Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov

SOLDAT ABIY
(şiğırlär häm balladalar)
Şağıyrneñ yaña kitabına soñgı yıllarda icat itkän şiğırläre, «Soldat abıy» isemle şiğri hikäyäte, härbi-patriotik temaga bagışlangan «İsem» häm «Huşlaşu» balladaları kertelde. Kitap keçe häm urta yäştäge mäktäp ukuçılarına adreslana.
KÄGAZ köymä

Yaz da citte,
bozlar kitte.
Çelteräp kölä ineş.
Diñgezgä barıp citäm, dip,
kuanıp kölä, imeş.

Şayan-köläç ineşkäyne
cigärgä buldık eşkä:
ak käğazdän köymä yasap
cibärdek bez ineşkä.

Çınıktırır köymälärne
diñgezdä öyermälär —
üsep citep, korab bulıp
urap kaytır köymälär.

Diñgezçelär dä kızıgır
bezneñ ul korablarga.
Kitärbez äle utırıp
bik yırak taraflarga.

Zäñgär küktäge koyaş ta,
diñgez dä torır kölep.
Akçarlaklar ozata barır,
duslar yazgan hat kebek.

MİNEM BÄHET
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam.
Bar ikän bu dönyada
gacäyep bay diñgezlär.
Diñgezlärneñ töbenä
asıltaşlar sibelgän,
kapçıklap cıyalar, di,
şunı diñgez töbennän.
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam.
Bar ikän şundıy taular...
Taular — altın köşele.
Anda üskän balanıñ
altınnandır bişege!
Ul balanıñ tumıştan
Altınbaydır iseme.
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam:
yuk şul bezneñ avılda
diñgeze dä, tavı da...
Tukta äle, sabır it,
bezneñ dä bit baylık bar.
Yuri äytäm, baylık yuk.
Bolında ber tallık bar.
Belä bödrä tallıknı
avılda hämmä keşe.
Ul yäm-yaşel tallıknıñ
bar berdänber cimeşe.
Cimeş dip yüri äytäm,
cimeş tügel lä inde.
Sandugaçnıñ moñnarı
şunnan tügelä inde.
Sandugaç oyası ul —
keçkenä cimeş hätle.
Cimeş qadär bulsa da,
ul oya bik hikmätle.
Ul oya şundıy yomşak,
ul oya şundıy cılı —
güyä änilär küñele,
güyä änilär cırı!
...Tau tübäsendä mikän,
diñgez buyında mikän,
altın bişektä mikän,
änise kuyınında mikän,
ber malay ukıp yata,

kitap ukıp şakkata:
bar, di, keçkenä avıl
monnan bik-bik yırakta.
Şul avılnı sandugaç
irtän sayrap uyata!..
Kitap ukıgan malay,
minem bähetkä kızıgıp,
altın bişektä yata...

ÇÄÇÄK ATKAN MARAT

Bıyıl kışın ap-ak yafrak yardı,
ap-ak çäçäk attı här agaç.
Ak alması belän kızıktırıp
bakçalarda utıra almagaç.

İñ küñelle mäle kış ayınıñ,
iñ küñelle çagı labasa.
Rähätlänep çana şuar ide,
däres äzerlise bulmasa.

Avız itär ide ak şomırttan,
ak çiyädän, ap-ak almadan.
Hıyallana bügen bezneñ Marat:
«Näni bulsañ ikän yañadan!..»

Däü üskänen hätta onıttı ul,
tabıp aldı üzeneñ çanasın.
Häm yugaldı minem enekäşem,
ay, yugalttı bugay çamasın...

Kiçen genä kaytıp kerde öygä.
Küzne ala almıym Marattan:
ul da bügen ap-ak çäçäk atkan,
anı da kış bik-bik yaratkan!

İSEM
(Ballada)
Böyek Vatan sugışında batırlarça hälaq bulgan pionerlarga bagışlıym.
1
Kölep torgan kön ide ul,
cirdä — yaz tantanası.
Malaylarga şundıy çakta
Atlarga atlanası,
annan cäygä atılası,
közlärne uzıp kitep,
kışlar aşa cilderäse,—
alsa da salkın ötep...
Utlar aşa sikeräse,—
«ah» itsen böten keşe.
Alda tagın yazlar kötär,
karşılar göllär ise.
Alda — bäyräm!
häm malaylar
ırgılıp kerer yazga.
...İke malay tau başında
isemen taşka yaza.
Hıyalında küptän inde,
menep citez atlarga,
kitkän alar Tugan ilneñ
azatlıgın saklarga.
Kırgannar doşman yauların,
ilbasarnı kugannar,—
näq menä alar ciñüneñ
danlı yulın uzgannar.
Alar — ciñep kaytuçılar,
doşmannı tar-mar itep,
elgalarnı agar itep,
koyaşnı yanar itep!
Yoldızlarga cemeldäşep
yanarga da yanarga...
Ämma kiräk häzerdän ük
isemnärne yazarga.
Uyıp yazarga —
bulsın ul
härber keşe tanırlık,—
bu tirädän uzuçılar
kürsä, tuktap kalırlık.
Ellar buyına saklanır
isem yazılgan taşlar.
Ukırlar da isemnären,
häterlär avıldaşlar,
äyterlär:
— İstälekläre
isän menä bügen dä! —
İltep kuyarlar taşlarnı
muzeylarnıñ türenä.
...Kölep torgan kön ide ul,
cirdä — yaz tantanası.
İh!
Malaylarga şundıy çakta
atlarga atlanası!
Annan utka atılası...
Yuk, äle irtä, irtä.
Änä, ätilär atlarnı
bolınga taba iltä.
Artta — malaylar...
Atlarnı
tönlä saklarga kiräk.
Ber atlanıp karamıyça
tüzärme inde yöräk?!

2
Töne buyı uçak yagıp
ike malay cılına,—
alar şulay at saklarga
kilgän ide bolınga.

Atnı — alar,
ä alarnı
uçak saklıy büredän.
Acagan nurı sibelä
tönge ofık türennän.
Ällä yäşenme ikän ul,
yaki berär yangınmı,
ya sünmägän sugış utı
keşelärgä yanıymı?..

İke malay pışıldaşa —
serläre inde urtak,
härbersenä üsep kilä
bolında berär yurtak
Keşelekkä yanıy kalsa
dähşätle sugış utı,—
malaylarnıñ ciñü därte
häm yurtakları yukmı?!
Bar ciñü teläkläre dä,
bar baş birmäs atları.
Bardır äle ul atlarnıñ
hätta par kanatları.
Tön çıga uçak yanında
ike malay.
Tañ ata.
İh!
Cildersäñ ide atlarda
atlanıp şundıy çakta.
Yuk, yaramıy,
cir sörergä
çıgası bar al arnıñ.
Yuksa, cilferdätä atlar
yalkın kebek yalların.
Tukta...
Nigä kızara tañ?
Bolıtmı ul ofıkta?
Bolıt ikän — nik sörem kük,
dähşät kiläme?
Tukta!

3

Tomırıldı malaylar
dähşätneñ eçenä.
Sugışa belmime,
alarmı keçkenä?..
Yuk, faşist, yalgışma!
Alar — küp, nık, berdäm.
Uzmassıñ İdeldän,
kuarlar İlemnän!
Öneñne yandırır
Vatannıñ ulları,
bezne bit ciñüçe
älegä bulmadı.
Bulmas ta!
Sirägäysen
alarnıñ safları —
berse dä meñ öçen
üç algan çaklarnı
häterli çal tarih,
onıtmıy keşelek.
İlbasar!
Reyhstag
töşäçäk
östeñä
işelep!
4
Kisäülär östennän
yögerä ul bala,
şuışa, ürmäli
häm küzdän yugala...
Siña bit bolında,
urmanda,
kırlarda
uynarga ide lä...
Äniyeñ kuşmadı
bik ozak yörergä.
Kayt inde —
kötälär
yurtagıñ, bolınnar.

Atlanıp çabarga
siña da kolın bar.
Änilär yuksına
söyekle ulların.
Peşär bit yalkında
keçkenä kullarıñ...

Yuk, kaytmas ciñmiçä!
Ul malay — partizan.
Yaralgan ul malay
utlardan, yalkınnan.
Yandırgıç şeşälär
kıskan da kulına
yatkan ul, mina kük,
tanklar yulına.
Kıçkıra:
— İl öçen! —
häm kinät kuzgala,—
tärele tanklar
yalkınga urala.
Kıçkıra:
— Alıgız
duslarım öleşen!
Annarı... pulyadan
egıla İl öçen.

5
Kölep torgan kön ide ul.
Cirdä — yaz tantanası.
Malaylarga şundıy çakta
atlarga atlanası
annan utka atılası...
Utlarnı taptap ütep,
cilderergä Tugan ilgä,—
alsa da yalkın ötep.
Azat Vatan kötä anda,
karşılar göllär ise.
Fidakarlekkä soklanıp
baş iyär böten keşe.

Alda — bäyräm!
Yazgı köngä
tomırılıp kerer ide
ike malay!..
Yuk şul alar...
İsem yazılgan taşlar da
küptän kümelgän inde...

6

Bügen — bäyräm!
Karagız sez
nur sibep torgan yazga:
bügen şul ike malaynıñ
isemen taşka yaza
al galstuklı balalar...
Cirdä yaz bäyräm itä,—
çäçäk ata bolın-urman,
häm koyaş yana küktä.
Bu ayaz könnär bäheten
millionnar belsen öçen
ap-ak märmär taşka bügen
uyıla ike isem.
Häykäl bulıp kayttı alar
doşmannı tar-mar itep,
elgalarnı agar itep,
koyaşnı yanar itep.
Mäydanda kızıl yoldızga
yanarga da yanarga,
Tınıçlık nurların östäp
bar tuaçak tañnarga
.
Çıñlap tora ayaz küklär —
yañgırıy därtle cırlar.
İke malay karşısında
ant birä pionerlar:
— TUGAN İLNE SAKLARGA BEZ HÄRVAKIT ÄZER! HÄRVAKIT ÄZER!

SOLDAT ABIY BELÄN TİKTORMAS MALAY TURINDA HİKÄYÄTLÄR
Cil-cil atlap kaytıp kilä
soldat abıy.
Soldatka şul hämmäbez dä
kızıgıp karıy.
Niçek inde kızıkmıysıñ
kiyemenä,
anıñ şulay tigez atlap
yörüenä?!
Soldat abıy däräcäsen
saklıy belä:
bezneñ yakka küz dä salmıy
kaytıp kilä...

SÄĞAT TÖZÄTTEM
Bezneñ çolanda
bar iske säğat.
İske bulsa da,
ul äle äybät.
Äybät bulmıyça —
kükese bar iç,
kükele säğat!

Kıçkıra köndez,
kıçkıra tönlä,—
ul küke şulay
kıçkıra belä.
Säğatkä kayçan
niçä tulganın
äytä dä birä.

Saklap totsak ta
iske säğatne,
bik yış vatıla —
şundıy ğadätle.
Küke dä tına,
çıkmıy oyadan,
äytmi säğatne...

Säğat vatılsa,
tözätä babay.
Borgalıy alay,
borgalıy bolay.
Canlana säğat,—
aña borgalau
kileşä bugay.

Berkön säğatne
küzättem äle,
vatılmasa da,
tözättem äle:
borgaladım da
säğat yöreşen
tizlättem äle.

Häzer şäp yöri —
kirelänmi dä,
aşıkmagız, dip,
erelänmi dä.

Şäp yöri säğat.
Tuktausız şulay
kıçkıra algaç,
küke — kanäğat!

HUŞLAŞU
(Ballada)

Böyek Vatan sugışı çorında tılda hezmät batırlıgı kürsätkän pionerlarga bagışlıym.

1

Malay bara tönge uram buylap.
Ap-ak karga basıp kuy gına,—
cemeldägän yoldızlarnıñ nurı
sıkı bulıp cirgä koyıla.
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Karavılçı kartnıñ işegen şakıy,
Tıñlap tora.
— Kem bar, kem kilgän?
—Min bu, babay, ällä
tanımıysıñ?..
—Kiläseñne beldem, äy ulım!
Häzer miçkä yagam.
Tuñgandır iç
ayaklarıñ sineñ, bit-kulıñ...
Söyläşälär alar moñsu gına,
babay belän malay söyläşä,—
bügen şulay yangan miç karşında
utırırlar yartı töngäçä.
Täräzägä çigä Suık patşa
ap-ak kardan narat urmanın.
Babay söyli baştan ütkännären,
çaptarında cilep uzganın
utlı yıllar aşa.
Ä annarı
äkren genä alsu tañ atar.
Saubullaşır malay atlar belän —
Armiyägä kitär ul atlar...
Äkren genä alar söyläşälär —
babay belän malay söyläşä.
Armiyägä kitär ideme soñ,
İlgä şundıy afät kilmäsä!..—
Avır sulıy babay.
İñ turılıklı
can iyäse ikän ul atlar.
Tınıç çakta yökkä cigelälär,
Sabantuyda, bäygelärdä — çaptar,
sugışlarda alar — soldatlar!..
Söyli babay:
— Borıngıdan şulay...
At yazmışı — irlär yazmışı.
Söyü-mähäbbät tä bar alarda,
añlıy alar şatlık-sagışnı.
Şulay äytä ide Budyonnıy da,
ä ul belä ide atlarnı,
hiç onıtmıym anıñ belän bergä
sugışlarda yörgän çaklarnı.
Bervakıtnı kızıl komandarm
büläk itte miña çaptarın.
Ak çirüne kılıç belän turap
ul çaptarda küpme çapmadım...
Söyli babay
Yoldız kaşkasınıñ
tomırılıp niçek oçkanın,
toyak belän bärep üterüen
kızıllarnıñ yavız doşmanın.
Söyli babay, söyli...
Äsir töşkäç,
aklar anı niçek kıynagan,
doşman iyärlägäç,
kaşkasınıñ
sikerüen biyek kıyadan...
— Äydä, ulım, çıgıp kerik äle,
hälen belep kerik atlarnıñ.
Armiyägä kitär, tañ atuga,
Ak baytalıñ — gorur çaptarıñ...
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Ak baytalı keşnäp kuya anıñ,
äytä, güyä:
— Kara, kem kilgän!
— Min bu, baytal, ällä tanımıysıñ?..
Tanımasa keşnär ideme?!
Ak baytal da añlıy ayırılışunı,
anıñ da bit başı iyelde...
Ayırılası kilmi hucasınnan,
ul bit anı karap üsterde.
Öç yıl buyı alar kaygılarnı,
şatlıklarnı bergä kiçerde.
Ak yalınnan sıypap aldı malay:
— Min dä kitär idem, baytalım...
Cibärmilär...
«Sin bik yäş»,— dilär şul.
İsän genä yörep kayt, canım!
— Sin kaygırma,— dide babay şunda,—
Ak baytalıñ kaytır,
köt kenä...
Mıltık totar öçen,
sugış öçen
üzeñ menä äle keçkenä...
Äydä, yokla minem yanda gına,
öydä cılı...
Tizdän tañ atar.
Ozatırsıñ, änä, ürgä çaklı,
Armiyägä kitär bu atlar.

2
Kulında — kılıç,
atı çem-kara.
Gaskär başında
Budyonnıy bara.
Tomırıla atı,
ırgıla alga.
İlne saklarga —
iñ izge yauga
Ak baytalında
malay atıla,—
tuzan böterelä
anıñ artında...
Änä — faşistlar,
sınatma, baytal!
Malay ırgıla
kılıçın aykap,
kavaleristlar
oça atlarda.
— Tugan ileñne
birmä yatlarga!
Kırıp sal, äydä,
doşman yauların,
İlem tufragın,
urman-tauların
azat itärgä!
Ülem — doşmanga.
Kurıkma uttan
İleñ kuşkanda.

...Şunda kinättän
tın kaldı bar da.
Tınıçlık iñde
urman-sularga.
İminlek cırın
cırladı koşlar,
kınına kaçtı
yaltır kılıçlar.

Änä — Budyonnıy,
nikter yılmaya...
Sorıy:
— Ul batır
yugaldı kaya?
Kaya kitte soñ
ul batır yeget?—
Üze nigäder
endäşä kölep —
orden birergä
kiräk ide bit —
kaya kitte soñ
ul batır yeget?!
Kıp-kızıl yoldız
yana kulında.
—Batır yegetkä —
Vatan ulına
Kızıl Yoldıznı
tapşıram üzem.

İşette malay,
işette süzen...
Anı ezlilär —
batır yegetne.
—Bolay oyalu
ber dä kileşmi,—
äydä, Ak baytal,
Marşal çakıra!

...Tagın ber adım...
Tagın
çak kına...

3
Tañ sızıla —
vakıt kuzgalırga.
Babay kilä malay yanına:
— Uyan, ulım,
kızıl tasma bäylä
baytalıñnıñ ap-ak yalına.

Küzen aça malay...
Äy, ükeneç...
Bu — töş kenä bulgan labasa...
Ciñelräk bulır ide, bälki,
ükeneçtän yöräk yanmasa.
Töşen söyli malay.
Babay tıñlıy.
Avır sulıy.
Annan — yuata:
— Sin ükenmä, ulım, partizannar
yau çabarlar, änä, ul atta!
Sin bolay da zur eş başkardıñ iç,
kara inde,
nindi soldatlar —
ällä nindi avır tuplarnı da
tarta alır ide bu atlar!
Ak baytalga
ber partizan malay
atlanır da oçar uk bulıp,
doşmannarnı yukka çıgarır ul
granata bulıp, ut bulıp.
Täräzägä küz saldı da malay...
Menä gacäp — niçek agargan,—
partizannar aña däşär sıman
Suık patşa çikkän urmannan.
Häm yögerde malay...
Ak baytalı
anı gına kötkän, küräseñ.
Töne buyı kötkän, tañ atkançı...
Belgän ikän, belgän kiläsen.
Ak yalına kızıl tasma bäyläp, muyınınnan koçtı:
— Baytalım,
partizanga —
yäştäşemä sälam citker minnän,
isän genä yörep kayt, canım!

4
...Baytal öçen bu bäreleş
bulgan ikän soñgı sugış,—
yatıp kaldı yau kırında,
tın buıla, kısıla sulış...
İşetelä bik yıraktan
tup şartlagan tonık tavış.
Küktä yangan bu yoldızlar
Ak baytalga şundıy tanış!
Şundıy tanış,—
ällä inde
bik yakınmı tugan yak ta?!
Äy, kaytırga ide oçıp
bolınnarda yörgän çakka...
Bireşmäskä!
Kuzgalırga!
Kötä anı malay, kötä,—
uçagınnan çäçri oçkın,
yoldız bulıp kala küktä,
häm Ak baytal, buran bulıp,
oçtı tugan yakka, oçtı...

...Açırgalanıp uyandı
eraktagı yakın dustı...

Täräzälär şundıy yaktı —
ap-ak bulıp tañ atamı?
Ak buranmı dulıy tışta,
kaytkanmı soñ Ak baytalı?
Ällä kayın şaulıy cildä...
Täräzägä kilde malay,—
cilferdime ap-ak kayın
Ak baytalnıñ ak yalıday?

Kaytkan ikän!
Änä, baytal
tomırıldı tañ yagına.
Kürenep kaldı yaktı bulıp
kızıl koyaş — ak yalında.
Kötär malay baytalınıñ
tañ bulıp ilgä kaytkanın,
ozatıp kalır härkön şulay:
—Huş, can dustım — Ak baytalım!

CÄYGÄ HÄYKÄL

Säfär çıktık yäşel cäygä taba,
küñellärdä barı — yaktılık.
Bezneñ arttan, änä,
basular da,
çişmälär dä kala yaktırıp.

Eşläp argaç, cılı yılga-küllär
koçakların bezgä açtılar.
Yoldız bulıp kiçen balkıdılar
bez çäçrätkän nurlı tamçılar.

Söyde bezne koyaş —
tännärebez
bronza kebek,—
şundıy kuandık, hämmäbezne şuşı yaktı cäygä
häykäl itep kenä kuyarlık!

ALTIN BALIK

Şundıy da telär idem min altın balık totarga.
Min totmasam, barıber anı kitlar mömkin yotarga.

Häyer, kitlar yuk bugay şul bezneñ näni ineştä.
Elek anda zur balıklar
bulgan dilär, imeş tä...

Häzer inde maymıçlar da elägä siräk-miräk.
Miña maymıçlar kiräkmi,
çın altın balık kiräk.

Altın balık üze dä ul telägemne beläder:
bügen bulmasa, irtägä karmagıma eläger.

Eläger dä!
Min bit anı
hiçkayçan cäberlämäm: , köndälektäge «ike»mne «biş»legä tözätteräm dä
kire suga cibäräm!

KIZILTÜŞLE TİRÄK

Karagız sez täräzädän
uramdagı tiräkkä —
älli-bälli itä-itä
kızıltüşne tibrätä.

Kızıltüşneñ kilüenä
tiräk şundıy kuangan.
Kuanırlık ta ikän şul —
kilgän iç ul urmannan.

Tiräk üze dä kayçandır
tuıp-üskän urmanda.
Urmannan kilgän kunaklar
şuña qaderle aña.

Kızıltüşkä urman birgän
iñ matur kızıl tösne.
Tiräk menä nazın birep
tibrätä kızıltüşne.

Tibrätä alu şatlıgı
urmannan aña küçte.
Häzer, änä, urman kebek,
tiräk tä kızıltüşle!

ERETÄ KÜRMÄ!

Böterelep-uynaklap
kar yava da kar yava.
Ap-ak kar börteklären
cillär kuıp şayara.

Şayara da şayara —
buran kuptarmakçı ul.
Çana şuuçılarnı
kuıp kaytarmakçı ul.

Äydä äle, señelem,
kurkıp tormıyk burannan –
çanabızga utırıp
ber äylänik uramnan.

Böterelep-uynaklap
kar yava da kar yava.
Çem-çemetkäli suık,
kaya kitteñ sin, kaya?

Sin kölgängä, señelem,
cılınıp kitte hava.
Kar babay sine kötkän,
eretä kürmä anı,
cılı yaramıy aña!..

ŞULAY BELEGEZ ÄLE!

Könläşmim dä kebek häzer
däülegenä künekkäç —
tuganda uk däü ide şul
minem Marat enekäş.

Babay belän Marat kilä
keşelär arasınnan.
Kıyafätenä karasañ,
Marat bigräk däü sıman.

Tele açılmasa da,
ul belä kaya barırga:
kayan morocnıy, gazlı su,
kayan konfet alırga.

Babayıbız nik belmime?
Ul bit kunakta gına.
Kazannı kayan belsen di,
kunakta çakta gına.

Marat belgäç, şul citmime?!
Enekäş bit — däü malay.
Beldekle kıyafätennän
kölmägez äle alay.

Kayda närsä satılganın
şulay belegez äle —
üzegez dä gorurlanıp
yörer idegez äle!

ŞÄHÄRGÄ YuL

Erakta — ofık türendä
maşinalar, keşelär...
Navaga töten cibärep,
ällä närsä eşlilär.

Uçın kaş östenä kuyıp,
karap tordı da babay:
— Yul salalar,— dip körsende,—
tiz salalar, ay-yay-yay...

Yul salganga — tiz salganga! –
söyenäse urında,
nik körsenep tora babay
karap avıl yulına?

Babay äytä:
— Şähär belän
totaştırır bu yul,— di,—
şähär yaklarına kemnär
kitär tagın bıyıl?..—di.—
Çıgalar da kitälär,— di,—
şunda yäşäp kalalar.
Avıl keçeräyä haman,
üsä bara kalalar...

Babayımnıñ borçıluın
añladım bugay inde:
minem äti dä kitkän iç,
kaytmagan — şulay inde...

Babay äytä:
— Yullar bulsın,
yaşäp bulmıy yullarsız.
Alıp kaytır yullar bulsın,
kitä torgan bulmasın!

Döres, babay, yullı bulsın
avıllar häm kalalar.
Barıp kaytır öçen genä
tözelsen ide alar.

...Yul töşep kilä ofıktan —
şähärdän kayta bu yul.
Tugan avılında yäşärgä,
yä, kemnär kayta bıyıl?

ÇÄÇÄK ATKAN MARAT

Bıyıl kışın ap-ak yafrak yardı,
ap-ak çäçäk attı här agaç.
Ak alması belän kızıktırıp
bakçalarda utıra almagaç.

İñ küñelle mäle kış ayınıñ,
iñ küñelle çagı labasa.
Rähätlänep çana şuar ide,
däres äzerlise bulmasa.

Avız itär ide ak şomırttan,
ak çiyädän, ap-ak almadan.
Hıyallana bügen bezneñ Marat:
«Näni bulsañ ikän yañadan!..»

Däü üskänen hätta onıttı ul,
tabıp aldı üzeneñ çanasın.
Häm yugaldı minem enekäşem,
ay, yugalttı bugay çamasın...

Kiçen genä kaytıp kerde öygä.
Küzne ala almıym Marattan:
ul da bügen ap-ak çäçäk atkan,
anı da kış bik-bik yaratkan!

HUŞLAŞU

(Ballada)

Böyek Vatan sugışı çorında tılda hezmät batırlıgı kürsätkän pionerlarga bagışlıym.

1

Malay bara tönge uram buylap.
Ap-ak karga basıp kuy gına,—
cemeldägän yoldızlarnıñ nurı
sıkı bulıp cirgä koyıla.
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Karavılçı kartnıñ işegen şakıy,
Tıñlap tora.
— Kem bar, kem kilgän?
—Min bu, babay, ällä
tanımıysıñ?..
—Kiläseñne beldem, äy ulım!
Häzer miçkä yagam.
Tuñgandır iç
ayaklarıñ sineñ, bit-kulıñ...
Söyläşälär alar moñsu gına,
babay belän malay söyläşä,—
bügen şulay yangan miç karşında
utırırlar yartı töngäçä.
Täräzägä çigä Suık patşa
ap-ak kardan narat urmanın.
Babay söyli baştan ütkännären,
çaptarında cilep uzganın
utlı yıllar aşa.
Ä annarı
äkren genä alsu tañ atar.
Saubullaşır malay atlar belän —
Armiyägä kitär ul atlar...
Äkren genä alar söyläşälär —
babay belän malay söyläşä.
Armiyägä kitär ideme soñ,
İlgä şundıy afät kilmäsä!..—
Avır sulıy babay.
İñ turılıklı
can iyäse ikän ul atlar.
Tınıç çakta yökkä cigelälär,
Sabantuyda, bäygelärdä — çaptar,
sugışlarda alar — soldatlar!..
Söyli babay:
— Borıngıdan şulay...
At yazmışı — irlär yazmışı.
Söyü-mähäbbät tä bar alarda,
añlıy alar şatlık-sagışnı.
Şulay äytä ide Budyonnıy da,
ä ul belä ide atlarnı,
hiç onıtmıym anıñ belän bergä
sugışlarda yörgän çaklarnı.
Bervakıtnı kızıl komandarm
büläk itte miña çaptarın.
Ak çirüne kılıç belän turap
ul çaptarda küpme çapmadım...
Söyli babay
Yoldız kaşkasınıñ
tomırılıp niçek oçkanın,
toyak belän bärep üterüen
kızıllarnıñ yavız doşmanın.
Söyli babay, söyli...
Äsir töşkäç,
aklar anı niçek kıynagan,
doşman iyärlägäç,
kaşkasınıñ
sikerüen biyek kıyadan...
— Äydä, ulım, çıgıp kerik äle,
hälen belep kerik atlarnıñ.
Armiyägä kitär, tañ atuga,
Ak baytalıñ — gorur çaptarıñ...
Malay bara
soñ kat huşlaşırga
atlar belän.
Başı iyelgän.
Ak baytalı keşnäp kuya anıñ,
äytä, güyä:
— Kara, kem kilgän!
— Min bu, baytal, ällä tanımıysıñ?..
Tanımasa keşnär ideme?!
Ak baytal da añlıy ayırılışunı,
anıñ da bit başı iyelde...
Ayırılası kilmi hucasınnan,
ul bit anı karap üsterde.
Öç yıl buyı alar kaygılarnı,
şatlıklarnı bergä kiçerde.
Ak yalınnan sıypap aldı malay:
— Min dä kitär idem, baytalım...
Cibärmilär...
«Sin bik yäş»,— dilär şul.
İsän genä yörep kayt, canım!
— Sin kaygırma,— dide babay şunda,—
Ak baytalıñ kaytır,
köt kenä...
Mıltık totar öçen,
sugış öçen
üzeñ menä äle keçkenä...
Äydä, yokla minem yanda gına,
öydä cılı...
Tizdän tañ atar.
Ozatırsıñ, änä, ürgä çaklı,
Armiyägä kitär bu atlar.

2

Kulında — kılıç,
atı çem-kara.
Gaskär başında
Budyonnıy bara.
Tomırıla atı,
ırgıla alga.
İlne saklarga —
iñ izge yauga
Ak baytalında
malay atıla,—
tuzan böterelä
anıñ artında...
Änä — faşistlar,
sınatma, baytal!
Malay ırgıla
kılıçın aykap,
kavaleristlar
oça atlarda.
— Tugan ileñne
birmä yatlarga!
Kırıp sal, äydä,
doşman yauların,
İlem tufragın,
urman-tauların
azat itärgä!
Ülem — doşmanga.
Kurıkma uttan
İleñ kuşkanda.

...Şunda kinättän
tın kaldı bar da.
Tınıçlık iñde
urman-sularga.
İminlek cırın
cırladı koşlar,
kınına kaçtı
yaltır kılıçlar.

Änä — Budyonnıy,
nikter yılmaya...
Sorıy:
— Ul batır
yugaldı kaya?
Kaya kitte soñ
ul batır yeget?—
Üze nigäder
endäşä kölep —
orden birergä
kiräk ide bit —
kaya kitte soñ
ul batır yeget?!
Kıp-kızıl yoldız
yana kulında.
—Batır yegetkä —
Vatan ulına
Kızıl Yoldıznı
tapşıram üzem.

İşette malay,
işette süzen...
Anı ezlilär —
batır yegetne.
—Bolay oyalu
ber dä kileşmi,—
äydä, Ak baytal,
Marşal çakıra!

...Tagın ber adım...
Tagın
çak kına...

3

Tañ sızıla —
vakıt kuzgalırga.
Babay kilä malay yanına:
— Uyan, ulım,
kızıl tasma bäylä
baytalıñnıñ ap-ak yalına.

Küzen aça malay...
Äy, ükeneç...
Bu — töş kenä bulgan labasa...
Ciñelräk bulır ide, bälki,
ükeneçtän yöräk yanmasa.
Töşen söyli malay.
Babay tıñlıy.
Avır sulıy.
Annan — yuata:
— Sin ükenmä, ulım, partizannar
yau çabarlar, änä, ul atta!
Sin bolay da zur eş başkardıñ iç,
kara inde,
nindi soldatlar —
ällä nindi avır tuplarnı da
tarta alır ide bu atlar!
Ak baytalga
ber partizan malay
atlanır da oçar uk bulıp,
doşmannarnı yukka çıgarır ul
granata bulıp, ut bulıp.
Täräzägä küz saldı da malay...
Menä gacäp — niçek agargan,—
partizannar aña däşär sıman
Suık patşa çikkän urmannan.
Häm yögerde malay...
Ak baytalı
anı gına kötkän, küräseñ.
Töne buyı kötkän, tañ atkançı...
Belgän ikän, belgän kiläsen.
Ak yalına kızıl tasma bäyläp, muyınınnan koçtı:
— Baytalım,
partizanga —
yäştäşemä sälam citker minnän,
isän genä yörep kayt, canım!

4

...Baytal öçen bu bäreleş
bulgan ikän soñgı sugış,—
yatıp kaldı yau kırında,
tın buıla, kısıla sulış...
İşetelä bik yıraktan
tup şartlagan tonık tavış.
Küktä yangan bu yoldızlar
Ak baytalga şundıy tanış!
Şundıy tanış,—
ällä inde
bik yakınmı tugan yak ta?!
Äy, kaytırga ide oçıp
bolınnarda yörgän çakka...
Bireşmäskä!
Kuzgalırga!
Kötä anı malay, kötä,—
uçagınnan çäçri oçkın,
yoldız bulıp kala küktä,
häm Ak baytal, buran bulıp,
oçtı tugan yakka, oçtı...

...Açırgalanıp uyandı
eraktagı yakın dustı...

Täräzälär şundıy yaktı —
ap-ak bulıp tañ atamı?
Ak buranmı dulıy tışta,
kaytkanmı soñ Ak baytalı?
Ällä kayın şaulıy cildä...
Täräzägä kilde malay,—
cilferdime ap-ak kayın
Ak baytalnıñ ak yalıday?

Kaytkan ikän!
Änä, baytal
tomırıldı tañ yagına.
Kürenep kaldı yaktı bulıp
kızıl koyaş — ak yalında.
Kötär malay baytalınıñ
tañ bulıp ilgä kaytkanın,
ozatıp kalır härkön şulay:
—Huş, can dustım — Ak baytalım!

HUŞLAŞTI KOYMA AŞA

Kıçıtkan da ciñmäde...
Belä soldat abıysı:
naçar ğadätne ciñä
keşeneñ üz namusı.

Häzer äybät malay ul —
ämma barıber Tiktormas,
gel bulışa babayga,
ber minut ta tik tormas.

Bakçada ul kiçtän dä,
bakçada ul irtän dä.
Çüp ülänne utıy ul,
sular sibä tütälgä.

Kunak soldat abıynı
(menä şundıy tamaşa!)
ozatkanda da hätta
huşlaştı koyma aşa.

İsän bul, soldat abıy!
Kunakka kayt tagın da.
Sin kaytuga ölgerer
Tiktormas kıyarı da!

HUŞ İSLE KAR

Kaldı kar tügelep
bolıtlı ak tönnän.
Tañ yögerä karşıga
ofıklar türennän.

Koyaştan yaktı nur
sibelä, sibelä...
Ak karda çagılıp
meñ töstä kürenä.

Äyterseñ bolında
çäçäklär açılgan.
Şuñadır ak karda
huş is tä bar sıman.

TUKTIY almıy şuadır

Tugannan birle, çınlaptır,
oçratmadım andıynı:
kürdem bügen su östendä
çañgı şugan abıynı.

Kölsäñ — kölke, ä yılasañ...
Äy, min yılıy belmim lä.
Şaklar katıp säyer hälgä
karap tordım bügen dä.

Ul abıy bik batır bugay,
biyek taudan şugandır.
Şua-şua kışlarnı da,
yazlarnı da uzgandır.

Törtelep tä kalmagandır —
çañgısı bik şomadır.
Häzer inde, mögayın,
ul tuktıy almıy şuadır!..

TATULANDIK

Üpkälättem bit äle
Marat enekäşemne.
Nişlärgä inde miña —
gafu ütenäseme?..

Yunläp gafu ütensäñ,
gafu itär kebek ul.
Egetlekkä kilgändä,
menä digän yeget ul.

Mindä dä yegetleklär
citärlek lä anısı.
Tik menä gayıbemne
kilmi ide tanıysı...

Bolay äybät tügel şul,
üpkäläşkäç, küñelsez.
Marat yalgız, min yalgız
utırabız bersüzsez.

— Kara äle sin, Marat,
kem kergän ikän bezgä?
Yalgızlıkmı ällä ul
utıra öy türebezdä?

Cıyırılgan mañgayı,
cıyırılgan kaşları.
Hätta beznekennän dä
yamsez küz karaşları...

Açmadık iç işekne,
kayan kergän äle ul?
Bezneñ üpkäläşkänne
kayan belgän äle ul?

Äy, yalgızlık, nik kerdeñ?
Tiz bul çıgıp kit!— didem.
Yalgızlıknı kertkängä,
Marat, gafu it!— didem.

Şulay söylängän idem —
kölep cibärde enem.
Barıp işekne açtım —
yalgızlık çıgıp kaçtı.

İkäüläp söyeneştek,
rähätlänep köleştek.
Ä yegetlekkä kilsäk —
üpkäläşmäskä isäp!
Enekäşemne kabat
üpkälätmäskä isäp.

TAÑ KOYAŞI

Tañ tua.
Sızılgan nur belän
ofıklar ofıkka totaşa.
Kiñleklär yaktıra.
Tabiğat
tımızık tön belän huşlaşa.

Koyaşnıñ berençe nurları
yoklagan koşlarnı uyata.
Täräzdän ürelep kerä dä
señelemne irkäläp yoklata.

SOLDAT ABIY BELÄN TİKTORMAS MALAY TURINDA HİKÄYÄTLÄR

Cil-cil atlap kaytıp kilä
soldat abıy.
Soldatka şul hämmäbez dä
kızıgıp karıy.
Niçek inde kızıkmıysıñ
kiyemenä,
anıñ şulay tigez atlap
yörüenä?!
Soldat abıy däräcäsen
saklıy belä:
bezneñ yakka küz dä salmıy
kaytıp kilä...

SÄYER SÄĞAT

Nigä şulay bimazalıy,
närsädä ikän säbäp?
Kiç citteme — tıngı birmi,
tizräk yoklarga kuşıp,
ügetli mine säğat:
— Tik-tak, tik-tak...

Äytä kebek: «Tik yat!»
İrtük yokıdan uyata —
äle cide tulmagan...
Mine mäktäpkä kualıy!
Aşau tügel, hätta äle
bitemne dä yumagan.
— Tik-tak, tik-tak...
Äytä kebek: «Tiz çap!»

SÄĞAT TÖZÄTTEM

Bezneñ çolanda
bar iske säğat.
İske bulsa da,
ul äle äybät.
Äybät bulmıyça —
kükese bar iç,
kükele säğat!

Kıçkıra köndez,
kıçkıra tönlä,—
ul küke şulay
kıçkıra belä.
Säğatkä kayçan
niçä tulganın
äytä dä birä.

Saklap totsak ta
iske säğatne,
bik yış vatıla —
şundıy ğadätle.
Küke dä tına,
çıkmıy oyadan,
äytmi säğatne...

Säğat vatılsa,
tözätä babay.
Borgalıy alay,
borgalıy bolay.
Canlana säğat,—
aña borgalau
kileşä bugay.

Berkön säğatne
küzättem äle,
vatılmasa da,
tözättem äle:
borgaladım da
säğat yöreşen
tizlättem äle.

Häzer şäp yöri —
kirelänmi dä,
aşıkmagız, dip,
erelänmi dä.

Şäp yöri säğat.
Tuktausız şulay
kıçkıra algaç,
küke — kanäğat!

RÄSSAM YaÑGIR

Molbertımnı iñgä asıp
kittem yılga yarına.
Rässamga şögıl disäñ,
şögıl härçak tabıla.
Yatmassıñ iç yar buyında
bolay gına kızınıp.
Su koyıngan malay-şalay
yörsen äle kızıgıp,—
ap-ak käğaz kuydım alga,
çıgardım buyaularnı.
Änä tege malaynımı?—
yasap kuyabız anı.
Ber köçek uynap yörime?—
yasıybız anısın da.
Karmak totkan balıkçımı?—
yasıybız barısın da.
...Şundıy da nık mavıkkanmın,
dönyamnı onıtkanmın —
kürmägänmen dä koyaşnı
kaplagan bolıtlarnı.
Kötmägändä koyıp yañgır
yava başlamasınmı!
Yañgırga çılanasıñmı,
molbertnı alasıñmı?..
Räsemem kaldı yañgırda,
nişlär inde — bilgesez...
Gacäp hällär, säyer hällär
bulganın sez belmisez!
Yañgır tuktagaç, karasam...
Menä siña tamaşa:
yañgır ör-yaña räsem
yasap kuygan labasa!
Ul räsemdä yava yañgır,
görlävek aga kebek.
Malay belän köçege dä,
yañgırga kuangan sıman,
yögerep bara kebek...

Şakkattım —
mondıy kızık häl
gomerdä bulmagandır:
yañgır yavu küreneşen
üze yasagan yañgır!

OÇAR BOLIN

Çakıra bezne yämle cäyneñ
çäçäkle bolınnarı.
Bez menä kırda eşlibez
onıtıp uyınnarnı.

Kul bolgıybız:
— Üzeñ kil sin,
kilep kit äle, bolın.
İñ matur çäçäkläreñne
büläk it äle, bolın!

Tirä-yakka äy cıyıldı
allı-gölle kübäläk,—
güyä bolın çäçäkläre
oçıp kilgän kübäüläp!

— Oçar çäçäkläreñ bulgaç,
rähät siña, bolın.
Mondıy matur büläk öçen
rähmät siña, bolın!

OZAYTIRGAMI, KÜBÄYTERGÄME!

Eläkkän bit Tiktormaska
menä mondı-ıy şırtlaka!
Beläm inde, sez äytersez:
«Şırtlata bu, şırtlata...»
Balık kaptıra alır dip
ışanmadım üzem dä.
Tiktormasta çurtan hätle
şırtlakanı kürdem dä
häyran buldım...
Çurtan qadär!
Çındır menä, aldamıym.
Tik toralmas tüzemsezgä
niçek kapkan — añlamıym...
Balık çiyertkänne kötep
niçek utırgandır ul?
Şırtlakasın äyter idem,—
niçek tottırgandır ul?

Bii-bii köne buyı,
äy maktandı Tiktormas.
Könne ozaytır ide ul,—
koyaş kına tottırmas...
Nişlär inde Tiktoralmas,
könne ozaytırmı ul?
Ällä inde şırtlakasın,
un köngä citärlek itep,
örep zuraytırmı ul?

Tägäri koyaş ofıkka —
uylıydır tottırmaska.
Soldat abıy, kotkar inde,
kiñäş bir Tiktormaska.
— Belmim şul,— di soldat abıy,—
könne ozaytu cayın.
Siña şatlıklı könnärne
kübäytü cayın belü dä
kiräkter iç, mögayın.
Bolay eşlä:
Kär kön sayın
kaptır berär şırtlaka.
Onıtma sin: şatlıklı kön
kaptırgan şul şırtlakalar
sanına karap arta!
Şulay dide soldat abıy,
kiñäşne totu yarıy...
Tik balık tottırırmı?
Tiktormas ta yar buyında,
balık tottıruın kötep,
tik kenä utırırmı?..

MİNEM BÄHET

Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam.
Bar ikän bu dönyada
gacäyep bay diñgezlär.
Diñgezlärneñ töbenä
asıltaşlar sibelgän,
kapçıklap cıyalar, di,
şunı diñgez töbennän.
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam.
Bar ikän şundıy taular...
Taular — altın köşele.
Anda üskän balanıñ
altınnandır bişege!
Ul balanıñ tumıştan
Altınbaydır iseme.
Kitaplar ukıp yatam,
ukıym da min, şakkatam:
yuk şul bezneñ avılda
diñgeze dä, tavı da...
Tukta äle, sabır it,
bezneñ dä bit baylık bar.
Yuri äytäm, baylık yuk.
Bolında ber tallık bar.
Belä bödrä tallıknı
avılda hämmä keşe.
Ul yäm-yaşel tallıknıñ
bar berdänber cimeşe.
Cimeş dip yüri äytäm,
cimeş tügel lä inde.
Sandugaçnıñ moñnarı
şunnan tügelä inde.
Sandugaç oyası ul —
keçkenä cimeş hätle.
Cimeş qadär bulsa da,
ul oya bik hikmätle.
Ul oya şundıy yomşak,
ul oya şundıy cılı —
güyä änilär küñele,
güyä änilär cırı!
...Tau tübäsendä mikän,
diñgez buyında mikän,
altın bişektä mikän,
änise kuyınında mikän,
ber malay ukıp yata,

kitap ukıp şakkata:
bar, di, keçkenä avıl
monnan bik-bik yırakta.
Şul avılnı sandugaç
irtän sayrap uyata!..
Kitap ukıgan malay,
minem bähetkä kızıgıp,
altın bişektä yata...

MÄSÄLÄ

Marat çişä mäsälä.
Hikmät menä närsädä:
barırga kiräk ikän
aña kürşe şähärgä.

Ul yakka poyızd bara —
köpçäklär ut çıgara.
Şähärgä barıp kaytu —
küz açıp yomgan ara.

Tormıy yak-yakka karap,
barıp ta citä Marat.
Kaytu yagına taba
tabıla tagın korab.

Bu bik oşıy Maratka,
utıra ul korabka.
Tik äkren kıymıldıy —
ohşagan tagarakka.

Äy, bara bezneñ Marat,
säğatkä küz sal galap,—
kayçan kaytıp citüne
belep bulmıy çamalap.

Marat kaba barmagın —
aşıkmıy şul korabı.
Bügen bezne yoklarga
soñga kaldıra tagı...

«Äti!— di şunda Marat,
mendärgä ala karap,—
kaytıyk poyızdda gına,
kiräkmi mondıy korab!»

KOŞLARIN OÇIRMAGIZ!

Añlıy almıy idem hiç tä
«kotı oçtı» digänne.
Kürdem bügen karurmanda
kotı oçkan imänne.
Üze bahadir kebek ul,
yaşel çalma uragan.
Äyterseñ, anıñ ğaskäre
şaulap torgan karurman.
Alga çıgıp, mäğrur imän
yulnı küzätä kebek.
Babay belän yuldan ikäü
cay gına kilä idek...
— Aha-hay!— dip sälam birdem
şul pählevan imängä.
Gacäpländeme soñ imän
min kıçkırıp kilgängä?
Änä, avızın açtı ul...
Arttırasıñ, disezder.
Käüsäsendäge kuışnı
avız dip belmisezder.
Avızı iç ul imänneñ!
Çınlap, bik tä ohşagan.
Sez moña ışanmıysızdır,
ä min üzem ışanam.
Kıçkırgan idem tagın ber —
siskänep kitte imän.
Ahrı ul: «Gaskäremne
ciñär bu malay...»— digän.
Uylagandır: «Bu malaydan
bulmas inde kotılıp...»
Açık kalgan avızınnan
kotı oçtı koş bulıp!
...Sez dä iptäşläregezgä
bik katı kıçkırmagız,
kinät kurkıta kürmägez —
kotların...
Äy...
Koşların oçırmagız!

KAŞKARIYLI KÜLMÄK

Yaşel ide cäy könendä
şayan cilkäyneñ külmäge.
Häzer inde sarı töstä...
Monısı, ahrı, köz büläge.

Änä, sarı külmäk kiyep,
uramnarda uynap yöri.
«Tagın nindi töstägesen
tabarga?»— dip uylap yöri.

Ä ul üze belmider dä:
kış babay bit şayan cilgä
yomşak kardan, mamık kardan ap-ak,
ap-ak külmäk tegä.

Kaşkarıylar nikter moñsu,
nikter küñelsez alarga...
Kalasıları kilmime
kümelep kar-burannarga?

Däşä kebek alar cilgä:
«Ezläp yörmä çittägesen,
kisäñ ide külmäklärneñ
menä bezneñ töstägesen!»

KARMAKKA TOTKAN KIYAR

İkençe könne irtän
Tiktormas çıgıp kitkän.
Tiktormasnıñ isäbe
balık kaptıru ikän.
İsäbe bar, tik menä
tüzemlege citmägän.
Östävenä, balık ta
nigäder çiyertmägän.
«Çiyertmäsä, çiyertmäs»,—
digän bezneñ Tiktormas.
Könne buşka uzdırmas,
Tiktormas ul ottırmas.
«İke eşne beryulı
eşläp kuysañ, yahşırak!»
digän bezneñ Tiktormas,
utırmagan aptırap.
Karmagınıñ sabın ul
kadap kuygan da yarga,
üze kitkän babaynıñ
kıyarların cıyarga.
Kıyar cıygan arada
balık ta kabar äle.
Kapmasa da kaygı yuk,
kıyar da yarar äle.
Käkre kıyarlar cıyıp
tutırgan kesäsenä.
Kesägä sıymaganın
tutırgan büksäsenä.
Tınıçlap yar buyına
inde barıp karasa...
Kem kötä Tiktormasnı?
Soldat abıy labasa!
Soldat abıy küz kısıp
küreşkän karak belän:
— Kıyarlar kayan?— digän.—
Tottıñmı karmak belän?
— Äye,— digän Tiktormas,—
şuşı karmakka kaptı,
suırıp kına tordım
kıyarnı ber-ber artlı!
— Şäp!— digän soldat abıy.
Babayga barıyk äle,
sineñ açış turında
añlatıp karıyk äle.
Tütäl kazıp, su sibep
cäfalanmasın ul da!
Tiktormasnıñ bitläre
kıp-kızıl bulgan şunda...

KARBIZ

İseme dä «kar-boz» yuksa,
gacäp inde bu karbız,—
cılı yakta üsüenä
şakkatıp utırabız.

Nigä soñ ul üsmi ikän
karlı-bozlı yaklarda?
Cılı urın ezläp kitkän
sap-salkın tönyak barda.

Küp uylap tormıyk äle bez,
bügennän ük totıyk ta
küçerep utırtıyk karbıznı
karlı-bozlı kotıpka.

Kiläçäk malayları da
aptırap yörmäsennär:
«Nigä salkın yakta üsmi
bu karbız?»— dimäsennär.

KADAKLADIM

Aldım kadak,
aldım çükeç.
Mindä ul köç!
Küz iyärmi —
uynap kına
tora çükeç.

Eşlär öçen
kiräk ikän
teläk kenä —
sukkan sayın
kadaklar da
tizräk kerä.

Kadak belän
nıgıttım min
idännärne,
kımşanmaslık
itep kuydım
kelämnärne.

Eşne beterep
çıgıp kittem
olı yaktan,
urındıklar
nıgıp kaldı
minem arttan.

Eş küp ide!
Kadak kına
betep kitte.
Ul arada
ätiyem dä
kaytıp citte.

Bülmä sayın
eşläremne
karap yörde,
häm poçmakka
bastırdı da
kuydı mine...

Ni öçender
bette mindä
eşläü uyı.
Kadaklagan
kebek tordım
köne buyı!

KÖZGE URMAN

Köz ruhı, änä,
yöri alannarda
kızıl utlar kabızıp
gorur çagannarga.

Dörli-dörli yana
çagan yafrakları,
köz yalkını yalmıy
yaşel usaklarnı.

Şaulıy-şaulıy yana,
balkıp yana urman.
...Kış buranlı atta
kilä ide yuldan.

Kilä ide yurtıp,
bolın yulı buylap,
kar yurganı belän
kümäm diyep uylap.

Kümep kitäm diyep
urman-bolınnarnı,—
buran-atın kinät
yalkın yalmap aldı.

Kış kurıktı şundıy —
kire bordı atın,
oçtı buranlı at —
kaçıp kitte salkın.

haman şaulap yana,
yana közge urman.
Salkın kış ta inde
bütän kilmäs sıman.

KÄGAZ köymä

Yaz da citte,
bozlar kitte.
Çelteräp kölä ineş.
Diñgezgä barıp citäm, dip,
kuanıp kölä, imeş.

Şayan-köläç ineşkäyne
cigärgä buldık eşkä:
ak käğazdän köymä yasap
cibärdek bez ineşkä.

Çınıktırır köymälärne
diñgezdä öyermälär —
üsep citep, korab bulıp
urap kaytır köymälär.

Diñgezçelär dä kızıgır
bezneñ ul korablarga.
Kitärbez äle utırıp
bik yırak taraflarga.

Zäñgär küktäge koyaş ta,
diñgez dä torır kölep.
Akçarlaklar ozata barır,
duslar yazgan hat kebek.

APTIRAŞIP YÖRMİBEZ

Äle menä bügen min
ber hat aldım avıldan.
Beläm inde äbine,—
tagın mine sagıngan.

Sagıngan şul, sagıngan!
Hat aldım min äbidän.
«Sine, ulım, härkönne
töşemdä küräm»,— digän.

Min dä äbine şulay
härkön küräm töşemdä.
Aptıragan yuk äle
menä şunıñ öçen dä.

Avıldan şähärgäçä
şaktıy yırak arabız,
ber-berebezne ämma
töştä kürä alabız.

Töştä söyläşäbez dä,
menä şundıy inde bez —
videotelefon, dip,
aptıraşıp yörmibez!

ALIP KAÇA KÜRMÄSEN!

Tiktormasmı?
Häzer bit ul
soldat abıynıñ dustı.
Tege çakta kıçıtkan da
duslaşırga bulıştı.
Soldat abıyga kürsätä
ul üzeneñ hönären,—
mätälçek atarga uñay
işegaldı çiräme.
Tiktormaska kırın karap
kabarıngan kürkälär:
«Goldır-goldır, nişli soñ
dip söylänep ütälär.
Ni öçender säyersenep
tavıklar yöri änä.
Ätäçe nik käperäygän,
general bulgan ällä?
«Nişli?» — dilär,
ä üzläre
yanına da kilmilär.
Tiktormasnıñ hönärlären
ällä inde belmilär?
Onıtkannar diyär ideñ —
Tiktormas onıtılmas.
Tavıgı da, kürkäse dä
bolay ciñel kotılmas!
Ehem-ehem... Tavıklarnıñ
berärsen kaptırırga —
öyrätsen äle Tiktormas
mätälçek attırırga!

Kurıktılar Tiktormastan,
pırhıldaştı tavıklar.
Sagayıp kaldı «general»:
anda nindi tavış bar?!
Ä annarı Tiktormaska
oçıp kilä başladı.
Bakçadagı miläş kenä
yarıy äle kaçmadı...

Şul miläşneñ oçına uk
ürmäläde Tiktormas.
Miläş biyek, Tiktormasnı
ätäçkä ul tottırmas.

Soldat abıy kölde dä ber:
— Eşläreñ naçar,— dide.—
Bolay bulsa, bu miläş tä
urmanga kaçar,— dide.—
Miläş bit ul!
Miläş belän
bik şayarıp yörmä sin.
Karurmanga üzeñne dä
alıp kaça kürmäsen!

ÜZEN KÜRSÄÑ, NİŞLÄRSEÑ!

Babay miña büläk itte...
Närsä disezme?
Maemay!
Küpme uynasa da, uynap
tuymıy torgan ber Akbay.

Äydä, maemay,
uyınnarnı
sirägäytik, bulmasa.
Siña uynaudan başka da
hönär kiräk läbasa!

Öyränep karıyk äle bez
kır kuyanı aularga.
Auga öyräner öçengä
barmıyk ällä kaylarga.

Kuyan diyep uylıyk, änä,
üzebezneñ pesine.
Nigä aptırap torasıñ?
Şul «kuyan»ga ös inde!
Yaşel küzle pesiyebez
kuyan bula iç inde!

Maemay kuyannı äybätläp
kuıp kitmäkçe ide,
ber mizgeldä kuıp citep,
kızık itmäkçe ide...

Şunda «kuyan», kapıl tuktap,
kabarttı sırt yonnarın.
Nişlätergä belmi maemay
kurkınıç yon yomgagın...

Kurıktı Akbay —
koyrıgın
kıstı bot arasına.
Au etennän äylände ul
gadi et balasına.

Ni buldı siña, maemayım,
pesidän örkäseñme?
Çın kuyannıñ üzen kürsäñ,
kaçıp uk kitärseñme?..

UT TELE
(şiğırlär)

URTA HÄM OLI YÄŞTÄGE MÄKTÄP BALALARINA.
Bu kitapka yäş şağıyr Häydär Gaynetdinovnın lirik uylanulardan torgan şiğırläre häm «İske kara urman» poeması kertelde.
Tatarstan kitap näşriyätı, 1982.

Bezneñ halıkta şundıy ırım bar: imeş, bolında sarı çäçäk cıysañ, yor­tıñda yangın çıga. Annarı tagın şundıy ışanu da yäşi: imeş, yangınnı sünde­rü öçen häm utka peşkän urınnı dävalau öçen ut te­len belergä kiräk.

Ut-fälännär belän uynamıyça tüzämeni bala küñele?!
Koyaş batkaç şulay bervakıtnı, yaktırtırga teläp kügemne, ut törttem min töngä!
Tau başına
yaktım uçak,
yalkın dörläde.
Ürläde ul karañgılık buylap,
kabatlarga teläp könnärne.
Yansın, äydä, yansın karañgı tön -utın öyäm haman uçakka.
kütärelde ıslap yalkın tele, yalap aldı mine şul çakta...
Uçagımnı taşlap, äy, yögerdem, çaptım gına avıl yagına.
Üksi-üksi çaptım,
karıy-karıy
artta kalgan köçle yangınga.

Kabatlarga mömkin sugışlarnı,— şundıy teläk ide yalkında.
İşetkän bar kartlar söylägänen şaşıp yangan utlar hakında...
...Öydön-öyge yörtte äbi mine: «Kemnär belä ikän ut telen?» Kaysıları birde törle ülän, kaysıları — ipi, ber telem...
Gacäplänep kitep soradılar: «Andıy tel dä barmı dönyada?

Canı yuk bit utnıñ, i äbekäy,
ul söyläşä belmi, ul — yana».

Moñsulanıp iskä alam menä balaçakta kürgän hällärne.
Ä şulay da berük işettermä «Yana!» digän naçar häbärne.
Çäçäk cıyam bildän ülän yırıp,
ak romaşka minem kulımda.
Kiräk tügel yangın,
kalsın äle
sarı çäçäk bulıp bolında!

ÄYTER SÜZEM

Soñgı cırım palaç baltasına
Başnı kuygan kileş yazıla...
(Musa Cälil)

1

Tel oçında tora äyter süzem,
sabagında kalgan ciläk kebek.
Ak kübekkä batkan zaman çaba.
Bu bolıtlar, güyä, ap-ak kübek.

Tel oçında tora äyter süzem,
tösen cuygan,
kipkän
ciläk kebek.
Susıl çakta avız itkän bulsa,
çabar ide zaman uynap-kölep.'

2

Tel oçında tora äyter süzem,
min häzergä anıñ-hökemdarı.
Annarı ul miña huca bulır,
huca bulır -oçıp kitsen barı.

Huca bulır, bälki, bu dönyaga,
tik belergä kiräk äytü cayın.
Bügen şifa bulır asıl süzlär
tösen cuya yıllar uzgan sayın...
Şunda gına bulsa hikmät ägär!..
Kötä ikän bezne başka hikmät:
äyteläçäk şuşı süzlär öçen
kiräk ikän äle iza çikmäk!

Yaşärgä dä, can asrarga da mömkin,
betmägänder andıy ayırımlık:
kara köçlär bardır bu canıñnı
dönya ğamälennän ayırırlık...
Tel oçında tora äyter süzem,
min häzergä anıñ — hökemdarı.
Bu dönyaga huca bulu kebek
üz süzeñä huca buluları.

3

Tel oçında tora äyter süzem,
alsulanıp peşkän ciläk kebek.
Uzıp kitte zaman.
Kaldım karap.
Baş oçımda haman ap-ak kübek...

***

Işanuçılarga bezneñ köçkä,
häyer-fatahasın birgännärgä,
citmeş tugızınçı yılnı
cäygä qadär
yafrak yaralmagan imännärgä
bagışlana...
...häm başlana yäşäü.
Kürenerseñ yaktı yöz belän.
«Kunak bul sin, türdän uz,— diyärlär,—
küklär — çatır siña, cir — keläm».

Kitärseñ sin kerep zur tormışka.
Yatsınırlar,
kemder üz kürer.
Kaysıları yaklar,
kaysıları
allarıña çıgıp ükerer.

Kanga batıp aunar köneñ — alda.
Kay hönäreñ yolır bäladän,—
köçeñnänme kurkıp, cırıñnanmı
çigenerlär sindäy baladan?!

Bäheteñnän kükkä aşsañ ägär,
kayırılıp sugar yözeñä
doşmannarıñ...
Ägär mesken bulsañ,
kızganırlar.
Äye, tüz genä!

häm şunnan soñ gavam karşısına
çıgıp kara yaktı yöz belän.
Akılıñda kalsañ, üz kürerlär,
bulsın äydä yözeñ izelgän.

Kürsäterseñ äle kodräteñne,
cırlarsıñ da,
beraz tüz genä.
Akılıñnan yaktı iñsen äle,
yaktılıklar iñsen yözeñä.

KÖZGE CİL

1
Uyçan aksakallar kebek
kullarnı artka kuyıp,
bara idem.
Ak kayınnar
utıra ide oyıp.

Sızgırıp köy çıgardı cil,
biyette kayınnarnı.
Onıtıldı kayınnarnıñ
häsräte-kaygıları.

Sabıy kayınnarnıñ biyep
küñel açar çakları!
Sibelde dä sibelde şul
altın yafrakları.

Ugrı cillär altınnarnı
alıp kaçtı yırakka...
Ak kayınnar kaygını da
äyländererlär akka.

Añladım sezneñ hällärne,
añladım, kayınnarım:
yäşlek şulay akka mana
häsräten-kaygı ların!
2
Tanış miña sineñ töslär,
hisläreñ miña tanış.
Saumı, közem!
Kildeñ däme?
Saumı, sarı kamalış.

Kül bulıp töşkän bolıtlar—
yullarıñ şundıy yaktı.
Cilläreñ dä kanat yargan,
sarı yafrak — kanatı.

Hıyal kebek ide yazın,
zäñgär ide ul cillär.
Häzer inde tupıllarda
sızgırır nindi köylär?!

Äle kayadır kaça ul,
äle böterelep isä,—
sagış yöri, güyä, kemgä
bäylänergä belmiçä...
Äyterseñ lä hıyal kaytkan
äverelep sagışka.
Yögerep barıp işek açam
täräz kakkan tavışka.

Keşelärsez berkayçan da
yäşi almıydır sagış...
Bu sagışlar miña inde
keçkenädän ük tanış.

Minem dä bit yıllar aşa
sagışlar ezläp barış:
Saumı, sarı kanatlı cil,
saumı, sarı kamalış...

İDEL

1
(uy kilä)
Ayagürä basa İdel,
agarıngan dulkınnarı,—
İdel-suga akkan, ahrı,
babamnarnıñ kaynar kanı.
2

(iske Kazan)
Çañı belän çirkäü
kükkä kerep batkan.
Mäçetläre tora
kiyengän dä aktan.

Halkım öçen monda
häläl tañnar atkan,
cılı cillär iskän
barı kıybla yaktan.

Mäçetläre tora
kiyengän dä aktan.
Söyembikä söyli
il tarihın yattan.
3

(yaña Kazan)
Söyembikä söyli
il tarihın yattan.
Ayı gına anıñ
inde kükkä aşkan.

Tönnäre dä balkıy,
çagıldıra nurı,
Uramnarga tulgan
moñlı tatar cırı.
4
Aga İdel.
Kükrägendä anıñ
yöräk bulıp ap-ak koyaş yata.
İdel bezne näq mäcüsi itkän,
tabındırgan menä şuşı yakka.

Yaratkanbız İdel-Ätilne bez.
Gaziz halkın borın-borıngıdan
sularnıñ da eçkän koyaşlısın.
Bez, mögayın, Koyaş ıruınnan!
5
Ayagürä basa İdel
häm tügelä küñeleñä.
Tabındırırga teli ul
här keşene İl-cirenä.

***

Barıp kayt sin tugan yaklarıma,
bolınnarda mömkin aunarga.
Koşlar sayrap doga kılır ide
ozın gomer teläp tañnarda.

Sularında koyın,
alar ber dä
upkınlı häm usal tügellär.
Yözä belmiseñme?
Akkoş itep
oçırtırlar sine bu küllär.

Ällä nindi katı, cansız kebek
toyılsa da siña bu taşlar,
egılsañ da kurkıp kala kürmä,—
mendär belän alar adaşlar.

Ä karurman sine iñ-iñ tämle
ciläk-cimeş belän sıylar da...
häm annarı ökren-ökren genä
kereşer ul äkiyät söylärgä.

Äylänep kil minem tugan yaktan,
«Nindi keşe sin?» — dip sorama.
Tugan yaklarıma layık bulır
izgeleklär mindä yuk ikän,
keşegä dä hätta sanama!

AVIRIP YaTKANDA

Sälämägä törenep kitep bardı
şatlıklarım cillär uñayına.
Algısınmas inde digän idem,
yöräk tipmi äle üz cayına.

Kay taraftan isä cillär bügen,—
ütep-sütep yöri täräz şakıp.
Sak kılansın ide, beläder bit —
täräzälär minem küptän vatık.

Tışta häzer yazmı, közme ikän,
yañgırmı ul koya şıbırdatıp?
Ä bülmägä tulgan karañgılık,
irtäme bu, kiçme — kaysı vakıt?

Kaysı fasıl ikän tabiğattä,—
uylap tap sin menä kırın yatıp.
Akılınnan yazgan bilgesezlek
kısıp ala şulay çıtırdatıp.

Tabiğat tä bälki añlamıydır —
Keşelektä häzer kaysı vakıt?
...Öy türendä miläş, sorau kebek,
äkren genä tora täräz şakıp.

YaŞÄÜ

Yazgı urmannarda käkküklärneñ
moñlı avazların tıñla da
häterlämä, imeş, yäşäveñne
kayçandır bu yaktı dönyada.

Yaşädem bit inde ber märtäbä,
yaşädem şul, äye, isemdä:
ul çakta da kayın ap-ak ide —
ak kügärçen söte tösendä.

Allı-gölle salavat küperennän
küptän inde, bik-bik elgäre
küçerep utırtunı hiç onıtmıym
bolınnarga şuşı göllärne.

Hatirälär mine ışandırdı,
añladım da kebek nihayät:
tögäl äytä almıym —
küp tapkırlar
kabatlana ikän bu häyät.

Tik aptırıym äle:
nigä ikän
istä kalgan barı güzällek!..
Kaygıları menä — ör-yaña bit,
üzägeñne hätta özärlek...
Käkkükläre kinät gomer yurıy,
kayınnarı küçkän ziratka.
Çäçäk totıp kiläm kaberlärgä,
elau kileşmi dä ir-atka...
Nişliseñ bit?!
Äydä, tamsın äle,
berençe kat tamsın küz yäşem.
Ak kayınnar gına belmäsen dä
käkkükläre genä kürmäsen!

Kayınlıkta, ap-ak kayınlıkta
käkküklärneñ moñın tıñla da
kabul itmä, imeş, yäşäveñne
berençe kat
häm soñgı kat yaktı dönyadä
.
Min tuganda, bälki, moñlı käkkük
matur yazmış yurap torgandır.
Yullarımnıñ başı hätfä bolın,
ak kayınlık aşa uzgandır.

Kaygını da çitläp uza almıym,
yörmim iç min tatlı töş kürep.
Ör-yañadan yazam yazmışımnı
çınbarlıkka turı kiterep.

HÖKEM

Sineñ duslar, kurkıp sugışlardan,
kaçıp kalgan — kalgan isän kileş.
Küp şayardıñ keşe näfese belän,—
sin — kitärgä tiyeş
cir yözennän!

Mähluk canın saklap kalır öçen
ilen satuçılar — sineñ cimeş.
Yaklarbız bez ilne kanga batıp,
sin — kitärgä tiyeş,
citte vakıt!

Tabılgandır elek mähluk cannar —
öleşeñä tigän yaktı kömeş.
Sirägäyde alar, betep bara...
Sin — kitärgä tiyeş,
soñgı çara!

Ezläp kara yorttañ-yortka kerep,
betkänder şul inde sineñ öleş.
Bez cibärdek yaña zaman başlap,
sin — kitärgä tiyeş
cirne taşlap!

Kire kaytmas inde elekkelär,
häm döreskä çıkmas imeş-mimeş.
Yazmışlarnı üzebez -yazgan zaman.
Sin — kitärgä tiyeş
bu dönyadan!

Turıdan yarıp barır köçlär cıydık,
kiräk tügel bezgä mäkerle eş.
Nursızlanıp kalgan inde küzeñ...
Sin — kitärgä tiyeş,
gadi ülem!

***

Sızılıp kerde canga karurmannıñ
eraklardan kilgän şauları.
Şunı gına kötep torgan güyä —
tıngısız can kuşılıp şauladı.

Şauladı ul.
Böten uy-fikerlär
äverelde köçle şau-şuga.
Nigä äle härber küreneşne
kabatlarga şulay aşıgam?!

Tamçı bulıp tamam — yañgır yausa,
çäçäk atam kinät bolında.
Uzgan yullar kümelep kala almıy —
mañgayıma sızıla, kulıma.

Tiyeşmeni keşe, şatlık kilsä,
gel yılmaep kına yörergä,
kaygı-häsrät işelep töşsä ägär,
küz yäşenä äyländerergä?..

Küñellärgä kersen şau-şuları,—
urman mine şundıy sagıngan.
Şaulıy-şaulıy şulay cırlar tuar
häm yañgırar moñlı «Karurman».

BEZ OÇABIZ

1
Citäkläşep kittek.
Äyterseñ lä
yazmış bezgä äkiyät söyläde:
közge bulıp iñde ak bolıtlar —
äyländerep saldı öylärne.

Zäñgär küktä yözä ay-yoldızlar,
ay-yoldızlar yözä yullarda.
Yañgır gına kiräk bulgan ikän
äkiyät dönyasına çıgarga.

Ciñeläyep kaldık — yudı yañgır,
dönya — äkiyät,
dönya — yañara.
Bez oçabız cäyäü.
Yullar — közge,
ay-yoldızlar — kaya karama!

2
Kanatlarnı cilpep oçar idek
kütärelep şuşı cirlärdän.
Yazmış bezgä şundıy teläk birgän,
ällä nigä kanat birmägän...
Yazmış bezgä neçkä küñel birgän,
yazmış bezgä osta kul birgän,
mañgaylarnıñ açı tiren çäçep
mullık cıyar öçen bu cirdän.

Yazmış bezgä köçle akıl birgän,
hıyal birgän,
kanat birmägän,—
bolay da ul säyäh canlı, digän,
kitmäsen ul tugan cirlärdän!

Can tırpıldıy haman kükräklärdä,-
könläşäbez oçkan koşlardan.
Ämma barıber tugan tufraklardan
ayırılırga yazmış kuşmagan.

Äverelsä dä koşka bezneñ cannar,
oçıp kitmäs ällä kanlarga,—
turgay bulıp zäñgär kükkä menär
igençene maktap sayrarga!

ETYuD

Kildek siña, äy, altın köz,
cäyneñ koyaş çagınnan.
Bezneñ küzdä, nurlar sıman,
küpme şatlık çagılgan.

Kildek şulay yögerä-yögerä
maturlık yulı buylap.
Urmannarda, bolınnarda
çäçäklär kaldı uynap.

Uzdırırga teliseñme,
cäyneñ koyaş çagınnan:
kızıl göllär karap tora
gölcimeş kuagınnan?!

***

Şifalı yañgırlar
yua da küñelne,
kütäräm başımnı,
küzätäm kügemne.

Salavat küpere
cäyädäy tartılır,
ä hıyal uk bulıp
erakka atılır.

Atılır —uk bulıp,
tormagız yulında,
ul barıp kadalır
bähetsez yılıma.

häm yukka çıgarır
kaygılı çagımnı...
...Äyterseñ, oyada
ber koşçık kagındı.

Koşçıktay hıyalım
uk bulıp atıldı,
Oçtı ul kayadır
gomerem arkılı...
Kayda soñ şatlıklı
şifalı yañgırlar,
kayçan soñ yaktı cır
canımda yañgırar?..

Moñlı cır tudırgan,
koyaşnı kalkıtkan,
tañnarnı bar itkän,
könnärne balkıtkan
hıyalım yugaldı...
...Yaşäsä küñeleñdä
kaygılı uylarıñ,
kitär dä yugalır,
yugalır hıyalıñ...

RİFKAT MİRGAZİZOV İSTÄLE

Şäfäq.
Anda kennär yana.
Gomerne ut çolgagan.
Taular...
Şul utlardan kalgan
köl öyemnäre sıman.

Yörim tatar ziratında...
Küpme alar — yaktaşlar!
Söyli miña batırlıknı
yoldız uygan ak taşlar...
Vatandaşları hakına,
tugrı kalıp antına,
suırılıp kerä kinät,
kerä keşe yalkınga!

Yana gomer koyaş kebek,
kala taular öyelep.
Yoldızlar bulıp küklärgä
kala oçkın çöyelep.

Yoldız tulı zäñgär küklär,
häm ber ay yana anda.
...Tatar ziratında yördem,
kiläçäkkä barganda.

***

Ömetem taşlap kitkändä
gorur başımnı isäm,
avır sulap:
«Söyembikä
avar ul, avar...» — disäm,
oyaltsınnar mine, öydä:
«Kurkak sin, kurkak ikän!..»
Işanıçım artsın öçen
miña şul süz dä citkän!

Karar idem tomırılıp
küktäge altın ayga,
ay yanında sayrap doga
kılıp yörgän turgayga.

Suzılır salavat küpere
küñellär arasına,
söyeneşep yäşärbez bez
ak Kazan kalasında.
Oçıp kaytır yıraklardan
taşlap kitkän ömetem.
Şundıy duslar taba alsam,
dönyam — tügäräk, böten.

ÖLKÄNNÄR SÜZE

Kiçeregez, yäşlär,— açulansak,
bezneñ gomer häzer — közlärdä.,
Köz genöme soñ bu?..
İr yöräge
hösrät-kaygı kürep üzgärä.

Aklanmıym da.,.
Ämma yäşermim dä:
dönya kayçak şundıy kizänä!
Yarıy äle, cöye kalıp bulsın,
cärähättän tönnär tözälä.

Can tözälmi ikän...
Bu can belän
yaşäüläre kıyın, özä lä...
Kiçeregez, yäşlär, kızıp kitsäk,
yahşı niyät ide bezdä dä.

Aksakallar

Olıgaya dönyalar da...
Koyaşlı közge basu.
Ber yäşel çagı uzsa,
tabiğat tä yamansu.

Ömetlänmim yäşärenü
yäşlärgä kilgän yazdan.
Kemgä dä kitär aldınnan
häterläp yörü yazgan.

Bar da kala yañalarga:
yoldızlar häm ayıbız.
Gomer çıgışınnan idek,
şunda kaytıp bayırbız.

Çal çäçlärdän küçär bezneñ
ap-ak tös kayınnarga,—
üç totmadık dönyalıkka,
başlarda kaygı barga.

İsän-imin kala bär da,
koyaşlı közge basu.
Kitär çaknı sizgängäme»
beraz gına yamansu.

MAY YaÑGIRI

Asta- yäşellek dönyası.
Koyaş nurı buylap cirgä
yañgır töşä
yalannarga...
Cılı yañgır kilgän İlgä.

Dönya bäla çaktagıday:
ineşlär dä kalgan tulıp.

Yañgır tügelä divarlarga
ütkännärneñ tösen yuıp.

Agaçlar — yañgır eçendä,
yaşel suüsemnär sıman.

Äkren genä kızlar bara,
kükräkläre manma bulgan...
Tuk başaklar zeñgeldäve
işetelgändäy bula kırdan!

KAR YaUGANDA

1
Oçıgız, hıyallarım,
ozatam zäñgär kükkä.
Sezgä — irek!
Miña häzer
belderä almassız üpkä.

İzge säfär teläp kaldım,
kükkä aştı hıyallar.
Şundıy köçle kanatlılar,—
koyaşka citär alar!

2
Göllär cılı yakka kitkän,
közlär dä uzgan küptän.
Hıyalnı koyaş yandırgan —
ap-ak köl koyıla küktän.

3
Kar yava-ilahi çaklar.
Yava ul oyıp kına.
Almagaç tora bakçada,
nigäder boyık kına.

Tabiğat, nigä moñaydıñ?
Almagaç, söyen äle!
Yaz citä, tuy külmägenä —
aklıga kiyen äle.

Ap-ak salkın kar börtege .
çäçäkkä äyläner ul,
uzgan yazlar kiler yazga
näq şulay bäyläner ul.

4
...Hıyallar kölgä äylänä,
köldän — tagın çäçyokkä.
Kittek — niçä kat uzılgan
yaz digän kiläçäkkä!

...

(Ekspromt)

Yögerä dulkın-dulkın bulıp
tugan yak arışları.
Ofıklarnı uzıp kitep
kayadır barışları.

Yaşel dulkın —änkäylärneñ
ömetle sagışları.
Şundıy cılı, şundıy rähät
küñelgä kagışları.

Cäylär uzdı, küplär kayttı,
ö küplär kavışmadı.
Sargaydı inde, sargaydı
dulkınnıñ agışları.

Cil kamılda köylär uynıy,
moñlı şul tavışları.
...Küçtänäç" bulıp agıla
tugan yak arışları.

***

Mödärris Äğlämovka

Äyterseñ lä cirdä kış bulmagan,
äyterseñ lä cirdä yaz gına. ...
Oçraştırdı bezne Akkoş küle.
Yazılamı şiğır?
Yazıla!

Häl soraştık şulay.
Mondıy yazda
tän yazıla, cannar yazıla.
Rähätlänep kitä canıñ-täneñ,
can yazılsa, şiğır yazıla.

Sakla menä şuşı ruhıñnı,
kuırılıp töşmä salkında.
Süsärttelär köräş därtle süzne:
—Salkında da yan sin yalkında!

Kayta änä yaña mäğnä alıp
şuşı süzlär şağıyr telendä:
—Yalkında şul minem yörägem dä
Yalkında şul minem telem dä...
Kıçkırular bula vakıtlıça,
bulır inde, bulır az gına...
Üz süzendä torır şağıyrlär bar:
—Kuırılmıy şiğır,
yazıla!

GOMER YuRAU

Urmannarga kersäm, cırlar suzam,
sayrar koşlar cırnı tıñlasın.
Sanamasın käkkük yıllarımnı,
onıtsın ul böten dönyasın!

Kayan belsen käkkük hıyalımnı —
ul barı tik ber yıl yuradı.
Ber avazın meñ kat yañgırattı
tugan yaknıñ yaktı urmanı!

***
Berençe kar alıp kilermen, dip,
väğdä birgän ide ap-ak bolıt...
Añlamassıñ häzer tabiğatne,
tabiğattä häzer naçar holık.

Uzıp kitte bolıt, yarılıp yata
kümelergä tiyeş kayber ezlär.
Äzerländek kışka keräbez dip,
küñel häzer menä aklık ezlär.

Ölgermägän çakta taralırga
cir östennän hätta alma ise,
kemneñ genä kilmi yomşak karga,
mamık karga yatıp tägärise.

Tägärise kilä tugan cirneñ
yaña gına yaugan ak karında,
yaumıy bit ul menä kiräkkändä,
küñellärdä şundıy uy barında
.
Uzıp kitte bolıt, yaumadı kar,
birep kitte barı akıl gına:
ışanıçın aldı kayberäüneñ,
sabırlıklar saldı akıllıga
bu tabiğat!

...Yava kaylardadır,
gel kötmägän cirdä yava karlar.
Näq şulay bit kayber zamannar da!
Ämma keşe üzeneñ bäheten tabar.

Aşıkmagız, yavar yomşak karlar.
Alda äle aunap tägärise.
Kötkändäge kebek bulmas läkin:
taralır şul inde alma ise...

***

Ut yögergän inde kar astına,
tıñla, änä, şaulıy görläveklär.
Cılı yaznıñ zäñgär küzläredäy
karap tora kükkä külläveklär.

Eremider kebek kürer küzgä,
cäyräp yata äle ak kiñleklär.
Ut yögergän ämma kar astına,
taşkın bulır — şundıy mömkinleklär.

...Yäşibez bit bez dä tınıç kına,
çıgarmıyça eçtä yangan utnı.
häm ber könne, yarsu taşkın kebek,
aktarılıp agar säbäp yukmı?

Bar ul säbäp, citä!
Kayber yazlar
sızılıp kına kilä, şaulamıyça.
Keşelär dä şulay, başın iyep,
yäşi kayçak berni daulamıyça.

Yuanmagız şulay sabır gına
yaşärbez, dip, tın da çıgarmıyça.
Yögersäme ul ut küñeleñä —
tüzä almas bärep çıgalmıyça.

Karasamı koyaş cirgä turı —
biräçäk ul, kışka nık biräçäk.

Aşkındıra taşıp aktarılırga
yaznı — koyaş,
bezne — ak kiläçäk!

***

Üz gomerendä bu dönyanıñ
tabalmagan yämnären
uylap kararga bulsa da
hakı bardır bändäneñ,!

Turgay moñı yudı küñelemne
agargançı.
Äytmäsennär: gel sagıştan
yaralgandır bu bala...
Äy, cırladım,
onıtıldım ber mizgelgä...
Häteremnän alga küçte uçaklar,
tagın ber kat yanarga väğdä itep.
Yul çatında kötep torır üsmer kız
gomeremneñ şul turına citüen.

Uçlarıma kısıp şäfäq nurların
tönge uramnan keşelärgä yögerdem.
Ezläp taptım kölep torgan änkäyne,
koçakladım küzemnän yäş tamgançı.

Turgay moñı yudı küñelemne
sabıylangançı!

TURGAY RÄSEME

Ber talpınuda uzar kük,
turgay öçen cäy — kıska.
Şulay özelep sayrıy-sayrıy
kerep yugalır kışka...

***

Hakıykatlär avır kanun buldı
yaña tugan näni malayga.
Uyga çumıp kerdek urmannarga,
tavış-tınsız yördek dalada.

Äkiyätlärneñ nazlı kurkınıçı
yaulap almas buldı küñelne...
Şäfäq nurı biyek tau östennän
tügelde dä cirgä tügelde.

Uzdı dönya sabıy küñel aşa,
burannarı ütte sızgırıp. ...
Yarıy äle yazmış şundıy bulgan,
salkınnarda kaldık çınıgıp.

Hıyalıylar bulıp kaldık tagın,
yaratsak ta hätta çınlıknı.
Tik
işetäm haman
balaçaktan
işetelgän tege tınlıknı...

***

Almalarnıñ şäfäq vakıtı.
Könnär bara tezelep.
Bähetle yazlar küñeldän
kalmagan bit özelep.

Äle bezneñ gomerlärneñ
iñ şau-şulı çakları.
Ütkän yıllar — şundıy matur,
uyda — bulaçakları.

Uçnı kuyıp yañgırlarga
şatlıklar cıyası bar,
kışnıñ salkın yullarına
ezlärne uyası bar.

Gomer bayışı karşına
koyaştay çıgası bar,
karurmannı sabıylarça
yañgıratıp kuyası bar.

Kay turı gomer yulınıñ? —
Şau-şulı çagı sana!..
Bezgä karap, almalar da
sünä almıyça yana!

***

Işanam — yañgıramas
yuatu alkışları.
Üz bäyäsenä torırlık
gomerneñ agışları.

Küptän inde isbatladık:
bez sälätle yäşärgä,
küzlär — kuanıç yörtergä,
ä yöräklär — yäşnärgä.

Kiçmibez tormış diñgezen
salavat küperennän.
Kütäreläbez küklärgä
tormışnıñ töpkelennän.

Bezgä — yäşäü nasıyp bulgan
cılı birep dönyaga.
Kütärelgän sayın, yöräk
koyaşka kuşılıp yana!

Işanam. Yañgıramas
yuatu alkışları.
Gali alkışlauga tiñder
gomerneñ agışları.

Häyerle yul teläp kaldık
kullar bolgap,
tezeleşep koşlar kitte
cılı yakka.
Yaşel yazga tugannarça
sälamnären
cibärä köz koş kärvanı —
oçar hatta.
Agaç başlarında kaldı
oyaları,
kalgan ide kamışlıkta,
kıyalarda.
Kürenmilär — kar-buranga
tüzalmıyça
cılı yakka oçkan bugay
oyalar da...
Kaytır alar yazlar citkäç —
sau bulsınnar.
Närsä bar soñ kıymmäträk
sau buludan?1
Karşı alırga koşlarnı
bergä-bergä
ak kar yırıp yazga kittek
turı yuldan.

***

Göl üsterüçe kürşe
apanıñ yaktı istälege

Üz gomerendä hätta ber märtäbä
kürşe avılga da barmagan,—
kayan tapkan andıy göllärne ul,
ezläp tapkan ikän kaylardan?..

Ellar uzgaç, isem-akılım kitep,
baş vatam min şular hakında:
tanış tügel göllär karıy ide
täräzädän avıl halkına.

Ä ul apa inde küptän vafat,
onıtılıp bara iseme.
Göllär kitkän çıgıp avıldan uk
ezläp şundıy canlı keşene...

***

Tönge karlar kerä täräzädän
eri-eri.
Güyä yañgır yava.
Tamçılarga karap aldanırsıñ —
äyterseñ lä tışta cılı hava...
Dönya kerä şulay — cılı sorıy,
ömetlärne haman üzenä sava.
Täräzämdä minem tönnär buyı
tetri-tetri küñel utı yana.

Şatlık bulıp kerä dönya miña,
kaygı bulıp şakıy täräzämne.
Sorıy bit ul barı küñel utı —
birep cibär aña şul bäyäne.

Şatlıkların meñgä tapkırlap bir,
kaygıların üzgärt kuanıçka,
teträp yangan küñel utı belän
könnäreñneñ yalga oçın-oçka.

Tönnär buyı şulay täräzämdä
tetri-tetri küñel utı yana.
Dönya belän alış-bireş bara:
yaşävemne tülim bu dönyaga.

***

Kilmäs idem Akkoş küllärenä,
yörmäs idem cırlap«Karurman»nı,—
tügeläse kilä buşangançı,
tıyıp bulamıni moñlı cannı?!

Mölderämä moñdır küñelemdä,
gomer buyı cırlap yörü yazgan.
Kaya barıym inde tügelergä,—
berdänber bit cirdö — şähre Kazan.

Bügen menä bezneñ yöräklärdän
zäñgär külgä barı cırlar tama.
Çıga ikän barıber çıgası cır,
cırlap yörim yaktı urmannarda.

Kilmäs idem hätta bu dönyaga,
önsez bulıp tuu nigä kiräk?..
Bulmıy ikän ägär cırlar cırıñ,
bu dönyaga kilmäü häyerleräk!

...

(Ber halät)

Äkren genä kaytıp kiläm tar sukmaktan,
tau artına ozattım da ber könemne.
Manaradan kükkä aşkan ay yaktırta
ömetlärdän buşap kalgan küñelemne.

Üpkälämim mine taşlap kitkän köngä,
mine bähetle itmäde — üpkälämim
Kemnärneñder (köndez tügel) tönnären dä
beläm bit min bähet belän ütkärgänen.

Bähetsez dä itmäde iç äle bu kön,
nigä yukka başlarnı taşka orırga?!
Ömetlärdän buşap kalgan küñellär dä
mömkinder bit süngän ay kük yaktırırga.

Tau artına ozattım da ber könemne
äkren genä kaytıp kiläm tar sukmaktan.
Kem uylagan, bälki äle kötkän bähet
koyaş kebek çıgar kapma-karşı yaktan.

BIEL

Urmannarda yöri köz ruhı,
kilep çıga tıp-tın alannarga;
äkren genä kilep pışıldıy da
yaktı kölü kala çagannarda.

Közge urman kölä yana-yana!
Uylamıy da cirdä salkın barın.
Häterlämi bugay alannarı
ap-ak körtlär kümep kitkän çagın.

Koşlar inde oça cılı yakka.
Ä yafraklar niçek torsın çıdap:
iyärergä teläp talpına da
ut buranı bulıp kala uynap...
Kotıbıñnı hätta ereter tösle,
ut buranı bulıp uynıy urman!

...Gamsez genä yörim alannarda,
salkın kışlar bıyıl kilmäs sıman.

***

Bu dönyada yäşi belü,
äye şul, kiräk.
Vatarday bulıp çitlegen
eş tibä yöräk.

Baş iyep gomer sörergä,
yuk, aşıkmaska.
Gorurlıktan kündämlekkä
säfär çıkmaska.

Barı döreslek hakına
iyärgä başnı.
Yanäşägä mäñgelekkä
gorurlık bastı.

Tormış, äydä, çınıktırsın,
öyrätsen nıklap.
Mömkin dä tügelder şunsız
dönyaga çıkmak.

Vatarday bulıp çitlegen
yaşenli yöräk.
Uy-hıyallar isän-saumı,
yäşibez, dimäk!

***

Bolıt körte kümgän-
kürenmi dä
küktä balkıp yatkan koyaş yulı.
Tabiğatkä bakkan täräzädän
cäy räsemen salkın yañgır yudı.

Uñdı töslär spass yañgırında,
cillär uynıy sarı yafrak belän.
Közlär belän bergä nindi uylar
uza ikän Änkäy küñelennän?..

Min sagışıñ bulıp yörim, Änkäy
küñelsezder siña yalgız çakta.
Tege tupıl haman şaulıydır ul
yamansulık birep tirä-yakka.

Tegermän kük, cilne tarta da ul
şau-şu koya yafrak arasınnan.
Tıñlıysıñdır, Änkäy, tupıl gına
şomlı häbär siña söylär sıman.

Kaygırmaçı, Änkäy, sin barında
koyaş kına balkıy bezneñ canda.
Gel kaytırmın, Änkäy, härvakıtta
yaktı şiğır bulıp sineñ yanga!

***

Susılular koyına yılgalarda,
ofıklarda balkıy kızgılt urman.
Cillär isä äle kıybla yaktan,
ä min baram menä közge yuldan.

...Sarı alma sıman tügäräk cir,
özeler dä koyaş nurlarınnan,
kilep töşär kışka,
ak buranga...
Min siskänep kuyam uylarımnan.
Can cilbägäy kitkän,
bara idem
tabiğatneñ közge yullarınnan...

***

Siskänep kittem koyaşnıñ
bayışlı karaşınnan...
Yafrak kebek özelä könnär
gomerem agaçınnan.

Saklap kala almam, ahrı,
közemä digännären:
yaşäyäçäk könnäremneñ
küräm özelgännären.

Talgın gına cildä dä ul
şıbırdap alır kebek,
koyılır da barça köne
şäp-şärä kalır kebek.

Tañ koyaşına karasam,
inde bettem digändä,
zamannarnı kiçärmen
kük sıñar köne belän dä!

***

Duslarga

Ni genä kürsäk tä,
yuramıyk yamanga.
Layıklı bulıyk bez
bu yaktı zamanga..

Yuramıyk yazmışka
bähetsez kiläçäk —
bolıtlı könnär dä
yaşenläp köläçäk.

Tabiğat kızganmıy
birgän bit moñnarnı-
açıp sal küñeleñne,
tılsımla dönyanı.

Yäşikçe riyäsız.
Olı can karşında
yöräkkä äyläner
meñ yıllık taşıñ da!

***

Närsä bulmas?!
Ay da, bälki,
kıñgırau bulıp çıñlar.
Yä yoldızlar, cıyılışıp,
ber koyaş bulıp çıgar...
Yä zäñgär tönneñ ofıgı
tañ bulıp çäçäk atar.
Yä ul utlı yäşen tabıp
üz kükrägenä atar...
Närsä bulmas! Keşe uylıy,
çikläre yuktır uynıñ:
äle cirdä bärgälänä,
äle küklärdä uynıy!

***

Matur bulırga yazgandır
gomerlärneñ dävamı:
sulıybız koşlar cırınnan
çıñlap torgan havanı.

Cilbägäy kitep yöribez
yahşılık uylap kına.
Äy, küñellär kütärelä
yaktı nur buylap kına.

Koyaş bulıp karıy da kön
yoldız bulıp sibelä.
Çıgıp citä almabız kük
kuanıçlar çigenä.

Beräü dä tuymas yäşäüdän,—
dönya al da göl genä.
Mondıy kuanıçnı läkin
birer tugan il genä!

***

Kire kayta cılı cillär,
havada — kiyek kazlar.
Ä min menä — mäñge monda...
Yandıra da moñlandıra,
uylandıra bu yazlar.

Yaşel töskä kuşıla bara
koş sayrau, şat avazlar.
Ä min menä — barı tıñlıym.
Ber yandıra, ber tuñdıra,
uylandıra bu yazlar.

Kemnärgäder yaña bulıp
kabatlanalar nazlar.
Hislär — yaktı dönya sorıy!
Bärelderä, sugıldıra,
uylandıra bu yazlar...

KART TUPIL

Keşe tulı Kazan uramınnan
bara idem yögerä-aşıga,
kötmägändä genä ber kart tupıl
kilep çıktı minem karşıga.

Öy yanında üskän tupıl kebek! —
Sagınıp kuydım tugan avılnı.
Şıbırdadı kinät kart tupıl da.
Ällä mine ul da añlıymı?

Häzer inde, mine kürgän sayın,
şaulap ala ber kat, kalkına.
Sämrug koşka äylänergä teläp,
äyterseñ lä şulay talpına.

Ul kaytarıp kuyar ide mine
oçıp kına tugan avılga!
Äy, tupılım, kartaygansıñ inde,
oçrarbız sıman davılga...

***

Karagız sez yazgı därtkä,—
çäçäk bulıp açılgan,
kinät şıtıp çıga alar
ap-ak karlar astınnan.

Balkıy salavat küpere,
suzılgan ul yırakka,
ber başı — küñel türendä,
berse — tugan tufrakta.

...Kiyenä Cir yazlarına,
kiyenä cäylärenä,
aşıga ul, äzerlänä
Tınıçlık bäyrämenä!

***

Ayaklarıñnı kızganma — yullar yör,
küp mäğnä birer siña tugan cir.

Üsterer ul sine hätta meñ başka:
añlatır käkkük hälendä kalmaska.

Könbagış bulıp koyaşka karar da
söylär kıyblalarnı niçek tabarga.

Buraznalar sine üzenä iyärter,
tuk başaklar baş iyärgä öyräter.

Orlık sibep kürsäter igennäre.
Avırmıni bolarnı sizemläve?!

Ukı äle sabır gına, irenmä:
yaşäü älifbası — tugan cireñdä.

***

Aktır küñelem, paqtır küñelem,
ä şulay da sak bul, küñelem!

Küräseñme, cılı yañgır
koya gına, koya gına!
Şifa bulıp iñä änä
yaşel ülän kıyagına.

Tuktıy almıy — koya gına
bolınnarga, basularga.
Kükräp üskän mul igennär
agıp kitte taşularda...
Aktır küñelem, paqtır küñelem,
ä şulay da sak bul, küñelem!

***

Ay elengän ofık çitenä ük —
ürelep kenä hätta alası.
Tabalmagan idek balaçakta —
şuşıdır ul kuyan kalaçı.

Nindi genä tämle aşamlıklar
peşersä dä Kazan kalası,
yuk, satılmıy anda — kibetlärdä,-
bez ezlägän kuyan kalaçı.

Kürsätä dä tüp-tügäräk ayın,
kaytıp töşsä üzeneñ balası,
ışandıra bezne tugan yaklar:
— Menä bit ul kuyan kalaçı!

***

Sorasalar:
— Halık tuplıy alır
kayda sezneñ cırlar, moñ kayda?
Endäşmibez. .
Çäçäk totkan kileş
baş iyäbez tugrı Tukayga.

«Köräşçelär bez!» — dip isbatlarga
kiräkmi dä hätta meñ dälil,
millionnarnıñ yözen ak itärgä
citä kayçak, citä ber Cälil.

Salkın bolıtlar elengän
kıyalar tübäsenä.
Biyeklekkä soklanıp min kıçkırdım ergäsendä.

Avazlarım kitä yırak, yañgırıy taular aşa.
Çak kütärep biyeklekne kıyalar ıñgıraşa...

***

Ömetne mansak ta yaktıga,
dönyada hakıykat, çınlık bar...
Änkäyneñ hällären soraşsam,
tamçılap kürsätä bolıtlar.
Kayçakta ayaza havalar,
cıp-cılı nur sibä koyaşı.
Kaysına ışanıym, äniyem,
kaysısı alarnıñ cır başı?

OFIK

Kuzgalıp bu kiñleklärdän
cil-buran dular sıman.
Dulkınday taulı ofıklar
çaykalıp kuyar sıman.

ÄYE!

Mömkin ikän hätta
üz-üzeñne aldau:
yuanular belän
gomer yalgau-yalgau.

Kiräk ikän kayçak
ütkäneñne barlau:
mömkin ikän şulay
üz-üzeñne añlau.

***

Akkoş yata kan eçendä...
Çäçäktän tik köl kala...
Gazaplarnı kütärä bit
üz östendä Cir-ana.

...Cirgä kaplanıp ükserlek
canga küpme süz sıygan.
Avır bulsa da kütäräm,
Cir ulı min,
Cir sıman.

AK ŞİGIR

Min kaytırmın. Änkäy,
salavat küpereneñ
zäñgär töse bulıp
kaynar yäşeñ yuıp algan
zäñgär küzläreñä.

Ä häzergä
bez yavabız, Änkäy,
ak kar bulıp çäçläreñä.

Şul aklıknı ereterlek
cılı kayan alıym?!.
Ul barı tik
sindä genä ide, Änkäy...

***
Tormış bit bu!
Dönya kua-kua
bettem inde menä ötelep.
Nursızlandı bugay küñelem dä,
karauçısız kalgan öy kebek.

Küpme yäşersäm dä, soraşalar,
ällä kayan, çittän uratıp.
Sorasalar:
— Hälem bik öybät! — dim,
änkäylärne bula yuatıp.

Yuatırga bula söygännärne,
ışandırıp bula duslarnı.
Bäylänçeklär oçrıy kalsa ägär:
— Töpçenmäçe,— dim min,— yuk-barnı!

Tik yöräkne bulmıy ışandırıp,—
çıgar minutların sanıy kük.
Elap tuygan...
Häzer işek şakıy
bikläp kaldırılgan sabıy kük...
1981, yanvar

***
Ber tanışka

1

Kemgäder ul gadi çelteräüder,
küñel kiräk anı añlarga:
çelter-çelter kilep ineş aga —
susılular cırlıy tañnarda.

Cırlıy-cırlıy şulay çakıralar,
çakıralar yılga yarına;
Dulkınnarı — yaktı:
Susılular
täräzendä utlar kabına.

Tañ aldınnan kilü kiräk ikän,
gönahtır ul, gönah — soñlarga.
Uylap torma ozak,
särhüş kebek
yözep kerik şuşı dönyaga.

Siña barıber gadi çelteräüder,—
añlatsınnar kırlap, çıñlap ta.
İşetmäveñ belän bähetle sin,
bähetleder, bälki, çınlap ta?!

Yalgız gına kalıp kayçaklarda
su buyında bardır yörgäneñ.
İşetsäñme kinät ul cırlarnı?
Kurkuıñnan
yarılır ide, bälki, yörägeñ... -

2

Kül buyında yörim.
Tallar arasınnan
zäñgär uyçan küzlär
miña karar sıman.

Yörim tınıç kına,
yak-yagıma karap.
Bülägem dä äzer:
kulda — altın tarak.

Könnär buyı yörim.
Tallar arasınnan
Susılu da, äye,
miña karar sıman.

Nider kıştırdadı!..
Yöräk döp-döp suga.
Susıludır, ahrı,
çumdı kinät suga....
Äy, kurıkmaska ide?!
Çıkmas inde kabat.
Su östenä attım—
nigä altın tarak!..

Kabat çıkmas. Monda
meñ märtäbä öylän...
Kem kürsä dä, minnän
Susıluga — sälam!

İSKE KARA URMAN

(poema)

«Zamannarnıñ üzgärüen kötäm».—
Balaçagımda kart ber yulauçıdan
işetkän idem bu süzlärne.
1

Yä kön bulıp, yä tön bulıp
ofık iñläp aga gomer.
Şul gomergä ak bolıtlar,
ay-yoldızlar yözep kerer.

Yözep kerer yaktı koyaş,
märhämätle nurın sibär.
Artıgrak kızdırsamı? —
Göllär kibär, sular kibär.

Ä gomerlär haman aga
taularda häm üzännärdä.
Ul kagılsa, çäçäk ata
kibep betkän ülännär dä.

haman aga yıllar buylap
közlär aşa, yazlar aşa.
Tınıç agar ide, bälki,
afätläre kagılmasa...
Närsä bulmas bu gomerdä,
ni oçramas yulauçıga?!
Körtlär kümä anıñ yulın,
davılları karşı çıga.

Çaykıy gomer yılgasında
zaman kara bolıtların.
Sıga şulay bolıtlarnıñ
yañgırların, salkın karın.

Çaykıy zaman häsrätlären,
afätlären şul yılgada.
Kayan kiler ide aklık
bu hikmätle zamanaga?!

2

Aga gomer.
Yatasıñmı
yaşel bolın koçagında?
Yakındagı şähär şavı
taptap ütär kayçagında.

Tormıy tuktap — üsä şähär.
Bolınnarda yatarsıñ da...
Bervakıtnı kalasıñ şul
şähärneñ näq urtasında.

Alıp kitär poyızdları,
çöyelerseñ zäñgär kükkä!
Agar gomereñ ihtıyarsız
yaktılıktan zur tizlektä.

Rizamı agışınnan,
kanäğatme tizlegennän?
Sinme soñ ul, sin tügelme
gomer yılgasında yözgän?

Zaman siña şul çagında
üz tamgasın salıp kuya.
Sınçı kebek, game belän,
küz töplären uya-uya,
yasıy sine,
şakkattıra —
torataşka äyländerä.
Aña barı säbäp kenä
kiräk bulgan bäylänergä:

isäp yukmı buysınırga,
kuşılırga zamanaga?
Alay bulgaç, sine, duskay,
kiräk bulır tamanlarga!

İzep ütär kükrägeñne
maşinalar göreldese.
Tüzalmıyça kıçkırırsıñ:
— Min bit äle tere! — diseñ.

Yuksa, härkem teli bugay,
gali zattay, şundıy zurlık:
«Üz akılım, üz uyım bar
zamanaga uyılırlık!»

Berkem äytmäs:
«Gomer aga...
Dulkınnarı kaga-kaga
bu gäüdäne kinät kenä
taşlamasın ide yarga...»

Dogalardan kalgan süzlär
yukka çıkkan zamannarda
kerep baram onıtılıp
«İske kara urman»narga.

Borıngıdan kiçep kilgän
cırlar bezneñ iñ zur teräk.
«Ellar avır bula kalsa,
yaşär öçen dus-iş kiräk».

Maşinalar göreldesen
cırı belän basa-basa,
halkım bügen nık ışanıp
kiläçäkkä yakınlaşa.

Ul cırda yuk yalvarular,
ah orular, zarlanular.
Birä barı keşelärgä
cegär-kuät ul cırular.

Nindi cırnı yarata ul,—
sin halıknı tıñlap kara:
«İske kara urman» belän
yaktı kiläçäkkä bara!

häm citärbez maksatlarga,
cırlar gına isän bulsın.
Afätlärne, häsrätlärne
gomer yılgaları yusın.

Yarasınnan sarkıp torgan
kanın yusın şul yılgada,—
kayan kiler ide paqlek
bu hikmätle zamanaga?!

Zamananı yugan öçen
karalırmı bezneñ gomer?!
«İske kara urman»narı
aklık-paqlek alıp kiler.

3

İsänme soñ äle sin dä,
tayak totkan yulauçı kart?
Ozaytkandır gomereñne,—
bezneñ zaman şundıy yumart.

Yoma-yoma küzläreñne,
Tayanıp imän tayakka,
kötäseñme bu zamannıñ
äylänüen başka yakka?..

Sizgänseñder:
aga gomer,
dulkınnarı kaga-kaga,
gäüdäñne dä küptän inde
taşlagandır, bälki, yarga.

Kötkänseñder.
Ämma menä
citmägänder tüzemlegeñ.
Yaktı yaknı küralmıyça
akkan ikän sineñ gomereñ.

Kem ideñ sin, kızganıç kart,
säüdägärlär näseleme?
Bezneñ ğadel, yaktı çorlar
taşlattımı käsebeñne?

Min ışanam:
«Kara urman»
sinnän kalgan cıru tügel.
Ülemsez cır çıgaralmas
mäğarä kük kara küñel.

Halık gamen belä almıy
sineñ kebek tübän zatlar.
Ä bez sezne añlamıybız.
Bez — İreklär!
Bez — Azatlar!

Alıp kitä ütkännärgä
sezneñ hakta uylanular.
Bulgan —
zaman üzgärgändä
küp korbannar,
küp yanular...
4

Kiräk tügel kaygılardan
başlarnı taşka bärergä,—
uylanu da citä kayçak
keşelärgä üzgärergä.
Mömkin şunduk yaktırırga,
mömkin, äye, kügärergä.

...Koyaş bayıy.
Karadım da
şäfäq kaldı küzläremdä.

Şäfäq yandı töne buyı
küzläremneñ almasında.
Işanmagan idem anıñ
küzdä yanıp kalasına.

Küçte ul ut küzläremnän,
küçte kan tamırlarıma...
Yandı alar...
Täñgäl kebek
zamana kaygılarına.

Yandı alar...
Äyterseñ lä
çäneçkele timerçıbık.
Tännäremne ötep aldı
çatlı-çatlı utlı sızık.

...Feodalizmnan kalgan
törmälärne siplägändä,
kara patşa gomerlärne
zindannarga biklägändä...
Yäş bulgandır yulauçı kart,
yäş bulgandır ul çaklarda.
Äzer torgannardır
anı birdäükälär koçaklarga.

Uylamagandır da, bälki,
şäcärälär yugalasın,
bähetsez asıl zatlarnıñ
ziratlarga yul alasın.

Korgandır ul käyef-safa:
«Tik baş kına isän bulsın!
İsänleklär öçen, äydä,
salıp cibär menä monsın».

Uylamıy da yäş säüdägär
törmälärgä ut kabasın.

...Şäfäq yana.
Köyderä ut,
yandıra ut küz almasın.

Bolay da bit hämmöbezdä
yangınnardan kalgan häter.
Bu halıknıñ kürgännären
Bolgar äyter, Kazan äyter.

Kitä ikän ber asıl zat —
Kitelä, dimäk, kiläçägeñ.
Başka halık bähetenä
söyenü — bar küräçägeñ.

Hökem itelerseñ çitlär
yazgan tarihnı yatlarga.
Ütkändäge yalgışlarnı
mömkin tagın kabatlarga.

Kiçep çıkmas ğasırlarnı
mäcles cırı, kabak cırı.
här däverdä, här zamanda
«Karurman»ga yullar turı!

Telim disäñ nık basarga,
sin halıknı tıñlap kara:
«İske kara urman»narnı
kiläçäkkä alıp bara.

Zaman avır bula kalsa,
yaşär öçen dus-iş kiräk!

Yulauçı kart! Yuk inde ul
doga süze — sineñ teräk.

5

Kön bulıp ta, tön bulıp ta
akkan çakta bezneñ gomer,
küzlärgä utlı yıllarnıñ
tötennäre kilep kerer.

Atılıp çıga küz yäşläreñ,—
tötennänme, şatlıktanmı?
Ul bit, änä, yangın tügel,
Ul bit, änä, irek tañı!

İşetelä şat cırları,
İşetelä şat avazlar.
Açık häzer gomerlärgä
cäylär, közlär, kışlar, yazlar.

«Kom buranı tuzdırabız,
uramnardan uzabız.
Ay uzabız, yıl uzabız —
yaktı yullar sızabız!»

Ütkännäre — ütkän inde,
alda äle — kiläçäge.
Ällä kemgä timäs
bezneñ
öleşlärgä tiyäçäge.

Ämma tigez akmıydır şul,
akmıydır şul gomerlär dä.
Keşelärne bu zamana
telägänder tigezlärgä.

Tigezlekne teläüçegä
hätta cil dä tigezmider.
Kayber asıllarnı yalgış
cir belän dä tigezlider.

...Fal kitabın aktargan kük,
davıllar aça könnärne.
Karıyk äle, barlıyk äle —
yugalttık ikän kemnärne?

...Yaña zaman.
Zaman belän
bergä aga gomerlär dä.
Bakça yasau, şähär salu
Kiräk ikän çın irlärgä.

Monıñ öçen teläk kiräk,
kiräk tügel mäcbür itü.
Ruh bulsa, ciñelräk
maksatlarga barıp citü.

Yalgışlar da buldı kayçak.
Şähesennän koyaş yasap,
yaşäp kürsätte beräülär.
Çagıldırdı bez karasak.

Çagıldırdı bezneñ küzne,
ozak karap tordık bugay,—
küktä kaldı ber kara tap...
Koyaş ta yuk, yuk hätta ay.

Sizmägänbez:
yandırgan ul!..
Yandırgan ul gomerlärne...
Saklap kala almaganbız,
yugaltkanbız çın irlärne.

Sızlandıra ilgä töşkän
bäla-kaza — sugışnıkı.
Ul tagın da avır ikän,
avır ikän — tınıçnıkı...
Bolay da bit asıl zatlar
sugışlarda kaldı yatıp.
Ölgergän ide alarnı
şuşı halık, il yaratıp.

Kön bulıp ta, tön bulıp ta
şulay aktı, aktı gomer.
Küplärennän çäçäk tügel,
Kaldı barı kisäü, kümer...
Bilgesez yugalgannar da
kaytır äle! Kayçan kaytır?
Andıy çakta çornı çorga
bäyläp «Kara urman» yatır.

Bezgä tiyeş yugalgannı
ezläp tabıp dävam itü.
Ruhın alıp maksatlarga —
Kiläçäkkä barıp citü.

Bezgä tiyeş bakça yasau,
igen igü, şähär salu.
Bezgä tiyeş bu maksatta
ber-bereñä yullar sabu.

6

Yä kön bulıp, yä tön bulıp
ofık iñläp aga gomer.
Şul gomergä äkren genä
ak bolıtlar yözep kerer.
Ak bolıtlar! Anıñ töse
härber yortka iñep kala.
Ak kalalar üsep çıga. ...
Elek monda bulgan dala.

Dala bulsa yarar ide,
igen şaulıy ide kırda.
Häzer inde— şähär şaulıy,
ä igennär kerde cırga...
Cırda gına yäşi almıy,—
ezläp kitte dalalarnı.
Alar kitte yaña cirgä
üsterde dä kalalarnı.

Turgaylarnı kaldırmadı,
aldı üze belän bergä.
İyäläşte mikän äle
ul turgaylar yaña cirgä?..

Aga gomer.
Yatam şulay
yaşel bolın koçagında.
Yakındagı şähär şavı
taptap ütä kayçagında.

İzep ütä kükrägemne
maşinalar göreldese.
Tüzalmıyça kıçkırasıñ:
— Min bit äle tere! — diseñ.

— Üzeñ icatLteñ! — diyär
maşinalar tägärmäçe.—
Bezgä şulay köne-töne
yullar buylap tägäräse.

Kem ğayeple?
Maşinamı?
Keşelärme?
Äytep kara.
Baş oçınnan ak bolıtlar
Sıypap kına ütep bara.

Aga gomer bolınnardan,
aga şähär tarafına.
Küräm bähetle yäşlekne
kızlarnıñ küz karaşında.

Karadım min kayırılıp-
kayırılıp ütkän yulga.
Sine tagın nilär kötä,
gomer digän yarsu yılga?

Görläp çäçäk ata kinät
ul sarılsa ülännärgä.
Gomer räşäse uynıy
taularda häm üzännärdä.

Çäçäk kala gomerlärdän,
kala annan ak kalalar.
Yortlar gomer yılgasında
ak korabtay çaykalalar.

Kala bezdän yaktı şähär,
kala bolın, sular, tallık...
Kala yaktı irken bina
«Karurman»nar yañgırarlık.

Maşinalar göreldäsen
cırı belän basa-basa,
halkım bügen nık ışanıp
kiläçäkkä yakınlaşa.

7

Ap-ak bulıp kala yortlar,
yuıla yortlar ul yılgada.
Kayan kiler ide aklık
bu hikmätle zamanaga?!

Küzne açıp yomgan ara,—
äyterseñ lä meñ-meñ yıllar
ofıklarnı iñläp-buylap
akkandır dip, yä, kem uylar.

Onıtkanbız meñ yıllarnı,
bötenebez tañ kalganbız.
Ömetlär yaktı bulganga,
şik-kurkular almaganbız.

Tik cırlarnı alganbız bez,
kem baş tartır yünle cırdan?!
«İske kara urman»narı
Yañgırıylar borıngıdan.

Bez — isän-sau.
Gomer aga.
Ämma dönya isän bulsın.
Bu dönyaga kilgän ikän —
böten gomer kerep tulsın

kalalarga, avıllarga,
urmannarga, bolınnarga,
härkem haklı soklanırga
taldan ürgän tolımnarga.

Gorurlanırga hakıñ bar:
tarihıñ bar, bar bügeneñ.
Bez kötmibez kul kuşırıp
zamannarnıñ üzgärüen.

Bügen —bez telägän däver,
bezneñ bügen — bähet, şatlık.
Kayber yalgış bar, disälär,
andıy süzlär inde artık.

Nindi yalgış?
Alarnı bez
üzebez dä bik beläbez.
Barmı — yukka çıgarabız,
ä sez şunı tik ilägez.

Bolgatıgız,
sezneñ ğadät
tanış bezgä borıngıdan.
Bezneñ eşne telgä alıp,
avız çaykap, kulın yugan

kalır tarih töpkelendä,
muzeyda bar sezneñ kiştä.
Yulauçı kart!
Sezdäy zatlar
istä äle bezneñ, istä!

8

Fal kitabın ukıgan kük
davıllar aça könnärne.
Karıyk äle ofıklarnı —
taptık soñ tagın kemnärne?

Bar da isän!
Bar da imin!
Ofık tulıp aga gomer.
Bu agımga ay-yoldızlar,
yaktı koyaş yözep kerer.

Yözep kerer ak şähärlär,
yañgırar zaman cırları,
turgaylarnı kaytarırlık
«Ällüki», «Karurman»narı.

Zaman bit ul — bezneñ gomer,
bezneñ gomer cıyılması.
Döres ikän şähesläre —
yuk zamannıñ cuyılası.

Ä gomerlär haman aga.
Dulkınnarı kaga-kaga
«Karurman»nı kütärer dä
häykäl itep kuyar yarga
zamanaga!

***

Bigräk tıngısız inde sin,
äy, balaçagım.
İyärtte dä alıp kitte
hıyalım tagın.

Kürep aldım ber kızçıknı —
yöri bolında,
çäçäk bäylämnäre balkıy
anıñ kulında.

«Sin kem? Äydä, duslaşıyk»,— dip
endäştem aña.
Ä üzemneñ, oyaludan,
bitlärem yana.

Yarattım bugay min anı,
yarattım bugay.
Bezneñ duslaşunı huplap
sayradı turgay.

Bu hälne söyläp birsäm min
iptäş malayga?..
Kölär genä...
Yuk, söylämim,
kitsä alayga.

Yaşerimçe yaratunı —
bolında kalsın,
alsu taclarına yomıp
çäçäklär alsın.

Üskäç kilermen bolınga,
ul kız da kiler.
Yaratuımnı çäçäklär
yañadan birer.

***

İşettem' yıraktan:
— Sineñ kebek här
yaratala...
Bolınıña aylı çäçäk tezdem,
maturlıgın anıñ sin toyarsıñ.
Citmi kalsa cirdä irkälänü,
nazlılıgın kilep ber cıyarsıñ.

Yaktı bulsın yulıñ — kabızıp kuydım
urmanıñnıñ miläş-balannarın.
Cılı bulsın yagıñ — suka belän
kümep yördem monda küz nurların.

Sin tanırsıñ mine näq şularday,
kürmägän dä kileş sagınırsıñ,
tabınırsıñ.
Läkin minem canım
ul könnärgä çaklı barırmı soñ?

Ä ul küçkän bulır tabiğatkä.
(Küçkän bulır, bälki, yañgırlarga,—
yögerep çık ta söyenä-söyenä çılan!..)
Bu yullardan uzu nasıyp bulsa,
härkem yaratalır minem sıman.

***

Yoldız atıldı —
ber mähäbbät sünde...
(ğaşıyqlar yuravı)
Ezlim kara urmannardan,
çakıram:
-a-a-u-u...
-a-a-u-u...
İrtäräk bit äle bezgä
koyaşka kuşılıp bayu.

Aymıl bulgan sagınular, yazmışlar...
Can sıyına almıy inde yat moñga.
Koyaşnıñ küze tiyärdäy mähäbbät,
yäşlek bara, kalasıñ inde soñga...
Kaysı alanda dörlider uçagıñ,
çakıram da, tavışım kitep tına.
Sineñ yoldızlar bagında tön kunam,
bertuktausız canga yoldız atıla!

***

Yäşim häzer ütkännärdä,
yuk bernindi sagışım.
Häteremdä — şatlıklı çak,
şunda kitep barışım.

Sineñ yanga kilüem dä
tik ütkänne sagınu.
Başnı kübräk iderdeñ —
artık buldı tabınu.

Baş iyelgäç, nişli alıym —
berdänber minem cavap:
bähet sorıy almıym siña
zäñgär küklärgä karap.

***

Yamle alan, zäñgär kükter — tübäse,
çäçäklärneñ şuşıdır tugan yortı.
-Yaratasıñmı sin mine?
-Yaratam!
Kayda oçıp yöri soñ ul bal kortı?!

Ber karauda añlaşılır ımnarı:
söyü turında serläşä çäçäklär.
Koyaş nurında, yañgırda koyınıp,
bal kortların çäçäklär kötäçäklär.

Yamle alan, zäñgär kükter — tübäse.
Kildek çäçäklärneñ tugan yortına.
Cıyma berük, kızıkma sin alarga!
Koşlar sayrıy,
hiç bulmasa, cır tıñla!

Bal kortları oçsın, sibelsen orlık,
şıtıp çıksın matur-matur çäçäklär.
Yaratunıñ mäğnäsen belergä
ğaşıyqlar bit näq monda kiläçäklär!

***

Yazlar citsä, ör-yañadan
küñellär kanatlana.
Tik bu yazlar küñellärne
yandırıp kabatlana.

Tösläre bar soklanırga,
aunıym disäñ — çiräme.
Yaktı yazmış yurap kala
uramnarda çegäne.

— Sine ber kız kötä! — dilär.—
Anıñ da yuk söygäne.
...İşetelä här taraftan
sayrar koşlar kölgäne...

KIYSSA

(halık äkiyätennän)
Añlıym disäk çitlektäge
bılbıl tavışın,
kiçerergä kiräkter şul
anıñ yazmışın...
Tañ atsa da, kiç bulsa da,
teli ideñ ber teläk:
«Oçıp kilçe koşlar bulıp,
sine sagına yöräk!»

Kabul buldı teläkläreñ:
ävereldem dä bılbılga,
oçtım zäñgär kiñleklärdän
sin yäşägän avılga.

Ezläp taptım bakçagıznı,
kundım göl sabagına.
Min bähetle — yäşi alsam
gel sineñ yanda gına.

Täräzäñnän karıy kalsañ,
oçına-oçına ssGyradım.
Maturrak kürenim dip
alsu göllär sayladım,

Näfis kullar tottı mine —
ul söygän yarım ide.
...Bakçalarga karıy-karıy
çitlektä sayrıym inde...

***

Kuyınımda ideñ.
Mine menä
koçagına aldı karañgı tön.

Sizmädeñme, kaya kitte ikän
uçaklardan çıkkan zäñgär töten?

Suzıla-suzıla kükkä aşkan töten
bolıtlarnı ezläp yul çıkkandır.

Häteremdä minem, könnär buyı
sin telägän ideñ: «Yañgır! Yañgır!»

Bezneñ teläk kapma-karşı bulıp
kön uzarmı, aymı, yıl uzarmı?..—
Uçaklardan oçkın börki-börki
kabızasım kilde yoldızlarnı!

Kabızasım kilde — kabızmadım...
Nigä äle karşı kilergä soñ?!
Şulay kiräkter dä:
Ul telägeñ
cirenä citkän bulsa, yausın, yausın!

Äy, tügelde yañgır — näq uçakka,
kaplap aldı bezne karañgı tön.
Telägeñne yañgır bolıtına
ireştergän, ahrı, zäñgär töten...

***

Bik vakıtlı yalgıştıñ sin.
Açıldıñ minem alda.
Küpme yörer idem äle
ışanıp gel yalganga?!

Häzer tanma, yuk, aklanma,
mohtac tügel min aña.
Kiräk, ber tapkır bulsa da,
döreslekkä tantana!

...

Äkiyät kızı Gölçäçäkka
Hıyal ile.
Anda tön — zäñgär balkış,
yañgıramas yat avaz sineñ öçen.
Anda härçak yava yoldızlı yañgır.
Ul il öçen bik izge sineñ isem.

Anda härçak sin dä min genä bulam,
yöribez bez koçıp ak kayınnarnı,
hälen belep här ciläkneñ,
ülänneñ,

Küzätäbez şifalı yañgırlarnı;
yögeräbez yafraklardan çık koyıp,
söyläşäbez tik mähäbbät telendä.

Äkiyät dönyasınnan çıktıñ...
Ä häzer
yäşiseñ sin minem hıyal ilendä!

***

Kittem.
Änä, karap kaldı
täräzäñnän kara şom.
Ä kayçandır cılı ide,
yaktı ide karaşıñ.

Ul — söygän çagım ide şul,
utka tabıngan sıman.

Ä sin...
küplär yaratkanga
söyengän çagıñ bulgan.
Küñeleñ küpne telägän,—
koçıp aldıñ barsın da.

Uzdı yıllar.
Başkalar yuk,
min kalganmın karşıñda.

Sulıp töşteñ,
näfrätländeñ.
Äyterseñ, mindä — yalgış.
Yugaltulardan açınıp
yaudırdıñ gına kargış.

Sau bul!
Kittem.
Karap kaldı
täräzäñnän kara şom.

....Kürdem şunda näfrätneñ
kap-karañgı koyaşın...

***

Bik küräsem kilgän ul kız bala
kükneñ ällä şuşı katında:
külägäse bulıp kaşlarınıñ
karlıgaçlar oça yakında.

Bakçalarga kersäm, almalarnıñ
kızıl utı kaba yöräkkä,—
ireneneñ töse çagıla bugay...
Ul yäşider şuşı töbäktä.

Yörgänder ul, bälki, urmannarda —
kayınnarga küçkän sılulık.
Ä çäçäklär otkan yılmayuın,
kaysıları algan moñsulık.

Sarı çäçe sıman arış kırı,
zäñgär, küktä toyam karaşın.
Min aşıgam, bezneñ küreşüneñ
yakınaytam, imeş, arasın.

Cavap kötäm arış kırlarınnan,
cavap kötäm urman yagınnan.
Karlıgaçlar aulıym.
Almalarga,
kayınnarga barıp sarılam...

***

Ä kayçandır cäyge urmannarga
yörgän idek bergä ciläkkä.
Sarıla häzer gomer täräzäñä
äverelep karlı surätkä.

Cılı sulış örmä,
kar surätne
canlandıra almas sineñ can.
Erep kenä betär...
Häter bulıp
kalsın şulay, kalsın agurman.

Yarıy äle cäydän yädqar bulıp
küzläreñdä yäşel tös kalgan.

...Tönge şähär buylap kiläm menä,
täräzälär inde ut algan.

Svetofor kebek, röhsät diyep,
yaşel küzgä nasıyp — yanarga.
Yäşlek üze sineñ yannan gına
ütep bara kiler yazlarga.

***

Yaktı yaz kalgan sıyınıp
kayınnar yörägendä —
cılı sulış örä kışnıñ
zämhärir cillärenä.

Şaulata da urmannarda,
kırlarda kar suların,
ut bulıp küçä küñelgä,
kuzgata yarsuların.

Söyü sagındırgan ikän,
äy, şundıy sagındırgan,
sarı göllärne dä bu yaz
al itep kabındırgan!

Başnı isäm dä, küzemdä
turgaylı küge kala.
Kaysı yoldızdan yaraldıñ,
äy, kız bala, kız bala?!

...Nider söyli miña karap
al göllär yana-yana...

***

Şaulıy haman kolagımda,
haman da şul uk häbär:
«Sin dip belep, başkalarn
yarata kalsam ägär?!.»

Tüzmädem min, cirgä yatıp
sıyındım yöräk belän,—
tabiğatneñ yalgışmasın,
butamasın da beläm...
Täñregä .täñgäl ruhım
ilahi itär barsın:
yörägem belän sıyındım —
tabiğat tılsımlansın!

***

Uzmagandır yaratır çak,
kiler äle ber zaman.
İ Mähäbbät, yat itmä sin,
min dä bit sineñ balañ.

Tuñmasın dip salkınnarda,
ışanıp bähet barga,
söyüemne utka tördem,
ut kaldı — davıllarda...
Mähäbbätneñ ulı bit min,
kayda soñ sin, kız bala?
Söyüemne utka tördem,
ut yarsıy — davıllarda...

***

Ofık tulıp buran uynaganda
yazlar bulıp kerdeñ hıyalga.
Sine ezläp çıgam yırak yulga,
hıyallarnı kem soñ tıyala?

Sin yaz bulıp kerdeñ küñelemä,
yögerep çıktım salkın uramga.
Çäçäk bulır härber kar börtege,
yörägemne kuysam buranga.

Ak körtlärne ütep çıgalmıyça
tuktap kalgan yükä-çagannar,
uyanırlar bäsle yokılardan,
miña taban karşı çabarlar.

Tupıllar da şaulap yazga kerer,
koşlar oçar söyü ilenä.
Koyaş kaytır cirgä,
koyaş kaytır
koçagında alıp sine dä!

***

Kön yaktısı kalgan küzläreñdä,
canga küçä şunıñ cılısı.
Küñeleñnän matur yazmış teläp
elıysıñ da haman yılıysıñ.

Yuk, yuatmıym äle, küz yäşlären,
yuıp alsın böten kaygıñnı,
Kaldırsın ul sineñ hätereñdä
iñ bähetle, rähät çagıñnı.

Bezne barı kaygı yämsezlider,
nurlanırbız, şatlık kildisä!
Tönboyıklar hätta açılıp kitär,
küz karaşıñ külgä tügelsä...
Onıtılsın äle ütkännäreñ,
kiler bähet — dönya çaklısı.
...Küzläreñdä siiyeñ tañ belenä,
ofıklarga küçä yaktısı!

***

İ küñelle, rähät ide (häterlä!),
Sin iñ matur çäçäk ideñ ul çakta.
Min — bal kortı, tañda oçıp kiläm dä
kuna idem sineñ ballı koçakka.

Nindi tılsım äyländerde keşegä?
Min — ber yeget, sin — kız bala bulgansıñ.
Nindi kaygı töşte äle başıña,
nigä inde küñeleñ kinät tulgan soñ?!

Mölderämä küz yäşläreñ, söyeklem.
Çişmä bulıp agıp kitärseñ sıman.
Äverelermen min dä altın balıkka,—
ayırıla almam çişmä suınnan.

Köläseñme?
Kölep kenä tor, yäme!

***

Ägär sin yoklasañ
bu ayaz tönnärdä,
açarmın pärdäñne
äverelep cillärgä,
häm yaktı ay bulıp
bagarmın yözeñä,
tañ bulıp iñärmen
zäp-zäñgär küzeñä.
Uyanmıy yatsañmı? —
Kerermen töşeñä.
Uyangaç, barçası
töşär dä iseñä...
Söylärseñ —
fal açıp
yurarlar töşeñne.
Telgä dä almaslar
hiç minem isemne.
—Närsä ul yomşak cil
yaktı ay, ayaz tañ?
Näq minem his belän yurarlar:
—Yaratam!

***

Dönya şundıy yaktı.
Ay da sünmi kalgan.
Karadık ta kükkä,
äy, oyaldık tañnan.

Bu tormışta sine
kemder bähete itkän.
Ä ul üze siña
bähet birde mikän?!

Küñeleñne şatlık
küptän taşlap kitkän.
Şatlık kitsä, közeñ
yakınlaşa ikän.

Onıtılıyk, äydä,
ber kuanıyk äle,
bezneñ yaktı yözdän
artsın dönya yäme.

Tigez tibüennän
yöräk gel tınmasın. .
Karamaçı ayga,
küzeñdäge
koyaş totılmasın.

***

Dönya äle kilä genä
yokısınnan uyanıp.
Almalar kızara tañda
täräzädän oyalıp.

Närsä bulgan ikän anda
almalar oyalırlık,
sızılıp sargaya-sargaya
kayınnar uylanırlık?..

Ğaşıyqlarnı karap toru
küñelle — almalarga!
Ä nigä soñ yaktı kayın
bakçadan çıgıp bara?..

...härkem üzeneñ bäheten
uylagandır bu tañda:
sarı sagış iñgän, önä,
cimeşsez kayınnarga...

RÄNCÜ

Egetlärneñ küñellären kızdırırlık
söyü därte kükrägeñdä kabat yansın.
Ämma andıy iñ bähetle mizgelläreñ
öndä tügel, töşläreñdä kabatlansın.

Totalmaslık bulıp tagın kabatlansın!

***

Kaldı kar tügelep
bolıtlı ak tönnän.
Çäçäklär huş ise
börkelä ak cirdän.

Cılı cil yögerä
östennän dalanıñ.
Cannarnı cılıta
aklıgı karlarnıñ.

Tik miña şäfkatle
buldımı ällä köz:
kümelgän kitkän ez,
ak karda ;— kilgän ez!

SIBIZGI
(şiğırlär häm äkiyätlär)

Çigüle kulyaulık

(Äkiyät)

Borın-borın zamannarda yäşägän di, bulgan di yaltır enä. Kaya gına barsa da, ni genä eşläsä dä, salavat küperenä ohşaş allı-gölle ädräs cebe anıñ artınnan kalmıyça iyärep yöri ikän. Enä bik tä tıngısız bulgan, eşsez yatunı yaratma­gan.

Könnärneñ berendä yaltır enä säyähätkä kuzgal­gan, ädräs cep tä aña iyärgän. Eş ezläü ikän bolarnıñ isäbe. Baralar di, baralar di enä belän cep bormalı yullar buylap, ällä nindi yılga-taular, çokır-çakırlar, urman-çıtırmannar aşa ütkännär, şulay bara-bara ber saplam cir kitkännär, nindider avılga kilep citkännär. Avıl uramına kergäç, üpkäläşep basıp toruçı kız belän malay oçragan bolarga. Malay kızıy­nı üçekli,küzen dä açırmıy ikän. «Elak,elak,eltın kolak, karama tayak, kart ätäç!» - dip takmak­lıy, kızıy anıñ sayın küz yäşlären yommıy tügä ikän. «Bäleş avız! Bäleş avız!» - dip ürti ikän malay, kızıynıñ avızı tagın da bälşäyä ikän.

Yaltır enä karap torgan-torgan da: «Ällä bu tärbiyäsez malaynıñ avızın yamap kuyıykmı soñ?» - di ikän. «Avızın yamap kına anı akılga utırtıp bulmas,- dip karşı töşkän cep. - Bez kızıy belän duslaşıyk ta aña iyärep kitik. Ul bit uramga iptäş ezläp çıkkandır... İptäşlek­neñ qaderen belmägän malay yalgızı basıp kal­sın!»

Yaltır enä cepneñ ziräklegenä şakkatkan:

«Yukka gına ädräs cep dip yörtmilär ikän sine, teläsä nindi tişek-toşıknı da sinsez yamap bul­mıy şul!» - dip maktap kuygan.

Enä belän cepne kürgäç, kızıy şatlıgınnan nişlärgä belmägän. Küzendäge yäşlär kipkän dä betkän. Öyenä kaytkaç, enä belän cepne kulına alıp, ak tukımaga çäçäk suräte çigärgä utırgan. Çigü eşe belän şundıy mavıgıp kitkän di, täräzä pärdälärenä dä, türlämä-sölgelärgä dä, külmäk-yaulıklarga da gölbizäklär çigep kuygan. Kürgän keşelär soklanudan ah itälär ikän. Kız­nıñ uñganlıgın böten avıl maktap söyli başla­gan.

Uramda yalgızı tray tibep yörüçe tege tärbiyä­sez malay da kıznıñ ostalıgın işetep algan. Te­ge çakta säbäpsez üpkälätkäne öçen dä bik tä ükengän, oyalgan, barıp kızdan gafu ütengän. Kız anı, älbättä, kiçergän, malayga çigüle kulyaulık ta büläk itep birgän äle. Şunnan soñ malay belän kız gomergä dus-tatu bulırga süz kuyışkan­nar.

Enä belän cep malay belän kıznı änä şulay duslaştırgan.

Kızlarnıñ malaylarga duslık bilgese itep çigüle kulyaulık büläk itü ğadäte änä şunnan kalgan di. Kızık,häzer barmı ikän ul ğadät?..

Yokı

(Äkiyät)

Borın-borın zamannarda, äle dönyada kön genä patşalık itkän çaklarda, Koyaş batmagan da, bayımagan da,küktä bertuktausız nur sibep,balkıp torgan di. Can iyäläre dä, üsemleklär dä tönneñ kayçakta aylı-yoldızlı matur buluın, kayçakta karañgı-şomlı ikänen belmägännär di.

Menä şul zamannarda yokı küzgä kürenep yörgän imeş. Ni kıyafätle bulgandır ul - anısı mäğlüm tügel. Ämma şunısı hak: adäm balaları da, koş-kort, cänlek-canvar da, üsemleklär dä yo­kını bik yaratkannar,anıñ kilüen kötep algannar, aña iyäläşkännär.

Yaratmaslık ta tügel ikän yokını - barça can iyäsen, üsemleklärne,hätta çelteräp akkan çişmädäryalarnı, küktä yözgän bolıtlarnı, duıldap iskän cillärne irkäläp-nazlap yal itterä, yağni, yoklata di ul. Şuña kürä yokını ğadäti ise­me belän genä tügel,tämle-tatlı yokı dip yörtä başlagannar. Yokı kilmägän mällärdä anı çakırıp kiterälär ikän. Yokı isä ber dä yalındırıp tormıy - kilep tä citä, üze­neñ tılsımlı eşenä dä ke­reşä.Yokı yaratuçılarga şul gına kiräk tä –hämmäse taralıp-tuarılıp yokıga ta­lalar ikän...

Kem niçek yok­larga yarata bit inde?!Adäm balalarınıñ kaysıları çalkan töşep borı­nın sızgırta -sızgırta, kaysıları yöztübän ka­planıp mışnıy-mışnıy yoklıy di. Agaç-ülännärneñ çäçäkläre yomıla, yafrakları böreşä ikän. İnde dä çişmä-däryalar agıp yatuınnan tuk­tasa, alar çerek küllärgä äverelälär di.

İñ kurkınıçı adäm balalarına kilgän: härä­kätneñ bäräkät buluın onıtıp,eşsezlektän tämam adäm aktıgına äylängännär. Cänlek-canvar, koş-kortnıñ da häle yaman ikän - yäşäü kaygısı betkän alarda. Şifalı yañgırlar yaudıruçı bolıtlar da, oyıp,biyek tau başlarına elenep kalgan imeş...

Kıskası, hämmäseneñ dä kılgan ğamälläre yo­kılı-uyaulı, yokı aralaş kına ikän. Barçası da rähätlänep yokı simertä di...

Häyläkär yokıga şul gına kiräk tä: büselä-büselä simerä ikän. Şulay simerep dönya ka­där bula yazgan, Koyaşnı kaplagan, min genä si­merim äle dip, cir yözen karañgılatıp kuy­gan.

Küktä tuktausız yanıp-balkıp torgan Koyaş barça tereklek dönyasına üpkälägän, mi­nem kirägem kalmadı bugay dip, ofık çi­tenä tägäräp töşkän dä diñgezgä çumgan imeş...

Rähätneñ dä çige bula şul.

Koyaş cılıtmagaç, başlangan afät, başlangan faciga. Hava suın­gan. Agaç-ülännär,can iyäläre öşep-kaltıranıp uyanıp kitsä­lär, koyaşnıñ yuklıgın añlıylar.

Küzgä törtsäñ kürenmäslek karañgı ikän. Hämmäseneñ dä yokısı kaçkan inde.

«Tukta äle,bu ni eş,bolay bulmaska tiyeş!..» -dip, beräm-beräm torıp utırgannar. İnde ni ça­ra kılırga? Häterlärenä töşä bit bolarnıñ yak­tırtuçı-cılıtuçı Koyaş digän cisem. Kaya kaçkan soñ äle koyaş?

Cıynaulaşıp Koyaşnı ezläp kitä bolar. Şu­lay karañgıda karmalanıp bara-bara diñgez çi­tenä kilep citälär.Baksañ-kürsäñ,diñgez dul­kınnarında tirbälep, koyaş su koyına ikän. Koyaş­nı sudan tartıp çıgaralar da ozın kolga belän etä-törtä kükkä mengerep cibärälär. Diñgez su­ında yuılgan Koyaş tagın da yaktırap-balkıp nur sibärgä kereşkän.

Bu hällärdän soñ yokı da çamasın belep kenä kilä başlagan. Koyaş ta, tereklek dönyasına az­rak yal itep alu kiräklegen añlap, ofıknıñ ber çitennän kalka, ikençe çitenä töşep bayıy ikän. Kön belän tön aralaşu änä şunnan kalgan inde.

Häzer yokı simertü digän gıybarä yalkaularga gına yabışıp yata imeş... «Yalkau yokı simertä!» -dilär iç.

Tukmak belän Çöy

(Äkiyät)

Borın-borın zamanda bulganmı bu häl,ällä in­de kiçä genäme - anısın täğaen äytä almıym. Ämma şunısı hak: avılnıñ ber başındagı äves­lektä Tukmak gomer sörä ikän, avılnıñ ikençe oçındagı alaçıkta Çöy kön itep yata di. Ara-tirä annan-monda, monnan tegendä küçenep urın alış­tıruların isäplämägändä, köne-töne yokı si­mertälär, eşneñ ni ikänen dä belmi ikän bolar. İnde dä eşsez tägäräp yatudan zur bähetsezlek barmı ikän bu dönyada?!

Kiçlären koyaş bayır aldınnan avıl balaları su buyındagı ärämälekkä kiçke uyınga cıynala di. Karañgı töşkänçe cırlap-biyep, garmun tartıp küñel açalar ikän. Kızlar çırkıldaşkannı, ma­laylar köleşkänne könläşep tıñlap yata ikän Tuk­mak belän Çöy. «Ah, şular belän keti-meti uynar­ga ide!» - dip kızıgalar ikän.

Ällä päri, ällä cen kuşkanmı - belmässeñ: Tukmak belän Çöy, süz

berläşkännär diyärseñ, ike­se dä ber ük könne macara ezläp balalarnıñ kiç­ke uyınına çıkkannar bit! Şunda oçraşkannar, ta­nışkannar, duslaşıp uk kitkännär.

«Duslık taular küçerä», - dilär bit äle. Duslaşıp algaç bolarga da gayrät iñgän. Östävenä, eşlämiçä köç cıyıp yatkan bit äle alar. Ber-bersenä köçlären kürsä­tep, masayasıları da kilgänder. Tukmak äle monısına kilep törtelä, äle tege­senä barıp bärelä ikän. Tukmaşırga, dömbäsläşergä, kıynaşırga tukmakka

gına kuş inde! Çöy dä tik tora belmägän: äle anda bärep kergän, äle monda kilep kısılgan. Teläsä kaya kı­sılıp yörüçene dä, täpäläşergä yaratu­çını da kiçke uyında önäp betermilär şul. «Ayak astında çualmagız, barıgız änä çittäräk butalıgız!» - dip, malay-şalay bolarnı kuıp cibärgän cibärüen. Tik alay gına tıyıp bulamıni ber tärtipsezlek kı­lırga öyrängännärne?! Tıygan sayın yarsıy baralar,balalarga tıngı birmilär ikän...

Şulvakıt kiçke uyın tiräsennän ber avıl agayı uzıp bara di. Tavış-gauga işetep,agay şom­lanıp kala,ni bulgan balalarga, nigä çualışalar dip,beraz basıp tora. «Başka çakta tatu gına uyın korıp yatkan balakaylarga bügen ni bulgan äle?» - dip aptırıy ul. Şunda Tukmak belän Çöyneñ aza kubıp yörgänen kürep ala. «Bik şäp buldı äle bu,- dip söyenep uylıy agay,- kiselgän utı­nım yarılmıyça yata ide,tukmak belän çöy bulgaç, tiz yarıp taşlarmın», - dip kuana. Tukmak belän Çöyne kütärä dä alıp kaytıp kitä.

İkençe könne agay irtük eşkä totına, koyaş batkançı utının yarıp ta beterä - işegaldın­da utın tavı öyelä. Könozın utın yarıp,utın va­tıp Tukmak ta, Çöy dä şundıy nık tauşala ki,hätta tanırlıkları da kalmıy. «Bolar kabat

gamälgä yaramas inde, äydä, miçkä yagarbız», -dip,agay Tukmaknı da, Çöyne dä utın östenätaşlıy.

Tukmak belän Çöyne agay harap itkän dip borçılmagız. Kiräkkändä yañaların yasarga bula iç! Ämma anısı başka äkiyät inde...

Karmakka totkan kıyar

(Äkiyät)

Ädäbiyät ukıtuçısı Räis abıy «Min cäyge yalımnı niçek uzdırdım» digän temaga inşa yazıp kilergä kuş­kan ide. «Ber närsäne küz uñında totıgız,- dide ul,-inşagıznıñ üzägendä kızıklı häl bulsın!»

Mödärris mäktäptän çıguga uk öygä eşne onıt­tı. İkençe därestä, gönah şomlıgı,Räis abıy iñ äüväl Mödärrisne bastırıp kuydı.

- Ukı, Mödärris, tıñlap karıyk äle, nilär yaz­dıñ ikän?

Sin yazsañ äybät yaza ideñ, häref hataların isäplämägändä...

Mödärrisneñ yöräge kayadır ubılıp töşep kit­te, şulay da ser birmäskä tırıştı. Ukıtuçı mak­tap torsın da! «Niçek tä yırıp çıgarmın äle», -dip ömetlände ul, buş däftär bitenä karagan bu­lıp, akrın gına söyläp kitte. İmeş,ukıy...

«Min cäy köne balık totarga yördem. Balık to­targa yaratam min. Üzegez beläsez, bıyıl satuga kar­maklar kaytmadı. Üzegez beläsez, kibettä törle töstäge ballı sular gına satıla... Şuña kürä karmaknı min üzem yasadım. Korıç çıbıktan...»

Klass tın kalıp Mödärrisne tıñlıy ide. Räis abıynıñ iren çitendä yılmayu - Mödärrisneñ kar­mak yasavın küz aldına kiterep utıra,ahrısı...

Mödärris tagın ukıganday kılandı.

«Minem karmakka balık kına tügel, kıyar da, po­midor da,şalkan da eläkte...»

Klass därräü kölep cibärde. Hätta Räis abıy da tıyıla almadı.

- Tagın aldıy! - dip kıçkırdı art­kı partadan Dölfät. - Kara yal­gançı...

Räis abıy klassnı köç-hälgä tınıçlandırdı.

-Bäyä birergä aşıkmagız, - dide ul, - başta tıñlap beterik. Dävam it, Mödärris.

«Ber saluda ikeşär-öçär kıyar eläkte hätta», -dip söyläp kitte Mödärris. Klass tagın pırhıl­dadı.

-Aldama inde, - dip ıñgıraştı täqatsez Dölfät.

-Sabır, sabır... - dide Räis abıy. - Ukı, Mödärris...

Ahırdan şul mäğlüm buldı: Mödärris totkan balıklarnı bakçaçı Häliulla babay kıyar-pomi-dor kebek yäşelçägä alıştırıp algalagan bulgan ikän. Räis abıy Mödärrisneñ inşasına «biş»le bilgese kuydı.

-Menä, balalar, inşanıñ üzägendä zur vakıyga da yuk sıman, ämma Mödärris gadi genä hälne dä mavıktırgıç itep yaza belgän,- dip näticä yasadı ädäbiyät ukıtuçısı.

-Säüdägär... - dip pışıldadı Dölfät.

Däres ahırında stena gazetasına täqdim itü öçen Mödärrisneñ inşasın Räis abıy üzenä sora­dı. Kuyılgan «biş»le curnalga kuyılgan ide inde, şuña kürä Mödärris kurıkmıyça yardı da saldı.

-Yazmadım min anı,bolay gına söylädem,- di­de.

-Tagın aldagan! - dip kıçkırdı döreslek yaratuçı Dölfät.

Räis abıy nigäder gacäplänmäde.

-Yazıp kitersäñ,tagın ber «biş»le kuyar­mın,- dide.

-Häliulla abıy üze dä balık totarga yarata. Tik bakçasın taşlap kitä almıy. Kıyar karakları kübäygän, -dip, Mödärris Dölfät yagına ımladı. -Aların da yazıymmı, Räis abıy?

Üze cavap ta kötmiçe Dölfätle klastan çıgıp taydı.

Käcä-televizor

(Äkiyät)

Borın-borın zaman­narda uk tügel, äle menä bezneñ könnärdä yäşägän di kättä mögezle, ıspay sakallı ber käcä. Söte bik şifalı bulsa da, käcä üze kirebetkän ikän. Şul kirelege arkasında küp kıyın kürgän,ämma naçar ğadäten taşlıy almagan. Huca­sı anı kötüdä yörtergä tırışıp karıy - kaya ul! Käcä zatın kötüdä kem to­ta ala soñ?! Barça käcälär, süz berläşep, kötüdän kaçalar ikän.Älbättä, bezneñ tanış käcä dä şularga iyärä inde.

Käcälärneñ tumıştan kilgän bik tä naçar holkı bar: urlap aşamasalar, aşagan rizıkla­rı yöräklärenä yatmıy bugay alarnıñ.Yarar, kötüdän kaçsınnar da di. Bolınga barıp yäşel ülän utlar urında nigä inde yäşelçä, ciläk-cimeş bakçaları korıtıp yörergä? Ke­şelär ränceşe töşären dä belmilär,ahrı­sı... «Mur kırgırı! Kahär sukkırı!» - dip yukka gına kargamıylar iç inde käcälärne. Su sibep izalanıp üstergän yäşelçäläreñ­ne izep-taptap, cimeş agaçlarınıñ yaf­rakların yolıkkalap, bakçañnı takıray­tıp çıgıp kitsennär äle - kargamıyça nişliseñ inde...

Käcä halkı bakça korıtıp yörgän ara­da köz citä, cirgä berençe kar töşä. Menä şul vakıtta inde huca abzıy barça mal-tuar­nı, koş-kortnı abzarga yabıp kuygan bula.

Käcä bätiläre maturın matur ikän dä, ämma bu dönyaga näq änilärenä ohşap tugannar di. Yağni, kirebetkän-elak ikän alar. Başta: «Mä-mä-mä-mämäy bir!» - dip yılıylar, söt imep tuygaç: «Bezgä kızık kürsät!» - dip änkäläreneñ täñkäse­nä tiyep betälär ikän. Rähätlänep käcälänälär di bätilär.

Käcä alay itep karıy, bolay itep karıy, bäti­läreneñ küñelen hiç taba almıy bit. Şunnan kü­ñelle häl häterenä töşä käcäneñ.

Bervakıt uramnan uzıp barganda malay-şalay käcäneñ mögezenä soklana: «Ay-yay, şäp monıñ mögezläre,televizor antennası kebek!» - dip ka­lalar. Menä şunı iskä ala da käcä, bätilären üz yanına çakıra. «Kilegez, tamaşa kürsätäm häzer sezgä. Min - televizor!» - di. İke mögezen anten­na sıman tırpaytıp kuya. «Sezne, bätilärem, «Äl-li-bälli-bäü» tapşıruı kararga çakıram»,di. Sa­kalın sälperäytep, mäçe bulıp ta miyäulagan, et bulıp ta örgän, karga bulıp karkıldagan, kürkä bu­lıp goldırdagan, sıyır bulıp mögrägän, kaz bulıp kañgıldagan, tavık bulıp kıtaklagan, sarık bulıp bäeldägän. Bätiläre tägäri-tägäri kölä ikän. «Bu tapşıru bezgä bik oşadı, gel şundıy tapşıru­lar kürsätep tor bezgä, qaderle Änni-bälli-bäü», - diyeşkännär. «Elamagız gına, min sezgä televi­zordan gel kontsertlar kürsätep torırmın, bäti­lärem. Üzem dä televizordan totaş kontsert ka­rap üstem», - digän käcä. Şunnan soñ Ägerce üzeşçännäre bulıp ta, Çüpräle üzeşçännäre bu­lıp ta cırlap-biyep kürsätkän. «İrtägä Sarman üzeşçännäre çıgışın kararsız», - dip, bätilären yoklarga yatkırgan.

Şulay itep, änkä käcäneñ eşläre köylängän.

Ämma... käcäneñ kılanmışların başka mal-tu­ar, koş-kort kürmi kalamı soñ inde?! «Bezne mı­skıl itä, bezdän kölä bit bu!» - digännär. Sarık bulıp sarık ta nık kına üpkälägän. Kaysısıdır bu hikmätlärne hucanıñ öyendäge tösle televizor­ga ireştergän. Çit ilneke ük bulmasa da, satıp algannan birle televizor vatılunıñ ni ikänen dä belmägän.

-Äle käcä şulay minnän kölämeni?! - dip dula­gan ul. - Alaysa menä min dä käcälänäm! - digän.

Şul könnän başlap televizor kirelänergä to­tıngan: äle töse betä ikän monıñ, äle tavışı be­tep kuya, yä bötenläy sünep kitä. Kıskası, televi­zor tuygançı käcälänä.

Huca televizornı yannan da bärgäli, tübäsenä dä şapıldata - hiç tä cayga sala almıyça cäfa­lana di. Şunnan aptıragaç televizor tözätüçe os­tanı öyenä çakırtkan. Televizornı osta alay da borgalap karagan, bolay da borgalap karagan, töymälärenä baskalagan. Annarı hucaga äytkän:

-Käcälänä bu,- digän. - Mondıy naçar ğadät­ne käcädän genä otıp alırga mömkin bu,- digän.

-Zinhar,tözät inde,- dip yalıngan huca agay. -İrtägä üzebezneñ Sarman üzeşçännäre kontser­tın kürsätergä tiyeşlär. Bik tä karıysı kilä ide... Min häzer käcäne akılga utırtam,- digän.

Avıl çitendä yalgız äbi yäşäp yata - ni käcäse, ni televizorı yuk ikän äbekäyneñ. Huca agay käcäne ike bätiye belän äbigä iltkän dä birgän. «Bu käcä kirebetkän bulsa da, söte tämle, şifa­lı»,- digän agay.

Äledän-äle käcä bätilärenä karap soklanırga, tabın yanına utırıp sötle çäy eçärgä bulgaç, äbi keşelärgä televizornıñ bötenläy kiräge yuk in­de. Televizor karap küz taldırgançı, östäldä göcläp utırgan samavırı belän söyläşep,kiñäş-tabış iteşep utıru äbilärgä yöz tapkır rähäträk.

Agayga rähmätlär ukıp kala äbikäy.

Tege televizormı? Tözätkän anı osta, häzer äybät eşli di. Huca agay irtän dä, kiçtän dä te­levizor karşına utırıp kontsertlar karıy ikän. Cır-biyü karap kinänä di. Tik menä käcälänü ğadäte barlıgın televizorınıñ häterenä genä töşermäsennär inde.

Sıbızgı

Aldım kulga ütken päke,
Yasadım ber sıbızgı.
Örgän idem sıbızgıga,
Şundıy hätär sızgırdı!

Sızgırdıñmı –
Cil çıga şul...
Cil dulıy tirä-yakta.
Davılga äylänmäsen dip
Kurkasıñ andıy çakta...

Häm çınlap ta kuptı davıl -
Kotırındı,
Icgırdı!..
Min sıbızgı yasıy torgan
Talçıbıklar sıgıldı...

Ber talçıbık minem sırtka
Şundıy şäpläp sıdırdı!
Uyınnan uymak çıktı bit!
Menä yasa sıbızgı...

Kemgä rähät?

Änise dä yarata,
Ätise dä yarata,
«Nailä!» - dip can ata.

Nindi rähät -
yanıñda
Bulsa äni-ätiyeñ.
Yaudıralar matur süzlär:
«Çibärem!» dä «Tätiyem!»

Abıysı da bar anıñ,
Apası da bar anıñ,-
Kürsägez sez señellären
Niçek nazlagannarın!..

Öyrätälär yazarga,
Öyrätälär ukırga
Häm döres utırırga... Şiğırlär dä yatlata
Şul abıy belän apa.

Uylap kuygansızdır sez:
«Rähmät Nailägä...»
Anısı şulay.
Ämma..
Nailädän dä bigräk
Rähät ğailägä!

Çişmä-cäy sakçısı

İrtän uyanıp kitep küzläremne açsam, gacäpkä kaldım: dönya tıp-tın. Karlı täräzälärdän sarkıp öy eçenä koyaş nurları töşä.

İşeg aldında kiçä kiç buran dulagan ide, basılgan ikän... Kiçä kılanıp ta kürsätte inde! Öygä kerergä teläpter, öyaldı işege töbendä öyermä kuptardı. İşektän kertmägäç,täräzälärne şakıp yörde. Täräzädän dä kerä almagaç, morcagızdan töşäm dip,tübädä päri tuyı yasadı.

Täräzädäge ak abaga suräten sulışım belän eretep, uramga karıym. Tal-tiräklär bügen inde şaulamıy. Buran yarsu kıyafätle körtlär bulıp oyıp kalgan. Yortlar östendä zäñgär töten bagana­ları basıp tora.

Mondıy matur könne öydä utırıp bulamı soñ?! Tiz genä yuınıp, kapkalap aldım da, kiyenep işe­galdına çıktım. «Uramda ozak yuanma!» - dip kal­dılar minem arttan.

Çañgılarım koymaga söyälep mine kötä ide. Yaratam min çañgıda şuarga, iptäş bulganda, çañgıda yörü tagın da rähäträk! Şuña kürä dus­tım Zinnurnı da çakırırga buldım.

-Yuk,däres äzerlisem bar,çañgıda yörergä va­kıtım yuk,- dip karışa başladı Zinnur.

Niçek kenä rizalatırga inde monı? Zinnur kayçakta yalındırırga yarata şul. Berüzeñä küñelsez iç inde... Şunda başıma şäp ber fiker kilde.

-Min siña cäy kürsätäm,- dim. Äydä inde!

Zinnur ışanmıy,aldıy dip uylıydır, mögayın.

- Çınlap inde! Ant ägär... - dim ikelänergä urın kaldırırga telämiçä. - Yırak ta tügel, üzebezneñ tau urmanında. Menä şuşı uç töbe çaklı gına... Keçkenä genä...

-Yuknı söylämä inde,- di Zinnur,- kış urta­sında nindi cäy ul siña?!

Şulay da rizalaştı. Beläm iç inde,yuri yalın dıra ul, üzeneñ dä çañgıda yörise kilä.

Bez tau urmanına taba yul aldık. Koyaş ta yuga­rırak kütärelä başladı. Kar yaktısınnan küzlär kamaşa. Yarışa-yarışa bara torgaç,urmanga kilep citüebezne sizmi dä kaldık.

-Cäy imeş... Yüri genä äyttem dip äyt inde içmasam,-di Zinnur mışnıy-mışnıy. Minem dä sulu kapkan ide.

-Äydä, kürsätäm, - didem dä Zinnurnı çıltı­rap akkan çişmä yanına alıp kildem. Tuktausız agıp yatkan çişmä yanında ber uçma yäşel çiräm bar ide. Näni genä kamışlar da yäşel töslären yugaltmagan.

Zinnur gacäpkä kaldı.

-İ-i... Minem äti äytmeşli, çişmä üze moğciza bit äle ul! İnde cäyne dä üzendä saklap tota ikän...

-Äye şul,- dip anıñ süzen rasladım.

-Könnär cılıta başla­gaç, cäy şuşı çişmä buyın­nan tirä-yakka taraladır inde.äyeme?..

Bez, küzlärne yomıp diyärlek, küktä yangan koyaşka karadık.

Ör-yaña äkiyät ide bu.

OÇAR BOLIN
(şiğırlär)

TUKTIY ALMIY ŞUADIR

Tugannan birle, çınlaptır, oçratmadım andıynı:
kürdem bügen su östendä
çañgı şugan abıynı.

Kölsäñ — kölke, ä yılasañ...
Äy, min yılıy belmim lä.
Şaklar katıp säyer hälgä
karap tordım bügen dä.

Ul abıy bik batır bugay,
biyek taudan şugandır.
Şua-şua kışlarnı da,
yazlarnı da uzgandır.

Törtelep tä kalmagandır —
çañgısı bik şomadır.
Häzer inde, mögayın, ul
tuktıy almıy şuadır!..

SÄYER SÄĞAT

Nigä şulay bimazalıy,
närsädä ikän säbäp?
Kiç citteme — tıngı birmi,
tizräk yoklarga kuşıp,
ügetli mine säğat:
— Tik-tak, tik-tak...

Äytä kebek: «Tik yat!»
İrtük yokıdan uyata —
äle cide tulmagan...
Mine mäktäpkä kualıy!
Aşau tügel, hätta äle
bitemne dä yumagan.
— Tik-tak, tik-tak...
Äytä kebek: «Tiz çap!»

YaŞEL KÜLMÄKLE KIZ

Ätise dä kürmäde,
änise dä kürmäde,—
çıgıp yögerde kızıy,
yaşel anıñ külmäge.

Yalanös kurıkmıy mikän?..
Buran ulıy uramda.
Ap-ak kar öyermäse
kızga kilep urala...

«Salkın tiyär...»—digänder,
kinät tuktadı buran.
Yaşel külmäkle ul kız...
bik näni çırşı bulgan!

BÜREK

Yazgı koyaşka karap,
izüen çişte Marat:
«Tirläp-peşep küp yördek,
nigä häzer bu bürek?!»

Çöyde başınnan salıp!
Tegese, çınga alıp,
elenep kaldı talga —
kargalar oyalarga.

...Közge salkınnar citkäç,
hätergä töşte bürek.
Bulmıy ikän salkında
käpäçtän genä yörep.

Ezläp taptı tallarnı,
Marat öskä karadı:
tora, änä, elenep
yöz dä ille ber «bürek»...

Tik kaysısı anıkı?
Anıkı — Maratnıkı?
Marat baş kaşıp tora,
salkın kış aşıktıra!

OÇAR BOLIN

Çakıra bezne yämle cäyneñ
çäçäkle bolınnarı.
Bez menä kırda eşlibez
onıtıp uyınnarnı.

Kul bolgıybız:
— Üzeñ kil sin,
kilep kit äle, bolın.
İñ matur çäçäkläreñne
büläk it äle, bolın!

Tirä-yakka äy cıyıldı
allı-gölle kübäläk,—
güyä bolın çäçäkläre
oçıp kilgän kübäüläp!

—Oçar çäçäkläreñ bulgaç,
rähät siña, bolın.
Mondıy matur büläk öçen
rähmät siña, bolın!

ALTIN BALIK

Şundıy da telär idem min altın balık totarga.
Min totmasam, barıber anı kitlar mömkin yotarga.

Häyer, kitlar yuk bugay şul bezneñ näni ineştä.
Elek anda zur balıklar
bulgan dilär, imeş tä...

Häzer inde maymıçlar da elägä siräk-miräk.
Miña maymıçlar kiräkmi,
çın altın balık kiräk.

Altın balık üze dä ul telägemne beläder:
bügen bulmasa, irtägä karmagıma eläger.

Eläger dä!
Min bit anı
hiçkayçan cäberlämäm: , köndälektäge «ike»mne «biş»legä tözätteräm dä
kire suga cibäräm!

ARBAGANA

Arba tartıp bara idem, çittä torgan bagana
ni öçender, üç itkändäy, eläkte bit arbama.
Menä hikmät! Yul çitenä
karangalap barganda,
arba kuşılıp baganaga... buldı bit arbagana!
Babay kölä:
— Andıy çakta
yak-yagıña karanma.
Yuldan barsa gına arba, çittä kalır bagana.

Click or select a word or words to search the definition