Şiğırlär - Sibgat Häkim

Cırlarımda telim...

Avıruıma vraç kiräk tügel,
Yörägemneñ beläm dävasın.
Här yıl sayın kaytıp isnäp kiläm
Avılıbıznıñ çista havasın.

Yazar öçen ilham ezlä, dilär,
Urın ezlä, dilär, yämleräk.
Nikter minem şiğri hisläremä
Arışlarnıñ ise tämleräk!

Yannarına baram agaylarnıñ,
Fikerlären işetep kararga.
Cırlarımda telim gomerem buyı
Alar ruhı belän yanarga.

Yaratam min

Çekräyep yana küktä yoldız,
Büre çıga urman avızına.
İñkülektä avıl cäyräp yata,
Häm cemeldi utlar az gına.

Poşkırınıp atlar uza yuldan,
Olau tavışı cäyelä kırlarga.
Yaratam min kışkı ozın töndä
Yulçılarnıñ cırın tıñlarga.

Yaratam min ütep baruçınıñ
Kunar öçen işek kaguın,
Yäş kilenneñ cılı karaş belän
Yakın itep karşı aluın.

Yaratam min kolhoz yäşläreneñ
Klubka dip şaulap ütüen...
Häm tudıru yortı bülmäsendä
Mediçkanıñ bala kötüen.

Yaratam min östäl tiräsendä
Tik berüze üsmer balanıñ,
İrtägese köngä kiç utırıp,
Tıp-tın gına däres karavın.

Yaratam min avıl keşeseneñ
Küñelle itep äkiyät söyläven...
Äkiyät kebek matur Kazan artı —
Balalıgım ütkän cirlärem.

Zöbärcät, altınnarıñ

Yoldızlar bulıp kabındı
Mähäbbät yalkınnarı.
Kiräkmi, ber yakta torsın
Zöbärcät, altınnarıñ.

Söylärgä süzlär tabılmıy,
Yaratsañ ber-bereñne.
İptäşlek hisläre genä
Çolgıy yäş küñeleñne.

Sayladım sine, mähäbbät,
Gomergä iptäş itep.
Tormışım yaktı yulında
İñ yakın serdäş itep.

Ayırılmas duslıknı kürep,
Doşmannar könli birsen,
Alarga layık tügel ul
Mähäbbät digän isem.

Miña bit birde Vatanım
Çın söyü tärbiyäse,
Anda ul minem cırlarnıñ
Çişmäse — häzinäse.

Yäşlekneñ matur yılları
Cırlarda görläp barsın,
Yörägem köräş häm söyü
Utında dörläp yansın.

Yoldızlar bulıp kabındı
Mähäbbät yalkınnarı.
Kiräkmi, ber yakta torsın
Zöbärcät, altınnarıñ.

Gomer yaña başlana

Cäyge tañ avıl östendä
Sızılıp kilgändä,
Garmunnıñ moñı sibelde
Tınıç öylärgä.

Tşladıñmı sin ul cırnı
Yokı aralaş,
Tordıñmı sin, hisläreñä
Tüzä almagaç.

Küçerdeñme, bez kiler dip,
Täräz göleñne,
Kütärdeñme, kürermen dip,
Ap-ak ölgeñne.

Töşmädek sezgä taban bez
Uram çatınnan,
Taraldık çıklar eçennän,
Indır artınnan.

Annan birle, beläseñme,
Küpme yıl ütte,
Läkin ul könnär yöräkne
Kabat cilkette.

Ul çagında kem uylagan,
Yar bulırsıñ, dip.
Tormışka bergä kererlek
Par bulırsıñ, dip.

Min bügen bülmäm eçendä
Uylanıp yördem,
Sin kilügä häzerlekneñ
Hästären kürdem.

Baylıgım: änä kitaplar.
Bülmäm keçkenä,
İke dus keşe niçek tä
Sıyar eçenä.

Şiğırlär yazam: kuanam,
Yä bik kaygıram,
Tirlärem sıpırıp bitemnän,
Köçkä ayırılam.

Min uylıym: sin añlarsıñ, dip,
Yöräkne, dustım,
Cırlarıñ matur bulsın, dip,
Sin bulışırsıñ.

Küñlem irken, yözem açık,
Äydä, uz türgä.
Kalämnär kuldan töşkänçe,
Bulıyk bez bergä.

Ul çagında kem uylagan,
Yar bulırsıñ, dip.
Tormışka bergä kererlek
Par bulırsıñ, dip.

Uçak

Yar buyında yalgız ber ut yana,
Kem yal itkän anda? Kem yakkan?
Tuktap min dä cıyıp çıbık saldım,
Ayırıluı kıyın uçaktan.

Taşlap kitär idem — bik kızganam,
Sünär köyräp torgan kümere.
Yañadan soñ anı kem tergezer
Dävam itsen öçen gomere.

Şiğır itep yazdım sine, uçak —
Sin küpmegä qadär yäşärseñ?
Tiz sünärlek bulsañ, min yanıñda,
Kabızırmın, miña däşärseñ!

Yugalgan ezlär

Kiñ cilkäle, ak alyapkıç yapkan,
Bilbavına ütken baltası
Kıstırılgan ide, isän çakta
Büläk itkän aña atası.
Kitärgä dip cıyına, kotomkasın
Üze belän nigä alganın
Töşenep citmim äle, çönki aña
Kürmädem min berni salganın.
Avır yıllar ide, isänläşep,
Ul uramga çıktı. Atladı.
Belmim, ällä kaygı aldı anı,
Belmim, ayakları tartmadı,
Sizengän kük kabat küreşmäüne,
Ber äniyemä, ber min — ulına,
Kire borılıp, ozak karap tordı,
Min arkılı töşep yulına
Üksi idem, küñlem tulgangamı,
Gacäp tügel ber süz däşmävem,
Min berençe şunda tüktem cirgä
Sabıylıknıñ açı yäşlären.
Cibärmäskä teläp sarıldım min,
(Künmäde ul barıber kalırga).

Berkemneñ dä köçe citmäs ide
Kullarımnı kayırıp alırga.
İşettem min şunda änkäy zarın:
«Eş tabılmasmıni biredä.
İl östendä çıpçık ülmi, dilär,
Sin dä ülmässeñ tugan cireñdä.
Yort-cirlärneñ yäme, räte betär,
Bup-buş bulır alar sin kitkäç,
Kür, öyebez niçek tuzıp bara,
Kem sipläter anı köz citkäç.
Balta ostası bulıp bu tirädä
Sin kemnärgä yortlar salmadıñ!
Ä üzeñneñ sıñar kuışıñnı
Adäm rätle itä almadıñ...»

huşı kitep yatkan keşe kebek,
Kütärelep yulga karadım,
Ul borılgan çatka yögerdem min,
Tik soñ ide, kürä almadım...

Tiz kaytırmın diyep kitkän ide,
Bik küp yıllar uzdı häbärsez.
Ulıñ ezli sine, dip äytersez,
Oçratsagız anı ägär sez.
Sezneñ yakka barıp çıkkandır ul,
Öylär salgandır balkonlap,
Yaşäü öçen cıynak, uñaylı itep,
Arhitektor kebek maturlap.
Kürergä ul bezne telägänder,
Cıyıp az-maz tapkan akçasın,
Aşıkkandır yulga, ä kem belä,
Satkandır ul soñgı baltasın.

Ukraina, sineñ avıllardan
Min küp üttem, armıy ezlädem,
Oçratırmın kebek idem anı,
Ömetemne haman özmädem.
Soradım min barıp, dulkınlanıp,
Yort saluçı härber keşedän.

Anı belei äytkän ber genä süz
İşetmädem läkin bersennän.
Yukka gına minem hıyallanu,
Mömkinme soñ şuşı köngäçä
Kürmi toru üzeneñ ğailäsen,
Kaytır ide, äye, ülmäsä.
Taular belän taular tügel bit bez,
İsän bulsa, gomer eçendä
Küreşer idek äle anıñ belän
Kiñ Soyuznıñ berär töşendä...

Stantsiyä sayın täräzädän
Kürner ul dip karaş: taşladım,
Küzläremä minem çagılmadı,
Ak kaştannar ide başların.
Diñgez yarına töşep utırdım min,
Dulkınnarga kaygım söylärgä,
Anı ezläp barıp kerä idem
Balıkçılar torgan öylärgä...

Ul Oktyabr tañın kürmägänder,
Läkin anıñ korgan öyläre
Tora basıp minem yul östendä,
Soklandırıp yakın-tiräne.

Kiñ cilkäle, ak alyapkıç yapkan,
Bilbavına ütken baltası
Kıstırılgan ide, isän çakta
Büläk itkän aña atası.

Mari kızı Uliia

Mari kızı çibär Ulina!
Sin yäştän ük üsteñ integep.
Tau astında suzgan cırlarıñ
Tora ide bezgä işetelep.

Sezneñ avıl bezgä bik yakın,
Tar sukmaklar aşa üttem min.
Tar basmaga suga töşär, dip,
Kiçlärendä özelep köttem min.

Mari kızı çibär Ulina!
Çulpılarıñ tagıp kilmädeñ,
Kürşeñdäge tatar yegete
Sine söyär, ahrı, dimädeñ.

Mari kızı çibär Ulina!
Ak kindergä kuyıp kulıñnı,
Öyrändeñ sin nagış çigärgä,
Çikkän külmäk kaysı çibärgä?

Tüzmädem min, mendem uramga,
Çiräm üskän cirdä, irkendä,
Biyedelär yäp-yäş yegetlär,
Garmun uynap avıl çitendä.

Kuzgaldılar alar gör kilep,
Kürşegezgä annan kerdelär;
Karap tordım tuynı min ozak,
Cırladılar alar, köldelär.

İñ soñınnan sezneñ kapkaga
Kiyäüneñ min kürdem kergänen,
Sezdä goref şulay ikänen
Min yäşlegem belän belmädem.

Altı yeget kelät töbendä
Kiyäü belän sine köttelär,
Kullarında kamçı uynatıp,
Cilkägezne sezneñ tettelär.

Mari kızı çibär Ulina!
Şunnan birle sine kürmädem,
Sezdä goref şulay ikänen
Min yäşlegem belän belmädem.

Şağıyrneñ balaçagı

Kiçer mine, ägär sineñ neçkä
Hisläreñä kilep kagılsam,
Min bähetle keşe bulır idem,
Cırda sine matur sagınsam.

* * *

Min geolog tügel, tik şulay da
Katlaulı häm neçkä eşem bar,
Yöräklärdä yatkan encelärne
Ezläp taba torgan köçem bar.
Min geroynıñ apasına kildem,
Tanış kırlar — yaktaş ikänbez,
Niçä yıllar buyı anıñ belän
Ber çişmäneñ suın eçkänbez.
Portretı niçek Sacidäneñ?
Ohşaşlıklar barmı yözlärdä?
Tukaydagı karaş, tirän moñnı
Oçrattım min ütken küzlärdä.
Ul kolhozda eşläp gomer itä,
Çibär, taza ullar üstergän.
Häzer yazgan yäşlek hikäyäsen
Söylätäm min anıñ ismennän.

Anıñ avılı monnan yırak tügel,
Turı kilsä annan ütärgä,
Onıtmagız, enem tugan yortnıñ
Nigeze belän tanışıp kitärgä.
Ul nigezdä häzer başka ber öy,
Ul da inde tuzgan, iskergän.
Enem balaçakta üskän kayın
Belmim augan, belmim kiselgän,
Tamrı gına kalgan. Miläş: belän
Şomırt haman iske köyençä,
Şau çäçäkkä kümelep utıralar,
Cılı yazlar bezgä kildisä.
här kön tañda torıp, min alarga,
Taşlap çitkä böten eşemne,
Sular siptem. Nigä üsterdem min,
Enemne gel sagınır öçenme?

İstälekkä kalgan ul agaçlar,
Al arga min karıym yaratıp.
Töplärendä utıram ozak-ozak,
Sabıy yıllar hisen yañartıp.
Ürmälänep matur göllär üskän
Ul yögerep yörgän ezlärgä.
Kulım barmıy minem cimeşlärgä,
Üze kaytır kebek özärgä.
Şayan könnär suzılıp artta kaldı,
Tik yöräktän kitmi essese,
Küp avırlık kilde, barın ciñdem.
Bu soñgısı — iñ-iñ köçlese.
Gomer yulın söyläp beterergä
Citär mikän tik ber kiç kenä.
är şigırendä anıñ, här yulında
Yaşäü tavışı çıñlap işetelä.

Ayakların bökläp utırgan ul,
Bügengedäy istä şul çagı:
Ber kırıyda tora, uynar öçen
Şeşäsenä salgan borçagı.
Kaşık ezläp-nitep tormadı ul,
Kıyın tügel anı yasarga,
Biş barmagı isän bulsın anıñ
Sötkä ikmäk manıp aşarga.
Aşyaulıgıñ aña nigä kiräk,
Citärlek bit külmäk itäge,
Pesi bulgaç, nigä äräm kitsen
Çitkä töşkän ikmäk kisäge!
Äniseneñ tışta eşläre küp,
Kerlär elep yöri kibärgä.
Ulın niçek kara yöretsen ul,
Çista külmäk kiräk kiyärgä!

Min üzem dä äle üsmer idem,
Öç yäş tuldı minem enemä.
Kotlap anı, nindi büläklärne
Kiterdelär tugan könenä?
Cıyıştırdık öyne, kiçkä taban
Cıyıldılar kürşe kızları.
Kaygılarnı büleşep, bergä-bergä
Ozatabız şulay bez anı.
Yöräklärne ärnetterep tugan
Cırlarıbız anıñ turında.
Ä ul üze änä berni belmi,
Uyınçıklar belän urnında
Tik utıra. İşek açıldı da
Yat ber karçık uzdı säkegä.—
Anıñ kilüen küptän dürt küz belän
Zarıgıp kötkän kızlar rätenä
İke kulın cäyep, ozak itep
Doga kıldı Hoda ismenä,
Gabdullanı ansı kızıktırmıy,

Tik küzläre yana disbegä.
Alıp kitär bu dip şikländeme,
Änisenä taba yılıştı,
Koçagına kerde, karçıkka ul
Karamaska inde tırıştı.
— Yä, kurıkma, tanış üze belän...
Ölgermäde kulın suzarga,
Kereşte ul, öyne yañgıratıp,
Açı tavış belän yılarga.
Beläsez bit, andıy vakıtlarda
Yumalarga ämäl tabıla,
Näm atnalar buyı kesäñdäge
Aunap yörgän şikär alına...
Ber kulına uçlap şikär totkan,
Östenä ul kiyem kiyenä,
Kunak bulıp tizdän kaytırmın, dip,
Cıyınıp yata karçık öyenä.

Gomerlekkä ide bu ayırılu.
Ul küzlären tutrıp karadı,
Güyä menä şuşı usal karçık
Butap yöri ike aranı...
«Huş, berençe balam, karlıgaçım,
Sin bervakıt üsep citärseñ.
Üpkälämä, mine taşladı, dip,
Töşenep sin gafu itärseñ...»
Yulda, bälki, isenä töşerer äle
Tugan yortın — cılı poçmagın,
Tägäräter inde şayan pesi

Şeşäsenä salgan borçagın.
Tormış anı täpi basu belän
Citäkläde ike kulınnan,
Häm bilgesez yazmış kay cirlärgä
Alıp çıgar avır yulınnan?

Uram yakka açkan täräzädän
Cır işetelä här tañ aldınnan,
Ütüçelär tıñlıy ul cırlarnı,
Kem moñlana, kemen sagıngan?
Tol Mämdüdä cırlıy, ä baş ların
Yäş agaçlar tübän igännär,
Urtaklaşır öçen kaygıların,
Sandugaçlar oçıp kilgännär.

«Öy türendäge bakçada kagınıp,
Sayrıy matur par sandugaç sagınıp.

Sandugaçım sayrıy üsep citkänen,
Kürde balamnıñ ayırılıp kitkänen.

Nik sayrıy ul sandugaç kiç belän?
Kürde minem ike küzne yäş belän.

Nik sayrıy ul bu qadärle sızlanıp?
Min yılıymın yäş ulımnı kızganıp.

Sandugaç kitär bervakıt bakçadan,
Üzägem özelep tagın yalgız kalam»(1).

Kışnıñ çatnap torgan salkın töne —
Yoldızlarnıñ kabına yaktısı.
Tölke tunga törenep, yulçılarnıñ
Çıga yulga yahşı atlısı.
Bazarlarga çaba säüdägärlär,
Çanalarnıñ timer tabanı
Karnı kisä, kuçer atın kua,
Sügenü belän borçıp dalanı.

1 Gabdullanı Şerifä karçıkka tärbiyägä birgäç, anıñ anası Mämdüdä
şuşı cırnı çıgargan. Bu cır Sacidä apanıñ däftärendä saklangan.

Sin küräseñ kiçtän ber yarlınıñ,
Kiyep öskä iske çikmänen,
Indır artlap kına, utın ezläp,
Urmanga dip çıgıp kitkänen.
Yorttan yortka kerep, kemder beräü,
Tañ belenü belän az gına,

Keşe kuıp yöri, tuñıp ülgän
Utınçıga kaber kazırga.
Yäş kilennär utırıp cep ärlilär,
İrlärgä soñ närsä eşlärgä?
Bigräk kızık bula şüräleneñ

Äkiyäte kışkı kiçlärdä.
Bähäs başlıy şunda berse kızıp,
Tez östenä kuyıp büregen,
Bügen kümgän yakın kürşeseneñ
Şüräledän kürep ülemen.

6

Äkiyätçelär, yartı tön citkerep,
Taraldılar bar da öylärgä.
Şular kebek matur, osta itep,
İh, öyränsäñ ide söylärgä.
İrtänge çäy eçkäç, Gabdullanıñ
İptäşläre kiler uynarga,
Ul ölgerer, äle aña qadär
Küñelenä yatlap kuyarga.
Ul, yokıdan torgaç, barın eşlär,
Häzer niçek işek biklärgä?
Ä citmäsä tagın şürälese
Töşerä anı törle şiklärgä.
Ul, yurganın östän açıp taşlap,
Yögerep çıktı bikläp kerergä,
Läkin kemder, arttan totkan kebek,
Tuktap kaldı işek töbendä.
Ul külmäkçän kileş, yalanayak
Basıp tora bozga berüze,
Şürälese kulın suza aña:
Mañgayında bar ber mögeze.
Şüräledän kurkıp, ul tartıla,
Uylıy, ahrı, annan kaçarga.
«Nik işetmi äbkäy, nik uyanmıy,
Nigä kilmi işek açarga!»

Barmakları belän kıtıklar ul,
Gabdullaga niçek kölärgä?!
Yakınlaştı vakıt boz idändä,
Çeben kebek, yabışıp ülärgä!
Cil uynadı kerep yarıklardan,
Tındı kinät işek kaguçı.
İşetelde eçtän: «Ker, kilmeşäk!»-
Dip tirgängän karçık tavışı.

Osta rässam kulı räsemnärne
Sızgan kebek ap-ak käğazgä,
Kışnıñ salkın cile könläşerlek
Bizäklären töşerä täräzgä.
Avız buı belän pıyalanıñ
Bozın ertep berär cirennän,
Ber yalgızı çakta uramnarnı
Küzätä ul şulay öyennän.
Bügen karçık aña väğdä itte:
Kiyez itek ezläp tabasın,
Häm birergä buldı tegermängä
İkmäk iltä torgan çanasın.
İtekläre beraz kiyelgännär,
Kayda inde añar yañası,
«Ul karçıkka Alla rähmät itsen»1
Niçek citkän digen çaması!
Bilgelärlek çige bulamı soñ
Söyeneçneñ andıy könnärdä,
Yaña algan härber «baylıgıñnı»
Kürsätäseñ ällä kemnärgä.
Töp yortına kitte çana tartıp,
Bik kuanır inde änise,
İteklären anıñ büläklärgä
Bardır äle berär äyberse.
Ütärgäme, yukmı, digän kebek,
Karap tora kapka töbennän,
Täräzägä takta kadaklangan,
Näm işekkä yozak elengän.
Ayırılunıñ sizep avırlıgın,

1 Poemada tırnaklar eçendä kiterelgän süzlär G. Tukay şiğırlärennän,
istäleklärennän alındı.

Äytmägän ul kaya kitären,
Aldanrak kilgän bulır ide,
Belgän bulsa bolay ikänen.
Küreşsälär, şiksez, iñ berençe
Söylär ide aña üpkäsen.
«Kunak bulıp tizdän kaytırsıñ, dip,
Yukka gına suırıp üpkänseñ».
İtekläreñ tuzsa, ber häl äle,
Tegüçegä alıp barasıñ.
Bigräk kıyın menä yöräk eşe,
Kem tözäter anıñ yarasın?

8

Karçık ezläp tapkan iteklärneñ
Cılısına ber kat tiyengäç,
Bıyıl kışnı şulay, «kaygırusız»
Ütkärermen diyep söyengäç,
Kötmägändä çıkkan keçkenä ber
Vakıyganıñ şaulap ütären,
Anıñ öçen artık kızganıç häm
Bik küñelsez bulıp betären
Kem uylagan? Törenep iskelärgä,
Çıgarga dip kilde işekkä,
Kürşe hatın kerep ölgermäsä,
Tik berazga şunda kiçeksä,
Bu häl, bälki, kabınıp kitmäs ide,
Läkin soñ şul; töbäp küzlären,
Ayaklarga elgän iteklärdän
Başlap alıp kitte süzlären:
— Tege, kem soñ, bezneñ tirädäge
Ülgän malay, ismen äytergä
Tel oçımda tora; yarıy, beläsezder,
Töşerä almıym nikter hätergä.
Bu bit şunıñ kigän itekläre...
Töse kitte kinät enemneñ,
Ozaklamıy anıñ üzenä dä
Kilüennän kurkıp ülemneñ,
İteklärne saldı ul tiz genä;
«Ülsäñ ülärseñ»,— dip däşärgä
Batırçılık itte karçık. Läkin
«Üzeñ ül!» — dip, çakrıp yäşärgä,
Aña karşı cavap yañgıradı:

Başlanuı ide gomerneñ,
İñ berençe tapkır işetelgän
Avazı ul minem enemneñ!

Bu tirädä nindi yort bar ikän
Yäş Gabdulla ayak basmagan?
Bulmagan ul ügi ätisendä,
Cigüle at kilgän Sasnadan.
Sez kürersez: anıñ gomer yulı
«Şaktıy yämsez, şaktıy karañgı».
Min üzem dä, kaynar yäşem belän
Katıştırıp yazu karamnı,
Bu yullarnı yazdım. Avılınnan
Turı kilde aña kitärgä.
«Käräzle bal yagıp ak kümäçkä»
Käm kak salıp çäylär eçärgä
Yaratkanın yıllar uzgannan soñ
Sagınıp ul iskä töşerä.
Şatlıkları anıñ tormışında
«Biş minutlık matur töş kenä».

Tañ aldınnan anı uyattılar,
«Tor yokıñnan, nişläp yatasıñ!»
Ul küzlären açtı, kürsättelär
«Yaña vafat bulgan» anasın.
Ul yalanbaş, ükrep yılıy-elıy,
Yögerep çıktı kapka astınnan.
«Kaytarıgız, biregez änkäyne!»— dip,
Kalmıy bardı mäyet artınnan.
Ul bit äle söyläp birergä dä
Ölgermäde üzeneñ üpkäsen:
«Kunak bulıp tizdän kaytırsıñ, dip,
Yukka gına suırıp üpkänseñ».

Äniseneñ şälen börkänderep,
Utırttılar çana türenä,
Kitep bara, avıl ziyäratı
Ür mengändä haman kürenä.
Ul siskänep kitä yokısınnan,
Uynıy karda aynıñ nurları,
Üz yanımda änkäm tügelme, dip,
Şälne kapşıy anıñ kulları.

Ul törenep yatkan: kuçerı kem,
Kaya iltä, kemgä kerergä?
Tuganımı kötä, çit keşeme?
İşeklärdän sörelep yörergä
Turı kiler, bälki, cılı urın
Tabılırmı aña kunarga?
Kulın suzıp härber ütüçegä,
Basıp torırmı ul uramda?
Yortsız-cirsez kalgan yätimnärneñ
Sabıylarnıñ hälen belüçe,
Küñel bulsın öçen yılmaep ber,
Şäfkat küze belän kölüçe
Keşelärneñ cirdä yäşävenä
Işanamı? Ömet itäme?
Uylıymı ul, belmim... Änä kürenä
Öçileneñ ındır çitäne.
Öç öyeñä — türdä öç täräzä:
Kıyınmıni tabu hucasın,
Bik irensäñ — yä ber kıçkırasıñ,
İrenmäsäñ — çirtep uzasıñ.
Kön buyına ärçe — eş citärlek,
Yulnı kümgän buran tönägen.
Yal itäme babay, basıp tora,
Sakalına söyäp körägen.
Babaynıñ bar «altı kügärçene»,
Cidençese çana türendä,
Nigä uyga kaldıñ, kuy körägeñ,
Al kulıña, äydä, ürel dä.

Tügäräkläp tabın äylänäsen,
Utırdılar, aşnı büldelär,
Ber tälinkä belän ber kaşıknıñ
Citmägänen şunda kürdelär.
Sötkä ikmäk manıp aşar öçen,
Biş barmaknıñ nigä kiräge.
«Kük sıyırnı» babay küptän suygan.
Kayçan alınır, belmim, ciräne...

11

Min bulmasam, kem yuatır ide
Yaktı çıray belän enemne,
Yaşerep min aña birä idem
Üzemä dip kiskän telemne.

— Nik biräseñ aña öleşeñne,
Elnıñ nindi avır ikänen
Beläseñ bit, bügen ätiyeñneñ
Telänergä çıgıp kitkänen
Kürmädeñme?

Berse, açulanıp,
Şul süzlärne äytkän çagında,
Tez östenä kuyıp tersäklären,
Utıra ul minem yanımda.

— İşetäseñme, änä närsä dilär?..

— Menä, apam, üsep citärmen,
Onıtmamın sine.

— Nişlärseñ soñ?

— Siña yaulık büläk itärmen.
Ul bervakıt şulay, belgertmiçä,
Sizdermiçä hiçber keşegä,
Munça kergän çakta, seberkeneñ
Yafrakların yapkan şeşenä.

— Nişläveñ bu,— didem,— berençe kat
Küräm äle mondıy eşeñne.

— Başkalarga, apam, äytä kürmä,
Yomşarta ul minem şeşemne.

Cäygä çıkkaç, tagın ber häl buldı:
Sugan çälep kaytkan tütäldän,
Aşa, imeş, sine bik yaratam,
Artıgrak küräm bütännän.

12

Egetenä şunda närsä äytim,
Ezlätmägän bütän cirlärdän,
Gabdullanıñ söyep üsterüçe
Apasına yauçı cibärgän.
Üzlärenä kürä keçkenä ber
Häzerlek tä bara tuyına.
Enesen ul inde mährüm itär,
Başka beräü kerer kuynına.
Buyga üsep citkän çibär kıznıñ
Görläp ütär yäşlek könnäre,
Kiyäü kiler tizdän, ul kilgänçe,

«İşek bavın» totıyk elgäre.
İh, Gabdulla üze totar ide,
Tik ışanıp citmi köçenä,
Niçek itep şuşı buyı belän
Karşı torsın zup-zur keşegä?
Anıñ ber dä ise kitmäs ide
Açuçıga «cännät kapkasın».
Läkin nigä buşka cibärsen ul
«Ak färeştä kebek» apasın.
Ber fikergä kilde ul soñınnan,
Apasınıñ totıp kiñäşen,
Çakırırga buldı kürşedäge
Üzennän zur bulgan iptäşen.
Kiyäü kilde, bolar takmak äytte:

«İşek bavı ber altın,
Bezneñ apa meñ altın,
Cılınıym disäñ, ber altın
Bir, cizni, tış bik salkın.

Birsäñ, küp bir sin bezgä,
Bez razıy tügel äzgä,
Yaudır altın-kömeştän,
Bakır törmä käğazgä».

13

Keçe öydä ikäü utırganda,
Enem kerde, belmim, yalgışıp,
Ällä inde şunda yüri genä
Belmämeşkä bezne salışıp.
Yomışı bar kebek, kıymıyça, ul
Kilde bezneñ östäl çitenä.
Bik uñaysız sizde şunda üzen,
Kızıllıgı çıktı bitenä.

— Yä niçäüläp kiçä totındıgız, -
Dide kiyäü,— işek bavına?

— Bez öç kenä malay, cizni abıy,
Öçileneñ böten avılına.
Şayarası kilmi läkin anıñ,
Borçıluı sizelä küzennän.

— Bu semyada yäşäü avır bulır,
Ayırılgaç, apam, üzeñnän.

14

Säğdi abzıy yortı bik täbänäk,
Salam belän yapkan tübäsen,
Şaulap üskän narat urmannarı
Anıñ öçen tügel, küräseñ.
Ber kuışlık agaç taşır äle,
Tönnärendä urlap kisep tä,
Annan başka anıñ kaygısı bar,
Büleşäse ide niçek tä.
Kızları küp anıñ, bar da isän,
İr balası bulgan — ul ülgän.
Ulı itep bezneñ Gabdullanı
Ul üzenä aldı bügennän.
— Un kön elek alıp kaytkan bulsam,
Cirle itä idem sine dä,
Äkren genä basıp yörmäs ideñ,
Şiklänep, sin keşe cirenä.

Gabdullası belän bergä-bergä
Yazsa ägär gomer itärgä,
Aña äle cirneñ bülenüen
Unike yıl kiräk kötärgä.
Gabdullaga närsä, cireñ belän
Nişläsen ul, nigä kiräge?
İh, belmisez, läkin hucasınıñ
Bik avırta, duslar, yöräge!
Basularga moñlı karaş taşlap,
Söyälgän ul yalgız koymaga,
Tämäkesen tarta: «Bigräk tä az
İr başına tigän imana».

15

Bik aşıysı kilgän Gabdullanıñ,
Barmı bazda katık, sötläreñ,
Sal kübräk itep kuyıragın,
Kızganmıyça cıyıp öslären.

Yalt itterde. Bulsa kitär ide.
Yä, soramıyk inde aktıgın,
Saugan söte belän apa kiçtän
Oyıtırga kuysın katıgın.

Aña karıy bar da gacäplänep:
— Kemgä kilgän? Kemneñ tuganı?
Kaladanmı kaytkan? Bu avılda
Bar ideme anıñ bulganı?
Gabdullanıñ başta — käläpüşe,
Ä östendä — sitsı külmäge,
Malaylarnıñ anı bügengäçä
hiç yuk ide äle kürgäne.
Yanına uk barıp söyläşergä,
Tanışırga kıymıy berse dä.
«Bezneñ kebek yarlı tügelder ul,
Äybät kiyem kigän östenä».
Taraldılar: «Bornın kütärmäsä,
Duslaşırbız äle irtägä,
Bik kılansa, bez küp soramabız,
Menep töşär öçen cilkägä».

16

Çık, Gabdulla, tışta nindi matur,
Öydä yatıp, niçek tüzärseñ,
Töş ineşkä — anda iptäşläreñ;
Vak balıklar bik küp, sözärseñ.
Balıkçılar ürgän yätmälärne
Alıştıra sineñ ıştanıñ,
Al kesädän cebeñ, bäyläp cibär
Külmäk ciñnäreneñ oçların.
Bolay totsañ, balık kübräk kerä,
Ber yaktarak torsın karmagıñ,
Söt östenä kuırıp aşaganda,
Yota kürmä läkin barmagıñ.
Ala kürmä, zinhar, su anası
Onıtsa da «altın taragın»,
Tön buyına, yavız, yokı birmäs,
Borçıp çıgar näni karagın.
Bik küñelle yäşel bolınlıkta,
Kazlar koygan kaläm-kaurıysın,
Yögerep arsañ inde, kükkä karap,
İrkenläp ber yatıp aunıysıñ.
Sizmiseñ dä yañgır bolıtınıñ
Näq östeñä kilep citkänen.
Kuak yafrakları arasınnan
Küzätäseñ «altın sipkänen».
Kütäräseñ ıştan balakların,
Sular aga citep tezlärgä,
häm adaşıp kalgan bätilärne,
Äydä, tizräk kırdan ezlärgä!

17

Säğdi abzıy säüdä itü belän
Şögıllänmi, alış-bireşe
Hiç yuk anıñ, kırda — igennäre,
Bakçasında üsä cimeşe.
Kayçagında yomış çıgıp kuya,
Beläseñ bit yortnıñ kirägen,
Yä sänägeñ sınıp kulnı tota,
Yä cilpuçıñ bulmıy, ilägeñ...

Atnaga ber Ätnä bazarına
Barıp kaytu — anıñ yolası,
Tovarlarnıñ hakın soraştıra
Yä oçırap şunda kodası,
Kunak bula. Kalgan akçasına
Ülçätä ul boday kümäçen,
«Töşergängä» tavış kupmasın, dip,
Karçıgıñnıñ küñlen küräseñ.
Dönya kürsen malay digän bulıp,
Çıgıp kitte Ätnä yulına,
At totarga äydä öyränsen, dip,
Dilbegäne birde kulına.
Gomre inde anıñ uzıp bara,
Tik avılınnan yırak kitmägän;
Gabdullaga dönya küptän tanış,
Sigez yäşkä äle citmägän.

Bazar kürsä, bezneñ Gabdullanıñ
Yörägendä ärnü kuzgala;
Kolagında çıñlıy yämşik tavışı:
«Asramaga bala kem ala!»
Ul onıtmas böten kürgännären,
Kümelsä dä täne kabrenä,
Nälät ukır säüdä dönyasına,
«Yat yaratkan» öçen Täñrenä.
Çü, nigä min äle hikäyämnän
Çitkä alıp kittem süzemne,
Tugan cirgä bassa ayaklarım,
Onıtam şulay min üz-üzemne.
Yögerä beräü yäşen sörtä-sörtä,
Kulın cäyep bazar eçennän.
Gabdullanıñ söygän apası ul,
Tanıdım min anı tösennän.
Ul yögergän yakka bara halık,
Soraşalar berse-bersennän,
Yäş ber bala, taşlap kümäçlären,
Sikrep töşte arba östennän.
Koçagına tup kük atıldı ul
Sacidäneñ, ontıp barsın da,
Başkalarnıñ cirdä yäşäüläre
Bette güyä alar karşında.
— Min bit, sine kürep töşläremdä,
Avırıp çıktım tönnär buyına.
Sin isän-sau ikän, küreşerbez, dip,
Kem kitergän, enem, uyına?
Aptıraşka kalgan Säğdi abzıy,
Seren belmi mondıy kavışunıñ,
Diñgez eçendäge mayak kebek,
Urtasında tora şau-şunıñ.
At kuzgalıp kitte, ozatuçı
Kümelüen kötä arbanıñ.
Eneseneñ, kürdem, bolgar öçen
Käläpüşen kulga alganın.

18

Sizelä inde közneñ urmannarga,
Basularga kilep citkäne,
Uçak yagıp yörgän malaylarnıñ
Kümerlängän avız çitläre.
Kaynar kölgä kümgän bäräñgelär —
Alarnıñ iñ tämle aşları,
Ut dörlätkän çakta, köygän bula
Ozın kerfekläre, kaşları.
Gabdulla soñ kayttı bügen öygä,
Äytmi läkin kayda yörgänen.
Şiklänep, ul kaplıy uçı belän
Utlı kümer töşkän külmägen.
— Nik eçeñne tottıñ, avırıysıñmı?
Aş aşarga nigä kilmiseñ,

Berär närsä ällä eşlädeñme,
Yä, ni buldı, cavap birmiseñ?
Sal külmägeñ, kiçtän yuıp kuyıym,
İrtägä bit uku könegez,—
Tişeklärne kürde itäktäge,—
Kilegez äle, bire kilegez.
Tämäke bit tartkan Gabdullagız...
Tik Säğdineñ ise kitmäde,
Işandırdı, ahrı, Gabdullanıñ
İkmäk alıp antlar itkäne.

Ul tañ belän tordı yokısınnan:

— Yuın biteñ, soñga kalırsıñ,
İptäşläreñ kölär, kilmäs borın
Abıstañnan şeltä alırsıñ.

Anıñ häzer uku vakıtı kilde.
«İman şartı»n totıp kulına,
İceklären bikläp, sürälären,
Kerde Apuş gomer yulına.
Ber yıl uzgaç, küçte mädräsägä
.äm bik äybät bardı däresennän,
Öyrätep ul üzeneñ sabaktaşın,
Avız itte «boray bäleşennän».

Ul däresen karap utıra ide,
Ukuınnan kinät bülende:
Säğdi abzıy yortın ezläp kilgän
Nindider ber atlı kürende.
Atın bäyläp kapka keläsenä,
Öygä ütte, äytep sälamen,
Tik Gabdulla cavap kaytarmadı,
Ni bulgandır, belmim säbäben.
Indırdagı äti, änisenä
Yögerde ul häbär itärgä:

— «Ällä nindi keşe kilgän bezgä»,
Kuştı tizräk kaytıp citärgä!
Säğdi tuktap şunda cilgärüdän,
Palas belän yaptı köşelne.
«Kürenä küktä yañgır bolıtları,

Kem bülderep yöri eşemne?
Yök töyägän bulsa, äyter ideñ:

— Kaya bolay ütep barışıñ,
Kürşedäge avıl bazarına
Satargamı ällä arışıñ?»

Ul tikmägä kilep kermägänder,
Bardır äle berär yomışı,
Nikter menä bigräk serle kürenä
Gabdullaga karap torışı.

— Sez üzegez kaydan?— dide huca.
Äzer ide yulçı cavabı:

«Min küptännän birle ezlim inde
Menä şuşı yätim balanı.
Bez yugaltkan idek, sezdä ikän,
Alırga dip kildem min anı,
Kara keşe — mucik kullarınnan
Üz yanına çakıra tuganı».

— Barsı annan kul seltägän ide,
Min kulımnı suzdım añarga,
Yakın kürgäç alay, şul vakıtta
Nik almagan anı bagarga!
Onnıñ potı çiktän uzgan çakta,
Kem tuydırgan, kiyem kigezgän?
Hezmät öçen üsep citkäç kenä,
Küpsendegez anı sez bezdän.

Yuk, birmibez, artık balabız yuk,
«Kara keşe», imeş, ni bulgan?
Mucik ipiye belän bäräñgesen
Hiç onıtmas äle Gabdullañ!

«Birmäsägez,— dide şoma yulçı, —
Uryadnikka cävet itärmen,
(Kurkıtunıñ yulın tämam belgän),
Sudka qadär barıp citärmen».
Säğdi abzıy artık kauşamadı,
Kurkırga yuk ide isäbe,
Tik hatını anıñ erep töşte,
Sukaladı beraz tiskäre:
«Yä, atası, birsäk birik inde,
Bezgä bulmas keşe balası,
Kargışları yavar östebezgä,
Ällä nilär eşlär Allası».

Ozatalar yäşlek iptäşläre,
Äyländerep arba tiräsen:
«Huş, Apuş, huş, bergä şayarırga
Tagın kayçan bezgä kiläseñ?»
«Zur keşe bul, ulım, tırışıp ukı,
Al kübräk itep gıylemne.
Onıta kürmä bezne — muciklarnı,
Taşlıy kürmä tugan cireñne!»
Säğdi abzıy sörtä küz yäşlären,
Kitep bargan ulın kızgana,
— Sudlaşası kalgan üze belän,
Nigä birdem?— diyep sızlana.

19

At kiterde anı tönlä belän,
Yulda kilep tämam arılgan;
Sbruylar kuygan kara öydä
Uyandı ul öylä aldınnan.
Üz avılı belän tanışıp yörgäç,
Yunälde ul tugan yortına,
Miläşläre anıñ, şomırtları,
Kayttıñmı, dip, şaulap utıra.
Ütärgäme, yukmı, digän kebek,
Karap tora kapka töbennän,
Täräzägä takta kadaklangan
Näm işekkä yozak elengän.
Ul yırak yul öçen häzerlände,
Alıştırdı bürken, bişmäten,
Ul tuñarlık tügel, bar da böten,
İske bürkeñ belän nişläsen!
Anıñ şundıy gacäp eşläreneñ
Äytim inde berse turında:
Ber kararmın, diyep, iske bürken
Yaşerde ul äybät urınga.

— Bik tiz genä borılıp kayta almam,
Sezne borçıp, monda kilmäslär,
Huş, qaderle nigezem, ak kayınım,
Sau bulıgız, şomırt, miläşlär!

20

Bik küp yıllar ütkäç, miña anı
Nasıyp buldı tagın kürergä,
Cidençe yıl ide, köz könendä
Ul naborga kayttı kerergä.
Tuñıp kilep kerde bezneñ öygä,
Soraştırdım anıñ saulıgın.
Büläk itte şunda börtekle çäy,
İsle sabın belän yaulıgın.
«Ällä üzeñne soldat ittelärme,
Söylä tizräk, närsä didelär?»

— Almadılar, apa,— üze kölä,—
Keçkenä, dip cavap birdelär.
«Kotılgansıñ ikän, busı äybät,
Ber süzem bar, karşı kilmäsäñ,
Üzem yauçı bulıp, avılıbıznıñ
Berär kızın ägär dimläsäm?»

— Yuk, Sacidä apa, vakıt citkäç,
Kiñäş belän üzem kilermen
.äm berençe süzne mäclesemdä
Kotlau öçen siña birermen...

Biyäläylär aña bäylädem min,
Erläp közge bärän yonnarın,
Kitü belän annan hatlar kilde,
Yandırdım dip läkin sıñarın.

Sacidäneñ tıñlap hikäyäsen,
Suındılar kaynar çäylärem;
Küräm häzer anıñ yomşak itep,
Yoklar öçen urın cäygänen.
«Bu urında enem yoklıy ide,
Yokla, bälki, töştä kürerseñ,
Onıta kürmä läkin, barsın miña
İrtä belän söyläp birerseñ...»

Teläk

Küptän inde cirdä danı yörgän
Maturlıknıñ tiñsez allasın —
Kürgänem bar minem Veneranı
.äm Yegipet piramidaların,
Fidiy hezmätlären — hämmäsen...
Läkin alar mondıy böyeklekne
Üzlärenä kayan algan soñ?
Alar niçek ozak saklangannar,
Bügengäçä kilep citkännär,
Gasırlarga kerep kalsın öçen,
Nindi kullar icat itkännär?

Barısı, barısı mine uylandıra.
Hıyalımnı yırak ğasırlarga,
Gasırlarga iltäm, aşıram;
Tarih eçenä keräm, aktarınam,
Avtorların alga bastıram.

Min eşlärgä telim şiğırlärem,
Alar kebek, cirenä citkerep;
Yaşäsennär minnän soñ da äle
Üzem kebek matur itterep.

* * *

Çibärlärneñ alsu yözläre
Küzläremneñ yavın aldılar;
Şunnan birle minem küzlärem
Moñsu-uyçan bulıp kaldılar.

İbrahim Yosfi
poema

Belmi berkem dä;
Kayçan tugandır.
Ul hakta söyläp
Cillär dä ismi.
Ä bit yäşägän,
Yaşägän cirdä
Soldat häm şağıyr
İbrahim yosfi.
Yaşägän äle
Nindi yıllarda!
Öç zur bähetne
Berläşter ikän:
Azat ta bul sin,
Cırla da şunı,
Üzeñ dä köräş.
Köräşter ikän.
Artıñnan iyärt,
Yaña ez töşkän
Yullar çatında
Avaz sal ilgä;
Andıy postlarnı
Işanıp şulay
Tapşıra tarih
Siräk şağıyrgä.
Kürgännär anı,
Kalgannar kürep,
Yarsıgan turı
Atınnan töşmi
Aklarga karşı —
Doşmanga karşı
Sugışkan dilär,
İbrahim yosfi.
Pohod aldınnan
Kılıçın bezneñ,

Bezneñ Kazanda
Çarlagan, dilär.
Atınıñ utta
Yalları köygän,
Ä üze haman
Yanmagan, dilär.
Kürgännär anı,
Kalgannar kürep:
Aşatkan atın.
Urman avızında.
Häzer dä, dilär,
Yäş öräñgelär
İskä töşergän
Moñnar bar şunda.
Ul moñnar közge
Açı cillärneñ
Sızgıruına
Ohşıy, bik ohşıy.
Kaysı yaklarga,
Kemnär yanına
Omtıldı ikän
İbrahim İosfi?

Yäşlek şul inde:
Borçıp özleksez,
Çakıra därt yırak,
Bara at yırak...
Andıy çaklarda,
Äy sin, mähäbbät,
Bulasıñ ikän
Nigä tatlırak...
Yäşlek şul inde:
Yulnıñ kıyının,
Ozının saylıy —
Ayırılmıy ildän.
İrekne yaklap,
İrekne raslap,
Cirgä meñ daga
Beryulı iñgän.
Köräşep kenä
Onıt sagışnı,
Köräşep kenä
Bas açularnı!

Kürgännär anı,
Kalgannar kürep
Tuzdırganın da
Basmaçılarnı.
Kılıçı anıñ
Yäşlege kebek,
Uynagan, dilär,-
Çıñlagan, dilär;
Çarpılıp yauda,
Bögelgän kayçak,
Sıgılgan kayçak,
Sınmagan, dilär.
Yaşägän äle
Nindi yıllarda:
Kamalgan Vatan,
Utta — dürt yagı.
İdeldä üskän
Küp yegetlärneñ
Danlı köräştä
Çittä tufragı.
Kabere şunda dip,
Bu taraflarga
Ber häbär äytep
Koşlar da oçmıy,
Äkiyättägeçä:
Kayandır kilep,
Kayadır kitkän
İbrahim İosfi.
Belmi berkem dä,
Kayçan ülgänder?
Halık süz yörtä,
Uylıy törleçä...
Cirdä, bu cirdä
Yazmıştan uzmış
Yugın yuk, dilär...
Ägär ul ülsä,
Yaşäüne äydäp,
Sugışçan ruhı
Küñelgä bezneñ
Ez tapmas ide...
Tugaylar aşa,
Tomannar aşa
Musanı yulga
Ozatmas ide.
Ozatkan, dilär,
Atında kileş,
Ukıgan şiğır —
Ürlägän çatkı...
Ozatkan, dilär,
Anı iñ biyek,
Gel koyaş torgan
Ürlärgä çaklı...
Sukmaklar seren
Centekläp bezgä
Hikäyä kılgan
Ülännär üsmi...
Kürgännär barı,
Atında uzgan
Bezneñ tirädän
İbrahim Yosfi.

1958