Şiğırlär - Mäüla Kolıy

HİKMÄTLÄR


["Näçä kusañ, ütkän gomer yänä bulmas"]

...Bu cihandin olug kitap ukıñ sabak,

Sabak ukıp gakıyl irsäñ gıybrätä bak,

Tereklekdä hak yulında äylä yarag[1], –

Terek ikän hak yulını tabkım mikän[2]?

Bu tereklek kuldin kitär, kayra[3] kilmäs,

Gomreñ zaiğ[4] kiçär, säña äsiğ[5] kıylmas.

Näçä kusañ, ütkän gomer yänä bulmas, –

Tereklekdä hak zikrendä torgam mikän?

Kyahillekdä6 gafil yatıp[7] gomer kiçär,

Candin cöda bulıp[8] bu tän gürgä küçär.

Gür eçerä terek bulıp küzen açar,-

Minem hälem ul kön niçek bulır mikän?..

...Bu meskin, Mäüla Kolıy, tön-kön yatmay,

Hak kollıgın kıylsañçı (sän) hikmät aytmäy,

Kol Söläyman[9] hikmätenä ädäp totmay, –

Hikmät äyter näçä häleñ bulır mikän?


[Ata-ana turında]

Ata-ana tugırdı bezne, möhib[10] dustlar,

Hörmätlären yahşı kıylıp yörmäk käräk.

Ah-vah täyü küñelläre möşkel bulsa, –

Hällärene täğzim berlä[11] sormak kiräk...

...Här ugıl-kız ata-ananı beler bulsa,

Gıyzzät, hörmät berlä hezmät kıylır irsä,

Künelene huşnud kıylıp[12], doga kıylsa,

Ul ugıl-kız hak dustdır, belmäk kiräk.

Terek ikän, ata-ananı gaziz beleñ,

Häyatlıkda[13] küñellären huşnud kıylıñ.

Ülep kitsä, meñ yıl ostay kayd[14] bulgıñ, –

Tereklekdä idgü doga almak käräk.

Nägyah[15] äcäl yitep kilsä başlarına,

Mäşgul ulır can birmäkneñ eşlärenä,

Gazrail kilep torsa kaşlarına[16], –

Säne belmäz firaq[17] köne, belmäk käräk.

Ugıl-kızga ata-ana hädşi[18] bulsa,

Algış[19] kıylmay, doga kıylıp kargış kıylsa,

Ugıl-kızga yöz kıyırsa, hakdin bulsa, –

Mondıy olug hätär pä bar, belmäk käräk.

Ata-ana süze kabul bulmaz timäñ,

Algışı häm kargışı kilmäz timäñ.

Monlar kıylgan doga siña bulmaz timäñ, –

Bu hätärdin häsrät yotıp tormak käräk.

Ata-ananı ugıl-kız süksä, beleñ,

Şäriğatdä kismäk torır monıñ telen.

Kulı berlä sugar bulsa, yänä kulın

Buınındin kismäk torır, belmäk käräk.

Mäüla Kolıy, atañ-anañ belden mikän?

Huşnud kıylıp, izgü doga aldıñ mikän?

Yuksa huşnud bulmay anlar ütte[20] mikän, –

Kani[21] bu kön? Kuldin kitde, nitmäk käräk?


[Karendäşlek turında]

Karendäş mähäbbäte bal-şäkärdin

Läzzätleder, kıymmätene beler bulsañ.

Karendäş – tereklekdä canga kuät,

Ariğ[22] yuıp, gürgä kuyar-ülär bulsañ.

Karendäşkä kıylgıl mädäd[23], yitsä haleñ,

Sarıf kıylgıl anıñ öçen dönya malın.

Karendäşlär säneñ berlä bulsa, beleñ,

Doşmanlar sändin kurkar, kürer bulsañ.

Karendäşsez keşelärgä yukdır säbäp,

Hak täğalä üze kıylsın aña mädäd.

Ruzi kıylsın[24] ul garibkä mal vä niğmät, –

Karendäşsez keşe – garib[25], beler bulsañ.

Karendäşsez keşelärneñ serdäşe yuk,

Doşmanlarga karşı torsa, yuldaşı yuk,

Küñlendäge eşne kıylsa, kuldaşı[26] yuk,-

Härkem moñlı-karendäşsez bulır bulsañ.

Karendäşlär barça halen kürep belsä,

Döşvar[27] kilmeş eşläreñne asan[28] kıylsa,

Härber eştä säneñ saru[29] kuldaş bulsa,-

Karendäşeñ şul keşeder, beler bulsañ.

Doşman uldır: öyügä kerer, aşıñ yiyär[30],

Andin çıkıp hälayıkga[31] gayebeñ diyär,

Mäcal tapsa, tiğ alıp, küzeñ uyar[32], –

Baiq[33] doşman şul keşeder, kürer bulsañ.

Karendäşsez keşelärneñ häsräte çuk[34].

Galämara tereklekneñ läzzäte yuk,

Nägyah ülem kiler başka ber kön baiq,

Karendäşsez döşvar eşder, ülär bulsañ.

Mäüla Kolıy, hakga kol bul, moñlug başıñ,

Hak birsen, çura[35] torır karendäşeñ.

Hak tözesen gür öyendä säneñ eşeñ, –

Äcäl kilep, ülep gürgä barır bulsañ.


["...Yaz kebek yäşlek kitär"]

Yaratkannıñ rähmäte çuk, beler bulsañ,

(Bar) altı aynı yaz itäder kodrät berlä.

Tänrilegen belsen tiyü[36] ğaläm eçrä[37],

(Ber) altı aynı kış itäder kodrät berlä.

Bu ğalämne yeget kebek tözenderep,

Törlük säçkä berlä yiri bizänderep,

Törlük näbat[38] uñdırubän[39], uzandırıp,

Ocmah kebek niğmät birer kodrät berlä.

Bu kış könne karıylıkka[40] ohşatadır,

Bu ğalämdin niğmätlären buşatadır.

Mählukatnı[41] rizık birep kışlatadır,

Tämug kebek suık kıylır kodrät berlä.

Kış bulsa törlük mivä[42] tügeläder,

Küreklek näbat bögelep iñeläder[43].

Karıylarga manänd[44] ulıp bögeläder,

Karıylar tik hälsez bulır kodrät berlä.

Kış kilde isä, könläre suık bulır,

Yaktısı az, karañgısı çuk-çuk bulır.

Karıylık(ı) adämigä kış tik kalır,

Şadlık kitär, zolmät[45] kıylır kodrät berlä.

Yaz könendä bolıtı az, çuak ula[46],

Yeget keşe kaygusı yuk – daim kölä.

Karıy keşe misle[47] haman kış tik bula,

Şul sıyfatlı gomre käçär kodrät berlä.

Kış buldisä, yir yözendin niğmät kitär,

Yaz buldisä, ut-näbät kayra bötär[48],

Ruzä, namaz yeget kıylsa, kuäte bar,

Karıy bulsa hälsez bulır kodrät berlä.

Kış könendä ülänlär(e) yirdä çerer,

Yaz buldisä, näbat niğmät üsä torır.

Barça adäm ülep barıp, gürgä kerer,

Kıyamät kön kayra terler[49] kodrät berlä.

Yimäk-eçmäk hazer kıylsa[50] yaz könendä,

Ul keşe tuk, üzgälär aç bu kön menä.

Ruzä, namaz kıylgan bulsa yegetendä[51],

Ocmah eçrä niğmät birer kodrät berlä.

Mäüla Kolıy, yaz kebek yäşlek kitär,

Kışka ohşaş karıylık säña yitär.

Ruzä, namaz kıyla kürgel, gomreñ ütär,

Kıyamät kön namaz soralır, kodrät berlä.


[Gariblek turında]

Hak birmäsen hiçber kemgä gariblekne,

Garibleki[52] barça häldä mihnät irkän.

Bimäkyani[53] vä biçara gorbät çigep[54],

Yöräkendä häsrät utı yanar irkän.

Gariblärgä barça hällär irer hätär,

Yortı-mäkyan[55], malı-niğmät küldin kitär.

Ah itmäkdä garib utı gareşkä[56] yitär,

Gariblärneñ hälen sorsañ mondag[57] irkän.

Gariblek hiçkemgä kıylmaz vafa[58],

Päygambärgä, äüliyaga birde hoda,

Han uglı, soltanlarnı täh(e)tdin yıka,

Kol tik bulıp işeklärdä torır irkän.

Gariblärne hiçber adäm almaz sanga,

Aş yiyärsä[59], läzzät barmaz härgiz[60] canga.

Mäkyanlılar mihmanlaşır[61] tiñle tiñgä,

Garibläri moñ-zar bulıp torır irkän.

Gariblärgä tormaga yort-mäkyan kani[62]?

Baş agırsa[63], äcäl yitär, kurkar canı.

Irug, kardäş kıyla almaz säne gani[64],

Gariblekdä ülem kilsä, döşvar[65] irkän.

Başında ultırmaga[66] atası yuk,

Östendä häsrät yotar anası yuk.

Uñlı-sullı hälen sorar iyäse yuk,

Ber ülmäke meñ ülmäkdin yaman irkän.

Gariblärgä ülem kilsä, monlug[67] başı,

Yuktır anıñ gürgä kuyar karendäşe.

Aş kıylmagay garib öçen tikmä keşe,

Gariblekdä kilgän ülem şul tik irkän.

Hak gıyşkında gorbät çigä här adämi,

Ah itmäkdä gareşkä çıga anıñ dämi[68].

Hak täğalä häzrätendä bulmaz kämi[69],

Höllä[70] kiyep, nanı-niğmät yiyär irkän.

Gariblärgä gıyşık utı töşär bulsa,

Küñel bähre mäüc kaynap taşar bulsa[71],

Gıyşık utilä yöräk bäğre peşär bulsa,

Hak kaşında garibleki gayan[72] irkän.

Räsül alla gariblekne çikde üze,

Gariblärgä daim[73] şäfkat irde süze,

Här kayçanä gariblärne kürsä küze,

Elcüläyen[74] küznä yäşe tular irkän.

Mäüla Kolıy, gariblärneñ hälen sorsañ,

Hälen sorap, gariblärgä şäfkat kıylsañ,

Kulda barñn birep küñlen huşnud[75] kıylsañ,

İzem[76] rähman sändin huşnud bulır irkän.


["Galimnär kük yözendä könäş yäñliğ"[77]]

Gıylemlek hak rähmäteder, ber nur torır,

Kemne ğalim kıylsa izem, gaziz kıylır.

Uglan ikän, tön-kön gıylem tähsıyl kıylır[78],

Hak rähmäte ul kolına bulır bulgay.

Gıylemlek hak rähmäteder, ber nur torır,

Hak kemene[79] gaziz kıylsa, aña birer,

Gıylem belep, hak ämrilä[80] tugrı yörer,

Dönya-goqba[81] moradına yitde bulgay.

Gıylemlek hiçkem bulmaz şandır[82] belsäñ,

Gıylem belep ahirätlek ğamäl kıylsañ,

Alıp kalmaz sändin gürgä barır bulsañ,

Gür eç(e)rä nuru çirag[83] bulır bulgay.

Gıylemlek kükräkdin iñde ğalimnärgä,

Mörsäl, näbi, äüliya-tämamlärä[84].

Gaziz kıylıp birde alla paq canlarä,

Gıylem belgän hak didarın[85] kürer bulgay.

Gıylemlek kükkä ohşar, tähsıyl kıylsañ,

Nadanlık dönya kebek, gakıyl irsäñ,

Hak rähmäte kükdin iñär, gıybrät kürsäñ,

Gıylem ämren hälaikga[86] saçar bulgay.

Nadan belmäz: hälyal, häram berder aña,

Koñgız-kort tik dönya öçen häb kazgana[87],

Ülär bulsa, kazgandıgi ulır fäna[88],

Malı-milke bu dönyada kalır bulgay.

Ülsä nadan, malı-milke gürgä barmaz,

Galim ülsä, gıylemlege üzdin kalmaz,

Gıylem belgän rähmät hakdin kirü kalmaz,

Tämuglardin izem azad kıylır bulgay.

Nadanlar ahirät dimäz, dönya totar,

Koñgız-kortlar yort totam dip, tizäk tişär.

Suık bulsa kara yirgä iñep kitär,

Kazgandıgı zaiğ bulıp[89] kalır bulgay.

Galimnär kük yözendä könäş yäñliğ,

Şäkerdlär tulıp torgan ayga yäñliğ,

Möeminlär kük yözendä yoldız yäñliğ,

Nadanlar koñgız-kortka ohşar bulgay.

Mäüla Kolıy, könäş Yäñliğ gıylem kılsañ,

Yaki sän şäkerd bulıp ay tik tulsañ,

Tağät[90]-namaz kıylıp yäki möemin bulsañ,

Rähmätendin haknıñ ömid bulır bulgay.


["İgençelek gali[91] eşder..."]

İgençelek huş hönär hak kollarına,

Gıyzzät-hörmät bardır monda, beler bulsañ.

Näfeğ idep[92] birde alla cannarına,

Hak rähmäte bar monda, kıylır bulsañ.

İgençegä hak rähmäte baiq bulır[93],

Dönyalık häm ahirätlek kulga kiler.

İgençene rähman izem[94] gaziz kıylır,

Kıyamätdä urnı-cännät, sorar bulsañ.

İgençeneñ äl-azakı[95] bulır tufrak,

Hak täğalä häzrätendä[96] lözläre ak,

Kıyamät kön asan[97] bulgay söal-sorag[98],

İgençeneñ eşe mondag, beler bulsañ.

İgençelär tufrak üzä igen iksä,

Koş-kort, hayvan, adäm – härkem andin yiysä[99],

İgençegä andag[100] savab beler irsä,

Här loqmägä[101] ber kol azad kıylır bulsañ.

İgençelek – ğalämara izge atı,

Niğmät yiyär möemin, kyafir – yukdır katı[102],

İgençene köydermägäy tämug utı,

İgençelek gali eşder – kıylır bulsañ.

Bu igenne gaziz belep härkem igär-

Tereklekdä ğalämara gıyzzäte bar;

Ülep barsa – hak täğalä rähmäte bar,

İgen ikkel, rähmät ömid itär bulsañ.

Mäüla Kolıy, igen igep sähi[103] bulgıl,

Sähi bulıp, näfkalekne[104] hakdin kulgıl,

Yite niran[105] gazabındin azad bulgıl,

Bu dönyadin ahirätkä barır bulsañ.


["Sän güzäl yar..."]

Yar(i) mäña büläk izmeş[106] akça[107] yaulık

Ul yaulıknı açmaklıkga sondım ilek[108],

Yarım üze halık eçendä olug mälik[109],

Hezmätendä torayım män başım salıp...

Bılbıl koşnıñ artar gıyşkı kızıl göldin,

Näümid kıylsa[110] sünmäz yar(i) küñel sändin,

Bu çıkar can ahır ber kön çıkar tändin,-

Sän, güzäl yar, ayrılmayın torgıl mändin.

Yar mäne kilsen dimeş, kitäyen män,

Yarnıñ äytkän väğdäsenä, nitäyen män,

Büläk tapmay bardım irsä, nätäyen män? –

Hälem kürep äsirgäsä[111] rähim andin.

Mäüla Kolıy, yar süzene tota belmäy,

Gomreñ zaiğ ütde härgiz[112] yulga kermäy.

İränlär[113] tik hakdin tabıp, hälgä kilmäy,

Gayebemne ul kiçergäy dip, ömid mändin.



_______________________


[1] Yarag – kiräk-yarak. Monda: ruhi azık.

[2] Tabkım mikän – tabırmın mikän.

[3] Kayra – kabat, yänä.

[4] Zaiğ – äräm, buş.

[5] Äsiğ – fayda.

[6] Kyahillekdä – yalkaulıkta.

[7] Gafil yatıp – poşmıyça yatıp; sizmiçä yatıp.

[8] Cöda bulıp – ayırılıp.

[9] Kol Söläyman – HII yözdä yäşägän ataklı şağıyr Söläyman Bakırganıy.

[10] Möhib – yakın.

[11] Täğzim berlä – olılap, ihtiram belän.

[12] Huşnud kıylıp – söyenderep, rizalatıp.

[13] Häyatlıkda – yäşägändä; isän çakta.

[14] Ostay kayd – osta yulbaşçı, citäkläüçe.

[15] Nägyah – kinät.

[16] Kaşlarına – karşılarına.

[17] Firaq – ayırılu, ayırılışu.

[18] Häşmi – tupas; açulı.

[19] Algış – maktau; fatiha.

[20] Ütte – monda: ülde.

[21] Kani – kayda.

[22] Ariğ – çista, paq.

[23] Kıylgıl mädäd – yärdäm it; bulış.

[24] Ruzi kıylsın – öleş çıgarsın.

[25] Garib – garip; çit, yat.

[26] Kuldaşı – bulışçısı; iptäşe.

[27] Döşvar – kıyın, möşkel.

[28] Asan – ansat, ciñel.

[29] Säneñ saru – sineñ yaklı; sineñ belän.

[30] Yiyär – aşar.

[31] Hälayıkga – halıkka; keşelärgä.

[32] "Mömkinlek (çara) tapsa, pıçak (kılıç, häncär) alıp, küzeñne çıgarır".

[33] Baiq – çın.

[34] Çuk – küp.

[35] Çura – kol; hezmätçe.

[36] Tiyü – diyü.

[37] Ğaläm eçrä – ğalämdä.

[38] Näbat – üsemlek; ülän.

[39] Uñdırubän – uñdırıp.

[40] Karıylık – kartlık.

[41] Mählukat – can iyäläre.

[42] Mivä – ciläk – cimeş.

[43] İñeläder – iyeläder.

[44] Manänd – ohşaş.

[45] Zolmät – karañgılık; töşenkelek.

[46] Çuak ula – ayaz bula.

[47] Misle – kebek, şikelle.

[48] "Yaz citkäç, ülän – üsemlek kabat çıgar (üsär)".

[49] Kayra terler – kabat tereler.

[50] Hazer kıylsa – äzerläsä.

[51] Yegetendä – yeget (yäş) çakta.

[52] Garibleki – gariblek.

[53] Bimäkyani – urınsız; yort-cirsez.

[54] Gorbät çigep – küçep yörep; kañgırıp yörep; çit-yat cirdä yäşäp.

[55] Yortı-mäkyan – yort-cire.

[56] Gareş – dini täğlimat nigezendä kükneñ iñ yugarı (cidençe) katı.

[57] Mondäg – monıñ kebek.

[58] Vafa – tugrılık.

[59] Aş yiyärsä – aş aşasa; aş eçsä.

[60] Härgiz – hiç, hiç tä.

[61] Mihmanlaşır – kunak bulır.

[62] Kani – kayda.

[63] Agırsa – avırtsa.

[64] Gani – bay; däülätle.

[65] Döşvar – kıyın, möşkel.

[66] Başında ultırmaga – monda: baş oçında utırırga.

[67] Moñlug (moñlı) – kaygılı.

[68] Dämi (däme) – sulışı.

[69] Kämi – kim.

[70] Höllä – ös kiyeme.

[71] "Küñel diñgeze dulkınlanıp taşır bulsa".

[72] Gayan – açık.

[73] Daim – härçak.

[74] Encüläyen – encelänep; encedäy bulıp.

[75] Huşnud – kanäğat; riza.

[76] İzem – allam.

[77] "Galimnär kük yözendäge koyaş kebek".

[78] Tähsıyl kıylır – öyräner; ukır.

[79] Kemene – kemne.

[80] Ämrilä (ämere il än) – ämere belän.

[81] Dönya-goqba (goqbi) – dönya-ahirät; tege häm bu dönya.

[82] Şandır – däräcäder.

[83] Çirag (çırag) – şäm; yaktırtkıç.

[84] "Päygambär, äüliyälär – hämmäse dä".

[85] Didar – yöz.

[86] Hälaikga – halıkka.

[87] Häb kazgana – kazına; tırışa; köçen tügä.

[88] "Ülsä, tuplaganı yukka çıgar".

[89] Zaiğ bulıp – äräm bulıp.

[90] Tağät – gıybadät kılu; (allaga) buysınu.

[91] Gali – böyek, olug.

[92] Näfeğ idep – igelek itep; kiñ küñelle bulıp; kaygırtıp; mal itep.

[93] Baiq bulır – açık bulır; ireşer.

[94] Rähman izem – rähimle alla.

[95] Äl-azakı – kul-ayagı.

[96] Häzrätendä – monda: karşında.

[97] Asan – ansat.

[98] Sorag – sorau.

[99] Yiysä – aşasa.

[100] Andag (anday) – şulkadär.

[101] Loqmä – ber kisäk rizık; ber kabım.

[102] Yukdır katı – monda: ayırması yuk.

[103] Sähi – yumart.

[104] Näfkalek – tormış itärgä citärlek maya (baylık, akça).

[105] Yite niran – cide tämug.

[106] "Yarım miña büläk itkän..."

[107] Akça – ak, aksıl.

[108] Sondım ilek – suzdım kulnı.

[109] Mälik – patşa, hökemdar (kebek).

[110] Näümid kıylsa – ömetsez itsä.

[111] Äsirgäsä – kızgansa; yärdäm itsä.

[112] Härgiz – hiç tä.

[113] İränlär – (izge) irlär.

Click or select a word or words to search the definition