlegen.

* * *

Şul könnän soñ Tañsılunı kürgän halık
Karap tora şatlanıp häm häyran kalıp.

Duslarınnan ayırılmıy ikän, dilär,
Yöze monıñ nurday balkıp kitkän, dilär.
Kuanalar çäçäklär dä bu häl tugaç,
Sılu kız dip soklanalar ay häm koyaş.

Zöhrä yoldız - Venera planetası­nıñ bezneñ halık arasında ta­ralgan poetik iseme
sılu - çibär, güzäl
alan — bolın
şır itep — kurkıp
istän cuyma - onıtma
kaklau - tozlap kipterü (itne, ba­lıknı)
can-färmanga
bizgäk totkan kebek — şaşınıp;