Şiğırlär - Mars Şabayıv

Küñelemä, ätkäy, kaytıp ker...

Dönyam onıtıp,
Dönya kusam min,
Vaklık,
Çüp-çar belän tulsam min,
Tik üzemne östen kuysam min:
— Onıttıñmı? — diyep äytep ber,
Küñelemä, ätkäy, kaytıp ker,
Küñel bikle bulsa,
Vatıp ker!

Kayt ta yırak,
Kırıs yıllardan,
Sin onıtma minnän sorarga:
— Sinme,— diyep,— istän çıgargan?
Vintovkañnı asıp üt, ätkäy,
Hakıykatne açıp üt, ätkäy!

İleñ öçen soñgı minutta
Niçek kergän bulsañ sin utka,
Şulay küren miña...
Onıtma:
Sineñ surät häter türendä,
Şinel kigän kilep: kürenä,
Kırıs soldat bulıp terelä.

Kızıl soldat bulıp ul miña
Üzeneñ dävamçısı —
Ulına
Vasıyät äytä tösle toyıla.
Vasıyatendä —
Avılım tañnarı,
Ik suları,
Baysar tauları...

Anıñ vasıyatendä annarı
Hıyalları,
İzge teläklär —
Äytelgännär alar kiräkkä,
Uyılıp kalsın öçen yöräktä.
Şularnımı bügen onıttım?!
Onıtmadım...
Barı kurıktım...
Ätkäy, sinnän kalgan ul utnıñ
Añda sünüennän kurıktım,
Kanda sünüennän kurıktım,
Canda sünüennän kurıktım.

Häteremne şuña yañarttım,
Tormış vaklıkları karaltkan
Tutık küñelemne agarttım...
Rähmät, ätkäy!
Eşrak kaytıp tor,
Küñel bikle bulsa,
Vatıp ker!
Korıgan imän monologı

Min korıgan...
Mine kissägez dä:
«Betkän...» —diyep risvay itmägez.
Başka sıyfat,
Başka räveşlärdä
Yäşi alam äle —
Tipmägez!

Minem tamırlarım cir-tufraktan
Yaşäü köçe algan,
Mähäbbät...
Yaşel tugannarım arasında
Min mähabät idem,
Mähabät!

Berär yortnıñ nigezenä yatıym,
Yä matçası bulıym —
Sıgılmam...
Gasır buyı cıygan nıklıgımnı
Sez sınarsız yöz yıl soñınnan.

Mindä äle cegär,
Mindä zapas —
Distä gomerlärgä citärlek.
Yasagız sez minnän imän östäl —
Öslärendä tuylar itärlek.
Teläsägez,
Timer kırşau bille
Taza kismäk minnän yasagız:
İmän yafrakları tutırırsız,
Kışkılıkka kıyar yapsagız.

Kiräk ikän —
Kapka baganası
Çabıp kuysın balta ostası.
Ğaşıyq parlar söyälergä bulır —
Tormışnıñ bit yuktır tuktası.
Yä bulmasa,—
Äytergä dä kıyın... —
Sez kemgäder tabut koyarsız...
«İmän kebek taza ide...» —diyep,
Ber märhümne cirläp kuyarsız.

Soñgı çiktä,
Turap öyegez dä,
Utın bulıym —
İsraf itmägez.
Salkın bägıregezne cılıtırmın,
Zinhar, tibep kenä kitmägez!
Mägem çäçäk atkan

Mägem çäçäk atkan!
Kaynar yalkın
Bar dönyanı ötä.
Yana mägem, yana,
Belep yana:
İrtän närsä kötä.
Yalkın ürli,
Dörli...
Çäçäk gomere
Barı ber kön genä.
Çäçäk kaynarlıgın,
Çäçäk därten
Añlar soñ kem genä?!
Mägem çäçäk atkan!
Ut çäçelgän,
Yalkınlanıp yana.
Küregezçe:
Zup-zur koyaş
Sıyıp betkän aña!
Ozın kışlar buyı
Mäk börtegen
Kem kürsen,
Kem söysen?
Barı börtek,
Kara börtek çakta
Nik bähet nur sipsen?
Çäçäk gomere —
Ber kön:
Yana, yana!
Ul irtägä sulır...
Yansın mägem
Kıska bähetendä —
Sez sipmägez sular!
Keşe kayçan ülä?

Avırganda uylap yattım:
Keşe kayçan ülä?
Sez äytersez:
Mäğnäsezlek!
Monı härkem belä...

Ä min äytäm:
Belälärder...
Läkin küplär belmi.
Kaberlärgä kerep kenä
Keşe äle ülmi.

Keşe ülmi
Şahtalarda
Taşlar basıp kına,
Cällad anıñ başın kisep
Yaki asıp kına.

Keşe ülmi
Yöräkkäye
Özelep töşep kenä,
Tufrak bulıp,
Ülän bulıp,
Şıtıp üsep kenä.

Keşe ülmi
İle öçen
Ut-yalkınga kerep,
Keşe ülmi
Onıtkannan —
Yalgışmagız ber ük!

Keşe ülä —
Mähäbbäten
İzep-taptap ütsä,
Hakıykattän yöz çöyersä,
Anı atlap ütsä.

Keşe ülä —
Ciñel genä
Antın bozıp kuysa,
Bu dönyada
Rähim-şäfkat,
Miherbanın cuysa.

Keşe ülä —
Keşelärgä
Işanıçı betsä,
Öyenä,
Tugan ilenä
Ber hıyanät itsä.

Menä şunda keşe ülä!
Monı härkem belä...


      Tukaynı sagınu

            1
      Ukıym malaylarnı,
      Ukıym agaylarnı —
      Zaman şigıre,
      Zaman fikere!
      Könläşäm dä sıman
      Tirgäşsäm dä sıman —
      Kön-tön ukıymın,
      Arıp, tuktıymın.
      Kıynala vöcdanım,
      Munça ezli canım,
      Ezli Tukaydan —
      Tukayga kaytam!

      2
Tupırdaşıp torgan par atlarda,
Yä bulmasa yılgır tulparda
Tıp-tıp basıp tügel,
Biştär asıp
Tukay moñı kergän yortlarga.

Ul moñ Kuşlavıçtan başlangan da
Öçilegä küçkän, Kırlayga;
İneşlärgä iñgän, urmannarga,
Toman bulıp sargan tugayga.

Tugaylarda taylar — baylarnıkı...
Tay saklauçı yalçı malaylar
Tulgan ayga karap moñayganda,
Tukay moñı belän moñaygan.

Tubaldagı orlık soñgı ömet
Bulgan çakta avıl kartına,
Turgay bulalmagan Tukay moñı —
Ul cil bulgan täräz artında.

Ul moñ «aç ülemneñ kurkusınnan»
İl yılagan öçen yılagan...
Tukay moñı — halık moñı şulay
İñräp torgan avır yıllarda.

Ul moñ sıkraulardan, ah-zarlardan
Halık yarsuına äverelgän;
«İlgä — azatlık!» dip ah oruçı
İrlär yörägenä bärelgän.

Böyek Tukay, moñı-cırı bulıp,
Tugan tele bulıp halıknıñ,
Gasırlardan ğasırlarga şulay
Kükräp barır öçen kalıktıñ.

İrek algan ildä mömkinmeni
Onıtılırga, tınıp kalırga:
Yazgan siña, Tukay, zaman belän,
Şatlık cırı,
Tormış gimnı bulıp,
Gasırlarnı kiçep barırga.

3
      Na tatarskom kladbişe,
      Sredi starıh plit...
             İ. Erenburg

Tatar ziratında Tukay yata.
Kara kaber taşı Tukaynıñ.
Äylänäm dä kiläm şul kabergä...
Ahrı, tormış, ardım bugay min.
Yazmışına halık şagıyreneñ
Kara märmär ällä işarä?..
Nik citmägän ikän ilham köçe
Şul yazmıştan arkan işärgä?!
Citär ide, citär...
Göllär üsep,
Cırlarında bılbıl sayrasa.
Koyıp kuygan şağıyr, salon şutı
Bulırga da mömkin läbasa!
Bulmagan şul.
Turı Tukay bulgan —
Halık canı, halık vöcdanı.
Gel kütärgän arık iñnärendä
İl kütärgän kara nucanı.
Bezgäme soñ, ay-hay, ardım, diyep,
Tukay ışıgında kalırga!
Bezgä äle anıñ ezlärennän
Barırga da haman barırga...
Tatar ziratında Tukay yata.
Ul — ürnäge mäñge yanunıñ.
Tatar yörägendä Tukay yäşi —
Üleme yuk halık canınıñ.

4
Cäyge Kazan.
Taşayakta Tukay.
Tukay agaç atka atlangan.
Cilä genä şağıyr karuseldä! —
Sabıy bala kebek şatlangan.

Igı-zıgı.
Şau-şu.
Cır-muzıka.
Närsä kiräk tagın dönyaga?!
Allı-gölle,
Agaç yöräkle at
Yarıy äle Pegas bulmagan.

İcatında agaç atta cilgän
Ber vayımsız mötäşağıyrlär —
Buşbugazlar,
Kupşı tutıy koşlar
här zamanda bulgan,
här ildä.

Taşayakta Tukay,
Karuseldä...
Ber tuygançı, äydä, äylänsen!
Şatlık —
Kıska...
Böterep alır anı
Tormış karusele annan soñ.

Taşayaktan yırak tügel çüplek.
Kazınalar çüplek bantında
Kart-korılar belän bala-çaga:
Ällä häzinälär bar şunda?

Kön dä kilep kazınalar alar.
Uylıy kalsañ,
Ul da karusel!
Küñeleñdä yatlar kazınmasa
Hör häyerçe bulu yarıy şul.

Taşayakta törle-törle kibet —
«Kaysı aldıy,
Kaysı aldana...»
Tügäräktän sikerep çıgıp bulmıy
Ellar yılga şulay yalgana.

Sukbay yoklıy posıp ber poçmakta,
Şat karusel tavışı astında.
Yokla, sukbay!
Dönya karusele
Birgän öleşeñne azsınma.

Millionnarı bulgan baylar, änä
İntegälär yoklıy almıyça.
Tügäräktän sikerep çıgıp bulmıy,
Millionsız ya başsız kalmıyça.

Tügäräktän sikerep çıgıp bulmıy:
Härkem tırışa öskä,
Ürgäräk.
Egılıp töşä,
Yanä ürli başlıy...
Bik azlarga dönya tügäräk.

Ğaşıyq parlar menä karuselğä.
Ä «Bolgar»da,
Kısan bülmädä
Ber bähetsez soñgı süzen yaza —
Cıyına ul atılıp ülmägä.
(Ber bay aña kızın birmägän!)

Tormış karusele...
Tukay kayta
Taşayaktan,
Arıp-vatılıp...
Tügäräktän sikerep çıgıp bulmıy! —
Şundıy miherbansız katılık...

Tukay kayta...
Kay yaktadır şunda
Skripka yılıy ber köygä.
Tukta inde, canım,
Sıkranmaçı!
Yanma inde, yöräk,
Gel köymä!

Tukay kayta...
Uram tulı halık.
Ä ul yalgızlıktan gacizder.
Yatim küñel,
Agaç atıñ da yuk...
Bez yätimnär kemgä gazizder?

Şiğır yazar Tukay tön yokısız,
Serdäşlekkä şiğır yarıy ul.
Soñgı cäye anıñ...
Üze belmi...
Äylänäder tormış-karusel...

Click or select a word or words to search the definition