Şiğırlär - İldar Yüzeyev

* * *

Taunıñ taşın alıp kitim mällä?
Tugan yaknı sagınıp, koşlar sıman,
Basıp sayrarmın,
İlgä ilbasarlar yavı kilsä,
Kılıç kayrarmın.
Taunıñ taşın alıp kitim mällä?
Şul taraftan iskän cillär aşa
Häbär kötärmen,
Bäla kilep, berçak utsız kalsak,
Çakma itärmen.
Taunıñ taşın alıp kitim mällä?
Ülem kilgäç, tufragıma şuşı
Taşnı kuyarlar:
«Cirneñ moñlı ber balası» digän
Cömlä uyarlar.
Taunıñ taşın alıp kitmim inde...
Kütärälmäs avır häsrät töşte
Gaziz başıma.
Taş kuydım da, änkäy, baş kuydım min
Kabereñ taşına.
Taunıñ taşın alıp kitmim inde...
Tugan tufragıñnan köçlär alıp,
Sau bulıp kaldıñ.
Gomereñ buyı taular kütärdeñ dä...
Tau bulıp kaldıñ.
Taunıñ taşın alıp kitmim inde.


* * *

Ap-ak karga yatıp ber yılıysı kilä:
Küz yäşlärem tuñıp bozga äylänsen lä...
Cılı ömet itep ber sorıysı kilä:
«Minem häldä inde, dönya, ällä sin dä?»

Havalarga menep ber cırlıysı kilä:
Canımdagı bozlar erep tügelsen lä...
Şıksız bu cihannı maturlıysı kilä:
«Böten dönya nazga-yazga kümelsen lä...»

Hıyalımnan äkren... äkren genä sünäm...
Cirgä töşäm gorur başnı tübän iyep.
Dönya karıy miña üze ömet belän:
«Suıttıgız mine, kem cılıtır?..» —diyep.
* * *

Tormışıñnı maturlagan
Akkoşıñ bul almadım,
Küñeleñne gel nurlagan
Balkışıñ bulalmadım,
Hıyallarıñda zurlagan
Saf keşeñ bulalmadım.
Tel yäşergän kilen sıman,
Sak keşe bulıp kaldım,
Hakim fikergä buysıngan
Vak keşe bulıp kaldım,
Kara çäçlär arasında
Ak keşe bulıp kaldım,
Şäfkatsezlär dönyasında
Çak... Keşe bulıp kaldım.
Bez

Bez niçek şäfkatle bulıyk,
Hör canlı, izge bulıyk,
Bez niçek közge bulıyk ta,
Täväkkäl süzle bulıyk?
Şunısı gacäp: bu dähşättän
Bez niçek kaldık äle...
Bez barı tik izgelärneñ
Sau-isän kaldıkları.
Babaylarnı attılar iç,
Ätilärne yaptılar,
Seberlärgä ozattılar,
Näselne tarattılar.
Bez yäşenneñ üze tügel,
Eldırımnarı gına,
Bez davılnıñ üze tügel,
Kom burannarı gına.
Bolay çittän karaganda,
Süngändäy kürenäbez,
Näsel yaraların bäyläp,
Bik äkren tereläbez.
Bik tirängä yäşerengän
Näfrät tulı sagışlar...
Kagılmagız... Bezme? Bez ul —
Yaralı yulbarıslar...
Uylıysızdır

Uylıysızdır: adämnärgä şağıyrneñ üze kiräk?
Yuk! Şağıyrneñ, üze ülgäç, danı häm süze kiräk..
Sulgan göllär

Sin üstergän göllär, üzeñnän soñ,
Nider äytkän kebek buldılar,
Göllär telen, ahrı, añlamadım...
Nikter alar bik tiz suldılar.
Canım tınıç ide al gölläreñ
Gel yaktıga taba ürlägäç.

Ällä, änkäy, sin dä suldıñmı soñ
İrkä-nazlar minnän kürmägäç?
Göllär belän sin söyläşä ideñ...
Töseñ itep inde bagalmam,
Altın göllär söyep üstersäm dä,
Sindäy gölne mäñge tabalmam...


* * *

Hakıykatne tulı açalmıyça,
Şiğriyättä gomer uzdırdık.
Kanga gına tügel, canga señgän
Kurku, üz-üzeñä tsenzorlık.
Bik küp serlär yäşerenep kala,
Hatalarım, yalgışlarım da...
Nider kala barıber açılmıyça
Cannıñ tirän agışlarında.
Şigıremne ukıp baruçılar,
Sizäm, minnän kübräk kötkänder.
Yabıluın, anısı, yabılmamın,
Tik bötenläy açılıp betmämder...
Yäşik äle...

Yäşlek yıllarıbız — can öşetkeç:
Caysız-köysez ide,
Berebezneñ — kiyär kiyeme yuk,
Berebez — öysez ide.
Yazmış bezneñ baştan sıypamadı,
Üze kürgän — añlar.
Gariplände — tönnär, sünde — şämnär,
İsän kaldı cannar.
Cannı eşkä kuşıp, teşne kısıp,
Gorur atlap kittek,
Beräüne dä öyle itälmädek,
Ämma köyle ittek.
När mäclestä ayık bulmasak ta,
Ayık buldık — cırda.
Şakkatırlık eşlär kılmasak ta,
Layık buldık çorga!
Ber köy tapkan kebek cide nota:
Do-re-mi-fa-sol-lya-si...
Siräk-miräk tostlar tota-tota,
Tormış aguların yota-yota,
İldar, Fasil yäşi.
Kayberäülär, bälki, «meskennär...» dip
Kölälärder bezdän.
Bez ruh belän, dustım, köçleräk bit
Hätta üzebezdän!
Yäşik äle tormış aguların
Şaktıy kimetkänçe,
Yöräk — telgälänep, üzäk — özgälänep,
Canda — köy betkänçe!
* * *

Taktaş cene, Taktaş ruhı sindä,
Aşkınulı, tile romantik...
Sibgat Häkim

Kaytıp kilä Koyaş bayışınnan,
Tile romantikasın ozatkan.
Açu-näfrät belän çınbarlıkka
Karşı barıp, turı süz äytkän.
Kırıs yözlärendä matäm eze,
Hıyalların kümep ul kaytkan.
Romantikası Küktän yıgılıp töşkän,
Ruhi yuldaşların yugaltkan.
Koyaş çıgışınnan beräü kilä,
Onıtkan ul Kükkä aşunı,
Ul kahkahä belän usal kölä,
Kemnärgäder bik tä açulı.
Sez kötmägez inde, yomşak cillär,
Kabat kaytmas hıyal ilenä.
Atlap bara, yangan biten kuyıp,
Zamananıñ karşı cilenä.
Yözlärendä — hıyal külägäse.
Ul üzgärgän, ämma tanırlık.
Küplär, bälki, anı yat itärlär,
Küklär birsen aña sabırlık!
Kayçan gına, kayçan gına äle
Yulı yanar çäçäk ide bit...
Häterlägez anı «yäş cannarnıñ
Şaşkın romantigı ide» dip.
Yugaltmagız, Koyaş belän batıp,
Koyaş belän bergä kaytır ul.
Taktaşlarnıñ äytmi kalgan süzen
Äytmi kalmas, barıber äyter ul!
* * *

Tuydım ikeyözlelektän,
Aldaudan, kuştanlıktan,
Açıktan-açık yäisä
Astırtın doşmanlıktan,
Kaçıp kotılmakçı bulıp,
Kitäm min bu dönyadan.
Anda — saflık häm ihlaslık,
Anda — yalgan tulmagan.
Işanmasam da min anda
Torıp kalaçagıma,
Hıyalda gına bulsa da,
Kitäm balaçagıma.
Yuk şul, küpme omtılsam da,
Kaytası yul özelgän.
Hiç kenä kaçıp kotılıp
Bulmıy ul üz-üzeñnän.
Min anda kayttım bugay dip
Uylarga gına kala.
Bala bulıp, artist sıman,
Uynarga gına kala.
Cannar, añnar tupaslana,—
Şäfkatsez tormışıbız.
İ nänilär, balalıktan
Kitmäskä tırışıgız...
Sagışlı miras

Bulganbız bez ere halık, tere halık.
Gasırlarnı kiçä-kiçä vaklanganbız.
Vaklansak ta, bez haman da ruhi Alıp:
Tukay bulıp, Säydäş bulıp saklanganbız.
Ni äytsäñ dä, Alıplardan yaralganbız.
Şul nigezdä torasıbız, korasıbız.
Çäçelgänbez, sibelgänbez, taralganbız.
Babaylarnıñ bik sagışlı mirası bez.
Alıp babay tubalınnan çäçelgänbez.
Üsmäsen dip çirü bulıp kilgän yatlar.
Özelmäslek tamırdan bez, näseldän bez,
Canga señgän moñsu cırlar, rivayätlär.
Ak sin, cırım, Etil sıman dulkınlanıp,
Tıñla, bala, şul dulkınnı uyga talıp.
Babañ mengän ruhi ürdän töşä kürmä,
Töşä kürmä, Alıplardan kalgan halık!
Söyembikä manarası yanında

Tarih serenä töşärgä
Omtılgan borau kebek,
Hälsezlänep başın igän
Avır ber sorau kebek.
Kem ğayeple? Kayçan? Nigä
Manarabız avışkan?
Urın saylaganda ällä
Koruçısı yalgışkan?
Uzgannarga tarta uynı
Tansık azan tavışı.
Tıngılık birmi küñelgä
Manaranıñ avışı.
Yantayganmı küpme yıllar
İmanı-nurı yukka?
Barsına da şahit bit ul:
Hıyanät, tugrılıkka...
Berdämlektä, tatulıkta
Başkadan kalıştıkmı?
Manara belän bergäläp
Üzebez avıştıkmı?
İyeldekme, bögeldekme
Miherbansız alıştan?
Omtılabız tözätergä —
Tarihıbız avışkan.
Şähitlärneñ kan-yäşläre
Östebezgä yaumasmı?
Manarabız turılanır,
Millät üze aumasmı?..
Kara kayın

Kayan kildeñ, kara kayın?
Üzeñ äle bala kayın.
Küçte mällä kara kaygıñ?
Sızlıy mällä yarakayıñ?

Kütärelep kara, kayın,
Nihäl itim, karakayım?
Ak itärgä, paq itärgä
Yuk şul ber dä çara, kayın.

Sıyın äle koçagıma,
Añlıym sine, balakayım:
Min üzem dä — tugan cirdän
Ayırılgan ber bala kayın...
Göl nigä şiñgän?

Bik esse könnärdä
Barsı su sorıylar.
Sipmäsäñ şiñälär,
Kibälär, korıylar.
Bakçada göllärgä
Samat ta sibä şul.
Sipsä dä, gölläre
Şiñälär nigä soñ?
Samat bik älseräp,
Şul sunı eçkän, di,
Ber könne avırıp,
Tamagı şeşkän, di.
Añlagan Samat ta,
Terelep köç kergäç.
Üsmi göl, berkem dä —
Salkın su eçergäç...
Minem hälne nigä añlamıylar?

Kareramda tuktap kaldım äle,
Barsı da şul kırgıy bazardan...
Särkätip tä buldım, hezmätkär dä,
Uzalmadım urınbasardan.
Yukka gına minnän şürlädelär,
Berseneñ dä urının basmadım.
Zur urınga saylanasım kilep,
Kön-tön hıyallana başladım.
Äytäm monı tıynak kıyınsınıp.
Därtle hıyalıma buysınıp,
Saylau citkän sayın, nişlätäseñ,
Näfes-iblis kuya ımsınıp.
Minem dä bik kilä mohtaclarga
Hisapsız küp väğdä çäçäsem,
Yanda gına yörgän türälärgä
«Nihäl!» diyep kenä däşäsem.
Hälläremne nikter añlamıylar:
Kilä caylı tormış korasım,
Zatlı vagonnarda buşlay yörep,
Presticnıy yortta torasım.
Bik tä kilä Törkiyägä barıp,
Rähät diñgezenä çumasım,
Türälärne başta tetep salıp,
Fatir algaç kına — tınasım.
Sessiyädä rähät yomıla torgan
Matur küzlärem dä bar minem,
Äytelmiçä kalgan häm äytelmäs
Usal süzlärem dä bar minem.
Yugıysä bit däräcäm dä şaktıy:
Şiğır bülegendä — mödirmen!
Bik küplärgä mädhiyälär yazıp,
Şiğri tostlar äytkän ber irmen!
Nigä mine kürmi uzalar soñ?
Uylap yatam eştän kaytkaç ta...
Rifma da bar, şiğri detal dä bar...
Tovar yuk şul mindä, zapçast ta...
Yuk, deputat bulmıym, kareramnı
Kütärermen şiğır eşendä.
Hatın haklı: «Eşli almagannı...
Kaya halık... üzeñ öçen dä...»
Äytäm monı tıynak kıyınsınıp,
Därtle hıyalıma buysınıp:
Saylau citkän sayın, nişlätäseñ,
Näfes-iblis kuya ımsınıp.
Zamandaşlar şağıyrlekkä mine
Kürsätsälär yarar ide, dip,
Ozın tönnär buyı yoklıy almıym,
Şiğriyätem üze — parlament!
Minem däülätemdä — bar da şağıyr,
Tukay — patşa, Taktaş — premer.
Saylasagız, Tukay däüläteneñ
Ber ilçese bulır idem min!
Kandidat ta, saylauçı da bulıp
İñ berençe üzem kilermen.
Turı Tukay kebek töz bulsın dip,
Min üzemä tavış birermen!
Tabıyk şundıy ber cır

Bähäsläşep, duslık digän izge
Çiktän uzıp kitep,
Kul kütärde ikäü ber-bersenä
Kinät kızıp kitep.

Köçle ide bolar äzmäverdäy,
Arıslannar kebek,
Ber-berlären özgälärlär häzer
Gel doşmannar kebek.

Sin cırladıñ şulçak şundıy ber cır:
İkäü — tınıp kaldı,
Köçle yodrıkları kütärelgän
Kileş torıp kaldı.

Kiräk tügel häzer bu ikäügä
Süzlär, üget väğaz...
İñ ahırdan kullar kısıştıl!
Häl itelde bähäs!

Min dä, dustım, änä şunnan birle
Ber cır köyläp yörim,
Bu dönyanı köyläp bulmas, beläm,
Ämma uylap yörim:

Ber-bersenä taşlanırga tora
İllär, ğaskär, yaular...
Bu köçlärgä kirtä bula almas
Elga, divar, taular...

Tabıyk, äydä, şundıy tılsımlı cır:
Dönya uyga talsın,
İllär ber-bersenä gel salavat
Küperläre salsın!

Kullarına kılıç kütärgännär
Kinät tuktap kalsın,
Moñnan siherlänep, kılıçların
Kınnarına salsın!

...Beläm, bu uylarım älegä tik
Därtle hıyal gına...
Tik ışanam: Cırnıñ yavızlıkka
Ber çik kuyarına!
Tabıyk şundıy ber cır!

Yoldız kaşka turında ballada

Yau kırına kilgän Uraldan,
Yoldız kaşka yörgän iñ aldan,
Kıyu ütkän utlar-sulardan...
İyärendä — batır general,—
Yoldız kaşka yörgän iñ aldan.

Köç tuplagan doşman yañadan,
Tiñsez ğaskär belän yanagan.
Törle yaktan kilep kamagan,
Aldan bargan batır general
İyärenä augan — yaradan.

Timer taşkın kilgän yullardan,
Törle yaktan kaşka uralgan.
Bocra urtasında ul kalgan.
Kälak bulgan batır general,—
Yalgız atka nindi yul kalgan?

Timer bocra haman tartıla,
Kaşka, keşnäp, kükkä atıla..
Küptän hıyallangan atına
Mengän yaña huca — ilbasar
Şul minuttan cirgä atıla.

Yaña huca bik tä açulı:
hiç baş birmi kaşka — yarsulı.
Ni teläsä şul bar: bar solı...
Soñgı çikkä citä ilbasar:
Hiç tä añlıy almıy ul şunı.

Bu nindi häl: at ta buysınmıy,
Agaç, timer sına,— ul sınmıy.
Kiç töşenmi — nindi tılsım bu...
Tirän uyga kala ilbasar:
İllärendä at ta buysınmıy!

Tırışalar soñgı kat alar,
Aulıy-aulıy tirgä batalar,
Toyak aslarında yatalar...
Boyırık birä ahır ilbasar:
Taş divarga teräp atalar.

Kaşka, keşnäp, kükkä omtıla,
Başın çöyep beraz tın tora,
Ava... ava... tagın ul tora...
Kurkıp, üze ata ilbasar:
Başın cirgä salıp, ul tına.

Cır işetelä İdel, Uraldan,
Yoldız kaşka uzgan yullardan,
Yauda yatıp kalgan ullardan:
«İyärendä — batır general,
Yoldız kaşka bara iñ aldan».

Kaharmanlık niçek onıtılsın,
Häykälebez şuşı cır bulsın!
Gadi cır bu: yuktır ber tılsım;
Çordan çorga barsın general,
Yoldız kaşka kükkä omtılsın!


* * *

Sezneñ yakta tabiğat tä başka.
Bigeräk tä kamil,
Yuk, yoklamıyk, kürmi kalabız bit
Sihri tönneñ yämen.
Tönneñ sandugaçın, üksi-üksi
Tıñlıysı lar kilä,
Şul koşlarga kuşılıp, yılıysılar,
Cırlıysılar kilä.
Sezneñ yaknıñ suları da talgın,
Suın yarga kakmıy,
Usal etläregez botnı kapmıy,
Kortlarıgız çakmıy.
Sezneñ belän, cırlap, tañga karşı
Barasılar kilä,
Şuşı töndä cırlap, yäşäp, ülep
Kalasılar kilä.
Tönge urmannarga keräse dä
Yugalası kilä,
Serle Kükkä aşıp, Mäñgelekkä
Yul alası kilä.
Balaçakta min bit tabiğatkä
Ğaşıyq adäm idem...
Ah, nigä soñ yartı gomeremne
Yoklap äräm ittem...
Saubullaşıyk, bu dönyada, bälki,
Oçraşmabız tizdän.
Käkküklärgä kuşılıp yurıym min dä:
Ozın gomer — bezdän!

Click or select a word or words to search the definition