Şiğırlär - Şäyhi Mannur

Kazan utları
Kiläm min İdel östennän
Tın ber cäyge kiç belän,
Küzlärem siña töbälgän,
Yöräk tulgan his belän.

Tirbälderep tın İdelne,
«Akçarlak» yözä haman,
Ay kömeş nur sipkän yuldan
Kiläm min siña, Kazan.

Yıraktan uk balkıysıñ sin
Yaktı utlarıñ belän,
Matur hıyallarga çumıp,
Yaña portlarıñ küräm.

Ä bu hıyal irtängesen
Çın tormışka äyläner:
«Zur İdelneñ» dulkınnarı
İtägeñdä tirbäler.

Cilkännären kiyerep, bezneñ
Yäşlek yözär östendä,
Yañgırar cır, yaña ber cır,
Cäyneñ zäñgär kiçendä!

Ütär keşe kiñ uramnan,
Çäçäkle bulvarlardan,
Söt sıman ak nur sibeler,
Ak çäçäk — fonarlardan.

Bakçada, göllär eçendä,
Tukay häykäle torır,
Anda şiğır, cır, muzıka
Käm dan mäydanı bulır.

Ay kömeş nur sipkän yuldan
Kiläm min siña, Kazan,
Yıraktan uk balkıysıñ sin,
Serle ber dönya sıman.

Bez yandırdık bu utlarnı
Şulay yaktı, küp itep,
Vahitovlar kanı tamgan
Cirlärgä häykäl itep.

Alar dan belän ülgännär
İrekle Kazan öçen,
Bezneñ yaktı tormış öçen,
Söyekle Vatan öçen.

Ak bandalar kotırganda
Minutlık «dan»narında,
Tañ bayragı kütärelde
Bistä uramnarında.

Basu yulları östendä
Kütärelde davıllar,
Kilmeşäklär bandasına
Ut yaudırdı avıllar.

Kaçtı yavız, şaşkan doşman,
Batırlar kua bardı.
Tın okean yarlarında
Tik köle tuzgıp kaldı!

.äm alda da bezneñ öskä
Taşlansalar şakallar,
Korıç koymalarga sugılıp,
Tik başların vatarlar.

Ay kömeş nur sipkän yuldan
Kildem min siña, Kazan!
Yıraktan uk balkıysıñ sin,
Yaktıña min kul suzam.

Yalkın yäşlek, küp ömetlär
Kiterde mine siña,
Kanatlanıp üsü danıñ
Öyrätte mine cırga.

Sin görliseñ küz aldımda,
Könnän-kön maturlanıp,
Näm «küklärgä taban ürelep»
Üsäseñ gorurlanıp.

Cäyelep balkı sin tagın da,
Yañgırap torsın danıñ,
Küklärgä mensen cırlarıñ,
Minem güzäl Kazanım!

Sagınu

Karıym da min çal çäç dulkınnarga,
Uylar diñgezendä yugalam...
Canga tulgan yaktı şatlık aşa
Koyaş nurlarına yılmayam.

Min tagın da sindä, Kara diñgez,
Yulım zäñgär közgeñ arkılı...
Ber kat sindä bulıp kitkän keşe
Kabat kilmi tüzmi, ahrı.

Saf tınlıknı yarıp ike yakka,
Bezneñ korab alga omtıla.
Monda şundıy güzällänä keşe,
Yuk-bar kaygı — bar da ontıla.

Zäñgär kiñleklärne urap kilgän
Cılımsa cil, siña kagılıp,
Mähäbbät häm maturlıknı söyli...
Sin cırlıysıñ irkäñ sagınıp.

Akçarlaklar bezne ozatıp kilä,
Sıgıldırıp kanat oçların...
Tirän söyü belän karap baram
Min alarnıñ uynap oçkanın.

Alar, minem hıyal türemdäge
İñ yakın ber räsem şikelle,
Yırak yulda, yämle serdäş bulıp,
Kütärälär uyçan küñelne.

Koyaş nurın diñgez öslärenä
Börkeldergän güzäl irtädä
Sikrep yözgän uynak delfinnar dä
Aşıgalar kük arttan citärgä.

Diñgezlärne, dulkınnarnı kisep,
Yılgalarnı kiçep bu tönne,
Alar minem küñel yoldızımnan
Sälam alıp kilgän şikelle.

Canım matur hislär belän tulı,
Küñel dä kör, yöräk tä yaktı.
Ä şulay da anda moñsulık bar:
Yuksınam min sine şulçaklı!

Sagınam min sine, tal koyaşım,
Sin härvakıt küzem aldında.
Söyläşäm min haman sineñ belän,
Palubada yörgän çagımda.

Sin tın gına yaktı yılmayasıñ,

Ber yakkarak salıp bantıñnı.

Äy söyeklem!

Çiksez sagnu belän

İltäm siña yöräk tauşımnı!

Ah, ägär dä sin dä monda bulsañ,
Nindi rähät bulır ide yul!
Diñgez bezgä zäñgär cil kiterer,
Koyaş sibep torır ide nur.

Çuyın taşkınnar

(kıskartıp alındı)

Domnalar şaulavı

1

Kışnıñ yomşak yaktı sipkän töne
Aksıl-zäñgär hätfä yabıngan.
Şul tön töyel ük yomşak, ciñel salkın
İsänläşep ütä yanımnan.

Şundıy töndä kükräk tutırıp ber
Tirän itep kilä sulıysı.
Tirän itep, tön tınlıgın yırtıp,
Yanar domna kebek şaulıysı!
Bez här tönne, yokılı uramnarnıñ
Tirän tınlık tavın aktarıp,
Korım señgän brezent kiyemnärdä
Kiläbez, zavod, siña şatlanıp.
Aksıl töndä domna şäüläläre
Alsu bulıp kükkä taralgan.
Matur da ul şäülä, kurkınıç ta,
Mähabät tä bulıp nurlangan.
Tön bolıtlı bulsa, bu şäülälär
Tagın matur bulıp yanalar,
Bolıtlarnıñ tarau tolımnarın
Alsu yıfäk suga manalar...
Tönnäremdä şul bolıtlar tavın
Borıla-borıla karap ütäm min,
Şular agışında bayraklarnıñ
Cilferdäven güyä işetäm min.
Yıllar buyı haman-haman şulay —
Zavod urtasında domnalar,
Tiñe tabılmagan gigant bulıp,
Kükkä karap şaulap utıralar.
Kürgän keşelär zur soklanu belän
Domnalarga karap ütälär,
Ütkän çakta, alar bezneñ köçneñ
Olılıgın hörmät itälär.

Kapkalardan kergäç, min iñ elek
Domnalarnıñ tauşın iştämen,
Domnalarnıñ cırın tıñlıy-tıñlıy,
Prokatkama taba kitämen.
Tönnärdäge yal minutı sayın,
Domna, siña başım kalkıtam,
Sineñ şaşkın, yarsu şaulaularıñ
Minem yöräkne dä yarsıta.
Şaulaularıñ sineñ iskä töşerä
Danlı pohod belän barışnı,
Doşman köçen taptap,
Naman alga

İltä bargan köçle tavışnı.
Ciñgän soldatlar kük köçle bulıp,
Domna şaular, domna göreldär!
Gorurlanabız bez siña karap,
Sinnän taba köçen yegetlär!
Kauperlarga1 karap toram da min
Yugalamın tirän uylarda.
Keşelärneñ akılı nindi dahi!
Nilär büläk itmi dönyaga?!

Kuanıçsız sannar häm sarı Hismät

Zäñgär töndä, yomşak karga basıp,

Sarı Hismät kayta eşennän.

Üze eştän kayta,

Üze uylana haman eçennän.

Domnalardan öyenä kitkän çakta,

Tagın ber kat borılıp karadı.

Tagın ber kat poşınıp, ällä niçek,

Avır gına itep suladı:

«Eh domna tsehı!

Zur aşkınu belän

Şaulıysıñ da bolay şaulavın,

Läkin mine poşındıra sineñ

Şul aşkınu belän barmavıñ...»

Tirän töngä kümelep kaytkan çakta,

Sarı Hismät şulay uyladı.

Tön tınlıgı tagın yırakkarak

Alıp kitte anıñ uyların.

Äye, töndä Hismät eştän kayta,

Yomşak karga taşlap ezlären.

äm küñeldän kabat ukıp kilä

Kiçä ukıgan gäzit süzlären.

Ul üze dä küptän şulay uylıy,

Şul turıda küptän baş vata.

Anıñ başın granit taşı vatmıy,

Anıñ başın çuyın taş vata:

«İl könnän-kön zur şau-şular belän

1 Kauperlar — domnanıñ metall korılmaları.

Çabışkı kük alga çapkanda,

Uramnarga beton korpus tutırıp,

Timer ğasır tañı atkanda...

İl könnän-kön kübräk metall sorap,

Timer taular tavın yotkanda,

Kolhoz kırlarında traktorlar

İgen basuların yırtkanda...

İl könnän-kön tiñsez ciñü belän

Haman alga höcüm itkändä,

Million teläk, avır tank kebek,

Här çitenne taptap ütkändä...

Bezneñ domna äkren,

Äkren bara...

Kuanıçlı tügel şaulavı...

Maktanırlık tügel anıñ ber dä

Bütännärdän kalıp atlavı...»

Tirän töndä Hismät eştän kayta
Ak kar yatkan uram tüşennän.
Üze kayta, üze uylı başın
Ciñel genä tübän töşergän.
Zavod kapkasınnan çıgıp kitkäç,
Tagın signal buldı uyında...
Anıñ kaygısı da, tirän şatlıgı da
Domnalarda eregän çuyında.

Şundıy uylar belän öyenä kayttı,
Şundıy uylar belän yuındı.
Şundıy uylar belän ontılganda,
Aşıy torgan aşı suındı.

— Nik, siñaytäm, çibär kügärçenem,
Auzıñ-bornıñ bolay salıngan?
Ällä aşıy torgan sınıgıñnı
Pesi urladımı tabınnan?..
Hismät salmak kına yılmaydı da
İyägennän söyde Zifanıñ:

— Äye, Zifa, böten şatlıgımnı
Tik bügengä pesäy urladı...

Kem ul sarı Hismät?

Bez — keşeneñ «nindi keşe»legen

Eş tarihın sütep beläbez.

Eş — keşeneñ gomer tarihı ul —

Şuñar karap, bäha biräbez.

Kem ul sarı Hismät, nindi keşe,

Kem malayı bulgan tuganda?

Gomer yulı kaydan borılıp ütkän

Bilen bugan yeget bulgannan?

Bu turıda avtor baytak kına

Aktarındı törle urında...

Ä şulay da avtor gafu ütenä,

Bik az belä Hismät turında:

Kötüçe malayı da tügel Hismät,

Şahter malayı da bulmagan.

Metallçı da tügel, tireçe dä,

Kulak yortında da tumagan.

Öçnaratnıñ avıl sovetınnan

Peçat belän kilgän yazuda,

Hismät turısında kıska gına

Bolay diyep äytkän tagı da:

«Tübändäge birelä tanıklama

Hismät Kärim ulı turında,

Atası anıñ Kärim Gıyzzätullin

Öye bulmaganga torırga,

Gomer buyı Säqbi ciñgi belän

Yäşädelär tirmän öyendä.

Sez soragan Hismät Kärimov ta

Monda üste, avıl cirendä.

Kön kürmeşe yarlı-fäqıyr ide,

Gani bayga tula bastılar.

Mal totmadı, igen çäçälmäde,

Milekläre — ber par tastımal.

Yegermençe yılda Gani baydan

Tula tegermänen aldılar.

Aldılar da kartlar:

«Kärim kartka biräbez!»— dip,

Tamga saldılar.

Tik Kärim kart: «Häldän kilmi»,— diyep,

Kire birde zayımpomoşka.
Ä malayı uncidençe yılnuk
Kitep bargan ide sugışka.
Şul kitüdän Hismät Kärim ulı
Kaytkanı yuk bezneñ bu yakka.
«Denikindä ülde»,— diyep, anı
Söylägännär ide şul çakta.
Ataları, äkren gomer sörep,
Kartayışıp ülep kittelär.
Küptän tügel kümdek bergäläşep,
Bik yagımlı kartlar idelär...»

Sez küräsez, Hismät Kärimovnıñ
Tula baskan ikän atası,
Tik şunısı: ata hönärendä
Kalalmagan anıñ balası.
Tagın şul da bezgä mäğlüm buldı:
Bik küp yörgän Hismät sugışta,
Öç märtäbä avır yaralangan,
Kaynar kanı kalgan frontta.
Denikingä ber kat plen töşkän,
Siksän armeets bergä atılgan.
Siksän ülek belän bergä yatkan,
Ä töynäsen kaçıp kotılgan.
Şul frontta tagın Vrangelneñ
Tankısına höcüm itkännär.
Tanknı alıp, şul uk tank belän
Vrangelğä karşı kitkännär.
Başta Hismät gadi armeets bulgan,
Ä soñınnan inde — otdelkom,
Tora-bara vzvod komandirı —
Üsä bargan haman akırtın.
Bu turıda üze hiçvakıtta
Söyläşergä Hismät telämi.
Anıñ belän bulgan keşelär genä
Hikäyäsen söyläp birgäli.
Fäskıy belän berkön eştän kayttık,
Süz iyärä şunda süz kitkäç,
Söyläp kitte anıñ turısında,
Yançık töben kayrıp selekkäç:

— Min, Hismätne äytäm,

Karap torsañ —

Üze yuaş kına tösle dä,

Ä yeget ul malay!

Arıslan kük kıyu

Taşlana ide doşman östenä.

Vrangelğä «kanat» kuygan çakta,

Min añarda ittem hezmätne,

Şunda beldem başın cällämäüçe

Pulemetçı sarı Hismätne.

Menä kürsäñ, yegetem, şakkatarsıñ,

Küze-başı kürmi — kotırsa,

Bez aldan uk inde: ciñäbez dip

Bara idek, Hismät totınsa.

Min vzvodnıy idem ul çagında,

Ä ul — minem iptäş — başlıgım.

Ä şulay da, tämäkese bulsa,

Bergä kaga idek yançıgın!

Bervakıtnı,

Perekop töbendäräk mikän,

Katı bärde bezgä Vrangel.

Şul çagında Hismät yaralandı,

«Malay bette...»— diyep toram min,

Ä ul — tere!

Ordinarets Gıyzzät

Cilkäsenä alıp saldı da

Kaça-posa alıp çıgıp kitte

Artta kalgan oboz aldına.

Kitkän çakta, Hismät:

«Fäskıy! — dide, —

Batalonnı siña tapşıram...

Yeget bulsañ, ciñmi çıkma yäme!..»

Ä kan aga itek bantınnan.

Sugış bargan çakta toce, yegetem,

Ansat tügel kombat buluı.

Kinät kenä şundıy olı eşne,

Sälät tabıp, yırıp çıguı.

Nu şulay da ikençe tañ belän

Vrangelneñ birdek kirägen!

Şunnan kitte, şunnan kitte inde,

Ükçäse dä cirgä timäde!

Şağıyr halkı lirik yöräkleräk,
Läkin bütänçäräk tormışta:
Tormışta bar tirän lirika da,
Proza da anda, epos ta.
Hismätneñ dä şulay tormışında,
Tirän lirikalar bulgan kük,
Epos ta bar, ozın proza da,
Törle sular akkan yılga kük!
Hismät tula baskan,
Hismät yörgän kanlı sugışta.
Hismät kombat bulgan, yaralangan,
Hismät geroy bulgan frontta!
Ä annan soñ Hismät
Kaya kitkän, kaya yugalgan?
Gomer yulın kaya taba borgan,
Kay cirlärdä «atın» tuargan?..

...nçe yılnı Hismät Kärimovnı
Armiyädän azat itkännär.
Zifa apa belän Orenburdan
Yaz könendä alar kitkännär.
Läkin Hismät,
Belmim, ni öçender,
Öçnaratka kabat kaytmagan.
Ällä Zifa telämägän,
Ällä kaytıp

Kerer urın anda tapmaudan.
Orenburdan Hismät Mäskäü aşa
Kitep bargan şulçak Donbasska.
Şul kitüdän, ahrı, kuzgalmaska,
Şul kitüdän kabat kaytmaska.
Ä Donbassta Maki zavodına —
Domen tsehka kilep kereşkän.
Ahrı, anıñ yalkın yörägenä
Domna şaulauları kileşkän.

Menä şunnan birle inde altı yıl
Ul özleksez eşli domnada.
Altı yılda Hismät nomerında
Ber tapkır da progul bulmagan.
Başta Hismät gadi eşçe bulgan,
Katal bulıp, koks taşıgan.
Ä soñınnan briketta bulgan
äm annarı kauper başında
Ber yıl buyı gazda eşlägän dä,
Citez bulganmıdır eşendä,
Häzergese köndä sarı Hismät
Çuyın eretä domna miçendä.
Bälki, Hismät, fronttagı kebek,
Domnada da eşçän bulgandır.
Bälki, şuña kürä ul äle dä
Tirän uyda yöri torgandır...

Yañgırlı töndä

Ul şunnan soñ menä,
Ul şunnan soñ inde totındı.
är smena domnaçılar belän
Ozak süzlär söyläp utırdı.
Ul hiç inde, ğadättäge kebek,
«Mitingovat» itep yörmäde.
Muftalarga basıp, orator kük,
Yalkınlı reç söyli belmäde.
Eşlägändä şunda, salmak kına,
Kär domnaçı belän söyläşte.
Telägänne şunduk yaza bardı,
Kart eşçelär belän kiñäşte...

Bertuktausız Hismät biş kön yörde,
Rätle-başlı yokı kürmäde.
Ä şulay da eşen tuktatmadı,
— Ardım, ahrı, ardım,— dimäde.
Şulay Hismät kırık keşe cıydı,

Brigada şulay tözde ul.

Zur tüzemlek belän aklap çıktı

Partiyägä birgän süzen ul.

3

Mart başınnan başlap udarniklar
İzü çişsen eşli başladı,
Udarniklar Hismät-sugışçınıñ
Häsrätlären çäçep taşladı.
Hismät, Hismät, uyçan yözlärenä
Tirän şatlık nurı yögerde.
Zäñgär töndä eştän kaytkanda da,
Söyenä-söyenä kayta här könne.
Mart ayınıñ uymak yoldızları
Siña karap kölgän şikelle.
Ezläreñä ence sibelä tösle
Talıgıp eştän kaytkan kiçeñne.
Beläm, häzer sineñ küzläreñä
Zifañ tagı da matur kürener.
Domnalarda tala töşkän täneñ
Saf irkäläü belän kümeler.
Söyenä Hismät böten yöräge belän,
Böten canı belän söyenä.
Domnalarnıñ ükrep şaulauları
Çuyın taşkını kük toyıla.
Ul här könne eşneñ barışların,
Çuyın çıgışların tikşerä.
Yaçeykaga çaba, zavkomga da;
Öyenä kayta Hismät kiç kenä.

Ä brigada ciñel tözelmäde,
Kayberäülär kölke ittelär,
Anıñ süzlärenä kayberäülär,
Tik kul selkep, çitkä kittelär.
Tseh başlıgı Krivoglazov ta
Salkın gına anı tıñladı:
— Tözep kara...— dide,
Artık söylängäläp tormadı.
Hismät yörägen bolar kauşatmadı,
Hismät çigenmäde ezennän.
Bezneñ Hismät barıber kaytmas ide
Üz-üzenä birgän süzennän.

Külmäk söygän nazlı kızlar kebek,
Don havası bik tiz almaşa.
Bügen toman kaplap yañgır yausa,
Ä irtäsen — yomşak kar basa.
Uramnarga mart cilläre kilgäç,
Kirtläç karlar tavın beterä.
Tamçı-tamçı tamgan cırlar kebek,
Tamçı tama uram bitenä.
Uramnarga, domna öslärenä
Koyıp-koyıp yañgır yausa da,
Borma uramnar yulı sazlansa da,
Adäm yöremäslek bulsa da...
Udarniklar haman bertuktausız,
Bertuktausız haman eşlilär.
Progul — doşman, yäşren kotkı sala,
Arakı — agu!

Alar eçmilär.

Üzlärenä bik nık ışangannar,
Alar eşli, alar barsı da
Salkın sannar tavın soñgı kabat
Ciñü hise belän yarsına.
Şulay tönnär ütä,
Şulay könnär ütä,
Şulay ütä-ütä, mart betä.
Vrangelne kırıp salgan kebek,
Hismät kölä, Hismät şau itä!

6

Martnıñ soñgı köne, soñgı kiçe,
Tışta toman, tışta yañgırlı...
Ä domnada bügen şundıy şatlık,
Şundıy şatlık cirdä bardırmı?
Yañgırlı tön, kap-karañgı bu tön
Kara çarşau belän törelgän,
Tik domnanıñ alsu yaktılıgı
Tau bolıtlar çäçenä sibelgän.
Karañgı tön, koyıp yañgır yava,
Uram bite sazga kümelgän.
Karaltılar, öylär, at yulları
Yañgır suı belän kübengän.

Karañgı tön, sazlı uram buylap
Hismät kaytıp kilä eşennän.
Hismät bügen, ciñgän sugışçı kük,
Kükrägenä şatlık yäşergän.
Hismät eştän kayta, kesäsenä
Bögärlängän gazet tıgılgan.
Zur härefle çuar gazet bite
Berniçä kat inde ukılgan.
Ä şulay da anı, öyenä kaytkaç,
Tagın ber kat Hismät küzäter,
Tagın ber kat, östälenä cäyep,
Zifasına ukıp kürsäter.
Şulay uylıy-uylıy eştän kayta
Kara töndä sazlı uramnan.
Ällä yañgır añar, ällä pıçrak,
Ällä cirgä mamık uralgan.

Yözendäge tirän yılmayuı,
Küzendäge yäşren yaktılık,
Küñlendäge tiñsez şatlanuı
Yörägenä tulıp, aşkınıp,
Agılır uylar belän udarniknı
Yüeş töndä öyenä iltälär.
Hismät kürmi, baskan ezlärennän
Sular çäçräp, çitkä kitälär.
Matur uylar belän öyenä kayttı,
Östen çişende dä yuındı,
Zifasına gazet ukıganda,
Eçä torgan çäye suındı.
— Menä, kilçe, kürçe-kürçe, Zifa,
Ni yazgannar gazet bitendä,
Ukırga dip alıp kayttım siña,
Monda kergän minem isem dä:
«Domna tsehı inde küptän birle
haman artta kalıp kiläyde...
När ay sayın plan tulmıy kala,
Siksän protsent kına biräyde...»
Tagın anda bik küp sannar kitä,
Tseh turında bik küp yazılgan.
Aların da Hismät Zifasına
Ukıp çıktı barın-barın da,

Ä soñınnan Hismät Kärimovnı
Gazet bite bik-bik maktagan.
Frontlarda yörgännären yazgan,
Ber dä inde, ber dä kalmagan.
Hismät Kärimovnıñ räsemen dä
Gazet urtasına baskannar.
Ä astına: «Berençe brigadir
İptäş Kärimov»,— dip yazgannar.
Tik ahırda ere häref belän
Kıska gına bolay diyelgän:
«Ozak vakıt artka söyräp kilgän
Yämsez sannar bügen ciñelgän.
Domna tsehı martnıñ utızına
Üz normasın artık tutırgan.
Yöz unsigez protsent çuyın birgän,
Udarniklar eşkä totıngaç.
Ütkändäge kuanıçsız sannar
Soñgı kabat inde ciñelsen,
Algı ayga uñış nıgıtılsın,
Tagın kübräk çuyın birelsen!»

9

Tın bülmädä Hismät gazet ukıy,
Täräz karşındagı östäldä...
Menä şulçak, şul sekundta kinät
Nagan tavışı tıştan çagıldı.
Çälpärämä kilde pıyalalar,
Tön tınlıgı meñgä yarıldı.
Hismät, Hismät... Hismät şaşıp kaldı,
Nişlärgä dä Hismät belmäde.
Hismät kuzgalmadı, kıçkırmadı,
Tik açudan yandı küzläre.
Çır-kıçkırıp, kinät Zifa uyandı,
Kurkıp tordı yoklar balası.

— Närsä buldı, canım, närsä buldı?
Söylä, Hismät, söylä, atası.
Kaynar täne, kaynar kulı belän
Hismätenä kilep uraldı.

Şunda gına Hismät añga kilde,
Şunda gına Hismät uyandı.

— Kurıkma, Zifa, kurıkma, ulım,
Doşman mine tagın çakırdı.

Doşman mine tagın üterälmäde,
Tik yöräktä açu kabızdı...
Avıllarda kulak atkan kebek,
Monda da bar äle şundıylar.
Alar bezneñ böyek eşebezne
Tuktatmakçı bulıp dulıylar.

Yugalgan ezlär

Hismät tä bit ber dä kötmi ide
Yul östendük doşman buluın.
Toman çäçelep, yañgır yaugan töndä
Öy artında saklap toruın.
Kotırgan et kebek doşman usal,
Usal kullı, usal yöräkle.
Kara tirgä batıp eşlägändä,
Sındırmakçı bula beläkne.
Beterik bez anı, tamrın yolkıyk,
Yavızlardan arçıyk il eçen,
Yörmäsennär bezneñ arabızda,
Karañgılap yaktı cir östen!

Hismät, añga kilgäç, bik tiz genä
Koral totıp çıgıp yögerde,
Kara töndä, avır kurgaşın kük,
Avır gına itep sügende.
Öy tiräsen aşıgıp kapşap çıktı,
Uramnarga kitep karandı.
Läkin tön bit şundıy töpsez tirän,
Şundıy şıksız, şundıy karañgı.
Hismät ozak tordı yüeş töndä,
Doşman ezen ozak ezläde.
Fonar totıp, törle yakka çaptı,
Karap yörde pıçrak ezlärne.
Kiçnärsä dä läkin tabalmadı,
Cinayätçe şulay yugaldı.
Bu yul şulay kara tön kanatı
Saklap kaldı yavız doşmannı.

Partsekretar, böten tsehnı cıyıp,
Kıska gına cıyılış ütkärde.
Kaynar yalkın belän sipkän süze
Tirän uyga saldı küplärne.
Böten cıyılış göcläp dulkınlandı,
Kırmıskalar kebek kaynadı.
Böten cıyılış domnalardan çıkkan
Çuyın taşkını kük şauladı.
Kemder beräü, urtalıkka basıp,
Tirän tavış belän kıçkırdı,
Şau-şu kinät kenä kiselep kaldı,
Tseh eçläre kinät tın buldı:
«Bez berençe udarniknıñ bügen
Sau kalganı öçen şatlıktan,
Bezgä taşlanuçı doşmannarga
Yöräklärdä açu katılıktan...»

6

Menä şunnan inde, şunnan birle
Domna tsehı bezneñ udarnıy!
här smena sayın anda häzer
Tiñe kürelmägän eş kaynıy.
Kızıl kom kük ruda agılıp tora,
Vagonetkalarga töyälep.
Kümer kilä, koks, şihta kilä,
Estokadlar kitä tirbälep.
Miçlär häzer tagın
Nıgrak görli,
Köçle yana utlar domnada.
Çuyın häzer tizräk kaynap citä,
Sıyık taşkın bulıp, ul aga.
Äyterseñ şul tönge nagan tauşı
Böyek signal bulıp çagıldı.
Äyterseñ şul usal doşman kulı
Böten tsehnı dauga çakırdı.

Ul tagın da, kulın yodırıklap,
Üçle ahäñ belän söyläde.
Härber tıñlauçınıñ kan tamırına
Ut tamçılı açu cibärde.
— Yä äytegez, usal doşmannarnı
Kümep kitär nindi cavap bar?
Töngä poskan şaşkan bürelärne
Nindi köçlär meñgä turaklar?
Bar ul köçlär — menä bezneñ domna.
Domnadagı çuyın tauları!
Çuyın taşkınnarı kümep kitär
Doşmannarnıñ soñgı ulavın!
Üçlärgä üç itep, bez bügenne
Ciñü yıllarına iltäbez.
Ciñü yıllarınıñ domna tsehın
Udarnıy dip iğlan itäbez!
Bik küp kullar bergä kütärelde,
Udar tsehka bar da kuşıldı.
Domnaçılar, tirän dulkınlanıp,
Ber köç belän eşkä totındı!

Avtornıñ ahırgı süze

1

Uramnarga tagın yazlar kilde...
Ul yıl sayın şulay kilä bit.
Ul yıl sayın yaña cırlar kiterä,
Yaña şatlık cirgä birä bit!
Bu yaz belän tagın küp urında
Yaña fabrik-zavod salınır.
Bälki, tagın berär cirebezdä
Neft çişmäläre tabılır!

Yañadan-yañadan yörägemdä

Neft fontanı şaulap atıla.

Neft fontanı kebek, höcüm cırı

Ciñü şatlıgına çakıra!

Min här könne, eştän kaytkan çakta,

Sarı Hismät belän oçraşam.

Min här könne danlı udarniktan
Domna häbärlären soraşam.
— Domna häzer şaulıy,
Şaulıy, duskay, häzer, ükerä! —
Ul şulay di, anıñ yöze yaktı,
Ul şatlana häzer, ul kölä.
Hismät dustım, min dä, min dä şulay
Çın küñelem belän şatlanam.
Cırlarıma kuşıp, sine cırlıym,
Sineñ ismeñ belän maktanam.
Tege yıllar — ciñü bezdä buldı,
Bez häzer dä barıber ciñärbez.
Tik bez genä menä cir kükrägen
Dan-bähetlär belän kümärbez!

Uramnardan här kön ütkän sayın,
Koyaş nurın çäçä yulıma,
äm tözüçe duslar kul birälär,
Tsement sılap minem kulıma.
Şauga kümep, zavod korpusların
Udarniklar kilgän yıllarda,
Bez tübännän tübälärgä mendek
Udar yıllar cırın cırlarga!
Domnaları udar zavodlarnıñ
Havalanıp şaulap yanalar.
Çuyın taşkın kebek udarniklar
Davıllanıp ciñep baralar!

Közge sonetlar

Tın bakçadan yalgız uzıp baram,
Minem kebek, bakça da yalgız.
Sukmaklarga sarı yafrak yaugan,
Cäy görlägän fontan da cansız.
Kükne kurgaş tösle bolıt kaplıy,
Ul ofıktan ofıkka totaş.

Cil dä kilep kanatların kakmıy
Näm nur sipmi közge al koyaş.
Kızıktırdı bu tın bakça mine,
Utırdım min, sagnıp hätfä cäyne,
Kart öräñge kanat astına.
Agaçlarga karıym — tibränmilär,
Yafraklarnı tıñlıym — söylänmilär,
Tik sin kildeñ kölep karşıma.

Ä kayçandır, tıñlap yäşlek mäylen,
Şuşı öräñgeneñ töbendä
Sineñ kulıñ kebek cılı cäyneñ
Saf sulışıñ kebek tönendä
Bez utırgan idek ozak-ozak
Yalkınında yäşlek utınıñ;
Balalarça söyü belän sızlap,
Hıyallarga çumıp, ontılıp.
Ayırıldık bez kinät ällä niçek,
Alıp kitte sine zur yıllar,
Yalgızlıknıñ tomannarın kiçep,
Kitermäde sälam bılbıllar;
Ber mäktäpkä yörep, bergä üsep,
Balkımadı bergä yoldızlar.

Davıllanıp ütte inde yäşlek,
Yarsu hislär yazın kiçerep,
Kabatlanmas çatkıların çäçep,
Sagınırlık güzäl itterep.
Kaygırmıym min kavışa almaganga,
Ğayeplämim moña hiçkemne.
Yäşlek-bılbıl göllär saylaganda,
Andıy hällär bula bit inde.
Mähäbbätne yakın duslık belän
Almaştırıp bula teläsäñ,
Kaytmas minut öçen köymäsäñ.
Bez häzer dä bu bakçada irtän
Oçraşabız cäyge könnärdä,
Balalarnı alıp kilgändä.