Şiğırlär - Säif Sarai

GÖLESTAN BİT-TÖRKİ (1391)

Kereş

...Göl teläsä hatıyreñ tulı tabak,
Bu "Gölestan"ımdan ukı ber väräq1.

Göl cämalı2 berniçä köndä kiçär, –
Bu "Gölestan" daimä3 küñel açar.

Bu gacäib kem garaib4 monda bar, –
"Hösräü vä Şirin"5 eçendä, – kanda6 bar?!

Törkigä kılıb gacämdän7 bu kitab,
Mäğrifätkä açtı sikkez törle bab8...

Bu "Gölestan"ga tamaşa kılgan ir.
Dämbedäm mäğnä yimeşen tazä yiyr9...

İgü atı kalsa irneñ yahşırak.
Soñra kalginça tulı altun rävak10.

Yadkare kalsa kemneñ igü at, –
Ülmäs ul ir, – kemdä bulsa bu sıyfat...

Berençe bab
Patşalar tormışı turında

* * *

Fetnä yözle rast11 süzdän bul yırak,
Mäslihätle yalgan andan yahşırak.

Gakıyl12 ul-süzne yirendä süzlägäy
Häm cavabını menasib küzlägän13.

Kem möhalif14 bulsa soltan süzenä,
Kiltürür ul küb bälalär üzenä.

Sıygar ber höcrägä unikke mihman,
Ber iklimä sıygışmas ikke soltan15.

* * *

Büreneñ balası bulır gakıybät16
Atası kebi ul härami17 büre.

Niçä küb yidırsañ18, säña ber kön ul
Orır zähm19, andan saklana yöre.

Totıb mesken keşeneñ päncäsene20
Ayırmak köç belän-gayne21 hatadır.

İgeb zolm orlıknı häyr estägänlär
Cähännäm utına üzen yakadır.

Kotılmaga teläsäñ häüf ilendän,
Rägıyät22 halenä yahşı bakadır23.

* * *

Näsıyhät totmagan gafil24 kem irsä25
Töşär daim mäşäkkatneñ kınına.
Belersän: zähmenä26 çön takäteñ yuk,
Kulıñnı sukmagıl gakräb27 önenä.

* * *

Äya, gaklı tiñiz, süze göhärbar28,
Utırsañ, küzem östendä yireñ bar.

* * *

Niçä kem fähme29 mesken işäkneñ
Kütärmäk berlä yökne – kıymmäte bar.
İşäk ul adämidän yahşırak, kem
Kılır daim keşeneñ küñlen azar30.

* * *

...Dägıy mesken keşelärgä köç itmä,
Alarnıñ ahı utından häzär kıl31.

Hikayät [Zalim hakim]

Ber zalim hakim ber ğalim irgä sordı32 kem: "Gıybadätlärdä fazıylragı33 kaysı torır?" Äytte: "Zöher34 vaktın oyımak, hätta ul zaman eçendä halıknı azar kılmagaysän35".

Kürdem övlä36 vakıt ber zalim oyır.
Äyttem: Ul fetnä oyısa yahşırak.
Daim ilgä zolım kem kılsa, anıñ
Ülmäge yahşı häyätından birak37.

* * *

Dügelder dustıñ-niğmätdä härkem
Mähäbbät lafını orsa yanında.
Hakıykat38 dustıñ-yarıñdır ul kem,
Kulıñ totsa ayakdan töşkänendä.
Ekar bulsañ dägıy ber gäz küñelne39.
Küñel ahı säne kau40 tik yakar bel.

Käyhösräü41 tacınıñ östendä bu ikke bäytne yazıb torırlar:
Başımız östendä bu halkı cihan,
Säyr itkäylär42 yir üzä43 küp zaman.
İldän ilgä44 kilde bezgä mämläkät,
İllya häm kitkäy kileb ildän rävan45.

Hikayät [Köräşçe pählevan]

Ber köräşçe pählevan öç yöz altmış törle köräş gıylmen46 beler ide. Tikmä ber kön47 ber törle gıylem belän köräşer ide. Şäkerdlärennän ber sahibcämal48 uglan belän hatıyre mötäğalleq bulıp49, öç yöz ille tukız törle köräş gıylmen aña ügrätte. Uglan ul gayätkä yitte kem, bu vilayätdä50 ni qadär köräşçe bar ide, barçasın bastı. Ber kön soltan hedmätenä kileb, yir übep äytte: "Ostadımnıñ mänem üzä tärbiyät hakkı bar. Yuksa, kuvvätdä vä sanäğatdä51 män andan artıkmän". Bu süz soltanga huş kilmäde, boyırdı kem: "Köräşsenlär!" Mäqam52 tärtib kıldılar. Ärkane däülät vä äğyane häzrät, ömära vä vözära hazıyr buldılar53. Uglan isrük fil kebi mäydanga kereb, tässauvır itte54 kem, timerdän tag bulsa, yirendän kupargaymän. Ostadı dägıy belde kem, üzendän artık torır. Ul ber gıylemne kem mondan gizläp ide55, anı ğamälgä kiterde. Uglan däfeğ itä56 belmäde. Uglannı kütäreb, havadan yirgä ordı. Halıkdan gari kubtı57. Soltan boyırdı: ostadına hilğat58 vä niğmät birdelär dägıy uglannı mälamät59 kıldılar kem: "Sän üz ostadıñ belän däğvi kıldıñ, däğviyeñ batıyl60 buldı". Uglan äytte: "Ul mänem üzä kuvvät belän galib61 bulmadı, bälki köräş täğlimendän ber däkıykanı62 gizlämeş. Anıñ belän galib buldı". Ostadı äytte: "Bäli, ul däkıykalı bu kön öçen gizläb idem. Gakıyllar mäsäle63 torır: "Dustka ul qadär yäri64 kılgıl kem, doşman bulsa, siña zafär65 tabmagay".

Şiğır

Ya vafa66 yuk torır bu ğalämdä,
Yä keşe kılmadı cihanda anı.
Mändän uk gıylmen ügräneb kitkän
Gakıybät67 kıldı ul nişanä68 mäne.

* * *

Timer tükkän beläk meñ korla69 yahşı,
Ul ildän kem kükesendä bikkä karşı70.

İkençe bab
Därvişlär ählagı turında

* * *

Alnıñda – yuaş bikin meşfik yar71,
Artıñda büre kebi tireñne yırtar.

* * *

Ber äbläh urtada kıldı yamanlık,
Niçä gakıyllarga tigde zıyanı.
Tulı bulsa ber olı birkä72 maväräd73
Kılır ber et töşeb mordar74 anı.

* * *

Kiçä ber hästä öçen sag irneñ
Tañ atkinça küzdän yäş kilde.
Tañ attı. Hak Täğalä ämre berlä
Sükäl75 ir sag buldı, sag ülde.

Hikayät [Ädäpne ädäpsezlärdän öyrändem]

Lokman Häkimgä sordılar: "Ädäpne kemdän ügrändeñ?" Äytte: "Ädäpsezlärdän. Baktım alarnıñ äfgalenä76, kaysı häräkät kem miña huş kilmäde, andan ihtiraz kıldım77".

Ägär uynab ber keşe ber härf78 äytsä,
Alır andan belek ähle näsıyhät.
Kiler ahmak kolanına uyınçak79,
Ukır bulsañ yöz ille bab hikmät.

* * *

Sän igü bul, yaman disen hälaik80,
Yaman bulıp säña yahşı digänçe.

Hikayät [Avır süzne kütärü avır]

Ber salih81 ir kürde: meñ batman taş kütürgän82 pählevannı. Gazabi kileb, agızı kübekläneb utırır. Sordı: "Moña ni bulıp torır?" – dib. Ber keşe äytte: "Boña fälan kem irsä sükte"83. Äytte: "Bu äbläh meñ batman taşnı kütürür, dägıy ber sükeneçne84 kütärä almas".

Bu irlekdä ükenep laf orırsän,
Niçön bäs näfseñä gaciz bulur sän.
Dägel irlek agızga yomrık85 ormak,
İr isäñ koy agızga bal vä kaymak.

* * *

Küñel birmä küñel birmäs keşegä,
Aşıkkan ir belän yuldaş bulma...

Öçençe bab
Az belän kanäğat bulunıñ häyere

Törş yözleneñ ilindän yiykinça bal vä tär kaymak86,
Köläç yözleneñ ilindän alıb hänzal87 yiysä huşrak.

* * *

Yözeñne törş88 iteb kitmä keşegä,
Anıñ küñlen dägıy gamgin89 kılırsän.
Köläç yöz belä kem hacät teläsä,
Eşe baglanmas90 ul irneñ, belersän.

* * *

Susamış irneñ agzında cävahir91
Sädäf berlän sävadır92, i gaziz ir.
Anıñ kem azukı yuktır, kugärmeş
Korı itmäk tabıp sökkär93 bikin yiyr.

* * *

Töşeb ber kön atından bu mäsälne
Bädihä nazım itte94 Huca İshak95:
Cihan säügän keşeneñ küzlärene.
Kanäğat tuldırır yä, ülsä, tubrak.

* * *

Ka(y)çan can algıyçı96 doşman ireşsä,
Äcäl baglar yögergänneñ ayagın.

* * *

Küzen baglar därahim97 gakıyl98 irneñ,
Tämäğ99 salır oçar koşnı tozakka.

Dürtençe bab
Däşmi torunıñ faydası

* * *

Gölder bu Saray Säyf, läkin
Doşman küzenä tikän100 kürener.

* * *

...İkke cahil101 kaçan orış başlar –
Yöz bozarlar orıb, yarıb başlar.

* * *

Mäcalisdä102 utırgan ir süzeneñ,
Belersän, äüväleneñ ahırı bar.

Kaçan süz başlasa söhbätdä ber ir,
Kitermä urtaga süz anda, zinhar.

Süzen ul yirdä süzlär här belekle,
Ki sakit bulgay anda cömlä göftar103.

Bişençe bab
Mähäbbät häm yäşlek turında

* * *

Bar ide hucanıñ uzdan104 kolı,
Ul ide mähbubi yari, şängäli105.
Çönki säüde huca candan kolnı bik,
Hucası kol buldı, kolı buldı bik.

* * *

Kürep ul ay bikin (kebek. – H. M.) yözne säña bulıb män kol,
Yanä onıttım üzemne bulıp säña mäşgul.

* * *

Nine küñleñ teläsä, bar anı kıl,
Vafasız106 dilräba107 sän, i bile kıl.

* * *

Kileb ülter mäne imdi, fida kıldım säña can uş,
Mäña sänsez terelginçä, sineñ alnıñda108 ülsäm huş.

* * *

Suldı kızıl göl yañakıñ, i sanäm,
Şiväläreñ räünakı buldı gadäm109.

Hökmeñ işeter ide soltane Çin110,
İmdi bu kön süzeñ işetmäs çeben.

Cäür niçä ğaşıyqıña kılgasän111,
Can vä küñelne ni belän algasän.

Kiçte cämalıñ112 göleneñ näübäte,
Kılma täsauvır dägıy ul däüläte113.

Bargıl aña, kem siña canım digäy,
Naz aña kılgıl ki-säne ezdägäy114.

* * *

Siña bu şivälär115 berlän küñel almak kem ügrätte!
Cämalıñnı kürep zahid totıb gıyşkıñ yulın kiste116.
Mänem kaum-u kabilämneñ117,kamusı118 ğalim irdelär,
Sineñ bu gıyşkıñ ostadı miña şağıyrlek ügrätte.

* * *

Küñelne baglama ber yirgä, zinhar,
Yanä möşkelder andan almak, i yar.

* * *

Min kiräk ülgäy idem, i göle bädän119, sändän borın120,
Ta küzem sänsez cähannı kürmägäy ide bu kön.

* * *

Yomrık121 sineñ ileñdän122 tatlı kiler agızga,
Üzgä keşe ilendän şähd-ü şäkär yiyginça123.

* * *

Ber eşne kem üfkä belän eşlägäy,
Kılıb häyf, soñra ilen teşlägäy124.

Hikayäte mänzumä125

İşetkel bu hikayätne-häbärder:
Ari126 yulda yörgän bu yeget ir.

Ber ay yözle belän baglab mähäbbät
Kılur yirdä hämişä127 paq söhbät.

Torıb ber kön ul ikke yar-u mäüzün128
Kimädä ultırıb kittelär arkun129.

Kaza nagyah möhalif yil kiterde130,
Kimäne mäüc orıb suga bordı131.

Alar töşte tirän su igrämenä132,
Ber uzguçı bakıb ul gam dämenä133

Alarnıñ berenä äytte: "İleñ son134,
Yanä kılmak teläsäñ gıyş135 här kön".

Ul äytte: "İ, kalämi canıma kot,
Mäne kuy, barıb ul yarım ilen tot".

Hakıykat ğaşıyq irneñ mäzhäbe ul,
Teläsäñ bulmaga ğaşıyq, – alay bul.

Yakarlar ul keşene utka yarın136,
Kuyıb mihnät eçendä kitsä yarın.

Beler Säyf Saray gıyşık räsmen137,
Niçek kem belsä här ostad kıysmen138.

Altınçı bab
Kartlık vä zägıyflek turında
[Yöz yäşlek kartnıñ ülem aldınnan äytkän süzläre]

Telädem ber zaman kürsäm cihannı,-
Däriga139! Buldı küzem bäbäge häs140.
Ber-ike huş näfäs ärmäk141 telädem, –
Näfäs yulı totıldı, buldım ähräs142.

Cihan hanınıñ älvan niğmäteñdäy143
Biş-altı lokmä yiydım, äyttelär: Bäs!..144

...Ber keşeneñ teşen çäkib cärrah145
Çıkarır bulsa, bel – nider hale.

Kil, kıyas it146, ni bulgay ul säğat
Tatlı can çıksa, kalsa tän hali147.

* * *

Vafa estämägel148 bılbıldan, i yar,
Ki härber göl üzä149 törle sayrar.

Hikayät [Ananıñ üpkä süzläre]

Ber kön Röstäm150 anasına katı süzläde. Anıñ küñele agrıb, yıglap äytte: "Mägär keçelekne onıttıñ kem, oluglık itär sän..."

Anası incenep151 Röstämgä äytte:
"Äya kürgän ozın gayrätle arslan,
Ägär bulsa ide, yadında ul kön.
Kem ilemdä ideñ ber yäş uglan.
Bu kön buylä152 miña cäür itmäs ideñ,
Ki sän-ber pählevan, män karıy can".

Cidençe bab
Tärbiyäneñ täesire turında

Keçelekdä ädäb ügränmägän ir
Olı bulsa, bel, andan häyr kilmäs.

İgeler yäş agaç niçek teläsäñ,
Korı igri agaç utsız tözälmäs153.

* * *

Mögallim bulmasa häybätle154, i yar,
Sakalından totıp uglanlar uynar.

* * *

...Här ki näfsen yiñär-bähadur ul,
Pählevan bulsañ – anıñ bige bul.

Bulmasa kırık yäşärdä gakıl vä ädäb,
Dägel insan155 disäñ anı ni gacäb.

İrlek ul eş dägel-küñel yıkkay.
Yä keşe gaybene küreb çakkay.

İr kiräk küñle kinädän hali156,
Üze älcak vä himmäte gali157.

[Kaber taşına yazılgan süzlär]

Şad bulır küñel niçä kürsä,
Cömlä158 sähra yözen çiçäk159 totmış.
Kilsäñ, i dust, kürgäsän elek yaz,
Tubrakım östenä yäş ut bötmeş160.

* * *

Sähilärneñ ilendä ber däräm yuk,
Ganilärdä därahim çuk, käräm yuk161.

Sigezençe bab
Söhbät ädäbe turında

Eçereb ilgä kaşık berlä şurba,
Çümeç sabı belän küzen çıgarma.

Hikmät

İke keşe faydasız ränc çikte dägıy tohmñı şürä yirgä ikte162: ber – ul, kem mal yigdı, dägıy yiymadı163, ikençe – ul, kem gıylem ukıdı, dägıy ğamäl kılmadı.

Süzeñ bu dorır ki: män fälan ğalim män,
Çön yuk ğamäleñ yänä haman cahil164 sän.
Monıñ mäsäle uşul işäkkä ohşar,-
Belmäs ki, yöge utınmıdır yä däftär.

Hikmät

Öç nimä daim kalmas: bere – ticarätsez165 mal, ikençese – bähässez gıylem, öçençese – säyäsätsez mölk166. Ämma yamanlarga rähim kılmak igülärgä cäür itmäk bulır. Dägıy zalimnärdän gafu itmäk fäqıyrlärgä zolım kılmak bulır.

Yamanga igelek kılsañ, sonıp167 kul,
İlendän däülätneñ almak telär ul.

Hikmät

Ul keşe, kem doşmanlar belän solıh kılır, dusları andan azar bulır168...

İleñ yu ul monafiq169 dustdan, kem
Yörer doşmanlarıñ berlän bulıb yar.

Näsıyhät

* * *

Adämi küñlen yıkar süz süzlämä,
Solh iyäsendän hosumät170 küzlämä.

* * *

Kıl häzär doşman süzendän, i räfiq171
Ni kem ul äytsä, anıñ sän gaksen172 it.

Kürgüzsä sag yanı yul säña173,
Sän anıñ süzen işetmä, sulga kit.

* * *

Holkı yaman kem irsä kaçsa bäla ilendän,
Kortılmagay174 niçä kem, ul holk anıñ beläder175.

Näsıyhät

Ul eş kem küñellär azar kılır176, sän anı eşlämägel, üzgälär eşläsen.

Äya kilgän cihanga igelek it,
Yaman eşne yamanlarga kuyıp kit.

Hikmät

Un keşe ber söfrädä177 yimäk yiyr dägıy artır. İke et ber mordar178 öçen ber-beren yırtar.

Hikmät

Beleksez keşegä sökütdän179 yahşırak yuk. Ägär bu mäslihätne belsä ide, beleksez bulmagay ide.

Kämale fazl180 sändä çönki yuktır,
Teleñne sakla agzında, utır tik.
Kılır irne tele daim fäzıyhät181,
Çerek kuznı182 niçek kılsa yöñüllek183.

Hikmät

Arslan belän päncä totmak184, dägıy kılıçka yomrık ormak gakıyllar eşe dägel.

Huş äytte monı ul ädibe zarif:
Mälikkä bulırmı kaländär härif185?!
Üz ile belän üz kulın sındırır,
Kavi186 berlä päncä totışkan zägıyf.

* * *

Tere irne iñän asan187 orıp uk berlä ültermäk,
Väliken ülene meñ kem irsä tergezä belmäs.
Äya, uk atkuçı, yahşı sagışlab elek188, andan at,
Belürsän uk kaçan yädän189 çıkar bulsa, yänä kilmäs.

* * *

Cahillär ara ğalim ultırsa, aña ohşar:
Ber şämgı mönäüvärder küzsezlär arasında190.

Näsıyhät

Gaziz gomreñ härc iteb191, tatlı can bikin dust hasıyl itteñ, dägıy ber sähl192 süz belän anıñ küñlen agrıttıñ193.

İ niçä könlär kiräk kem gürä bulsa tatlı aş194!
İ niçä yıllar kiräk kem lägıl195 bulsa asıl taş!

Sän anı ber süz belä sındırmagıl, yare çöst196
Kem pialä sınsa, möşkelder yänä kılmak dörest.

* * *

...Teläsäñ igü atıñ mäñgü kalgay,
Ayakdan töşkän ilen totguçı bul197!

* * *

...Ber keşene meñ arslan ültermäs,
Kilmäyençä aña kazai äcäl.

Hikmät

Soltan hilgate198 niçä kem gaziz isä, härber keşegä üz tunı andan gazizräk torır.

Ni qadär kem biklär aşı tatlı bulsa, i kunak,
Yarlı-yuksılga korı itmäke andan yahşırak.

* * *

Söhbät itmäymän199 keşe berlän,
Ni qadär paq isäñ mönäccäs itär200.
Könäş ança biyeklege berlän
Ber äyaça bolıt kürenmäs itär201.

* * *

Hataga nisbät itmäs kem işetsä,
Süze daim anıñ kem rast bulgay.
Här ir yalgan belän mäşhür bulsa,
Kem anı rast dib iqrar kılgay202?

* * *

Toz-itmäkne onıtmas kälb203 gär yöz
Kuar bulsañ, yänä kaytarmas ul yöz.
Monafiq204 Söhbätendä niğmäteñ yiyr,
Çıkıb doşmanlarıña gaybäteñ diyr.

Hikmät

İmam Gazzaliga205 sordılar: "Monça mänzilätkä206 ni belän yittegez?" Äytte: "Anı kem belmäs idem, soramaga ğar kılmas idem".

Gar kürmä belmägänne sormaga,
Sormayınça gıylem ügränmäs keşe.
Gıylem ukıb härkem ğamäl kıldı isä,
Cännät eçendä täfärrecder207 eşe.

* * *

İ niçälärne kürepter bu cihan,
İ niçälärdän dägıy artıb kalır!
Sän alardan almasañ gıybrät bu kön,
Tañ belä sändan bolar gıybrät alır.

[Gölestan bit-törki"neñ ahırı]

Ber näsıyhät şartın uş kıldık bäyän,
Kem işetmäs bulsa bezgä ni zıyan.

Ul belekle kem, işeteb eş itär,
Lyacärem208 Maksudına asan yitär.

Yul öçen azık anık itmäk kiräk,
Çön bu Mänzildän209 küçeb kitmäk kiräk.

Monda daim igelek itkän keşe,
Cännät eçendä tamaşadır eşe.

Möddäte hicrät yide yöz tuksan öç210,
El ide kem az ide gıylmendä211 köç.

Äüväle şäüväl212 ide kem, i gaziz,
Hätem uldı213 bu "Gölestan" namämez214.

Kamil ir gayb estämäs, küzlär hönär,
Möddägıy215 küzläb hönär gaiben kürär.

Dämbedäm216 bu ränc eçendäder häsud217,
Kürgezer daim möräüvät ähle cud218.

Ya ilyahi, sän moradın bir aña,
Kem bu meskenne doga berlä aña.

Häyr üzä tot bu kitabät kyatiben219,
Rähmäteñ berlän gani kıl220 sahiben...

...Kıl näzar221 Säyf Sarayi yarlıga,
Gafu iteb yazukların yarlıga222.

Ul kuyıb kitte cihanda yädgyär,
Bu "Gölestan"nı tari çön näübähar223.

"SÖHÄYL VÄ GÖLDERSEN" (1394)

Tärcemä **

Bu yazma ber hıyal cimeşe tügelder,
İke ğaşıyq turında, bulgan eş ber.

Däverneñ söylim aglap ber cäfasın,
Ber irneñ kıyssasın, gazap-hafasın.

Timerläng Ürgäneçkä yau kitergäç,
Kolak tondı, ä küzlär buldı kürmäs.

Sugıştan kuptı bar ğalämdä tufan,
Agızdı, su kebek, cir östenä kan.

İgençe öylären yandırdı utta,
Boday taptaldı, tufrak buldı botka.

Ülep kaldı224 sugışta Tuktamış han,
Tugannan ayırılıp kaldı tuışkan.

Söhäyl – ğaskär başı äsir itelde,
Bu häl härkemgä zur kaygı kiterde.

Sugışçılar kılalmıy kaldı çara,
Bu kaygı buldı bar küñelgä yara.

Yosıftan da yeget matur çıraylı,
Yözendä balkıydır almanıñ alı.

Gacäp sıyfatları bar, süze tatlı,
Ğaşıyq itär Şirindäy päri-zatnı.

Läkin yazmış taşı töşep başına,
Başın salgan yeget game kaşına225.

Zalimnärdän rähim-şäfkatme tapsın,
Moñın kemgä söyläp, eçen buşatsın!

Monı kürgännär ah itä, yılaşa,
Oçar koşlar anıñ hälen soraşa.

Gölestan cırçısı-bılbıl tınalmıy,
Özep moñlı itep sayrıy da sayrıy.

Başın igän tulıp altın başaklar,
Başaklarnı cıyarga citte çaklar.

İgär ilgä dip aşlık gel igençe,
Anıñ bar ikkäne-bähet häm ence!

Agaçlarda üsär tatlı cimeşlär...
Bu cirne bik döres ocmah dimeşlär.

Söhäyl yuldan bara, yöze vayımlı,
Kara köygän canı, küzläre dımlı.

Anıñ küñele boyık, yözendä yäşlär,
Kürenmi küzenä göllär, agaçlar...

Söhäylneñ çokırda yatuı

Ayak-kulı anıñ çılbır-bogauda,
Kadaklangan baganası da yanda.

Töşerdelär tirän zindanga anı,-
Kolakka kermäde hiç ah vä zarı:

Koyaş dönya yözennän cirgä battı,
Özelgän göl kara tufrakka yattı.

Kürenmider çokırda yaktılık-nur,
Ülek çerer urın bu, canlıga – gür.

Läkin çın ir-eget hiç monda ülmäs,
Batır cannarga ber dä kurku kilmäs.

Bu dönya äylänep, vakıt kiler ber,
Gadellek orlıgı çäçäk birer ber!

Söhäylneñ töş kürüe

Söhäyl zindanda. Bik kıynaldı canı,
Häle kitep, yokısı kilde anıñ.

Yokıda kürdege dähşätle töştän
Yugalttı ul isen, yış yazdı huştan.

Busında ber päri kızı kürende:
Cıya-cıya çäçäklär bagda yörde.

Söhäyl äytte: "Nigä göllär cıyasıñ?
Üzeñ – göl, kaysı göl tiñdäş siña soñ!

Zatıñ kem, äyt, pärime yä adäm-zat?
Atıñnı äyt miña, mäñge itim yad.

Kılam Allaga min meñ-meñ şökerlär,
Miña birgän öçen koyaş kebek yar".

Cavap kötte, gıyşıktan mayı bulıp (iserep.-H. M.) ul,
Ä täqdir çıktı tiz birmäs bulıp kul.

Güzäl kız çaptı da küzdän yugaldı,
Söhäyl canın kabızdı – utka saldı.

Söhäyl çaptı töşep sılu ezenä,
Citäm dip ay kebek päri kızına.

Citalmıy ay çıraylı misle hurga (hur kızı kebekkä.-H. M.),
Yögergändä barıp töşte çokırga.

Uyanıp belde şunda töş ikänen,
Sagış utı yörägenä tigänen.

Şah kızı Göldersenneñ anı kürüe
häm ğaşıyq buluı turında

Çirämdä şah, güzäl çatır eçendä,
Ciñüdän şat, masaygan üz köçenä.

Bar ide şah kızı Göldersen atlı,
Tel äylänmäs: gacäp sılu sıyfatlı.

Tabılmas göl bu Göldersennän artık,
Yörägendä gıyşık diñgezdän artık.

Säyer itep (küñel açıp. – H. M.) utırganda bagında,
Niçä yarannarı berlän yanında.

Kiterdelär çokırga dip batırnı,
Kürep, kız ämeren äytte: bar da tındı.

Kız äylände bu batır yäş tiräli,
Cir äylängän kebek Koyaş tiräli226.

Söhäylne-bılbıl, üzen göl sanadı,
Söyde, tagın kürergä buldı anı.

Läkin çitlektä bit bılbıl, ni çara!
Çäçäk tä ihtıyarsız şul, biçara.

Söyär bılbıl gölen, göl bılbılın gel,
Küzen yäşle itärme hiç anıñ göl?! –

Kilä kız küñelenä kinät bu süzlär,
Ütä könnär-moña çara ul ezlär...

häm ezläp şundıy yahşı çara taptı:
Savıtka saldı ikmäk, daru yaktı;

Anı sakçıga ul birergä buldı,
Söhäyl yarın şulay kürergä buldı.

Göldersenneñ çokırga töşep, Söhäyl belän söyläşüe

Kiçen sakçı yanına kız yögerde,
Telägen äytte aña, nannı birde.

Yokıga çumdı aşap sakçı aşın,
Karadı kız çokırdagı koyaşın.

Ni kürsen küzläre: tufrakta şul çak
Yata aunap Söhäyl, al gölgä ohşap.

Elap bu hälenä anıñ güzäl kız,
Yanına kilde, kuydı yözenä yöz.

Söhäyl başın kütärde – kürde anı,
Äsirdän patşaga äverelde canı!

Önendä töştägen kürgängä ul şat,
Sınık küñele satıştan buldı azat.

Alar kuyıştı şunda yözgä yözne,
Alalmıyça yünältep küzgä küzne.

Vä Göldersen dide: "Siña fidamın!"
Söhäyl aña: "Ä min – sineñ gidayıñ.

Ägär sin bulmasañ – ğaläm karañgı
Ülem dä kurkıtalmas bezne mäñge.

Canım meñ bulsa da – siña, söygän yar!"
Şuşı duslıktan artık cirdä ni bar?!

Söhäyl belän Göldersenneñ çokırdan çıgıp kaçuları

– Bu kiç siña da miña kilde ber kiz227, –
Dide Söhäylgä Göldersen, torıp tiz,-

Çokırdan bez çıgıp yırak kaçayık,
Bu cirdä aglamıy, küñel açayık.

Söhäyl kide torıp kızlar kiyemen,
Çokırdan karadı-yuk ide berkem.

Alar ikäü ayak atladı yulga,
Tiräne altın ay kümgändä nurga.

İkäüläp kitte ğaşıyqlar yırakka,
Eläkmi yuldagı korgan tozakka.

Yulıktı sahraga ike adaşkan, –
Cähännämdäy ide sahra koyaştan.

Yuk anda su häm ikmäk allarında,
Mägär bulsa da akça yannarında.

Oçıp kilmäs ide koşlar bu cirgä,
Tabılmas ber yotım ah organ irgä.

Susap yıgıldı aç Göldersen anda,
Bu çüldä kem birer yärdäm alarga?!

Söhäyl azık, susın ezläp yul aldı:
Yarı can birgänen kürmi dä kaldı...

Söhäyl şul buş dalada kaldı yalgız,
Bu hälne kürde tik ay häm dä yoldız.

– Miña kiräk,-dide,-yar berlä ülmäk,
Gazaplar berlä kalmak kemgä kiräk?!-

Şulay dip ordı ul häncär üzenä:
Kürenmi kaldı kiñ ğaläm küzenä...

Söhäyl ah itte,-kuptı kom buranı,
Karaltıp kük yözen yaptı tuzanı.

Alar östen kümep komnar öyelde...
Bu hälne barı tik ber sahra kürde.

Söhäyl irlärçä ülde, kurkusız-şäp!
Ni häl itär iden gär kalsa yomşap?

Bulır mikän söyü monnan da köçle,-
İke korban häyättan bergä küçte...

Hatın – dustır, gaziz ir, sin söyep däş,
Avır çaklarda bergä ul, çın iptäş.

Dusı bul sin anıñ, küñel birep söy,
Akıl-kiñäşlären-cäühärlären cıy.

Kilep küñelgä Mäcnün, Läylä yadı,
Bu süzlärem käğaz östenä yaudı.

Bulır bu süzlärem tarihka yädqar,
Alarnıñ yalganı yuk, bar da haklar.

Minem yazmamnı ukır barlık illär,
Söhäyl vakıygasen şunnan belerlär.

Bu Säyfi Saraynı, täñre, kızgan,
Fani dönyañnı kotkar sin zolımnan.

Cide yöz tuksan altı (1394 yıl-H. M.) näürüz ayı,
Tögälläde monı Säyfi Sarai.

* * *

Sagışlar diñgezenä kermä, Säyfi,
Berençelekne ber dä birmä, Säyfi.

* * *

Monı citmeş berençedä228 alıstan229
Yakın telgä küçerde N. Arslan*.

Äman, täqsir! Katı küñelle bulma
Mahirlekne üzençä däğva kılma.

Kabul it, min-fäkıyr aldında zari,
Eraktagı babam Säyfi Sarai.

[Küzläreñ] (gazäl)

Korıb kaşı yäsen230 kara küzläreñ,
Atar kerpek ukın mäña küzläreñ.

Ber uk berlä Röstämne atdan yıkar,
Niçä atsa, kılmas hata küzläreñ.

Karakçı bäla kılsa töz yazida231,
Kılır daim ildä bäla küzläreñ.

Alır sabır candan, küñeldän karar,
Kemä baksa ber kiz232 kıya233 küzläreñ.

Küñellärne baglab kara zölfenä234,
Usanmasmı235, canlar ala küzläreñ.

Ni yuldan bu Säyf-e Sarayinıñ uş,
Tükeb kanın eçär kana236 küzläreñ.

Ägär "hay!" dimäsäñ, cähannı harab
Kılır gamzä237 belän yänä küzläreñ.
* Säyf Sarai. Söhäyl vä Göldersen / Tärc. Nuri Arslanov // Kazan utları. – 1972. – № 6. – 134 – 138 b.
** "Säyf Sarainıñ monnan 580 yıllar çaması elek yazılgan bu poemasın häzerge zaman tatar telenä küçergändä, min anıñ ritmikasın, üz rifmaların mömkin qadär saklarga tırıştım. Süzen-süzgä, yulın-yulga küçergän akademik tärcemägä karaganda, bolay küçerü borıngı şağıyrlärebezne canlırak gäüdäländerergä yärdäm itär dip uyladım" (N. A.).
1 Väräq – käğaz; bit.
2 Cämal – maturlık.
3Daimä (daimän) – härçak.
4 Gacäib... garaib – gacäyep... kürelmägän.
5 Biredä Kotbnıñ "Hösräü vä Şirin" (1342) äsäre küzdä totıla bulsa kiräk.
6 Kanda – kayda.
7 Gacäm – farsı.
8 Bab – bülek.
9 «Berözleksez mäğnä cimeşen cıyıp torır».
10 Rävak – saray.
11 Rast – döres.
12 Gakıyl – monda: akıllı.
13 Mönasib küzlägäy – urınlı birer.
14 Möhalif – karşı.
15 "Ber bülmägä unike kunak sıyar,
(Ämma) ber ilgä ike soltan sıymas".
16 Gakıybät – ahır çiktä, barıber.
17 Härami – karak, yavız.
18 Yidırsañ – aşatsañ.
19 Orır zähm – höcüm itär.
20 Päncä – kul çugı, biş barmak.
21 Gayn – kürenep torgan, açık.
22 Rägıyät – ber däülätneñ halıkları; kul astındagı keşelär, massa.
23 Bakadır – baga tor, karıy tor.
24 Gafil – zihensez; nadan.
25 Kem irsä – keşe.
26 Zähmenä (zähem) – oru; çagu.
27 Gakräb – çayan.
28 Göhärbar – gäühärdäy, kıymmätle.
29 Fähme – akılı, zihene.
30 Azar kılır – ränceter.
31 Häzär kıl – saklan.
32 Sordı – sorau birde.
33 Fazıylragı – äybäträge, faydalıragı.
34 Zöher – töş (vakıtı).
35 Azar kılmau – räncetmäü.
36 Övlä – öylä.
37 Häyätından birak – tereklegennän (yaşävennän) bigräk.
38 Hakıykat – çın.
39 "Ber genä märtäbä küñelne räncetsäñ dä".
40 Kau (kaudan) – korı ülän.
41 Käyhösräü – İrannıñ borıngı şahlarınnan berse.
42 Säyr itkäylär – yörerlär; säyähät kılıp torırlar.
43 Yir üzä – cir östendä.
44 İldän ilgä – kuldan kulga.
45 Rävan – bik tiz.
46 Köräş gıylmen – köräş ısulın.
47 Tikmä ber kön – här könne.
48 Sahibcämal – güzäl, matur.
49 Mötäğalleq bulıp – mavıgıp, duslaşıp.
50 Vilayät – il, ölkä.
51 Sanäğatdä – ostalıkta.
52 Mäqam – urın, mäydan.
53 "Däülätneñ teräkläre, olug ruhaniları, ämirlär vä väzirlär cıyıldılar".
54 Tässauvır itte – uyladı, küz aldına kiterde.
55 Gizläü – yäşerü.
56 Däfeğ itä – kire kaga, karşı tora.
57 Gari kubtı – huplandı, alkışlandı.
58 Hilğat – büläk itelgän ös kiyeme.
59 Mälamät – şeltä.
60 Batıyl – yalgan, nigezsez.
61 Galib – östen, ciñüçe.
62 Däkıyka – monda: öleş, element.
63 Mäsäl – elek mäqal töşençäsendä dä kullanılgan.
64 Yäri (yar) – dus.
65 Zafär – ciñü.
66 Vafa – tugrılık.
67 Gakıybät – ahırda, ahır çiktä.
68 Nişanä – mişen.
69 Korla – märtäbä, tapkır.
70 "Bik karşında kükräkkä kuygan kulga karaganda".
71 "Aldında – yuaş kuy kebek şäfkatle dus".
72 Birkä (bärkä) – susaklagıç; basseyn; koyı.
73 Maväräd – eçä torgan, tatlı.
74 Mordar – pıçrak, yaraksız.
75 Sükäl – avıru, hasta.
76 Äfgalenä – eşlärenä, ğamällärenä.
77 İhtiraz kıldım – tıyıldım.
78 Härf – häref, süz.
79 Uyınçak – uyın, kızık.
80 Hälaik – halıklar.
81 Salih – izge.
82 Kütürgän – kütärgän.
83 "Monı fälän keşe sükte".
84 Sükeneçne – sügüne.
85 Yomrık – yodrık.
86 "Çıtık yözleneñ kulınnan bal vä tämle kaymak aşagançı".
87 Hänzal – açı (ölgermägän) kavın.
88 Törş – çıtık.
89 Gamgin – kaygılı.
90 Eşe baglanmas – eşe tuktap kalmas.
91 Cävahir – "cäühär" süzeneñ küplek sanda bireleşe.
92 Säva – tin.
93 Sökkär – şikär.
94 Bädihä nazım itte – ozak uylap tormıyça (ekspromt belän) şiğır äytte.
95 Huca İshak – HIV yözdä yäşägän Altın Urda şagıyre.
96 Algıyçı – aluçı.
97 Därahim – dirhäm (akça berämlege) süzeneñ küplek sanda birele­şe.
98 Gakıyl – akıllı.
99 Tämäğ – komsızlık, näfes.
100 Tikän – tigänäk; çäneçkele ülän.
101 İkke cahil – ike nadan.
102 Mäcalisdä – mäclestä, cıyılışta.
103 "Barlık söyläüçe tuktap kalgaç".
104 Uzdan – güzäl.
105 "Ul ide güzäl yar, şat küñelle".
106 Vafasız – tugrılıksız, ışanıçsız.
107 Dilräba – yöräkne tetkäläüçe; güzäl yar.
108 Alnıñda – aldıñda.
109 "Yañaklarıñnıñ balkışı yukka çıktı".
110 Soltane Çin – Çin (Kıtay) soltanı.
111 Kılgasän – kılırsıñ.
112 Cämalıñ – güzällegeñ.
113 Yağni "elekkege däüläteñ (maturlıgıñ) belän erelänmä".
114 Ezdägäy – telägäy.
115 Şivä – monda: nazlılık, maturlık.
116 "Maturlıgıñnı kürep, izge zat sineñ gıyşkıñ yulına töşte".
117 Kaum – u kabiläm – näsel-näsäbem.
118 Kamusı – hämmäse.
119 Göle bädän – göl tänle.
120 Sändän borın – sinnän elek.
121 Yomrık – yodrık.
122 İleñdän – kulıñnan.
123 "Üzgä keşe kulınnan tatlı şikärne aşauga karaganda".
124 "Soñrak, ükenep, kulın teşlägän".
125 Hikayäte mänzumä – şiğri hikäyät.
126 Ari – saf, döres.
127 Hämişä – härçak.
128 Yar-u mäüzün – zifa buylı yar.
129 Arkun – akrın.
130 "Kaza kinät karşı cil kiterde".
131 "Köymäne dulkın orıp suga äyländerde".
132 İgrämenä – çoñgılına.
133 Gam dämenä – kaygılı vakıtka.
134 İleñ son – kulıñ suz.
135 Gıyş (gayş) – käyef-safa; tereklek.
136 Yarın (yären, cären) – tiz vakıtta, irtägä.
137 Räsmen – ğadäten.
138 "Här ostaz üz kıysmen (fänen) belgän kebek".
139 Däriga – kızganıç, ükeneç.
140 "Küzemneñ bäbäge hälsezlände (yomıldı)".
141 Näfäs ärmäk – sulış almak.
142 Ähräs – tınsız, telsez.
143 "Cihan tabınınıñ küp törle niğmätennän".
144 Bäs – citte; buldı.
145 Cärrah – hirurg.
146 Kıyas it – çagıştır.
147 Hali – buş.
148 Vafa estämägel – tugrılık telämä.
149 Göl üzä – göldä, göl östendä.
150 Röstäm – İran halıklarınıñ legendar kaharmanı. Firdäüsineñ "Şahnamä" äsärendä üzäk personac.
151 İncenep – räncep, ärnep.
152 Buylä – bolay.
153 "Korı käkre agaç utsız tözälmäs".
154 Häybätle – taläpçän, kırıs.
155 İnsan – keşe.
156 Kinädän hali – üçtän (mäkerdän) azat.
157 "Üze tıynak vä teläk – omtılışı olı".
158 Cömlä – barlık, böten.
159 Çiçäk – çäçäk.
160 Yäş ut bötmeş – yäş ülän üsep çıgar.
161 "Yumartlarnıñ kulında ber akça da yuk,
Baylarda (isä) akça küp, yumartlık yuk".
162 Tohmnı şürä yirgä ikte – orlıknı tozlı cirdä ikte.
163 "Mal cıydı, ämma aşamadı".
164 Cahil – nadan.
165 Ticarät – säüdä.
166 Mälk – patşalık.
167 Sonıp – suzıp.
168 Azar bulır – räncer.
169 Monafiq – ikeyözle.
170 Hosumät – doşmanlık, kimçelek.
171 Räfiq – iptäş.
172 Gaksen – kiresen.
173 "Kürsätsä yulnı uñ yaktan siña".
174 Kortılmagay – kotılmas.
175 Anıñ beläder – anıñ beländer.
176 Azar kılır – ränceter.
177 Söfrä – tabın.
178 Mordar – üläksä.
179 Söküt – däşmäü.
180 Kämale fazl – kamil tärbiyä.
181 Fäzıyhät – oyatlı, oyat.
182 Kuz – çiklävek.
183 Yöñüllek – ciñellek.
184 Päncä totmak – monda: köräşmäk.
185 "Patşaga sukbay iptäş bulırmı?"
186 Kavi – köçle.
187 İñän asan – bik ansat.
188 Yahşı sagışlab elek – äüväl yahşılap uyla.
189 Yädän – cäyädän.
190 "Nadan arasında utırgan ğalim küzsezlär arasındagı yaktı şämgä ohşar".
191 Härc iteb – uzdırıp.
192 Sähl (sähel) – ciñel, yuk.
193 Agrıttıñ – üpkälätteñ, räncetteñ.
194 "İ niçä könnär kiräk açı cimeş tatlı aş bulsın öçen".
195 Lägıl – kıymmätle taş.
196 Çöst – ütken.
197 "Ayaktan töşüçeneñ (bähetsezneñ) kulın totuçı bul!"
198 Hilğat – büläk itep birelgän ös kiyeme.
199 Söhbät itmäymän – aralaşmıym, söyläşmim, duslaşmıym.
200 Mönäccäs itär – pıçratır.
201 "Koyaş nikadär biyek bulsa da,
Ber yuk kına bolıt (anı) kürenmäs itär".
202 İqrar kılgay – raslar.
203 Kälb – et.
204 Monafiq – ikeyözle.
205 İmam Gazzali – HI-HII ğasırlarda İranda yäşägän mäşhür filo­sof, din ğalime. Tatarlar arasında ul bik tanılgan bulgan.
206 Mänzilät (mänzälät) – däräcä, yugarılık.
207 Täfärrec – küñelle, uñay.
208 Lyacärem (lyacäräm) – hiçşiksez.
209 Mänzil – yort, toru urını. Biredä "bu dönya" mäğnäsendä.
210 "Hicri vakıtı belän 793". (Bezneñçä 1391 yıl.)
211 Gıylmendä – şiğır gıyleme küzdä totıla bulsa kiräk.
212 Äüväle şäüväl – şäüväl ayınıñ başı, yağni 1391 yılnıñ avgust başı.
213 Hätem uldı – tögällände.
214 Namä – äsär; yazu.
215 Möddägıy – däğvaçı, ğayepläüçe.
216 Dämbedäm – härçak, berözleksez.
217 Häsud – könçe.
218 "Yumart keşe härçak yegetlek (keşeleklelek) kürsäter".
219 Kitabät kyatiben – kitapnı yazuçını.
220 Gani kıl – bay kıl.
221 Kıl näzar – kara, bak.
222 Yazukların yarlıga – gönahların kiçer.
223 "Çönki bu "Gölestan" – mäñgelek yaz".
224 Tögälsezlek kitkän bulsa kiräk. Çınlıkta Altın Urda hanı Tuktamış 1406/1407 yılda hälaq bula (tärcemäçe iskärmäse).
225 Kaşına – yanına; başına kaygı töşkän digän mäğnädä (N. L.).
226 Cirneñ Koyaş tiräsendä äylänüen N. Kopernik (1473 – 1543), D.Bru­no (1548 – 1600) kebek ğalimnär açkan digän karaş yäşäp kilä. Läkin monıñ HIV yözdä yazılgan ädäbi äsärgä kilep kerüe ğaläm turındagı materiali­stik karaşlarnıñ Şärıkta tagın da irtäräk taraluına östämä ber dälil bulıp tora (H. M.).
227 Kiz – monda: caylı vakıt (N. A.).
228 Yağni 1971 yılda.
229 Alıstan – yıraktan, elekkegedän.
230 Yäsen – cäyäsen.
231 Yazida – dalada.
232 Kiz – märtäbä, tapkır.
233 Kıya – kıyıp ala torgan; ütken.
234 Zölfenä – çäçenä (çäç bödräsenä; çäç tolımına).
235 Usanmasmı – oyalmasmı.
236 Kana – tuymas; komsız.
237 Gamzä – (küz) kısu; nazlau.