Şiğırlär - Musa Dcalil

Urman

Koyaş battı küptän, ä min haman,
Avır uylar tulı küñeldä,
Küz almıyça kürşe urmannardan
Basıp toram işegem töbendä.

Bu urmanda, bälki, partizannar
Kiçke aşka uçak yakkandır.
«Babakay »nıñ batır yegetläre
Razvedkadan yörep kaytkandır.

Partizan «T», bälki, tönge yaña
Kıyu eşkä plan koradır.
Anıñ utırıp kılıç kayraganın
İşetkändäy bula kolagım.

Urman, urman, mine sinnän ayıra
Çäneçkele timer koymalar.
Ayırsa da tänne, kollık söymäs
Mäğrur küñlem öçen yuk alar.

Küñelem oça, urman, buylarıñda,
Sukmagıñnı barlıy, tikşerä.
Kiç yatsam da, irtä uyansam da,
Sineñ däşkän tavışıñ iştelä.

Urman, urman, mine sin çakrasıñ,
Naratlarıñ cildän tibrätep.
Sin şaulıysıñ, miña kanlı üç häm
Soñgı köräş cırın öyrätep.

Urman, urman, miña çiksez avır
Bu hurlıklı tübän äsirlek!
Äyt sin miña, ildäş duslarımnı
Kaysı poçmagıña yäşerdeñ?

Urman, urman, mine ilt sin şunda
äm koral bir minem kulıma!
Ülär idem aklap yörägemneñ
Kersez antın sugış kırında.


Kızıl Romaşka

İrtänge tañ nurınnan
Uyandı romaşkalar.
Yılmaep, häl soraşıp,
Küzgä-küz karaştılar.

Nazladı cil alarnı
Tibrätep ak çukların,
Tañ sipte öslärenä
Huş isle saf çıkların.

Çäçkälär, käyeflänep,
Cay gına selkendelär.
äm kinät şunda gacäp
Ber yaña häl kürdelär.

Yırak tügel moñayıp
Utıra romaşka kızı,
Tik çukları ak tügel,
Kan şikelle kıp-kızıl.

Romaşkalar bar da ak,
Ayırılmıy ber-berennän;
Niçek bolay berüze

Ul kızıldan kiyengän?

Äyttelär: «Sin, señelkäy,

Nik üzgärdeñ? Nişlädeñ?
Nigä kızıl çuklarıñ?
Nidän alsu tösläreñ?»

Äytte kızıl romaşka:
«Tönlä minem yanıma
Yatıp batır sugışçı
Attı doşmannarına.

Ul berüze sugıştı
Unbiş ukçıga karşı;
Çigenmäde, tik tañda
Yaralandı kulbaşı.

Anıñ batır al kanı
Tamdı minem çuklarga.
Minem kızıl külmägem
Bik ohşadı Çulpanga.

Yeget kitte, min kaldım
Kanın saklap çugımda,
Kön dä anı sagınıp
Balkıym min tañ nurında».


Söyeklemä

Yıllar buyı, bälki, hatım bulmas,
Häbär bulmas minem turımda,
Tufrak kümär baskan ezläremne,
Ülän üsär kitkän yulımda.

Töşläreñä, bälki, kara kiyep,
Kaygı baskan kileş kerermen.
Yıllar yuar ezen yörägeñnän
Sine soñgı üpkän könemneñ.

Beläm, siña çiksez avır bulır,
Yalıktırır sine bu kötü.
Kiräk tösle bulır küñeleñä
«Ul yuk» digän uynı berketü.

Minem öçen, bälki, bar närsädän
Kıybat bulgan söyü hiseñnän
Mährüm bulıp, ber kön kötmägändä,
Min çıgarmın sineñ iseñnän.

Añla, bäğrem, menä şul vakıtta,
Şul vakıtta küñlem kimsener.
Şunda gına ülem ciñsä ciñär,
Kaytır yulım, bälki, kiseler.

Min moñarçı sineñ kötü belän
Köçle buldım sugış kırında,
Sineñ söyü, serle tılsım bulıp,
Saklap kilde yörgän yulımda.

Yıgılsam da, «ciñäm» digän antım
Häteremdä minem härkayçan.
Sin üzeñ ük rähmät äytmässeñ bit,
İlgä ciñü alıp kaytmasam.

Köräş ozak, yulı urau bulır,
Sin köt, bäğrem, özmä ömeteñne!
Uttan, sudan isän alıp kaytır
Mähäbbäteñ söygän yegeteñne.


Göl kabere

Özelep töşte ber göl sabagınnan
Tönyagınnan iskän cil belän.
Ozaklamıy cilneñ kanatına
Töyäleşep karlar kildelär.

Mamık karlar gölgä käfen buldı,
Kaber buldı bakça tütäle,
Şunda üskän yalgız ber ak kayın
Kaber taşı rolen ütäde.

Kar buranı yaña korban ezläp
Böterelä koyma buyında.
Göl uyanmas tatlı yokı belän
İzelep yoklıy cirneñ kuyınında.

Tik yaz kilgäç, gölneñ kaberenä
Yañgır yavar, uynar yäşennär.
Häm, tütälne tutırıp, tañ aldınnan
Çäçäk atar yaña yäş göllär.

Sulgan göl kük, min dä kışnı kötäm,
Yoklar öçen yabınıp yurganın.
Küñelegezdä kölep çäçäk atar
Minem soñgı yöräk cırlarım.


Ana bäyräme

— Öç balamnı, oçar koş itep,
Min oçırdım irken dalaga.
Äytsägezçe, zinhar, üz itep,
Sagış: belän kipkän anaga:

Kayda yöri minem ullarım?
Ana küñele teli belergä:
Kaya iltä yazmış yulların,
Ciñügäme ällä ülemgä?

Könyagınnan oçıp kügärçen
Kaytıp kerde ana yortına.
— Sin, kügärçen, beläm, kürgänseñ,
Salma mine sagış utına.

Söylä döresen, kaya zur ulım?
Dönyadamı bäğrem, küz nurım?
— Kaygı siña, ana, Kırımda
Ulıñ ülde sugış kırında.

Katıp kaldı ana, däşmäde,
Yarsıp çıktı kaynar yäşläre.
Kaygısınnan ölkän ulınıñ
Kömeş tösle buldı çäçläre.

— Öç ulımnı, oçar koş itep,
Min oçırdım yırak dalaga.
Äytsägezçe, yakın dus itep,
Kaygı belän sulgan anaga.

Kaytalmadı öygä zur ulım,
Sugşıp ülde bäğrem, küz nurım.
Urtançısı, bälki, isänder,
Cil añardan miña isäder?

Cil, uynaklap, täräz töbendä
Nider äytkän tösle kılındı.
— Äytçe, cilkäy, yörgän cireñdä
Kürmädeñme minem ulımnı?

— Kaygı siña, ana, urtançı
Ulıñ ülde sugış kırında.
Soñgı yöräk tibeşe tıngançı
Almaz kılıçı buldı kulında.

Audı ana, tayıp huşınnan,
Parçalangan yöräk tüzmäde.
Yılıy-yılıy ulı sagışınnan
Sukıraydı anıñ küzläre.

— Öç balamnı. oçar koş itep,
Min oçırdım şomlı dalaga,
Äytegezçe, zinhar, üz itep,
Häsrätennän köygän anaga.

İke ulım ülde sugışta,
Ber ömitem kaldı tormışta:
Kürmäsäm dä bergä öçesen,
Min kürermen, bälki, keçesen?

Nikter oçmıy küktä kügärçen,
Cil dä tıngan, yoklıy, küräseñ.
Tik yañratıp urman buyların,
İşetelä bırgı uynavı.

Tañ aldınnan ana uyandı —
Cir teträtkän toyak tavışına.
Täräzägä kilep tayandı,
Çik-çama yuk anıñ sagışına.

Şıñgırdatıp tavışın daganıñ
Ber at kilä, yarsıy yöräge.
At östendä ulı ananıñ,
İñ keçese, özelep söygäne.

Kükrägendä medal altınlı,
Kullarında ciñü bayragı.
Karşı ala kotlap batırnı
Tañ nurları, koşlar sayravı.

Kürmäsä dä, ana ulkayın
Küñele belän sizep tanıdı.
— Balam! — diyep, yılap, ul anıñ
Kükrägenä kilep sarıldı.—

Kayttıñmı, ulım, altınım!
Kuanıçım minem, aktıgım!
Kart ananıñ kömeş çäçenä
Altın yäşe tama batırnıñ.

— Ya, tınıçlan, anam, borçılma,
Siña ulıñ — sineñ aktıgıñ
Alıp kayttı almaz kılıçında
İl saulıgın, ciñü şatlıgın.

Abıylarım kanlı sugışta
Ciñü yulın sızıp üldelär.
Gomerlären soñgı sulışta
Mäñge ülmäs danga tördelär.

Kaldırsam da kümep yırakta
Abıylarnıñ batır gäüdäsen,
Alıp kayttım danlı bayrakta
Kannarınıñ alsu şäüläsen...

Ana aldı alsu bayraknı,
Küzen sörtte — küze açıldı:
Karşısında tora gayrätle,
Kiñ kükräkle batır laçını.

— Öç balamnı, oçar koş itep,
Min oçırdım irken dalaga.
Sez kilegez, yakın dus itep,
Küp kaygılar kiçkän anaga.

Kükräk sötem imezep, tirbätep,
Min öç laçın ilgä üsterdem.
Batır köräş cırın öyrätep,
Koşlarımnı kırga oçırdım.

İke ulım kire kaytmadı,
Keşnäp yöri kırda atları,
Min al arga birdem kanımnı,
Alar anı yırak kaldırdı.

İzge Vatan öçen agızıp,
Ciñü tañın cirgä kabızıp,
Alıp kayttı ilgä ul tañnı,
Keçe ulım, batır laçınım.

Al medale anıñ putallı,
Kuandırdı anay karçıgın.
Niç ülmägän tösle ullarım,
Öyem tulı kızlar, yegetlär,

Tuya almıym tıñlap cırların,
Minem balalarım kebeklär.

Ber kaygırsam, ike şatlanam.
Här tamçısı häläl sötemneñ;
İldä mäñge ülmäs at belän
Ülä belgän ullar üsterdem.

Sez kilegez bu şat anaga,
Anıñ bügen tugan bäyräme.
Agıla aña kartlar, balalar,
Öye tulı çäçäk bäyläme.

İl şatlıgı belän tözälde
Yörägeneñ avır yarası.
İl türendä, göllär eçendä
Öç batırnıñ tugan anası.

Yullar

Yullar, yullar! Mine, tugan yorttan
Ayırıp, yırak alıp kittegez.
Citär inde, ozak kunak buldım,
Häzer kire öygä iltegez.

Bik sagındım tanış kırlarımnı,
Urmanımnı, küper başımnı,
Bik sagındım mine özelep söygän
Neçkä bilem, kara kaşımnı.

Kön yañgırlı ide min,kitkändä,
Karap kaldı boyıgıp serdäşem,
Yüeşlätte anıñ kerfeklären
Yañgır tügel, nazlı küz yäşe.

Çiten dä soñ çitkä kitkän çakta,
Yartı canıñ kalsa özelep!
Yarıy äle, söyü belän bergä
Bar yöräktä korıç tüzemlek.

Yullar, yullar! Sez bit barıgız da
Menä şundıy katı, ayausız!
Ya, äytegez, kemnär ütte sezdän,
Salındıgız başlap kayan sez?

Minem kebek kaysı şaşkın yöräk
Berençe kat şunnan atladı?
Kemne şulay ömit, därtländerep,
Yıraklarga iltep taşladı?

Beläm, därtlär taşıy, bezne şulay
Yäşlek kuşa kıdırıp yörergä!
Sezne, yullar, ayak eze tügel,
Yöräk hise salgan bu cirgä.

Kaya gına läkin kitsäk tä bez,
Sukbaylıkka yäşli salışıp,
Şul yullardan kire alıp kayta
Tugan yortka yöräk sagışı.

Yullar, yullar! Mine, ilkäyemnän
Ayırıp, yırak alıp kittegez.
Yana därtlär, yaña hislär belän
Söygänemä kire iltegez.
Külmäk

Cırlıy-cırlıy Dilbär külmäk tegä,
Kullarında kömeş inäse.
Cırlar tügel, cillär citä almas
Yırak cirdä külmäk iyäse.

Kulı yögrä yıfäk satin buylap,
Tirän sagış uyçan yözendä.
Yıfäk çigeş bulıp yatıp kala
Yöräk sere inä ezendä.

Atlas belän kayıy ul yakasın,
Uka belän tota ciñ oçın.
Şul külmäkkä cıynap birgän tösle
Yörägeneñ böten cılısın.

här çigeştä küpme yäş tamçısı,
Küpme sagış härber cöyendä.
Şul külmäkme bulmas yäş yegetneñ
Yöräk dustı yörgän cirendä!

Cırlıy-cırlıy Dilbär külmäk tegä,
Külmäkkäyem dusın tapsın dip.
Şul külmäkne kiyep, söygän yigtem
Sugışlardan ciñep kaytsın dip.

Tagın bizäk... Annan külmäk äzer.
Tik tagası kala çukların.
Kölemseräp Dilbär karap tora
Üz eşenä üze soklanıp.

Täräzädän suzılıp koyaş karıy,
Kük külmäktä alsu şäüläse.
Koyaş bulıp, külmäk ütäsennän
Kürenä tösle yeget gäüdäse.

Aşıgıp şunda beräü kilep kerde,
Hat tottırdı Dilbär kulına.
Hatta yazgan: «Yigteñ batırlarça
Ülde, diyep, sugış kırında».

Ozak tordı Dilbär, süzsez katıp,
Kanı kaçtı yuka irnennän.
Tik kükräge yış-yış kütärelde,
Kül tirbängän kebek cil belän.

— Yuk, ışanmıym... —dide,
tavşı çıktı

Kaltıranıp, avır körsenep.
İke genä tamçı yäş çılattı
Göl çukları tösle kerfegen.
Ä annan soñ tiz-tiz pöhtä itep

Törde dä ul zäñgär külmäkne,
Kitte aşgıp poçta bülegenä,

— Alıgız,— dide,— minem büläkne!

— Ul bit ülgän.

Niçek iltik aña?

— Sez iltegez, ülgän bulsa da!
Kigeregez aña bu külmäkne,
Tänen tufrak kümgän bulsa da.

Ul tereler, kigäç bu külmäkne,
Yöräk utı tagın kabınır.
Min bit anı söydem çın küñeldän,
Min bit anı köttem sagınıp...

Tıñladılar anı. Söygän kıznıñ
Süze çındır kebek kürende.
Näm külmäkne iltep yäş yegetkä
Kigerdelär...
Yeget terelde.

Koyaş kalka, Dilbär täräzädä,
Ul aşkınıp kötä söygänen.
Yeget kayta, yöze koyaş tösle,
Ä östendä zäñgär külmäge.

— Äkiyätme bu?

— Äye.

Tik äyt miña,
Yörägemneñ nazlı irkäse,
Sin tügelme söyü nurıñ belän
Kabızuçı gomrem irtäsen?!

Azmı kürdem okop allarımda
Min ülemneñ kırgıy biyüen,
Yöz ülemnän mine tartıp aldı
Sineñ kersez, kaynar söyüeñ.

Yöz ülemnän kaldım, yöz ülemnän
Terelep bastım ayaklarıma.
Yäşeñ belän çikkän külmägeñne
Kiyep kayttım menä yanıña.


Işanma

Siña minnän häbär kitersälär, «Ul yıgılgan arıp»,— disälär, Sin ışanma, bäğrem!

Mondıy süzne
Duslar äytmäs, yakın kürsälär.

Bayragıma kanım belän yazgan
Antım çakra alga barırga,
Hakkım barmı minem abınırga,
Hakkım barmı arıp kalırga?

Siña minnän häbär kitersälär,
«Almaştırgan ilen»,— disälär,
Sin ışanma, bäğrem!

Mondıy süzne
Duslar äytmäs, mine söysälär.

İldän kittem il häm sineñ öçen
Avtomatım asıp arkama.
İlemne häm sine almaştırgaç,
Cirdä miña tagın ni kala?

Siña minnän häbär kitersälär, «Musa inde ülgän»,— disälär, Sin ışanma, bäğrem!

Mondıy süzne
Duslar äytmäs, sine söysälär.

Tufrak kümär tänne, kümä almas
Yalkınlı cır tulı küñelne,
«Ülem» diyep äytep bulamı soñ
Ciñep ülgän mondıy ülemne?


Cırlarım

Cırlarım, sez şıtıp yörägemdä
İl kırında çäçäk atıgız!
Küpme bulsa sezdä köç häm yalkın,
Şulkadärle cirdä hakkıgız!

Sezdä minem böten toygılarım,
Sezdä minem kersez yäşlärem.
Sez ülsägez, min dä ontılırmın,
Yäşäsägez, min dä yäşärmen.

Min kabızdım cırda yalkın itep
Yörägem häm haklık kuşkannı.
Cırım belän dusnı irkälädem,
Cırım belän ciñdem doşmannı.

Aldıy almas mine tübän läzzät,
Vak tormışnıñ çuar pärdäse,
Şiğremdäge çınlık, ut häm söyü —
Yäşävemneñ böten mäğnäse.

Ülgändä dä yöräk turı kalır
Şiğremdäge izge antına.
Bar cırımnı ilgä bagışladım,
Gomremne dä biräm halkıma.

Cırlap üttem danlı köräş kırın,
Cırlap kildem tormış yazıma.
Soñgı cırım palaç baltasına
Başnı totkan kileş yazıla.

Cır öyrätte mine hör yäşärgä
Häm ülärgä kıyu ir bulıp.
Gomrem minem moñlı ber cır ide,
Ülemem dä yañrar cır bulıp.