Şiğırlär - Muhammadyar



MUHAMMADYaR (Mehämmädyar), Mahmud Hadci ugılı (1496/97-1552gg.), poet, mıslitel, smotritel usıpalnitsı hana Muhammad-Amina v Kazani, pogib v 1552 g. pri osade goroda voyskami İvana IV.
V liroepiçeskih poemah «Dar mucey» («Tehfäi märdan», 1539-40gg.), «Svet serdets» («Nurı sodur», 1542g.) vıracenı gumanistiçeskiye vzglyadı, meçtı ob idealnom obşestve, v kotorom vse lyudi mogli bı cit v usloviyäh spravedlivosti, mira i soglasiyä.

Möhämmädyar
MÖHÄMMÄDYaR İCATI
Şağıyr Möhämmädyar HIH yözneñ berençe yartısında fängä bilgele bula. Anıñ icatına başlap professor İ. N. Berezin iğtibar itä. Ul «Aziatskiy muzey» kitaphanäseneñ kulyazmaları arasında «Töhfäi merdan» poemasına tap bula häm aña tasvirlama birä.
Berezin «Turetskaya hrestomatiyä»neñ 1 tomına yazgan frantsuzça süz başında aña kerteläçäk urta ğasır tatar ädäbiyätı yädkyärlären dä sanıy, alar arasında (HV bit, № 7) «Töhfäi märdan»nan özeklär basılaçagın da äytä. Ämma Hisametdinneñ «Tävarihı Bolgariyä»sennäi başkaları öç tomnıñ bersendä dä kürenmi. «Töhfäi merdan» poemasınnan özeklär «Amät dastanı», «İsmägıyl säyähäte» kebek äsärlär belän bergä çınnan da basılgan bula. Alar «Turetskaya hrestomatiyä»neñ II tomın dävam itälär. Ämma tomnıñ ikençe kisäge nindider säbäplär belän, vakıtında töplänmiçä, dönyaga çıkmıy kala.

1857 yılda basılgan «Narodnıyı poslovitsı turetskogo plemeni» digän hezmätendä İ. N. Berezin tatar halkınıñ küp sanlı mäqalläre arasında «Töhfäi märdan»da bulgannarnı da kertkän. Läkin Möhämmädyar turındagı bu kıymmätle hezmätlär ozak vakıtlar iğtibardan çittä kala kilgän.

Berezin yazularınnan soñ ber ğasır ütep, 1941 yılda N. İsänbät mäqaläse3 çıkkaç, şağıyr häm anıñ äsärläreneñ yazmışı I belän kızıksınu arta. Matbugat bitlärendä, tel häm ädäbiyät-|ka bagışlangan tikşerenülärdä, «Tatarstan ASSR tarihı», ' «Kazan», «SSSR tarihı oçerkları» kebek zur hezmätlärdä Möhämmädyar iseme yış telgä alınu belän bergä, anıñ şiğri ostalıgı da açıla bara, äsärläre dä basıla. 1956 häm 1957 yıllarda tatar häm rus tellärendä çıkkan «Tatar poeziyäse antologiyäse»ndä Möhämmädyarga şaktıy urın birelgän. «Borıngı tatar ädäbiyätı» digän kitapta da poemalarınıñ küp öleşläre basıldı. Şul uk yıllarda Leningradta Könçıgışnı öyränü institutınıñ kulyazmalar fondında «Nurı sodur» poemasınıñ V 390 häm V 4417 sanlı ike yaña kulyazması saklanganlıgı bilgele buldı4. V 4417 nöshäse tulı hisaplana, anıñ ahırı da, başı da bar, ul şağıyrneñ tormışı häm äsärneñ yazılu säbäpläre turında yaña mäğlümatlar alıp kilde. 1962 yılnıñ cäyendä Kazan däülät universitetı dotsentı N. Yüziev citäkçelegendäge studentlar ekspeditsiyäse Perm käseneñ Kayın avılınnan «Töhfäi «merdan» poemasınıñ yaña ber kulyazmasın tabıp kayttı.

Şulay itep, yöz yıl elek Berezin tarafınnan kütärelgän Möhämmädyar bezneñ ğasırnıñ urtalarında kiñ populyarlık kazandı, anıñ icatına bagışlangan fänni hezmätlär barlıkka kilde, «Töhfäi märdan» häm «Nurı sodur» poemaları kitap bulıp basılıp çıktı.

Möhämmädyar äsärläre tatarnıñ ukımışlı keşelärenä elek tä tanış bulgan. Soñgı yıllarda arheografiyä ekspeditsiyäläre tarafınnan tabılıp torgan kulyazma cıyıntıklarda Möhämmädyar şiğırläreneñ häm hikäyätläreneñ küçerep yör-telgänlekläre açıla bara. Hätta anıñ «Näsihät» isemle äsäre HIH yözneñ berençe yartısında uk M. İvanovnıñ «Tatar hresto» matiyäse»ndä basılgan bulgan.

Möhämmädyar äsärläre tatar halkınıñ kultura häm ädäbiyät tarihın bayıttılar.

Möhämmädyarnıñ tormış hälen bez şiğırlärendä bulgan ayırım detallärdän genä beläbez. Ul äsärlären kayçan häm nindi şartlarda yazuın da berkadär äytep uza. «Töhfäi merdan» ahırında avtor bolay di.

Aldım älgä uş kaläm vä hamäne,
Cämğ kıldım uşbu «Töhfänamä»ne.

Atımnı kem tib sursañ, i şähriyar:
Mähmüd haci uglı fäqıyr Möhämmädyar...
Uşbu «Töhfä» tarihın gär sursalar,
Tukız yöz kırık altıdır belsälär.

Başladık Gazan şähärendä monı
Şäğban ayınıñ unınçı köne,
Häm şäğban ahrında buldı — tämam
Äylädek monı, beleñ sez, vässälam.

Äsär Kazan şähärendä hicri 946 yılda şäğbannıñ unınçı könendä başlanıp, şul aynıñ ahırında tämamlangan bulgan. Häzerge isäp buyınça bu 1539 yılnıñ 22 dekabrenä — 1540 yıl yanvarenıñ 12 lärenä turı kilä.
Şağıyr «Nurı sodur» poemasınıñ da yazılu vakıtın, urının kürsätä.

İmdi äytäyem kitabım atını,
Näzım itäyem, tıñlañız äbyatını:
«Nurı sodur» atı, i şahı cihan,
Här keşe kem ukısa anı, rävan...
Tarihnıñ tukız yöz kırık säkzendä
Möbaräk möhärrämneñ unsäkzendä
Bolgar şähre Kazan därvazäsendä,
Keşe künder hirä därvazäsendä;
Möhämmäd Ämin han kabrendä, i şähriyar,
Möcavir irermän bäsi bulıp zar.

Hicri 948 yıl möhärräm ayınıñ unsigeze ğamäldäge isäp buyınça 1542 yılnıñ 14 mayına turı kilä. «Nurı sodur» poeması «Töhfäi märdan»nan soñ nibarı yıl yarım vakıt uzgaç yazılgan bula.
Möhämmädyar «Nurı sodur»nı Möhämmäd Ämin han törbäse yanında möcavir-sakçı bulıp torganda icat itä. Ul: «Bolgar şähäre Kazan därvazäsendä (kapkasında)», — dip, basım yasap äytä. Kurbskiy Kazandagı mavzoleylarnıñ bersendä bişläp han mäyeteneñ kuyılganlıgın kürgän. Şundıy törbälärneñ berse, mögayın, Möhämmäd Ämin hannıkı (1487 — 1496, 1502 — 1518 yıllarda idarä itä) bulgandır.

Möhämmädyar aktiv icat itkän kırıgınçı yıllarda ildä tınıçlık betä: ilneñ ekonomikası tarkau hälgä kilä, halıknıñ yäşäü şartları naçarlana. İzelgän katlaular hätta koral belän karşı çıgalar. 1531, 1545 — 46, 1549 yıllarda zur baş kütärülär bula. Rus yılyazması: «Kazannıñ keçe (gadi. — Ş. A.) keşeläre östen keşelärneñ süzlären tıñlarga häm alarga buysınırga telämilär», — dip yaza. Safagäräy berniçä tapkır tähettän töşerelä. Möhämmädyarnıñ da Safagäräy häm anıñ totkan yulı belän teläktäş bulmaganlıgı añlaşıla. Şul däverne ul üze öçen mäşäqatle, avır itep hisaplıy.

Täñre fazlı berlä cämğ ittem kitab,
Han Safa vaqtında, i şäyhü-şäbab;

Çikdem ämma ränc vä mäşäqat bihisab,
Monı cämğ istäp, män, gäda, bäğrem käbab.

Avtornıñ bu yullarda tışka bärep torgan sıkranuların traditsiyä çagılışı dip kenä bulmıy. Berençedän, şağıyr Safagäräyne ber genä urında da cılı süz belän iskä almıy, kiresençä, ul hannan häm anıñ zamanınnan zarlana.
Mon bikin eş adämigä töşmägäy,
Män tikkän utka keşe peşmägäy:

Ber zaman meñ törlük utka yakmañız,
Bärgözin bu hästä hätren saklañız.

Şağıyr ilneñ bik küp kaygıların eçenä cıyıp yäşi. Küräseñ, kemnär karşındadır anıñ abruyı zur bulgan, härhäldä, fakıyrlär, mosafirlär häm ukımışlılarnıñ tübän katlavı karşında dip uylarga kiräk. Yugıysä şağıyr üz häteren il karşında hiçnindi kıymmäte yuk dip sanasa, bu räveşle räncüle däğva belderep çıkmas ide. «Hästä häteren saklaunı» sälamätlärdän, köçlelärdän genä taläp itep bula. Ä köçlelär arasında, bigräk tä han sarayı dairäsendä, küräseñ, Möhämmädyarnıñ sanı bulmagan.

Män irermän bu şähärdä ber fäqıyr:
İl küzendä gaciz, vä hur, vä häkıyr,— digän yullar şunı kürsätä. Ämma alar arasında şağıyr üzen yugarı totkan, äläkçe-gaybätçe cırçılar belän aralaşırga telämägän. Şulay bulmasa ul: «Möddägıylär süzedin kortı-layın»,— dimäs ide.. Hör can, tınıç vöcdan belän icat itü öçen şağıyr bu dairädän añlı räveştä çitläşergä tırışkan.
Gaybät häm yalalar, urınsızga hurlaular anıñ köçle ihtıyarın sındıra da häm icat yalkının sünderä dä almagannar. Şağıyrneñ hör ruh belän yäşägänlege saray tiräsendä kuştanlanıp yörgän cırçılarga mönäsäbätendä dä bik açık.

Mäña tikmäs kem göstahlık kılmaga,—
Oluglar riştäsigä katılmaga.

Yörermän bu säbäpdin halem belep,
Yuk isä gaklım koşı bäs kılıp,

Kılmas irsä teleñä äydär hökem,
Yahşıraktır bylmakı sommın-bökem.

Kuy mäne, üz halem ilä bulayın,—
Möddägıylär süzedin kortılayın.

Han saraylarındagı aş-su, tatlı şärabtan läzzätlänep, käyef-safa mäcleslären maktagan cırçılar belän şağıyr bäylänergä telämägän. Ul halık yagında torıp, alarnıñ moñın, häsrätlären urtaklaşıp, ilgä faydalı eşlär başkarırga, igelekle hezmät kürsätergä çakırgan. Şağıyr çın keşelek ählagın üzara yärdämläşüdä, ber-bereñneñ küñelen tabuda kürä. Anıñ şuşı şiğri yulları halık icatındagı yahşılıkka — yahşılık ideyasenä avazdaş.

Näfğ tiker adämigä sän bu kön,
Gakıyl irsäñ, ir küñligä salma tünkel.

Kem kulıñdin kilgänçä kıl yahşılık,
Säña ber kön täkıy kilgäy yahşılık.

Möhämmädyarnıñ yazmışı ciñel bulmagan, bähet yoldızı aña yılmaymagan.

Kıynadıñ canımnı, belmän yazıkım,
Kaygı-häsrät buldı sändin azıkım.

Mäña sän kılmadıñ hiçber vafa, Kem kılırsän canıma cäver-cäfa. Şundıy rähimsez yazmışı belän şağıyr bähäskä kerä, aña buysınırga tellämiçä, üzeneñ ihtıyar irke belän gorurlana.
Şağıyr üzen yazmışınıñ hökemçese itep toya, il öçen başkarılgan här eşeneñ haklıgına, möhimlegenä ışana:

Män fäläkmän, säña bulgım rähnämün,
Sän teleñne yahşı tot, totma zäbün.

Män täkıy färman biläder här eşem,—
Kuymagam il küñle öçen gärdişem.

Şağıyrneñ küñele il (halık) öçen eşçänlegen tuktatmayaçagın belderä.
Şağıyr ilgä hezmät kebek olı imanı yulında gayät täväkkällek kürsätä. Ul şiğri süzneñ böten cavaplılıgın toyıp eş itä. Äsärläre öçen kannarı belän cavap birgän küplägän şağıyrlärneñ açı gıybräte härvakıt anıñ küz aldında. Ämma hak süz yulında ul barıber fidakyar, üz-üzen ayamıy:

Zähmät täkıy bernäçä kıytga süzläsäñ,
İrme ulursän garzı haleñ gizläsäñ?

Näçälär süzläp, bu cihandin käçtelär,
Süzlämäkdin parça dörlär saçtelär.

Näçälär süzlämäyen, süz gölene kistelär,
Süzlägänne kürä belmäy, tän tişep, kan eçtelär.

Şul räveşle, şağıyr gayät kıyın häm çeterekle şartlarda icat itkän. Könläü häm äläk anıñ tormışın yış kına kurkınıç astına kuygan bulırga ohşıy. Ämma şağıyr poeziyäneñ olı vazifasın gracdanlık kıyulıgı belän yaklıy algan.

«Töhfäi märdan»
Bu poema—tormış häm tabiğat küreneşlären, şağıyrneñ kiçereşlären surätlägän parçalardan, ählakıy häm fälsäfi hökem, gıybrätlärdän, şularnı raslau öçen kiterelgän hikäyätlärdän tora.

Şul zaman ädäbiyätınıñ ğadäti alımı buyınça, başta alla häm päygambärne zurlagannan soñ, Möhämmädyar, tirän kaygıga birelep, üzeneñ küñele belän söyläşä, şağıyr bulunıñ ca-vaplılıgı hakında fiker yörtä.

Poema urta ğasır ädäbiyätında zur urın algan gumanizm mäsälälärenä — ğadellekne maktauga, igelekkä häm şäfkatkä öndäü, yavızlık häm cäber-zolımnı ğayepläügä bagışlangan.

«Töhfäi märdan»da cide hikäyät kiterelä, nigezdä alarnıñ härberse tögällängän ayırım äsär. Ul hikäyätlärdä söylängän vakıygalar äsärneñ üzäk temasın törle yaklap yaktırtalar. Şağıyr üze dä «Töhfäi märdan»nı ber böten äsär itep karıy, «Cämğ kıldım uşbu «Töhfänamä»ne»,— di.
Törle küreneşlärne surätlägän hikäyätlärne Möhämmädyar ya üzennän ikänlegen belderä, ya halık telendä söylänep yörgän rivayätlär dip atıy, yäisä faydalangan çıganaknıñ avtorın telgä ala. Şulay itep, anıñ äsärlärenä başka ädäbiyätlardagı syucetlar kilep kerä.
Äsärneñ kereşennän soñ kiterelgän hikäyättä şah Harun obrazında ğadellege belän dan totkan hökemdar gäüdälänä. Hezmätçelärennän berse — Huşnäva—turı süzle, ğadel eşläre, belgeçlege arkasında däräcä kazana, şah anı yakın kürä, «Söyä, başkalarga san bulmıy». Küp väzirlär annan könläşälär, yalgan häbärlär taratıp, üzläreneñ cırçıları belän Huş-nävanı bähäskä çakıralar. Möhämmädyar här cırçınıñ eçke haläten, tışkı kıyafäten ayırım tasvirlap kürsätä. Kızu kanlı, üzen onıtuçan Toygısun Huşnävanı «dinennän yazıp, täñresen onıtuda häm şahnı üterergä äzer toruda» ğayepli. Şunıñ öçen Huşnäva üterelsen yäisä saraynı taşlap kitsen dip, anıñ urınına üzen täqdim itä häm östenlege belän gorurlana. Huşnäva aña cavabında:

Gakıyl uldır, oluglar berlä bulsa,
Küñlene gıylle-gıyşdin paq kılsa.
Gakıyl ir «olug mäy» (dip) laf ormas,
Anıñ zatında kibre-kinä bulmas,— dip, eçke kürkämlek, vöcdan maturlıgı bulmasa, tışkı yaltırauda mäğnä yuklıgın añlata.
Cırçı Gölruy da Huşnävanıñ ütken telennän, üzenä tarta aluınnan könläşä. Huşnäva isä anı insafsızlıkta, käpräyüdä, äläkçelektä ğayepli, Çittän karap toruçı Çınbil Huşnävanıñ ütken akılına, sabırlıgına häm tapkırlıgına soklana, başkalarnı namus saklarga, yegetlekkä karşı yalgan süz äytmäskä, tatu yäşärgä çakıra:

Katlan köçeñ barınça, hasıyl it yar,
İtmä üzeñä doşman irne zinhar...
Mäña häm sezlär bikin ul yar bulsın,
Cihan eçrä ul hämişä bar bulsın.

Huşnäva Çınbilneñ bu süzlärendä duslık tavışın işetä häm namuslılıgı öçen rähmät belderep, kaznadan aña büläk birderä.
Huşnävanıñ namusına pıçrak ırgıtkan ike yözle cırçılar ahırda hurlıklı ciñelälär, ä Huşnävanıñ igelekle eşläre ciñep çıga, ğadellege öçen şah anı kollıktan azat itä. Äsärdä ikençe vakıygaga küçär aldınnan, şağıyr üzeneñ borçıluları turında dulkınlanıp söyli.
Bu lirik kiçereşlär şağıyrneñ karaşın çagıldıru belän bergä, äsärdäge vakıygalarnıñ bersennän ikençesenä küper dä bulıp toralar.
Şağıyrçä, keşelär — yaratılışları belän saf, yahşılık eşlärgä sälätle. Ä çınlıkta, kiresençä, äylänä-tirädä zolım, yavızlık hökem sörä. Möhämmädyar şundıy şartlarda yäşägän mohtaclarga igelek kürsätüne hörmätle eş, yegetlek dip sanıy. Anıñça, yahşılık yugalmıy, ul halık küñelendä saklana, ä yavızlıknıñ näticäse dä — yavızlık. Şağıyr misalga Zahid turındagı hikäyätne kiterä.
Zahid cäyge esse köndä kırda yörgändä susıy da eçärgä su ezläp kitä. Aña iske koyı turı kilä, iyelep karasa, anda Maymıl, Kaplan, Yılan häm ber keşene kürä. Alar çıga almıyça integep betkännär. Zahid igelek kürsätim dip, alarnı berber artlı çıgara. Canvarlar Zahidtän tege keşene, yağni Zärgärne (altınçı), koyıdan çıgarmavın sorıylar. Zahid kayçan bulsa da berär faydası tiyär dip, anı da kotkara. Tegelärneñ härkaysı Zahidkä büläklär birep zur hörmät kürsätä.
Kaplan il bägeneñ bakçada uynap yörgän kızın üterep, anıñ altın-kömeş belän bizäklängän muyınsasın alıp, Zahidkä birä. Zahid kurka da, şatlana da. Canvarlar da şulay qaderlägäç, keşe aña tagın da igelekleräk bulırga tiyeş, dip uylana. Zahid şähärdän ütkändä Zärgärneñ öyen soraşıp taba, aña başınnan kiçkännären söyli. Zärgär andagı muyınsanı tanıy; läkin sizdermästän, min anı satıp, akçasın kiterep birim dip, çıgıp kitä. İl bägenä barıp, kızıñnı üterüçe tabıldı, dip baş ora. Zahidne kıynap, zindanga yabalar, bäk anı «yözenä kara sörtep, il buylap yörtkännän soñ, cäzalap üterergä» ämer birä.
Bu häbärne işetkäç, Yılan Zahidne kotkaru çarasın kürä: ul başta bäkneñ ulın çaga, soñınnan zindanga kerep, Zahidkä ut (ülän) birä häm yılan çakkannan daru Zahidtä digän häbär-tarata. Zahidne zindannan çıgaralar, ul utnı izep, bäk ulına eçerä, yeget ülemnän kotıla. Zahid, cayın tabıp, ütkännären bäkkä söyläp birä. Zärgärneñ yalgançı, äläkçe ikänlege açıla, häm anı ülemgä hökem itälär.
Zahid üzeneñ keşelekle buluı belän ayırıla. Ul koyıdagı canvarlarnı çıgaruda tırışlık häm kiñ küñellelek kürsätä, alar arasında iptäşlek, yärdämgä äzer toru häm, kiräksä, doşmannan üç alırga omtılu bar. Şağıyr canvarlarnıñ yahşılıkka yahşılık belän cavap birä belülären maktıy, mäsälän, kaplan hakında: «Bu kaplan kıldı, kür, märdanälek»,— di. Yärdämçellege öçen Zahid sälamät kalsa, yavızlıgı öçen Zärgär ülem belän cäzalana:

Çıkarıp astılar Zärgärne zaman,
Zahid tugrılıkdin taptı äman.

Mohtaclarga yärdäm kulı suzunı şağıyr dönyadagı iñ zur igeleklärdän sanıy:

Yider ütmäk keşegä, i nikü zat,—
Bakıy kalır bu cihanda yahşı at.

«Şäfkatle kız häm yavız ata» hikäyätendä dä kız tarafınnan kürsätelgän yärdämçellek maktala.
Kız, atasınnan yäşerep, telänçegä ikmäk birä. Fäqıyr aşap torganda, kıznıñ atası kabımın tartıp ala. Telänçegä ikmäk birgäne öçen, kızınıñ kulın kisä häm kuıp çıgara, Kız ber öydä tuktala, huca yeget aña ğaşıyq bula häm, anasınnan röhsät sorap, aña öylänä. Kıznıñ kulı elekkege hälenä kayta, ä atasınıñ korsagı yarılıp ülä.
Kıznıñ fäqıyrgä yärdämen şağıyr batırlık dip sanıy häm anı danlı irlärgä tiñ kürä. Bu oçrakta hikäyättä yeget belän kıznıñ öyläneşüe dä iğtibarga layık. Alarnı mal dag däräcä dä kızıksındırmıy, alar öçen küñel häm teläklär berlege genä kiräk. Hikäyät badşnda şağıyr:

Tel vä küñleñni igre kılma keşegä,
Yözeñ ber kıl käräk irkäk, teşigä,—
di.
Möhämmädyar gumanist şağıyr bularak hatın-kızlarnı irlär belän tiñ kürergä çakıra.
R«cyop erläüçe karçık häm anıñ kartı» hikäyätendä hezmät keşeläreneñ avır tormışı surätlänä. Karçık yıl buyı cep erli, kartı anı bazarga çıgarıp sata. Şunnan kilgän akçaga alar kön kürälär, hätta üzlärennän mohtacraklarga yärdäm dä itälär.
«Töhfäi märdan»nıñ soñgı hikäyätendä ber kabilä halkınıñ hanga, feodallarga karşı köräşe surätlänä.
Poemaga yasalgan şuşı küzätü dä Möhämmädyarnıñ mähäbbäte kemnär yagında häm näfräte kemnärgä karşı ikänlegen açık kürsätä. Şağıyr sälamät ählak häm keşelekle mögamäläne gadi hezmät halkında kürä. Şul uk vakıtta ul cırlagan gumanizm ideyaläreneñ, böten urta ğasır gumanistlarındagı kebek ük, tarihi häm ictimagıy çiklängänlegen äytergä kiräk. Şağıyr cämgıyättäge ğadellekne hökemdarnıñ keşelekle buluına bäyle dip sanıy. Ä keşelär arasında tatulıkka, garmoniyägä üget-näsihät yärdämendä ireşergä mömkin dip ışana.

«Nurı sodur»
Möhämmädyarnıñ ikençe zur äsäre — «Nurı sodur» («Küñellär nurı») poeması.
Urta ğasırnıñ küp yazuçıları üzläreneñ äsärlären ayırım hökemdarlarga bagışlagannar. Küp oçrakta sarayga bäyle yazuçılarga şulay itmiçä mömkin dä bulmagan, alar hucalarınıñ teläklären ütägännär häm, zakaz birüçe kem genä bulmasın, anıñ härvakıt diyärlek hıyalda gına uylanılgan sıyfatın küklärgä çöyü öçen mömkinlek tabarga kiräk bulgan.
Hakaninıñ äsäre bagışlangan hannarnı maktavı turında O. L. Vilçevskiy bolay dip yaza: «Üzeneñ adresatların yumalau teläge belän, Hakani alarnı legendar dönya hökemdarlarına, hätta Dari häm Aleksandr Makedonskiylarga tiñli, «Könçıgış häm Könbatışnıñ şahları», «patşalarnıñ patşaları»,— dip atıy. Nizaminıñ «Mähzänel-äsrar» poeması Keçe Aziyädäge Ärzincan hökemdarı Fähretdin Bahramşah ibne Daudka isemlängän. «Hösräü vä Şirin»e Togrıl II soravı buyınça yazılıp, Gäncä patşası Şämsetdin Äbu Cäğfär Mö-hämmädcihan Pählevanga künderelgän, «Läylä häm Mäcnün»ne yazarga Äzärbaycannıñ Şämähä şahı Ahsitan (Ahsatan) ütengän, «Cide güzäl» poeması, sorau buyınça, Aksonkorilar dinastiyäsennän Galävetdin Korp-Arslanga, ä «İskändärnamä» 1191 yılda İldigizilär väkile, Cihan Pählevannıñ ulı Nasretdin Äbu Bäker Bişkin ibne Möhämmädkä bagışlangan.
Dimäk, tege yäki bu şağıyrneñ karaşın bilgeläüdä äsäreneñ kemgä bagışlanuı töp kürsätkeç bula almıy.
Möhämmädyarnıñ «Nurı sodur» äsäre 1521—1524 yıllarda hanı bulıp torgan Sähibgäräyneñ soravı buyınça yazılgan. Poemanıñ 1959 yılda tabılgan yaña nöshäse anıñ hanga bagışlanuınıñ säbäben dä açıklıy. Anda şağıyr:
Väli çön hökem ide ul şah cihandin,
Kem kılgay tärcemä ul tärcemandin,—
dip, ällä kaydagı hannan kuşu-zakaz bulganlıgın äytä. Ägär dä şulay ikän, bu — Möhämmädyarnıñ üz zamanında tanılgan şağıyr bulıp, isemeneñ yırak ölkälärgä taralganlıgı hakında söyli.
«Nurı sodur» — eçtälege häm forması belän didaktik äsär. Ädip ğadellekkä ireşüne keşelärneñ ählagın tärbiyäläüdä kürä. Anıñça, ilneñ iminlege häm halıknıñ tormışı yahşıru hökemdarnıñ ğadel eş yörtüenä bäylängän. Ul şundıy sıyfatnı äsären bagışlagan Sahibgäräydä dä kürergä telägän. Läkin anı «hannar hanı» dip maktasa da, bu handa andıy uñay sıyfatnı taba almagan. Äsärendä ğadellek häm yahşılık ürnäge itep başka patşa obrazların kiterüe monı açık kürsätä.
«Nurı sodur» — traditsiyä buyınça, allanı, päygambärne häm bu urında Sahibgäräy hannı maktau belän başlana. Şunnan soñ şağıyr tagın da kereş yasap, äsärneñ yazılu vakıtın, nindi mäsälälärne aluın añlata. Äsär un babtan tora: ğadellek, rähim-şäfkat, säha (yumartlık), häyä (oyalçanlık), gaza (sugışçanlık), sabırlık, vafa (süzdä toru), sıydık (turı süzle bulu), samit (az süzlelek), gafu itü turında.
Berençe bülek ğadellek turında. Möhämmmädyar ğadellekne barlık närsälärdän östen sanıy.
Şağıyrçä, böten eşlärneñ başlangıçı — ğadellek: ilneñ bötenlege, iminlege häm cirdäge citeş tormışnıñ nigeze — ğadel eş yörtüdä, ğadel tärtiplärdä. Ğadellek — cirdäge barlık söyeneçlärneñ berençe şartı häm eş yörtüçeneñ töp sıyfatı.
İlneñ avır hälgä töşüen, halıknıñ rizasızlıgın, fetnä-kuzgalışlarnı şağıyr han-feodallarnıñ ğadelsezlegennän kürä.

Gadel berlä il kamu bulır äman,
Kalmaz ildä fetnä vä zolım haman,—
di ul.
Möhämmädyar üzeneñ bu fikerlären raslau öçen Anuşirvan tormışınnan hikäyät kiterä.
Gadel idaräne Anuşirvan üze uylap çıgarmıy. Akıl iyäse häkimnär, ğalimnär aña däülät belän niçek idarä itärgä kiräklege turında kiñäşlär birep toralar. Hökemdar alar süzenä kolak sala:

Gadel berlä tottı dönyanı kamug,
Tındı gadle berlä keçek häm olug.
Buldı mäğmur illäre barça rävan,
hiç harap yir kalmadı, añla, cävan.

Şulay itep, hökemdarnıñ ziräk idaräse arkasında il çäçäk ata, tınıçlık, tatulık hökem sörä.
Könbatışta aldıngı fiker iyäläre izügä korılgan däülät tözeleşen ğadel cämgıyät tärtipläre belän almaştırırga mömkin dip çıkkan ber vakıtta, Könçıgış Evropanıñ Kazan hanlıgında da şağıyr Möhämmädyar, il belän ğadel idarä itkändä, halık mul tormışta rähät, hör, tigez yäşäügä ireşäçäk dip hıyallana.
här olı canlı şağıyr, ägär ul çınnan da böyek ideallar belän yäşi ikän, ileneñ, halkınıñ avır hälenä bitaraf kala almıy. Möhämmädyarnıñ zur fiker iyäse häm böyek şağıyr bulganlıgı näq şunda kürenä dä, ul ilneñ yözen üzgärtü, halıkka tigez, rähät tormış birerlek tärtiplär urnaştıru hakında hıyallana.
Şağıyrçä, cämgıyätne savıktıruçı köç — keşeneñ akılı häm ählak. Ul halıkka ğadel bulunı dini yolalarnı ütäüdän dä östen kuya:

Ber säğat ğadel kılmak yahşırak,
Kem gıybadät altmış yıldin ozakrak.

Böyek yazuçılarda berkayçan da halıklarnıñ bersen ikençesennän östen sanau bulmadı. Alarnıñ äsärlärendä kayvakıt hökemdarlar häm östen katlaularnıñ başına sıymagan täväkkäl fikerlär yañgırap kitte. Mäsälän, Cami: «İl öçen hak dindäge tiranga karaganda, ğadellek belän danı çıkkan kyafir yahşırak»,— disä, Nävai da şul karaşnı ütkärä. Möhämmädyarda isä bu motiv ayıruça köçle yañgırıy:

Köfer berlä mämläkät bulmas harap,
Zolım berlä yıkılır ulus yödäp.
Köfer vä kyafir näfsenä kılır ziyan,
Zolım berlä il hale bulır yaman.

İkençe babta rähim-şäfkatle bulunıñ kiräklege söylänä. Şağıyr anı bölgenlektä yäşägän ilgä yärdäm, tübännärgä bulışlık kürsätü itep añlıy, han häm bäklärneñ kansız, katı bäğırlären yomşartırga, komsızlıkların beterergä tırışa. İgelekle zat turında şağıyr:

Hassı-gamgä rähim kılır här zaman,
hiç keşegä ul räva kürmäz ziyan,—
di.
Säha (yumartlık) babında Möhämmädyar, ukuçılarına möräcäğat itep:

İ sähavät mäğdäneneñ cäühäri,
İ säğadät tingezeneñ gäühäri!
Tıñlañız imdi sähavät süzlären,
Täki kürgäysez säğadät yözlären,—
dip yaza. Anıñça, yumartlık — diñgez töplärennän küp köç kuyıp çıgarıla torgan ence kebek kıymmätle äyber. Yumart keşe tormış maturlıgınnan häm zäveqlärennän faydalanırga haklı bulu belän bergä ul tege dönyada da tämugka kermäyäçäk.

Kayu ir kem bulsa dönyada sähi,
Haşa bulmas ahirättä duzähi.

«Hämmal hikäyät»endä yök taşuçı obrazı birelä. Hämmal fäqıyrlekneñ soñgı çigendä yäşävenä karamastan, üz hälendäge başka beräüne — balıkçını kızganıp, utının islängän balıkka alıştıra. Yarsalar, balık karınınnan kıymmätle taş çıga.
Bu babta da şağıyrneñ başka hikäyätlärendä ütkärelä torgan ideya — çın duslık, tuganlık hise hezmät keşesenä genä has digän fiker — yarılıp yata.
Urta ğasırlarda hakim ideologiyä bulgan dinneñ täesire Möhämmädyarnıñ dönyaga karaşında häm ählak printsiplarında da sizelä. Ul gomumkeşelek öçen ähämiyätle bulgan kiñäşlären alla, päygambär avtoritetına tayanıp ütkärä.
Şağıyrçä, gaza din öçen genä sugış bulmıyça, bälki, iñ elek, il eçendäge yavızlıkka häm halıkka zıyan kiterüçelärgä karşı köräş tä.

Kem kılır hälayıkka anlar cäfa,
Bu säbäbdin anı äyde Mostafa:
härkem ul kılsa hälayıkka ziyan,—
Mäğnä eçrä irer ul gakrab-çayan. Kem ziyaıkyar keşene ültersä, bel,— Yılan ültergän tik irer, añlagıl.

Möhämmädyar sabırlıknı, vafanı; sıydıknı, samitnı häm gafu itüçänlekne, oyatnı ädäp-ählaknıñ nigeze itep karıy, keşe eşçänlegeneñ möhim şartı itep sanıy. Şağıyr karaşınça, tel — tabiğatneñ tılsımlı büläge, Telneñ Vazıyfası — döreslekne belderü, ğadellek. Bu -— borıngıdan kilgän ğadät, yola, di ul.

Kem oluglıg teläsä daim üze,
Barça berlä huş küni bulsın süze.
Künilärne barça il-ulus sävär,
Küni süzlägän keşene hak ügär...

Äsärneñ soñgı babında gafu itü, kiçerüçänlek maktala.

Gafu böstanınıñ i taza göle,
Karşıñızda sayrap uş tel bılbılı,
Gafu babın imdi huş, rauşan itär.
Süzläre küñellärne gölşan itär,—
di dä, ul gafu itüneñ nidän gıybarät ikänlegen añlata. Anıñça, bu sıyfat hakim sıynıf väkilläreneñ küñellären märhämätle itü, kiñ katlau keşelären kızganu, ägär yalgış eşläre bula kalsa, yarlıkau öçen möhim. Möhämmädyar härvakıt, halıknı küz aldında tota, anıñ kaygısı belän yana.
«Nurı sodur»da, «Töhfäi merdan» poemasındagı kebek ük, kıyulık, batırlık, yegetlek, ğadellek maktala. Üget-näsihät monda tagın da köçleräk, hätta anı şağıyrneñ töp ädäbi alımı dip äytergä bula. Ul äsäreneñ sänğatçä asılın üze ük açıp birä:

Tigänem ber bäyete berendin huş,
Süzläre väğaz, näsihät irer uş,—

Didaktik ädäbi äsärlär,— dip yaza Belinskiy,— «üle häm salkın akıldan tügel, ä canlı häm yalkınlı icat kütärenkelegennän barlıkka kilälär, şiğriyätneñ barlık bizäklären alalar, çitläşterelgän ideyalär belän tügel, küñelgä surätlär belän söylilär».

«Näsihät»
«Töhfäi merdan» häm «Nurı sodur» poemalarınnan tış? Möhämmädyarnıñ «Näsihät» isemle şiğri äsäre dä bilgele. Ul berençe märtäbä M. İvanovnıñ «Tatar hrestomatiyäsendä-basıla. Ahırda şağıyr: dip kuygan.
Bu bändäneñ hale, ya rabb, säña izhar,
Nähn däst ul kolıñdır Möhämmädyar,—
dip kuygan.
Şiğırneñ ideyase kinal aşa birelä. Keşe küñele — bakça. Aña bılbıl kilä, ä bakça karañgı, häşärätlär belän tulgan, anda tikännär (tigänäklär) üskän.
Küñel bagına kunmış morgı Bılbıl,
İşet näğmäi saz, i märde gamil.
Bagıñ zolmät, tikän bötmeş, göle yuk,
Eçe tulı häşärät, näcese çuk.

Şulay da Bılbıl häsrätlänep oçıp yörgändä, ber räyhan gölenä kunıp, aña ügetlär birä başlıy: bu çäneçke-tikännär siña rähätlek birmi, ni öçen alarnı koyıy, üz orlıklarıñnı çäçmiseñ? — di. Ul vakıtta bakçañnıñ göle söykemle, anıñ hucası da kötep algan yakınıñ kebek yagımlı bulır, keşelär dä sine kararga kiler, bakçañ cimeşlär belän tulır ide,— di.
Tikännär bakçañ iyäsenä küp mäkerleklär eşläde, sin aña häzer yärdäm it- Ägär sin tulı akıllı ikänseñ, bakçaña göl çäç, ul gölstan bulır. Bu kinaya belän äytüem, nazlı uglan, sin monı kabul it,— di.

Küni bul, tugrı yula sal üzeñne,
Irak totkıl nämährämdin küzeñne.

Çitlär saf küñelle keşelärneñ ayagın taydıralar. Bu gıybrät akılı bulgannarga citärlek. Ägär dä bolar siña täesir itmäsä, soñınnan ükenerseñ, dip Bılbıl süzen tämamlıy.
Äsär sufiçılık poeziyäsendä kiñ taralgan syucetka korılgan. Möhämmädyardan alda bu temaga F. Gattar, C. Rumi, Bädgıtdin Täbrizi häm zamandaşlarınnan äzärbaycan Möhämmät Fizuli häm ärmän Grigoriy Ahtamarskiy yazgannar. Legenda buyınça Bılbıl Gölgä ğaşıyq bula, tik Gölgä yakınayu gına kıyın: sabagı çäneçkele Gölgä yakın baru kıyın bulgan kebek, ilahiyät belän ekstatik kuşılu (vaslat) häm böten cirgä sibelep torgan nur hälendä kaluga citü dä kıyın. Sufiçılıknıñ yugarı maksatı şul. Gattarnıñ «Bılbılnamä»sendä häm Ruminıñ «Bılbıl vä Göl» hikäyätendä sufiçılık mistikasınıñ şuşı yagı alga sörelä.
Bu syucettan faydalanıp, här avtor üz karaşın ütkärgän, çönki simvolik obrazlarga törle ideya eçtälege salu mömkin bulgan.
Möhämmädyarnıñ «Näsihät» şigıre, şul uk syucet nigezendä häm andagı obrazlardan faydalanıp yazılsa da, eçtälege belän başka. Ul dönyavi karaşlar belän sugarılgan. Şağıyrne sotsial mäsälälär uylandıra. Han häm bäklär üzara tartışa, ildä tınıçlık betä, berdämlek yugala, ber-berenä hıyanät itülär tulıp yata. Şuña şağıyr:

Däriğ uldı bu dönyaiıñ ziyası,
Häyasız uldı möemin, yuk vafası,—
dip açına.
Şağıyr şul tarkaulıkka çik kuyılunı teli häm berdäm mlneñ yaktı, matur kiläçägen buldırırga hıyallana.
«Näsihät» şigırendä kütärelgän bu tirän sotsial mäsälä üzeneñ kuyılışı belän näq «Töhfäi merdan» häm «Nurı sodur» äsärlären häterlätä. Däülät eçendä, halık arasında oyışkanlıknıñ häm yärdämçellekneñ bulmavı arkasında ilneñ ükeneçle yazmışka duçar iteläçägenä böyek şağıyr bitaraf karıy almagan. Kazan däüläteneñ cimerelüe aldınnan bulgan eçke sotsial häle «Näsihät» şigırendä änä şulay hävefle itep surätlänä.
Şiğırneñ tözeleşe rifmalaşıp kilgän unberär icekle ike yullıklardan, yağni bäyetlärdän gıybarät. Alardagı böten fiker baylıgı, süz söreşe näq «Töhfäi merdan» häm «Nurı sodur» äsärlärendägeçä. Şulay itep, Möhämmädyar «Näsihät» şigırendä dä il häm halık yazmışı turında kaygırtuçı şağıyr bulıp küz aldına basa.

Şağıyrneñ kiñ katlau hezmät halkına mähäbbäte äsärläreneñ häm eçtälek, häm forma yagınnan halıkçan buluında çagıla. Anıñ avız icatı syucetlarınnan, mäqal häm äytemnärdän, hikmätle süzlärdän kiñ faydalanuı şul halıkçanlık-nıñ ber küreneşe bulıp tora. Şağıyr halık rivayätlärenä, folklor motivlarına tayanıp eş itä. Şunıñ näticäsendä äsärläreneñ dönyavilık däräcäse kütärelä, halık icatı belän ideya häm estetik urtaklıklar barlıkka kilä.
Mäqal häm äytemnär ğasırlar buyına eşkärtelä kilep, tirän mäğnä algannar häm şiğri ölgegä äverelgännär.
Dönya ädäbiyätındagı dahi süz ostalarınıñ zur biyekleklärgä ireşü säbäben M. Gorkiy halık poeziyäse çişmälärennän ilham aluda kürä. Möhämmädyar öçen dä halık — tel häzinäse häm ilham çişmäse. Añardagı fiker häm toygılarnıñ iñ kuyırgan urınnarına mäqal kerep kitä häm tirän eçtälekle, Cıynak yullar barlıkka kilä.
«Töhfäi märdan»da «Yulbasarlar» hikäyätennän ber epizodnı küz aldına kiterik. Kabiläneñ kulga töşkän keşelären bäk tarafınnan üterergä digän boyırık bulgaç, väzirlärdän berse yäş yegetne üz tärbiyäsendä kaldırırga sorıy. Moña cavap itep, bäk bolay di:

Yahşılık qaderen belmäs ahmak sän,
Bi asılga tärtip hasil itmäs sän,—
Dide gıytab ilä: sän i gaklı yuk,
Layık ulmas, ut ilä bulsa mamık.
Näkıyı itkel, sän süzeñne suzmagıl,
Yılan ültersäñ, balasın kuzmagıl.

Şağıyr ber närsäne dä turıdan-turı äyttermi, çäynäp birmi. «Ahmak», «gaklı yuk», «layık ulmas, ut ilä bulsa mamık» yäisä «yılan ültersäñ, balasın kuzmagıl» digän süzlärdän kabilä halkına karata il bägeneñ karaşı açık gäüdälänä.

Keşeneñ başında gär gaklı bulsa,
häm ul, yahşı, aña tikmäy kotılsa;
Borıngıdan irer mäsäl, kolak sal:
İamandin sän buyıñnı satıp al.

Halık icatı elementlarına tayanganda şağıyrneñ tele dä ütken, fikere dä anık:

Ber näsıyhät itäyem, kolak sal,
İäsen sıylasañ, etenä söyäk sal...
Gakıyl ulsañ, irgä kasd itmä zinhar,
Koyug kazıp, üze töşkäy, mäsäl bar.

Hikmätle süzlärne şağıyr üze dä icat itkän, anıñ kayber aforistik yulları halık ziräklegenä avazdaş.

Bi aslıga gıyzzät itmäy gaklı bar,
Asrama et balasın — ayılına tartar.
Gakıyl ir bakmas tış surätenä,
Bakar anlar irneñ sirätenä.

Mondıy yullarga ohşaş äytem, mäqallärneñ variantları bügenge köndä dä küp kullanıla. Mäsälän, bürene küpme aşatma, barıber urmanga karıy; keşeneñ karama tışına, kara eşenä h. b.
Möhämmädyar, sängatkyar bularak, telgä, üzençä äytkändä,» «süzkäygä» tirän ihtiram belän karıy.

Yarmöhämmäd, säña birmeş hak tele,
Bu — fäläk bagstanınıñ bılbılı...
Näçälär süzläp, bu cihandin käçtelär,
Süzlämäkdin parça dörlär saçtelär.—
digän yullarda süz icatın tirän olılau bar. Anıñ metaforik tele halık icatındagıça tapkır.
Möhämmädyar fikerençä, il küñelenä hezmät itüçe tel paq gvöcdan belän berdäm bulırga tiyeş:

Süzlämäkdä sän yözemni ak kıl,
Süzläremi il küñligä yomşak kıl.

Bu bäyettäge «yözemni ak kıl» digän ütä halıkçan gıybarä häzer dä aktiv kullanıla.

Süzlägel sän berniçä şäkär saçıp,
Bu tabiğat milkeneñ ağzın açıp.

Sänğatçä söylämne şağıyr urta ğasır törki poeziyäseneñ traditsion metaforası belän «şäkär saçu» dip ala. Ul «tatlı tel» digän halıkçan gıybarägä dä turı kilä.

Yıgılganda kulın tot ber moñlınıñ,
Ul täkıy totkay kulıñ ber kön säneñ.

Şağıyr «yarlı», «fäkıyr», dimi, ä «moñlı» dip ala. «Egılganda moñlınıñ kulın tot», digändä avtor ayırım keşene genä tügel, kiñ katlaunı küz aldında tota. Halıkçan häm emotsional äytelgän yullar!
Möhämmädyar ayırım küreneşlärgä yäisä şäheslärgä üzeneñ näfräten beldergändä dä halık telennän tapkır häm zähär gıybarälär tabıp ala.

Mähällä etläreder tiñdäşläreñ,
Borıngı ata-anadin kuldaşlarıñ.
Sän täk etlär yırakdin küp örälär,
İşekkä kilsä, çık diyep sörälär.

Şağıyr metaforik çaralarga äsären ara-tirä bizäp kitü öçen genä möräcäğat itmi, alar — anıñ daimi koralları. Menä keşedäge tübän matdi mänfäğatlärne, ruhani omtılışlarga tışau bulgan tuyımsız näfesne sınlandıruçı häm kalämneñ sugışçan gayräten täğbir itüçe bäyetlär:

Näfseñ atını sıylama sin, i yar,
Ul yıkmasın (säne) menärdä, zinhar...
Çön kem aldım älkemä dävat-kaläm,
Tel täkıy läşkär korıp, tekde ğaläm.

Bu yullar şağıyrneñ icat gayräten, sänğatçä fikerläü kolaçın häm tormışka mönäsäbäten ber noktaga tuplap çagıldıru yagınnan da kızık.
Möhämmädyar HV—HVI yöz tatar ädäbiyätınıñ iñ kürenekle väkile. Ul — üz halkınıñ böyek ulı, olı fiker iyäse häm poeziyä üseşeneñ böten ber çorına yomgak yasagan zur şağıyr.
Möhämmädyar Kazan hanlıgındagı eçke häm tışkı karşılıklarnıñ kiskenläşkän ber däverendä, ictimagıy-säyäsk şartlarnıñ gayät karşılıklı vakıtında, halık yazmışınıñ iñ kiyerenke könnärendä yäşi. Şundıy ber katlaulı çorda sabırlık häm tüzemlek saklap, tormışka tirän ışanıç belän karıy, halık küñelenä ömet salıp, anıñ tınıç häm imin kön kürüen teli.

©CCCR Fännär akademiyäse Kazan filialı G.İbrahimov isemendäge Tel, ädäbiyät häm tarih institutı çıgşargan "Tatar ädäbiyätı tarihı" kitabı, 1nçe tom.

Çıganak: adiplar.narod.ru
Möhämmädyar
(HV ğasır azagı – HVI yözneñ berençe yartısı)
TÖHFÄİ MÄRDAN
(1540)

(özeklär)*

Küñel belän söyläşü

Ber kön ultırıp üz katımda nahuş2
Eçep gam badäsen nuşa-nuş3.

Küñlem utı yanmak ilä iztıyrab4,
Kıyldı män biçaranı äsri5 härab.

"Näçä ürtärsän, – didem, – sän, i küñel,
Kuy mäne üz halemä, mändin tüñel"6.

Dide küñlem: "Kuymazam ta min säne,
Säna irken yaratıbdır hak mäne".

Torıp utadin7 näsıyhät kıylıram,
Gakıyl ir, tıñla, näsıyhät kıylıram:

Yarmöhämmäd, säña birmeş hak tele, –
Bu fäläk bagstanınıñ bılbılı8.

Zähmät täkıy näçä kıytga süzläsäñ9,
İrm(e) ulırsän sän garzı-halen gizläsäñ10?

Näçälär süzläp cihandin käçtelär,
Süzlämäkdin parça dörlär11 saçtelär.

Näçälär süzlämäyen süz gölene kistelär,
Süzlägänne kürä belmäy, tän tişep kan eçtelär.

Gakıyl irsäñ, kuy cihanda süz digyar12,
Ukıgannar doga kıylgay ruzgyar13.

Didem: "İ küñlem, icazät14 bir mäña,
Män täkıy garzım itäyem (häm) säña:15

Män irermän bu şähärdä ber fäqıyr,
İl küzendä gaciz vä hur, vä häkıyr16...

...Ber gacib bu kem şähär eçe tulug:
Şağıyr ulmış barça keçek häm olug.

Kuy mäne, üz halem ilä bulayın17,-
Möddägıylar süzedin kortılayın"18.

Dide: "İ ahmak, näsıyhät kıyl kabul,
Bu tabiğat hakına kıylma fozul19.

Süzlägel sän berniçä şäkär saçep,
Bu tabiğat milkeneñ agzın açıp.

Bu eşidä yöräkeñni daglagıl,
Märdanälär dik20 bileñne baglagıl"...

Üz hale turında

Can koşıga meskin adämder kafäs21,
Gaqlıña kilgel, fäqıyr, sän ber näfäs22.

Yatma, torgıl, ütte, kürgel kafilä23,
Birmägäylär hissa härgiz gafilä24.

Näfseñ atını sıylama sän, i yar,
Ul (säne) yıkmasın menärdä, zinhar...

...Zärräçä25 olug kürsäñ sän üzeñ,
Käzzab26 sän, cömlä yalgandır süzeñ27...

...Basmagıl yulıga rähbärsez kadäm28,
Başsız yulı, üze bulgay köl-gadäm29.

Rähmäteñ däryasıdin birgel öleş,
Tugrı yulga birgel (imdi) huş yöreş...

Üget-näsıyhät

Mänmänlek kıylıp, mänmänlek satmañız,
Onga-kibäk, serkägä su katmañız...

...Här keşegä izge kıylgıl, diyanät30,
Säña kıylmasın ul härgiz hıyanät.

Yamanlık kıylguçıga kıylma yaman,
Yahşılık kıyl, gär bul(dır)sañ, här zaman.

Keşe sändin küñel özsä, sän özmägel,
Yahşılık salıp, yamanlık tezmägel...

...Yiyder ütmäk keşegä, i nikü zat31,
Bakıy32 kalır bu cihanda yahşı at.

Bakma küz ul sariga – bakmak käräkmäs,
Bulmaçı süzgä kolak totmak käräkmäs33.

Tel vä küñleñ igri34 kıylma keşegä,
Yözeñ ber kıyl käräk irkäk, teşigä...35

...Gıyzzät ilä hurlık[nı] kürmägäy sän,
Söfrä36 başındin keşene sörmägäy sän.

Hörmät itkel üzeñdin yäş, olugnı,
Gıyzzät itkel keçek berlä olugnı.

Olugnı olugdır tib gıyzzät itkel,
Keçekkä rähim itep, hörmät itkel.

Katıglık kilsä nagyah37, sabır kıylgıl,
Sabır täğamıdin38 sän läzzät algıl.

Ägär kilsä eveñä märdi mihman39,
Täñre birgän niğmäteñ kıylgıl arzan.

Täkällef kıylma40, (säna) mihman kilsä,
Ävendä bulganın kilter, gär bulsa.

Yahşılık berlä sän märd41 küñlene al,
Näsıyhät yahşısı budır, kolak sal.

Hoda yar bulgay säneñ här du ğaläm42,
Näsıyhät sal kolakka ibne adäm43.

Näsıyhät tıñlagan bulır märdivar44,
Näsıyhät berlä eş kılmas – bulır har45

Hak bizär näsıyhät tıñlamagandin,
Birep üget här zaman almagandin.

Bel, näsıyhät tıñlamagannıñ eşi:
İksük46 ulmas käçä-köndez täşvişi.

Bel, soñını bakmayın eş itkännär47,-
Nadanlıkdin üz başına yitkännär.

NURI SODUR48 (1542)
(özeklär)

"Gadel kıylmak süzläre..."

Gadel babını bu däm bäyän itep,
Şahi ğaläm, ğadel süzen yad itep49,

Äytäyem ğadel fäzılını rävan50
Tıñlañız anı, i pir-ü cävan51.

Kem cihanda barça tağätdin ziyad52
Gadel irer, kıyl bu süzgä iğtikad53.

İrtä-käçä härkem ul kıylsa anı,
Äsiğ itär54 üzengä ul kıylganı.

Üzgälärgä tikmäs55 andin hiç öleş,
Näçä kem kıylsa gıybadät ul ükeş56.

Gadel kıylsa padişah ber däm57, işet,
İl-ulus ğadel berlä tapsa mäşiyät58,

Barçaga tikär59 öleş andin tämam,
Kıylır anıñ ilä rähät hass-u gam60.

Gadel berlä il kamug bulır äman61,
Kalmaz ildä fetnä vä zolım haman...

...Ber säğat ğadel kıylmak yahşırak,
Kem gıybadät altmış yeldin ozakrak.

Gadel berlä bu cihan mäğmur irer62,
Gadel berlä uş cihan pör63 nur irer...

Gadel berlä il gıymarät bulır uş,
Barça eşlär tabar anıñ berlä huş.

Gadel bulır barça eş başı, beleñ,
Gadel berlä daimän bäs eş kıylıñ64...

...Köfer berlä mämläkät bulmas härab,
Zolım berlä yıkılır ulus yödäb.

Köfer vä kyafir näfsenä kıylır ziyan,
Zolım berlä bulır il hale yaman.

Hämmal65 hikayate

...Kem säha66 irer irgä olug hönär,
Ul hönär irer keşegä taci sär67...

...Cihan eçendäge gaiblär kamug68
Ber keşedä bulsa barça, i olug,

Barça gaiblärne sähavät69 yabar,
Härkem iksä, daim gıyvazın70 tabar.

Hak ziyadä kıylır71 anıñ malını,
Ahirätdä huş kıylır ähvalene.

* * *

Ber hikayät kıylayım uş, tıñlañız,
Kem sähi vasfını72 huş añlañız.

Ul borıngı ruzgyarda73, i yiget,
Ber hämmal bar irde, huş işet.

Vaktı irde üzeneñ äsrü74 fäqıyr
Hiç nämärsäse yuk irde, i ämir.

Kıyaga barıp, kilterer irde utın,
Arkası berlä kütärep tigmä kön75.

Satar irde ike dankägä76 anı,
Ul täsäddık kıylır irde berene77.

Yanä ber dankäsene üze alıp,
Härc itä78 irde ävengä79 barıp.

Ber kön utın satıp, üze nagyahan80,
Barır irde, yulda kürde ber cävan81:

Ber keşe anı totıp katıyg orır,
Ul yiget mesken oyalıp tik torır.

Hämmal äyter aña: kem bu, ni torır
Nä säbäbdin säne bu keşe orır?

Ul yiget äyde, kem äytäyem säña,
İke dankä burıçlıg irermän aña.

İşetep hämmal bu yiget süzene,
Aldı ul burıçlıg kulındin üzene.

Satkan utın bähasın birde aña,
Uglı, kızı kaldı aç barça yänä.

İrtäse hämmal mägär tagga barıp,
Utın alıp kilterep, irkän82 arıp.

Ber keşene kürde kem balık satar,
Hiç keşe almaz balıkın, gaib itär.

Mäshärä totıp anı tigmä bere,
"Ul izelmeş balıkıñ kilter bire"! –

Tiyü aña, köleşer irde kamug
Ul bazar eçendäge keçek-olug.

Ul balıkçı baradi irsä rävan83,
Kilde ul hämmal katına, ul zaman.

Äyde: "İ utınçı, tıñyaagıl süzem,
Bu balık berlä karardi84 bu yözem.

Satsam anı hiç keşe algusı85 yuk,
İmdi mändin algıl anı uş sän uk.

Balık alıp, birgel sän mäña utın,
Öygä barıp aşagıl anı böten.

Sändin üzgä hiç keşe almaz anı,
Lotıf itep, andin hälas it86 mäne".

Kıyldı hämmal anıñ süzene kabul,
Utının birep, balıknı aldı ul.

Ul balıkçı sävenep barır rävan,
İmdi, işetkel hikayat, i cävan.

Kilde hämmal ävengä äsrü87 arıp,
Äyde kem oşbu balık karnın yarıp,

Kıylayım uglanlarım öçen täğam.
Kürgel imdi täñreneñ lotfın88 tämam:

Yardı irsä ul balıknıñ karnıni,
Ber danä89 çıktı, kem buldı gani90...

...Yöz meñ altın irde anıñ kıymmäte,
Yatmış irde, kuptı hämmal däüläte.

Az nämärsä berlä kıyldı ul säha,
Hak gıyvaz birde aña ükeş gata91.

"Sıydık92 süzläre..."

İ cihan ğaşıyqlarınıñ sadıykı93,
İ zaman Sadıyklarınıñ ğaşıyqı!..

Gıyşık berlä sıydık süzen tıñlañız,
Täqrir itäyem94 anı – huş añlañız.

Sıydık babın kıylayım sezgä bäyän,
Ul bäyän berlä anı küreñ gayan95.

Törki telençä sıydık, mäğnäsen beleñ-
Künilük96 berlä hämişä97 eş kıylıñ.

Sıyddiq, yağni küni süzlämäk bulır,
Küni süzlägän keşe däülät bulır.

Kayu keşe teläsä däülät tämam,
Küni bulsın süzläre anıñ mödam98.

Künilek berlä tabar däülät kamug99,
Küni süz berlä bulır keçek-olug.

Kem oluglık teläsä daim üze –
Barça berlä huş, küni bulsın süze.

Künilärne barça il-ulus sävär100,
Küni süzlägä keşene hak ügär101.

Adäm uglınıñ vöcüde eçrä102 bel,
Ber tılsım, ber älgacib103 irer bu tel.

Kem cihan eçendä, i din olugı,
Gänc, däülät, ränc, mihnät – kamugı104

Ul tılsım açkıçı berlä eçeler,
Ni ki teldyn çıktı-ul başka kiler.

Tel küni bulsa, künülür äl-azak105,
Küni bulır barçası-bu küz, kolak.

İgri bulsa tel – kamugı igeler106,
Ul säbäbdin abruyı107 tügeler...

...İgri bulsañ, sän tözälmäsdin, i tel,
Barçamız igri bulırmız, anı bel.

Bäs ni kilsä başka, bel, teldyn kiler,
Adämigä nä ki kıylsa, tel kıylır.

Keşe yalgan süz belä tapmas näcat108,
Tugrı süz berlä tabar daim häyät109

...Här ki tottı telene – kotıldı ul,
Telene totmagan uş totıldı ul...

"Gafu kıylmak süzläre..."

Gafu, bostanınıñ110 i tazä111 göle,
Karşıñızda sayrap uş tel bılbılı,

Gafu babın112 imdi huş rauşan itär113,
Süzläre küñellärne gölşan114 itär.

Gafu kıylmak berlä bulır ir gaziz,
Gafu kıyl barçadin, i gaqlı tämiz115.

...Gafu kıylmak täñre boyrıkı irer,
Boyrıkın totkanga ul cännät birer...
* Möhämmädyar. Töhfäi märdan. Nurı sodur / Kereş süz, tekstlar, iskärmälärne häm süzlekne äzerläüçe Şakir Abilov. – Kazan: Tatar. kit. näşr., 1966. – 150 b.
1 Töhfäi märdan – yegetlär büläge.
2 Nahuş (nähuş) – küñelsez.
3 "Eçep kaygı eçemlegen ber-ber artlı".
4 İztıyrab – borçılu.
5 Äsri – küp.
6 Tüñel (tün) – baş tart; kire kit.
7 Utadin – dävadin.
8 "Bu yazmış bakçasınıñ bılbılı".
9 "Kıyın bulırmı tagın berniçä özek söyläsäñ".
10 "İr bulırsıñmı üteneç – häleñne yäşersäñ".
11 Dörlär – encelär.
12 Digyar – yänä; tagın da.
13 Ruzgyar – (ber) vakıt.
14 İcazät – röhsät.
15 "Min dä üteneçemne (hälemne) äytäm siña".
16 Häkıyr – kimsetelgän.
17 Bulayın (bulayım) – bulamın.
18 "Däğvaçılar (gaybätçelär) süzennän kotılayım".
19 Kıylma fozul – östenlek kıylma; (üz-üzeñne) östen kuyma.
20 Märdanälär dik – yegetlär (ir-atlar) kebek.
21 Kafäs – çitlek.
22 Näfäs – mizgel; sulış.
23 Kafilä – kärvan.
24 "Birmäslär öleş hiç tä gamsezlärgä".
25 Zärräçä – bik vak kisäklär sanınça.
26 Käzzab – bik yalgançı (aldakçı).
27 "...barlık süzeñ yalgandır".
28 "Yulga citäkçesez ayak basma".
29 "...üze bötenläy yukka çıgar".
30 Diyanät – dinle (keşe).
31 "Keşegä ikmäk aşat, i izge zat".
32 Bakıy – mäñge.
33 "Kararga yaramagan yakka küzeñne bakma,
Buş süzgä kolagıñnı totma".
34 İgri – yalgan; ikeyözle.
35 "İr-atka häm hatın-kızga ber törle bak".
36 Söfrä – tabın.
37 Nagyah – kinät; berçak.
38 Täğamıdin – azıgınnan.
39 "Ägär dä öyeñä kunak kilsä".
40 Täkällef kıylma – borgalanıp torma, kılanıp torma.
41 Märd – keşe; ir-at.
42 Du ğaläm – ike dönya.
43 İbne adäm – adäm ugılı.
44 Märdivar – gayrät iyäse; çın keşe.
45 Bulır har – tübän bulır.
46 İksük – kim; az.
47 "Bel, soñına karamıyça eş itkännär".
48 Nurı sodur – küñellär (kükräklär) nurı.
49 "Gadellek bülegen häzer citkerep,
Galäm şahı, ğadellek süzen iskä töşerep".
50 "Äytim ğadellekneñ östenlegen biredä (kıskaça)".
51 Pir-ü cävan – kart häm yäşlär.
52 Tağätdin ziyad – barlık tiyeşle ğamällärdän artık.
53 İğtikad – ışanu.
54 Äsiğ itär – fayda itär.
55 Üzgälärgä tikmäs – başkalarga timäs (citmäs).
56 Ükeş – küp.
57 Ber däm – ber mizgel.
58 "İl – mämläkät ğadellek belän tapsa irek".
59 Tikär (tiyär) – citär.
60 Hass-u gam – barlık halık.
61 "Gadellek belän böten il bulır – imin".
62 Mäğmur irer – tözek bulır.
63 Pör – tulı.
64 "Gadellek belän härçak citärlek eş kıyl".
65 Hämmal – yökçe, yök taşuçı.
66 Säha – yumartlık.
67 Taci sär – baştagı tac.
68 Kamug – hämmäse, barısı.
69 Sähavät(säha) – yumartlık.
70 Gıyvaz – büläk; uñış; näticä.
71 Ziyadä kıylır – küp itär.
72 Sähi vasfını – yumartnıñ (yumart keşeneñ) sıyfatların.
73 Ruzgyarda – könnärdä, zamanda.
74 Äsrü – bik.
75 Tigmä kön – här kön.
76 Dankä – täñkä.
77 “Ul häyergä (sadakaga) birer ide beren”.
78 Härc itä – tota, çıgımga tota.
79 Evengä – öyenä.
80 Nagyahan – kötmägändä; berçak.
81 Cävan – yäş yeget.
82 İrkän – bik.
83 "Ul balıkçı bara ide üz köyenä".
84 Karardi – karaldı.
85 Algusı – aluçı.
86 Hälas it – kotkar.
87 Äsrü – bik; nık.
88 Lotfın – yahşılıgın, igelegen.
89 Ber danä – ber kisäk ence.
90 Gani – bay.
91 "Hoday täğalä kaytardı aña küp büläk".
92 Sıydık – döreslek, çınlık.
93 Sadıykı – (tugrılıklı) dustı.
94 Täqrir itäyem – añlatıp birämen.
95 Gayan – açık.
96 Künilük – döreslek.
97 Hämişä – härçak.
98 Mödam – härçak; dävamlı räveştä.
99 Kamug – barça, hämmä.
100 Sävär – söyär.
101 Ügär – yaratır.
102 Vöcüde eçrä – yäşäeşendä.
103 Älgacib – gacäyep.
104 "Häzinä, däülät, ränec, mihnät – hämmäse".
105 "Tel döres bulsa, dörester kul-ayak".
106 "Yalgan bulsa tel – hämmäse yalgışır".
107 Abruyı – yöz suı, däräcäse.
108 Näcat – kotılu.
109 Häyät – tereklek, yäşäeş.
110 Bostan – bakça.
111 Tazä – yäş.
112 Babın – bülegen.
113 Rauşan itär – nurlı itär.
114 Gölşan – küñelle, kuanıçlı; göl bakçası (kebek).
115 Tämiz – paq; citeş.

Click or select a word or words to search the definition