Şiğırlär - Häsän Tufan

Ural eskizları
*
Cillär aşa poyızd görläp bara.
Şuña bugay
Beraz siskänep,
Kütärde dä başın torna kebek,
Karap kaldı koyı sirtmäse.

Yul buyında
Kayın yılap utıra,
Berkem belmi anıñ kaygısın:
Cäy ütä, cäy...
Koyaşnıñ da inde
Çäçäkläre koyıla, ahrısı.

Arışlardan
Kiparislar yagına —
Kırımga uk kitte
Uylarım...
Üzem dä min
Bargan bulır idem,
Yarıy inde... «buşap» bulmadı.

Ä vagonda
Nepman sayrap utıra
Magnoliyälär-nilär turında.
Tik ul gına kürgänmeni anı?
Min dä kürdem anı... kinoda.

Magnoliyä dä
Matur, yahşıdır da,
Uralımnı sagına minem uy.
Bıyıl tagın,
Bıyıl tagın yaktı çäçäklären
Kübäytkänder
Kizilstroy!

Üz Uralın gına söyä bu dip,
Üpkälämä, dönya, tagı sin:
Kürgännärne
Niçek onıtıym soñ,
Kürmägänne niçek sagınıym?..

Çuyınnar yanar tavı

Töten.
Tıgız, sarı töten.
Korımlı köl yaudı
Tötennän.
Kiçen
Kızıl çäçäk attı
Kabellärdän
Aksıl börelär.
Kiñ kükräkle
Yeget — par kazanı
Tönge eşkä bırgı tarttı da,
Yaz ayları kebek irken cırlar
Klublardan
Eşkä aktılar.
Kara sıyır tösle kara tönne
Kemder suydı:
Yalkınlı kan kitte bugazdan...
Domnalar ul,
Vulkan uyangan kük,
Yoldızlarga pocar suzalar.

Soñgı saray yanında
X. N.
Avtobuslar
Sorgılt tuzan aşa
Bezneñ ezgä karap kaldılar.
Ä bez ikäü
Tötäs uram buylap
Cäyäülädek vokzal yagına.
Kön tın ide.
Uyçan zäñgär tauga
Suzıldılar ozın tötennär.
Timerlärneñ
Aksıl tavışları
Kütärelde tsehlar töbennän.

Kart eşçelär,
«Cäyäü cıyılıp!» bulıp,
Smenadan kaytıp baralar.
İl tözüne, semya mäsäläsen
Kiñäşlilär kaytkan arada.

«Citäbez dä inde,— dide iptäş
Häm, kürsätep miña
Ber yortnı, —
Şunda,— dide,—
Patşa tarihına
Nagan belän nokta kuyıldı!»

İptäşemneñ küze
Uyçanlandı,
Häterläpter çekist çakların,
Kulı anıñ, iske ğadät belän,
Nagan yörtkän yagın kapşadı.
Küplär häzer Başka koral algan,
Nagan älegä cıyıp kuyılgan;
Süzne bomba itep
Baskan küplär
İdeologiyä çige buyına.
Kaldır, yöräk,
Onıt ütkäneñne.
Borçıma äle yukka sin mine:
Kara könne, sorı könnärne bez
Bötenläygä kümdek iç inde.

*
İmperator
Şuşı täräzädän
«Soldatına» däşep karagan:
«Soldat,
Antlı soldat!
Kotılırga nindi çara bar?
Yunkerlarım kayda yöri minem?
Nik kilmilär mine yolırga?
Aç işekne, soldat, Vat yozaknı!
İmperator siña boyıra!»
Sakçı äytkän:
«Taşla, patşa «iptäş»!
Ristan bulsañ, davay, cünle bul:
Barıber ıçkındırmam,
Siña minem aktık süzem şul!»
İmperator täräzä yañagına
Söyälgän dä
Tähten tilmergän.
Anıñ niçek ärnep tilmergänen
Äytep tora kalgan bilgelär.

*
Tönnärdän ber töndä
İdännärgä
Romanovlar kanı sarkıgan...
Häm gruzovik
Unberäüneñ mäyeten
Alıp kitkän şähär artına...
Urman sayıskanı kürep torgan:
Gruzovikta kilgän eşçelär,
Uçak yagıp, unber gäüdäne
Yäşergännär yalkın eçenä...
Patşa halkı
Komsız näsel ikän,
Atılmaudan bitär
Asıl mal:
Kızlarınıñ eçke külmägendä
Yäşerep tekkän taşlar tabılgan.
*
Aklar kulına küçkäç olı şähär,
Tentep alar böten tiräne,
Şahtalardan hätta su tükterep
Ezlägännär patşa söyägen.
Tabılmagan:

Küptän süngän uçak tötennären
Kemnär ezläp taba alalar?!
Davıllarda oçkan köllärne hiç
Cıyıp bulmıy, iptäş, yañadan.

*
...Kiç tın ide, Uyçan zäñgär tauga
Suzıldılar sorgılt tötennär,
Timerlärneñ
Kiçke gimnnarı
Kütärelde şähär çitennän.

İptäş şunda,
Mahra törä-törä,
Könbatışka karap yılmaydı.
Yıraklarga küzne töşerep, bez
Zur üseşneñ
Tavışın tıñladık.

Kiçke koyaş bügen
Köläç kızıl,
Tönge marten tösle
Kızargan;
Kart torbalar
Topka karşındagı
Koçegar kük kızınıp toralar.

Yuk, zarım yuk,
Hörmät belän sine
İskä alam, ütkän gomerem:
Bik bähetsez bulgan bulır idem,
Äle dä yarıy, patşa tügelmen.

Kozır tuz

Koyaş inde bayıp kilä ide,
Yal itäbez barak yanında.
Kartlar söyli
Kürgän-belgännären,
Yäşlär tırışa
İşetep kalırga.
Bez gäpläşep şulay
Utıra idek,
Mäzin abzıy azan ilerde,
Tıñlap torgaç beraz,
Kartnıñ berse
Äñgämäne dingä küçerde:
— Zavod halkı, beläsez,
Dingä-nigä därtle tügel bit,
Bezneñ inde küptän
Buın katkan,
Namazlarga billär bögelmi.
Berçak şulay
Ber barakta,
Yözäü bardır, kübäü torabız.
Bäyräm kiçe ide,
Ügetlärgä kilgän
Mullabız.
Telgä osta yaman, çistıy şaytan,
Primergä
Sürä kiterä.
Belmäsäk tä anıñ

Korän telen,
Kayberäülär erep kittelär.
Ä tege,
Hoday mondıy, Hoday tegendi dip,
Oçınıp-oçınıp
Maktıy Hodasın.
Ä bez, bismillasız gına,
Eçtän genä sügenep torabız.
Arabızda bezneñ
Küpne kürgän
Cor zimagur Habul bar ide.
Küz salabız aña: sin dä, imeş,
Ber-ike süz äytep bak inde.
Ä ul telgä disäñ — garmun,
Ä gäüdägä — marten torbası.
Şul, bastı bu,
Ä bez
Ni bulır dip kötep torabız.
— Mull abzıy!— di,—
Sin maktadıñ inde
Allanı.
Yarıy...
Vot äytäle:
Alla
Kuzır tuznı kaplıy alamı?!
Alay itte mulla, bolay itte,
Yuk, cavap tabalmıy:
Soñ, bilgele, malay,
Kozır tuznı
Çurt ta yabalmıy.

Uraldan

Huş, Ural, huş!
Ägär yıllar mine
Kaytarmasa siña tagın da,
Bu balañnıñ töse bulıp, siña
Üzeñ birgän cırlar kalırlar...
Vagon täräzennän suzıla-suzıla,
Ber karadım tagın kayırılıp.
Huş, Ural, huş...
Belmim, nikter, avır ayırılu.

Cil kilde dä aşıgıp, kısıp üpte,
Ayırılganda üpkän kız kebek.
Onıtmaska buldı: kepkamnı ul
Alıp kaldı minem tös itep...

Başlana başladı
(kıskartıp alındı)

Ällä nişlätte bu
«Fevral» bulgan yılnı
Kızık buldı:
Smena sayın öçär cıyılış.
Cıyılabız da
Ura kıçkırabız
Häm, davaylap,
Solıh sorıybız.
Bez ul çaknı äle
« Sotsial iz » dan
Tik «Marsiliz» belgän malaylar.
Marks — batır,
Lenin — yakın bulıp
Küñeldä dä teldä yatlana.

Ällä nişlätte bu
Revolyutsiyä,
Ällä nişlätte ul
Uylarnı:
Küñeldän dä, patşa töşerelgän kük,
Nindider ber
Gazap yugaldı.
Dus tügellär yakın bulıp kitte,
Kay duslardan
Nikter bizendem:
Master ulı inde — süngän timer...
Ä bez elek
Nindi dus idek!

Tsehta oçraşasıñ,
Kul — küreşä, küñel — küreşmi...
Ä Lizoçka inde kul da birmi:
Yänäse,
«Danil abıy yaklı keşe!» min.

Bez yäşlärgä zurlar
Ber dä yukka:
«Yäşel äle bolar»,— dip karıy.
Minapları zur da üzläreneñ,
Cir turında gına «sukalıy».

Alakanat Minap

Minap abıyda cilkä yartı sacin,
Buy ber sacin,
Kanat mıyıklar.
Şuñar küräderme,
Kuşamatı anıñ — Mıyıkbay.

Minap abıy — soñgı «mucik» tibı,
Muzeyda da
Andıy mucik yuk.
Minap abıy — aktık alakanat,
Soñgı mamont kebek kızık ul.
Minap abıy
Uylıy üzen
İñ akıllı başlı keşe dip.
Aldıy, cöntäy:
Cıyılış bulsa, üze
Ber süz töşenmi.
Ul «bay» üze:
Tugan avılında
Munça hätle iske öye bar.
Kötep utıra anı
Şunda haman
Üze belän yäştäş ike tal.
Hatınnan da uñmadı ul ber dä,
Kaysı ülde, kaysı yugaldı.
İñ ahırda aña
Usal hatın —
Titi-bikä apa uraldı.

Minap abıy bıyıl
Martenda ul.
Bähet kötep gomer ütkärä.
Ul äle dä, näq domkrat kebek,
Keşe kütärmäsne kütärä.

«Zavodlarnı baydan alabız» dip
Süz çıkkaç, ul
Uyga sabıştı:
Anıñ öleşenä marten tisä,
Ul, yänäse, nişli alır soñ?

Avılına alıp kitär ide,
Marten belän anda
Nişläsen?..
Katışmaska buldı bu eşkä ul:
Yänäse, yä Seber kitärseñ...

Äkiyättäge batır şikelle, ul
Bähet ezläp yörgän
Dönyada.
«Bayga eşläp mantıy almassıñ» dip
Kiñäş birgän dönya añarga.

Şunnan soñ ul
Tagın kitkän, kitkän...
Barıp citkän tönyak cirlärgä.
Altın komlı yılga buylarında
Totıngan ul
Bähet ezlärgä.
Altınnıñ ul
Başta çamalagan
At başıday zurın tabarga!..
Çıpçık yomırkası hätlese dä
Oçramagan läkin añarga.

* * *

İdel cile.
Dulkın tavışları
Şaulıy haman minem küñeldä.
Dulkın eçendäge köymä kebek
Çaykala ca« äle bügen dä.
yörägemdä —

Dulkınnarda ütkän
Yal köpeneñ tirän toygısı.
Berençese bolar yaña hisneñ,
Ä kem belä,
Bälki soñgısı?..

Karıym da min
Dulkın eçlärendä
Kükrägemä takkan bilgeñne,
Özelep sagınam
Kire kaytmas öçen
Dulkınnarda akkan könemne.

İrtägä ük inde: «Sau bul, bilge!.
İyäñä sin kaytıp kitärseñ.
Tik onıtma:
Anıñ üze belän
Kilüeñne haman kötärmen.

Tötennärgä äräm sagınuımnı,
Kük tötendä
Kemder kürende...
Kürgänemneñ...

zäñgär külmägenä...
Tönboyıklar üskän kük ide.

1926

* * *

...Yar buylatıp ütep bara idem,
Oçradılar tanış timerlär.
Min alarnı sagınıp irkäläsäm,
Keşelär sanar mine tilegä.

Usiyägä yöklär ütkän sayın,

Kul suzalar yöktän sabannar,—

Aşıgalar:

Maşinanı kırlar sagıngan kük,

Maşina da kırnı sagıngan...

...Tirän, töpsez uyga çumılıngan.-
Üz tavışıma üzem uyandım.
Tramvaynıñ
Kara küzle kızı
Uylarımnı añlap yılmaydı...

1927

URALDA

Bıyıl da min
Kayttım äle siña,
Sagındımdır sindä çagımnı...
Äyländerep cibär äle, äydä,
Tıñlıym äle cırın valıñnıñ.

...Küräm, sizäm, kızlar-häçterüşlär,
Uyıgıznı... küzegez aşa da:
«Rätle genä malay ide, imeş,
Şiğır monıñ... başın aşagan...»

Bezdä dä şul
Cünsezlär bar, bägırem,
Anda da bar bulmış «master»lar.
Mataşalar ap-astırtın gına
Canıbızga häncär salırga.

Kara yöräk, ala cünsezlärgä
Taşlandık bez öyränçek kileş.
Yaralanır hislär, kanar bälki,
Ä çıgarbız barıber ciñep!

1927

Vıveskalar bar da tatarça...»

Duslarımnan beräü kiçä miña
Şundıy süzlär äytep zarlandı.

Citeşlekne kürmi:
Sukır,
Küñele sukır,—
Säyäsättän berni añlamıy.

Bondyug... imeş!
Bezneñ cilkäbezdä
Asralmaslar iske-moskılar!

Bondyug ülsä,
Annan un kat şäbe —
Yañaları, zurı korıla.

1928

SÄLAM ÄYTTELÄR

Bez Kazanga kepka selkä-selkä
Ütkän çakta eşçe bistädän,
Kıçkırdılar Kazan gudokları:

— Sälam äyt,— dip,— Ural iptäşkä!

Yagodnıyda tuku fabrigında
Kinder suga bistä kızları.
Bistälärneñ eşçe kızlarınnan ,
Sälam siña, yeget-Uralım!

—Uralga äyt: çiläk kiräk! —dide
«Vah'itov»nıñ uñgan çibäre.

häm, Uralga büläk bulsın diyep,
Sibrabkoopka sabın cibärde.

Kiñ dırlarda üskän arışbaydar
Metall sorap, siña küz sala. -
Ä bodaylar:

Dayış maşina! —: dip
Siña taban muyın suzalar.

Tatarstan,
Kıska atlasa da,
Tirläp-kanap:

Alga kuzgala.— Uralga äyt;
Ural tınıç bulsın:
Poroh—korı! — dide
Porohovoy.

* * *

«Avır» dilär mine.

Bälki sez dä

Şulay disezder?

Nihäl itim:

Toygılarım süzgä yarlı mnnem,

Yırtık ösle Sokrat şikelle...

İyäse yuk fatir şikelle,

Küñelsezlek, tınlık 'birsä 'bu,

Yalgışmıysız —

Çönki

Bu kitapta üzem öydä yuk *...

* Öydä yuk... — Bu şiğır — Tufannıñ 1929 yılgı cıyıntıgına
bäyälämä. Anıñ bu kitabın, şağıyr il buylap säyähättä yörgän
vakıtta, dusları äzerläp bastırıp çıgargan. Şiğırdä şuña
işarä yasala (Red.).

Küktä — koyaş kına. Ber bolıt yuk.
Kön yazgıça ayaz, çat ayaz:
Kaytıp kilä, üze genä tügel,
Koş-kortların iyärtep kayta yaz.

Dönya tutırıp tarı yaugan tösle,
Nurlar sibelä sarı koyaştan.
Tabatay babay tışnı karap utıra:
Uzıp 'bara küktän tornalar...

Oçsa ideñ şulay — kolaç cäyep:
Bulsa ide cireñ, kiñ cireñ!
Sineñ? Orlık ta az — yançık kına!
Cireñä kolaç sıymıy: tar iñle.

Tabatay kem? — Yarlı. Ta'bataynıñ
Ber kızı da... tarısı bar ide.
Tarısı — barı tugız ,kadak kına,
Kızına 'bardır ul çak uncide...

Tabatay babay çelem tartıp utıra.
Küzläp utıra torna törkemen.
Tabatay babay yalgız uylap utıra
Avır uzgan ozın gomeren...

Küktä — koyaş kına: ber bolıt yuk,
Kön yazgıça ayaz, çat ayaz.
Kaytıp kilä, üze genä tügel,
Koş-kortların iyärtep kayta yaz.

İske goref-ğadät — yabaga ul,
Can östenä sırgan yabaga.
Yöräklärdän şunı ötep taşlap,
Yäşärtsäñ ber cannı yañadan...

Kolhozlarnıñ, änä, orlık ta bar.
Kır da anda irken —• totaş kır,
Nur yaudırgan koyaş kebek itep
Cäyep bula anda kolaçnı?..

Çäpçep çelemenä tökerde dä,
Anı yarsıp cirgä taptadı.
Tornalarga tagın ber küz salıp,
Kolhoz yortına taba atladı.

[1933]

* * *

Mähäbbät ul şulay itä ikän:
Akılnı da sanga almıysıñ,
Söygän yarıñ Läylä bulmasa da,
Mäcnün kebek yöri başlıysıñ.

— Altın tarak bulıp balkıgan ay!
Tübänäyçe, suzılıp alıymçı,
İñnärenä töşkäy çäçlärenä
İstälegem itep kadıymçı!

Ällä närsä buldı äle miña:

— Kaygı kaya kitte ikän soñ? —
Bähet türenä kertteñ küñelne sin,
Kür, sin nindi köçle ikänseñ!

...Altın tarak kebek neçkä ide,
Aynı kara, niçek tulgan ul!
Çitlärenä altın göllär üskän
Kömeş küle kebek bulgan ul!

Kotelnıynıñ çükeçläre hätta
Şundıy matur, rähät çıñlıylar,
Alar, güyä, «Aylı sonata»nı
Nurlı köyne bezgä uynıylar.

Gudoklar da inde
här tañ-irtän
Şundıy irkä, cılı çakıra.

Alarda da miña
Bethovennıñ
Akkordları güyä çagıla.

Domnalarnı kür sin:
Alar inde
Pocar sıman bulıp yanmıylar,
Tañ nurına kerep bara torgan

Al bayraklar kebek balkıylar.
Hislärgä bik irek birdemder şul
Avariyä minem yöräktä.

Yuk,

Bezneñ çorda
Balkıp yana algan,
Söyä belgän yöräk kiräk tä!

* * *

Diñgezlärdä kalgan -yulçı sıman
Sagınu davılında çaykalam
u sagınu mine batırır bugay
Hatıñ aşa kul suzalmasañ...

Sin üzeñ dä
Minem kebek bulma, :
Sineñ hatlar tarsınmasınnar —
Kilsennär dä,

Yörägemä kerep
Tormışımnı maturlasınnar!

NİGÄ BOLAİ?

Prucina kebek akıl belän
Ayak bastım iske dönyaga:
Niçek kenä itep kısmasınnar,
Turaydım min barıber yañadan!

— Dönya nigä bolay?! — disäm
Torna kebek yarlı abıylar
Mıyıkların ere sıpırgalap
Sanadılar haman sabıyga.

Mıyık çıkkan çornı kötä-kötä
Äräm buldı minem küpme kön...
Äye... Cirdä

İmi taşlaganga küptän inde,
Yäşi başlaganga — küp tügel.

1934

DÄ min,

HÄTERLİMEN...

Häterlimen äle ul çaklarnı,
Astan kildek
Bez bu tormışka:
Çabatalı ide bezneñ bazis,
Tübätäyle ide öskorma.

Çabatalar nindi yırak kaldı!

Türgä uzdık

Böyek dan belän,

Sugışlardan kaytkan bayrak kebek,

Cil-davılnı kürgän can belän...

[1934]

ALAR

Söyendelär alar kön ütkängä:
«Bügen dä ütte, şöker!» — didelär.
Äyterseñ lä gomer kiçerergä
Hökem itelgännär idelär.

1934

İŞÄK TURINDA

Bezneñ yakta üze bulmasa da
İşäk digän mäşhür hayvannıñ,
«İrtägene — işäk kaygırta»,— dip
İörya torgan täre bar anıñ.

PAFOS

Yöräkne — vulkan,

Küzne yalkın itep

Azmıni bez şiğır tözedek.

Şırpı utı — tänkıyt utına da

Tüzmi torgan keşe üzebez!

SUKMAS ZUR KÜTÄRÄ

Namus, belem, talant yagınnan
Şundıylar bar äle arada:
Külmäk alır häle bulmasa da,
Tolıp satulaşa bazarda.

RİFMALAR

Eş şäp, şağıyr, sineñ:

«İöräk»kä

Turı kilä torgan «teläk» bar.

Bu ikese sindä bulmasa,

«Beläk»kä caylı «teräk» —

«Köräk» bar.

* * *

M. Cälil

Çın äytkändä, äzräk
Çenäkäy * şäkerteräk.

* * *

Dom peçati-peçati
Törle kitap piçätli.
Ber redaktor tözätä,
Un buhgalter isäpli.

* Çenekey — tatar sovet şagıyre.

SORAU

Telçe iptäşlär! Sezgä

Tel turında

Ber sorau bar, röhsät itsägez:

«Görzi»ne, äytik,

Niçek kullanırga —

Mönkirçäme, Mösägıytçäme? *

KÜTÄRELGÄÇ

Adäm rätle keşe bulmasmı, dip
Kütärdeñ sin bezne, zamanım.
Bez kemnän kim!
İnde üzeñne bez
Binokldän karap yazabız.

* Fatıyh Mösägıyt —curnalist.

YaÑA TORMIŞ TURINDA

Tuganga bit turı... yaramıy di.
Tumaganga yarıy mikänni?
Zamanımnıñ törle ğadäte bar,
Äytsäm, uylıym gafu itär dip.

«Ata», «ana» didek gomer -buyı.;
Äytä alam menä hatasız:
Säbäp nider, ällä niçek şunda —
Bezneñ zaman ana-atasız.
Anket buyınça da,
Tänkıyt buyınça da,
Böten keşe — ata balası
(Sügenergä turı kilsä genä,
İskä alabız ata-ananı).

İş bulaçak kıznı tabuı da,
«Äp» itü dä häzer cip-ciñel.
Läkin «iptäş» belän «käläş» süzen
Berläşterä belü bik çiten.

Bez, yañaça tormış korabız, dip
«Zags»lıybız kızıy iptäşne;
Tuy yasıybız şaulap, yañaça häm... '
...häm .hayvança gomer itäbez.

YaŞÄGÄN SAYIN

Äytmägännär 'bezgä, dimäsennär,
Äytik, kordaş,—
Yäşlär belsennär...
Olıgayu närsä ikänlekne
Yäşermik bez, äydä, bersennän.

Äy, kaysıgız, yäşlär,
Ütkon yulnı
«Kala bit...» dip uftana bügen?
Äy, kaysıgız, yäşlär,
Kiläçäkkä
«Kartaytır...» dip karıydır sezneñ?

Bez dä elek
«Eh, bu zäñgär yäşlek
Ütä lä...» dip yäşägän halık. ,
Yuk, matur ul bezdä
Yäşäü, matur,

Eh, matur ul, yäşägän sayın.
Yuk, belmisez, yäşlär,
Belmisez sez:
Torgan sayın torası kilä...
İptäş Kirov kebek ir urtası,
Tik gomerle bulası kilä.

Äy, söyen sin, señel,—

Kiläçägeñ

Şundıy yaktı, küñelle sineñ,

Gomereñ bulıp, yözgä citkändä dä,

Tagı, tagı yäşiseñ kiler.

Äy, şatlan sin, enekäş —

Kiläçägeñ

Şundıy -danlı, ömetle sineñ,

Bu ğasırnı yäşäp betkäçten dä

Tagı berne yäşiseñ kiler.

Ber üsärsez, yäşlär,

Bik döres, dip

Kısarsız sez kulnı, ber kilep.

Şul yäşlärgä —

Bezneñ dävamnarga

Yaktı, danlı gomer 'bir, ilem.

Yuk, belmilär yäşlär...
Belmisez sez:
Torgan sayın torası kilä,
İptäş Kirov kebek ir urtası,
Tik gomerle bulası kilä.

[1935]

* * *

Küräsezder: kükrägemä 'bügen
Kazıklar häm kirtä terälgän.
Yögerep kilep sikerep çıgar öçen,
Çikmi bulmas artka, iptäşlär.

Çigenermen artka — Kandalıyga,
Aktık tamçı sabır .kalgançı,
Mayakovskiynıñ monumentı
Küzläremnän cuyıla yazgançı...

Möritläre, şiksez, Kandalıynıñ
Cıyılıp kiler şunda tirämä,
Mayakovskiynıñ köferlegen
häm yatlıgın isbat itärgä.

Bäy, yänäse, tatar bula torıp,
Sırışasıñ nigä yatlarga?
Ul, yänäse, urıs başı belän
Mohtac 'bulsın nigä tatarga?..

«Bädävam» häm başka bagularnı
Suzar alar, altın miras dip.
Miña läkin tapkır telle halkım,
Altın telle halkım klassik!..

Halık üze — tere klassik
Moñı, cırı, ülmäs tele belän.
Telegraf, radio zamanında
«Bädävam»nıñ 'başı äyläner, beläm.

Alar belän süzgä kileşmäm tik,
Vaklanırga nigä ul çaklı!
Min alarga layık cavap itep
Tottırırmın... yaña kitapnı.

1936

* * *

İoks köngä, nälät töşkeregä,
Ni disäñ dä aña az sıman:
Min karalıp bettem ul tormışta,
Susız cirdä üskän kaz sıman.

Kart-korılar äytä torgan ide:
«Kırıktan soñ akıl utıra»...
Akıl mikän? Kırık aryagında —
Lmdp kartlık kötep utıra.

Min «kaloşka utırmıyça gına»
Utırmakçı idem akılga,
Eşneñ alay barıp çıkmayıdıgın
Añlattılar miña — fakırga...

1937

* * *

Altın kullı halıc bulsañ da, sin
Bähet yöze kürä almadıñ.
Etkä ırgıtılgan söyäk kebek,
Ayak aslarında aunadıñ.

Keşe bulıp tugan bulsañ da, sin
Keşe tösle yäşi almadıñ.
Tirmälärdä, mäçet idänendä,
Bayar cirlärendä aunadıñ.

Parahudta — bagac arasında,
Timer yulda — säke astında,
Törmäsendä barı tür başında
Urın birde siña bu dönya.

...San yagınnan baytak 'bulsak ta bez
Sansız halık idek Räsäydä.

1937

KAMIR BATIR

Borın zamanda tügel,
Äle şuşı yıllarda,
Bar ide di ber keşe
Tukayskiy uramda.

Bu keşeneñ üzeneñ
Öç ulı bar ide di.
İke ulı — akıllı,
Berse bik bay ide, di.

Akçası bulmasa da,
Bay ide di bu yeget,
Hıyalga bay ide di,
Huca Nasretdin kebek.

Şul, yata di bu yeget
Geroy bulmakçı bulıp,
Ber geroylık kürsätep
Orden almakçı bulıp.

Tsirkta köräşerlek
Gayrät bar di malayda,
Läkin moña çıgarlık
Batır yuk di hiçkayda.

— Mindä,— dip äytä di bu,-
Biş Karähmät köçe bar!
Teläsäñ, miña karşı
Diyüneñ üzen çıgar!
Elep tä alaçakmın,

Selkep tä salaçakmın!

— Ägär diyü bulmasa,
Un şürälene davay!
Ber suguda yuk itäm! —
Dip äytä di bu malay.

— Kiter Tuiş agaynı *
Tuksan talyanı belän,
Kütäräm,— di ikän bu,—
Sıñar barmagım belän!

— Kiter miña parahud —
Etäräm! — di ikän bu.—
Kiter Kavi Näcmine,
Teläsäñ, filne kiter,—
Kütäräm! — di ikän bu.

Kür sin:

Ul malay nindi
Köçle, gayrätle adäm!—
Anıñ bar belgän süze:
«Etäräm!» dä «Kütäräm!»

Yeget üze gayrätle;
Bu köngäçä, yänäse,
,,,,gGeroy bulmıy toruı
Tik cay çıkmau bälase.

Ä üze ul
Bik zur ber
Eş belän utıra di:

*Fäyzulla Tuişev — ataklı garmunçı.

Kön dä abzar başında
Kügärçen oçıra di.

Yegetne bez
Bervakıt,
Küpme köç barın sınap,
Eş yagın, uku yagın

Tikşerep aldık beraz.
Kürdek bez şunda:
Anıñ
Bu yagı rätsez ikän,

Ordenga därt zur zurın,
Ukuga därtsez ikän:

Şunnan soñ bez cıyılıp,
Süz alıp.tärtip belän,
Kızdırıp aldık malaynı
Üzara tänkıyt belän!

Şulay itep bez anı
Aldık beraz ügetläp,
Tik az ğşa yakabızga
Yäbeşmäde yegetkäy!

«Etäräm!» dä «Kütäräm!» —
Böten söylägän süze.
Üzara tänkıytne dä
Kütärä almıy üze!

1938

AKTİVLAR CIENI

Aktivlar cıyını citte.
Yazuçılar soyuzı:
Kilde biş-altı-cide
Yazmıy torgan yazuçı.

Cıyın açılmas borın,
Karaşıp kırın-mırın,
Yağni aktivlarga has,
Duslıknı çagıldırıp
Kul bireşep aldılar,
Küzlärdä üç yandırıp.

Üz-üzeñnän bütänne
Sanamıyça hiçkemgä,
Yözeñne çitkä borıp
Kul bireşsäñ ikeñ dä,

Änä şul häl, alarça,
Çın sizgerlek bilgese.
Bu aktivka ul eştä
Tiñ kilalmas ber keşe.

Nigä disäñ, tup-turı
Äytep kitärgä kiräk:
Alardagı uyaulık
Bütän cirdä 'bik siräk..

Uyaulıgın iskärtkäç,
Aktiv çelem kabızdı:
Töten örä başladı,
Kıyşaytışıp avıznı.

Bezneñ soyuzda häzer
Üzeneñ icat eşe
Kaysı sortka kergänen ,
Kürsätim digän keşe

Tämäkeneñ iñ .şäben —
Tik «Yava»nı köyderä,
Şunıñ aşa siña ul
Däräcäsen belderä.

Şunnan, havalanışıp,
Türdän urın aldılar!
Ak käğazlär çıgarıp
Allarına saldılar.

Şul äzerlekne sizep,
(häm eçtän ah-vah itep)
Süz aldı iptäş räis,
Yağni iptäş V. Ahitov:

«G. Kamal digän sezneñ
Yazuçıgız bar ikän.
Ul keşegezgä menä
Altmış yäş tula ikän».

«Änä,— dilär,— ramkadan
Ber keşe karap tora.
G. Kamal digännäre
Näq şunıñ üze bula».

«G. Kamal agay bezneñ
Soyuzda çlenmı soñ?
Çlen bulmagan keşe
Ul bezneñ keşeme soñ?

Ägär dä tügel ikän,
Yübiley mömkin mikän?

Min bolay uylıym anı,
Yalgışıp kuymıyk tagı!
Kayda ul yeget -bulgan!
Niçegräk çıgış yagı?

Kötmäsäk tä bez monı,
Hörti eş çıktı kilep,
Nişlätik ikän şunı?
Aktivnıñ fikere niçek?

Bez anıñ yübileen
Ütkärik-litik mikän?
Ällä, küçerep yäşen,
Otlocit itik mikän?

Otlocitnı, iptäşlär,
Kitap ta maktıy gına.
häm bezneñ dä bu eştä
Täcribä şaktıy gına.

Äytik, İliç könenä
Kümäk äsär yazunı
Törep tozlamadımı
Yazuçılar soyuzı?»

R. Azin iptäş şuña uk
İke yöz protsent tuktaldı.
Üzeneñ kem ikänen
Şulay iskärtep aldı.

Şul räveş, näserçelär
Şağıyr häm tänkıytçelär
Uyaulık, sizgerlektä
Yarışırga kereştelär.

M. Aniyev kön kürä
Üzara tänkıyt belän,
Kileşmi şuña kürä
Ber nindi täqdim belän.

Şul räveştä, M. Aniyev
Sezne obektivladı
häm, torıp, İ. Maminnı
Üzara tänkıytläde:

«G. Kamalnıñ kemlege
İnde bezgä bik açık.
Ras Mamin täqdim itä,
Şikle keşe, znaçit...»

Mäsälä bik kızganda,
Ut çıgarga torganda,
Yäşlär kilep çıktılar,
häm G. Kamal agayga!
Küzne alar kıstılar.

Ul şunduk eşne sizep,
Räsemnän sikerep töşep,
Beldermiçä bersenä
Kitte yäşlär eçenä.

Yäşlär yanına bardı,
Ä «aktiv» kürmi kaldı.

Söyenep häm şatlanıp,
Söyläşep häm serläşep,
Yäşärep kitep tämam,
Yäşlär belän, tübängä
: Töşep kitte G. Kamal.

Ä anda anı meñläp
Ukuçılar kötälär.
Ä tübändä väkillär
Aña al, ak çäçäklär,
Göllär täqdim itälär.

Ä aktivta — Soyuzda
Mäsälä bik kızgaçtın,
Şırpı tiyep kitär bulsa,
Pocar çıgar bulgaçtın,

Ber aktiv äytte .şunda:
«Bez beraz nitep torıyk,
häm, şul arada, bu hakta,
Massanıñ fikeren sorıyk.

Tanışır öçen bolar
Massanıñ fikere belän,
Rossılniha äbine
Çakırıp kiterdelär.

Bülmädä töten genä.
Äbi moña şakkattı.
Ä küzeneñ karaşı
Kıska gına añlattı:

«Tötenegez küp tä sezneñ,
Cılıgız şul azrak,
G. Kamal abıy kebek
Çıgıp tayu yahşırak».

Aktivlar şunda därräü
Divarga küz attılar,
Anda buş ramnı kürep,
Torataştay kattılar.

häm söyläp birde äbi
Eş niçek ikänlegen:
Kamal abıynıñ, töşep,
Kunakka kitkänlegen.

G. Kamalnıñ bu çıgışın
Cinayät sanadılar
häm aktivlar cıyının
Yañadan başladılar...

1939

* * *

Stolovoynın, kızları
Bar da şundıy «yagımlı»:
Tirgäp, sügep, kıçkırışıp
Äzerlilär tabınnı.

Şundıy uñgan kızlar alar,
Şul qadär buldıklılar:
Çäy sorasañ, toz -birälär
Stolovoynıkılar.

Stolovoy kızlarınıñ
Çistalıgı çagrak.
Kullarınnan da bigräk
Telläre pıçragrak.

1939

* * *

Bar ide zamannar, bar ide,
Bez yaza başlagan yıllarda:
Häbärçe Han Cämil ** han ide,
Bezdäge ädäbi dönyada...

DÄÜLİGÄ

Al kınıday sin dä cır kılıçın,
Talantıñnı yarsu atıñ it,
Bezneñ könneñ kabatlanmas cılısın
Kiler çorlar eçenä alıp kit.

* Möhämmät Gali—ädäbiyät ğalime,_ tänkıytçe.
** Han Cämil — 30 yıllarda Tatarstan yazuçılar soyuzı

Papiroslar yanıp sünär bar da...
Tik canımnıñ sünmäs büläge.
«Par at»ta da, sugış atında da
Alıp barsın alga yörägeñ.

1939

* * *

«Kaysı şäbräk cenneñ, yäşeleme,
Sarısımı,— diseñ,— şäp anıñ?»
Çurtımamı sineñ bezgä töseñ,
Kayçan ki sin — üze şaytannıñ!

Uyga «ala avtor — tabiğat,
İcatına — siña karıy da:
«Akıl satıp, min bu äsärdä
Yalgışmagan bulsam yarıy la...»

Turgaylar miña bolında
Ber cır öyrätte.
Braziliyä ile turında;
«Rio de Caneyro...»

Keşe tele kebek matur isem:
Rio de Caneyro...
Tik üzeñ matur tügel sin,
Rio de Caneyro.

Luis Karlos Prestes kaya,
Rio de Caneyro?
Ul — sindä, törmädä yata,
Rio de Caneyro!

Partizannar tagıp kalkır,
Rio de Caneyro!
Alar sine tartıp alır,
Rio de Caneyro! —

Alar kilä Luis Karlos
Prestes yulınnan!
Alar sine tartıp alır
Baylar kulınnan.

Koş tele kük, matur isemeñ,
Rio de Caneyro,
Tik üzeñ yämsez äle sin,
Rio de Caneyro.

Sandugaç, turgay öyrätte
Miña avılda

Sineñ turıñda bu cırnı,.
Rio de Caneyro.

1939

* * *

İ dialektik kanunnar,
Sezdä ählak kayda soñ?
Yaratırga öyrätä bit
Mesken adäm — balasın.

Hakıykatneñ etikası
häm ädäbe kayda soñ?
Yaraşırga öyrätmäkçe
Mine — tatar balasın...

...«Citäkläp» kiterdelär dä
«Söyläşep» utırdılar:
«İsänlek-saulık» soraşıp,
Anketa tutırdılar.

Ul — «İdel — Ural» turında
Närsäder söyli, sorıy.
Ä minem küñel — yırakta,
İrektä oçıp yöri.

«Niçek,— dim,— yakın tanışlar
Bulmasın >bolar m«nem?
İdel — ul tugan cirem iç!
Ä Ural — torgan cirem!

Kem dä kem, äytik, ägär dä
Bötenläy ömmy tügel,
Ul «Ural eskizları»m bit
Az gına belmi tugel.

Uralnıñ, iptäş, yalkınlı
Halıgın söyde yöräk.
Bozların tügel, İdelneñ
Kızların söyde, dimäk...»

Kileşle itep kenä, ul
Östälgä ,yamıy-yamıy:
«Bez siña iptäş tügel!—di,—
Abaylap söyläş, abıy».

Cilkenep caylı gına bu,
Kileşle genä dulap:
«Bez tügel, siña iptäş,di,—
Tam!bov bürese, durak!..»

«Äye,— dim,— iptäş tügel bez,
Busı,— dim,— pocaluy, ras.
Ä dustım urını turında...
Ul yagıñ yalgış beraz.

Duskayım — kitte bit annan,
Ul anda kaytmas tagın,
Mäñgegä bezneñ yöräktä
Kaldırıp urmannarın...»

Üz eşen bik tä uñışlı
Ütägän keşe sıman,
Kulların uıp kuya bu,
Min isä — uyga çumam...

«Ä-ä-ä,— di bu,— Tambov... Urmannar.
Kitüe sezgä anık...
İnde baş tartıp karagız,
Süzläreñ bezgä — tanık...»

Het üter, kabul itälmim
Min sezneñ süzne böten.
Tın Tambov urmannarınnan
Ayıru anı çiten:

Ul üze bargan tarafka
İyärep bardı alar,
Mäñgegä bezneñ halıknıñ
Küñlendä kaldı alar..

Taktaşı belän kulga kul,
Kazanga kilde alar.
Taktaş yuk.— Mäñge, halıknıñ
Küñelendä inde alar.

Mäñgegä kitte. Cır — kaldı.
Tılsımlı bezneñ näsel:
Däverlär ütä, ğasırlar,
Ä usak — haman yäşel!

Däverlär, çorlar ütälär,
Ä usak — şaulıy haman.
İl belän bergä baralar
Kiläçäk köngä taban...

Häterli minem yörägem
Dustımnıñ tugan yagın,
Tambovtan bezneñ yöräkkä
Küçerelgän urmannarın...

«Ä... nik,— di,— käpäç kiyäseñ?»
«Minem,— dim,— kartus şulay,
Tugannan birle /tügel dä,
Tukaydan birle bugay...»

«Citäkläp» kiterdelär dä
«Söyläşep» utırdılar,
Törle häl soraşıp, şulay
Anketa tutırdılar...

Nİ BULDI BÜGEN SİÑA?

Tıñlıysıñ pulsın anıñ sin,
Toyadır barmaklarıñ:
Ülmäskä tırışa bu yöräk
Birmäskä soldat canın.

Soldatnıñ kulı — uçında.
Barmagıñ sineñ toya:
Soldatnıñ canı kırında
Yöräge dozor tora.

Tändäge avıru pocarın
Avtomat nasos kebek
Basarga tırışa 'bu yöräk,
Soldatnıñ kanın sibep.

Zur tügel üze bu yöräk,
Ul sineñ uçka sıya...
Küzeñdä yäşlär, general,
Ni buldı 'bügen siña?

Kem kükkä kütärep attı
Taş beton tonnaların —-
Faşistnıñ serle, siherle
Çuyınlı zonaların?

Sugışka «otboy» yasap sin
Ciñüdän tuktamasañ,
Yaldagı korpuslarıñnı
Pohodka «podem»lasañ,

Bar ide köçeñ, ütärlek
Pariclar aryagına,
Atnada citäçäk ideñ
Atlantika yarına...

Sugışnı tezländerüçe
Sin tügel ideñ meni?..
Aurular baragına sin
Häl belep kildeñ meni?

Zur tügel soldat yöräge,
Ul — sineñ uçka sıya...
Küzeñdä yäşlär, general,
Ni buldı bügen siña?!

«ÇTZ» kiyep häzer sin .....
Auraygan ayagıña,
Kön sayın şulay keräseñ
Aurular baragına...

Bu — anıñ soñgı kiçeder,
Ahırgı säğateder.
Süzeneñ säyer buluı
Sataşu haläteder.

Avırular yatkan baraknıñ-
Bülmäneñ türendäräk,
Tatarça cırlap duya ul,
Nimesçä sügengäläp.

Mögayın, yarsıp sugışkan —
Tanırlık tügel yöze:
BitenDä dürt-biş urında
Yamalgan yara eze.

Kemgäder söyli sataşıp,
Üz kürep, tugan itep,
İkese 'ber ük sagışnı
Kiçergän sıman itep: '

«..Sin tagın bezneñ barakka
Häl 'belep kildeñ meni?
Östeñdä inde, general,
Yamaulı kiyem meni?

İh, vattık niçek, cimerdek.
Çuyınlı koymaların —
Tegeneñ serle-siherle
«Zigfrid» zonaların.

Cimerep-ciñep barışlar
Elkbada tuktalmasa,
Yarsıgan korpuslarıñnı
Uzdırıp Bonnar aşa,

Atnada citäçäk ideñ
Atlantik yarlarına,
Asaçak idek tegene...
Lissabon tallarına...—

Keytelne tezländerüçe
Sin tügel ideñ meni?..
Östeñdä inde... oineñ dä...
Lagernıy kiyem meni?

Soldatıñ başın tagın ber
Sıypa sin, sıypa, sıypa...
Küzeñdä yäşlär, general,
Ni buldı bügen siña?!>

Bu anıñ soñgı kiçeder
Ahırgı säğateder.
Süzeneñ säyerlegenä
Säbäplär säbäpleder...

«Uf»ıldap kuya sanitar,
Yörägen tıñlap anıñ.
Birmäskä teli bu yöräk
Ülemgä soldat canın.

Cırlıy da yılap ,ala ul,
Nimesçä sügengäläp,
Yäşäüneñ busagasında,
Baraknıñ türendäräk...

1947

TUGAN CİRGÄ

Yäş tä tügelde siña, tir dä,
Kanıbız da aktı:
Äybät sugardık sine bez
Şul çaklı...

1947

* * *

Yalçı da bez buldık, rudaçı da,
Yatsınmadı bezne ber mihnät:
Dönyadagı hezmät balaları —
Anıñ öçen barı da ber millät.

Esselär dä bezne sukmadılar.
Suıklar da timäde bezgä.
Holera da şıldı. Handrası da.
«İdealizm» digänegez dä.

Bizgäklär dä bezne ciñmädelär,
Ülätlär dä bezgä yokmadı.
Mihnät bezne andıy «yuk-barlar»ga
Bireşmäslek itep tukmadı.—

Rähmät bezdän ütkän zamanaga:
Yatsınmadı... bezneñ cilkäne,
Sırtıbızda öyrätte ul bezgä
Korıç niçek çınıga ikänne.

Kem uylagan anı ul çorlarda
Şundıy kırıs gomer yulınıñ
Migrengä dä, millätçelekkä dä
Tötäşmäslek başlar tudıruın!..

1947

Berkayan kilmädem iç, -
Berkaya barmıym damı?
Mäñgelek çülendä min
Yul taba almıym lamı?

Maksateız-oşsez genä
Koram da sütäm meni?
Kayadır barunı tik
Keşedän kötäm meni?!

Sin bezgä birgän bu can
Uyanmas, tormas mıni?
Atomnı sütä iç añ?!
Anı ber kormas mıni?!

Bu ni bu?
Matdä, sine
İdarä itüme bu? -
Üsüe barı anıñ
häm dävam itüe bu...

1947

* * *

Däü dä bit härber koyaş,
Kiñ dä bit Galaktika,
Gomerlär kıskarmasa,
Bülmä dä yarap tora.

Betäse kilmime hiç?
Nidän bu? Niçek? Nigä? -
Matdä ul mäñgelek iç,
Artmıy da, kimemi dä!

1947

* * *

Ägär üget kiräk ikän
Üzenä äle bändäneñ,
Siña niçek yul salsın ul
Çiten çakta hälläreñ?

Üzenä üget kiräk çakta
Ädip digän .abıyga,
Närsä genä öyrätsen ul
Halık digän dahiga?

1948

* * *

Kem öyrätkän, äytik, Nizamine
Urıs kızı tibın birergä,—
Cide ğasır yarım aryagınnan
Güyä bezneñ çornı kürergä?

Kem öyrätkän Nävaine, äytik,
Färhad tibın döres birergä,—
Azat hezmät olılıgın şulay
Biş yöz yıllar aldan kürergä?

Kem öyrätkän dahilıkka?
Küsäkçelär öyereme?
Bezneñ Fatıyh Mösägıytme?
Ällä Häsän Häyrime *?

Mondıy «ügetläügä» kalu —
Şäptän tügel inde !bu...
Bu eş — barı, koyaş yukta,
Çıra yagıp integü...

1948

*Häsän Häyri — tänkıytçe.

* * *

Yaralar avır minem.
İñemdä — kanlı kiyem.
Kayda sin? Öydäme sin?
Äy, kil, äy yalgız yarım,—
Ahırgı minut minem...

[1948]

* * *

Kötsäñ dä, kaytalmavımnı
İt gafu sin, it gafu.
Sin mine gafu itsäñ ,ber,
Min «tärmen meñ gafu.

GARMUN MOÑI

Yäşi garmun ğasır eçendä
(Şuñardan sin gıybrät al äle),—
Yakınayta bezneñ aranı;
Ütkännärne söyläp -birä dä
Kiläçäkkä däşä annarı.

Ozın köydän — küçä kıskaga.
Äbi eçke bülmäsenä kitä,
Täräzägä kilä kız bala.

Kız balanıñ iseme kem ikän?
Zifa? Miñle? Bälki — Sıludır? -
Nigä şulay özelep tıñlıy ul?

«Çişmä»yeen dä äytä, «Sarman»nı;
«Minzälä»gä, «Arça»ga tuktıy da,
«Äpipä»ne sibä annarı.—

Moñlı köydän küçä kıyuga.
Zifa uylıy: «Miña tügel bu,
Sıluga bu, kıyu Sıluga!..»

Kıyu köydän küçä biyügä.
Sılu uylıy: «Miña tügel bu,
Miñlegä bu, çaya Miñlegä!»

Kaysında soñ küñeleñ? Kaysında?
Sindä yöräk ,şse tügel iç,
Uyatasıñ nigä barsın da?

Rähmät siña, garmun, meñ rähmät.
Uynattıñ sin, garmun, uynattıñ,-
İoklap yatkan sülpän küñelne
Uyattıñ sin, garmun, uyattıñ.

* * *

Zäñgär küzlär kiç-irtän
Kemne kötälär ikän?
Bezdäy kara küzleneme,
Ällä bütänne mikän?

İ zäñgär küz, zäñgär küz!
Sezneñ teldä yuk mikän ni
Berär bütän üzgä süz,
«Söyäm, bäğrem» digän süz?

Belgän süzeñ: «Kit kire,
Keşe kürä iç, tile!»
Küzeñ äytä: «Kil! Kil! Kil!
Gomerlek yar it mine!..»

1948

Sezneñ cizni ciznime ul?
Bezneñ cizni, vät, cizni:
Apanıñ biş «yörgäne» bar,
Şunıñ bersen dä sizmi!

Bezneñ cizni — ildä ber:
Sakalına yegerme yäş,
Yörägenä — yöz dä ber...

1948

* * *

Beräü — bite tätine,
Beräü — näni täpine,
Beräü isä söyä yarnıñ
Kaysı iñ dä... äpile.

Beräü söyä mallını,
Beräü söyä danlını.
Asıl ,keşe söyä — barı
Canı güzäl canlını.

Beräü malga öylänä
Beräü danga öylänä.
Ya .ilahi, bezlärne dä
Şundıy bändä äylämä!..

* * *

Tañ atar. Koyaş çıgar da —
Pärdäse alsulanır.
Odealın açıp cibärep
Koyaşnı karşı alır.

Ber genä tapkır gomerdä
Şul koyaş bulsañ ikän!
Şuşı al nurlar şikelle,
Yözenä kunsañ ikän...

1949

Yöräk tora cirsenep,
Ber tınıp, ber cilpenep,—
Cilkännären, tirmännären
Sagına torgan cil kebek.

1949

Sin genä barı, yörägem,
Sin genä yalgız, canım.
Mähäbbät barışlarınıñ
Yalı barmıni anıñ!..

1949

* * *

Bez üzebez bolay gadi keşelär —
Elgärege kollar, bilgele.
Bez väzir dä tügel höte kebek,
Han da tügel Babur şikelle.

Bez üzebez bolay gadi keşelär —
Pop ta tügel, çert ta tügel bez...
Bu dönyanıñ läkin küzen açkan
Kopernik kük hodta tügel bez...

1949

* * *

Ülem belän baytak talkır inde
Küzgä-küz bez turı kileştek.
Ul ırcayıp karap tordı miña,
Çitlektäge sırtlan şikelle.

Ällä dönya şunda, ällä sudya
Ayırıp tora äle gel genä.
Ber kiler bit läkin ul imansız.
Buket totıp .kilmäs, bilgele...

Min yakınnan kürgänem bar anı:
Timer tırnakları kınalı...
Täne —küm-kük. Söyäk «ullarında
Kan tapları anıñ... Kem kanı?

Bälki bezneñ duslar kanıdır ul -
Häbäre yuk kordaşlarnıkı?
Yüri anı bezgä kitergänder,
Alar kitkän ezlär arkılı...

Serle hälaqäten märhümnärneñ,
Dönyadagı soñgı könnären,
Taşsız kaberläre kaydalıgıi
Barsın, barsın açık belgänen

Närsäseder anıñ äytep tora.
Närsäseder, kara yözeme?
Bernindi dä bitlek aslarına
Yäşerep bulmıy torgan küzeme? —
Närsäseder, anıñ, äytep tora...

Ul ırcayıp küz töbägän miña:
«Vät, busı da kaba...» — digän kük.
Bäbäklären miña terägän ul.
Ä min isä: «Poka!..» — digän kük,

Büregemne artka kütäräm dä
Kitäm irtägälär eçenä.
Ul ırcayıp bornın törtep kala
Äle... üzemä tügel, ezemä!...

1949

* * *

Tukay

Yäş ide: utız cidençe
Yıllarda äle barı
İlle ber yäştä genä il
Karşılar ide anı...

1949

Ber genä süz, barı ber genä...
Cırlar ikän anı kem genä?
Kulıñ-teleñ çılbır-bogaulı:
Berençe häm ahırgı süzne,
Bar närsädän qaderle süzne,
Cırlar ikän anı kem genä?
Ber genä süz! Barı, ber genä...

Zaman sıman iske ul süz.
Yäşen bulıp yana.
Söñge sıman kadıy ul süz,
Yäşen (bulıp yana.

Babaylar utravı!
Ul süz — häbär siña,
Ul süz — sälam siña,
Cilferdäsen ul
Al bayrak bulıp
Utrau çigendä —
Tugan ilemdä
Taular iñendä!

Olı cil dönyaga
Bu süzne tarattı:
Azatlık!
Azatlık!
Azatlık!

Köräşlär yarsuı bu süzdä,

Ciñülär nidası.
Tınıçlık nidası ul bezgä.
Bezneñ tormışlar şavında
Bezneñ bogaular tavışı ul,
Bezneñ matämnär marşı ul.

Nurlana şuşı süz, balkıy
Änilärneñ yäşle yözendä,
Nänilärneñ —
Mäğrrur yätimnärneñ
Açulı küzendä.

Çäçäk ata ul
Gürlär gölendä...
häm... totkınnarnıñ
Mäğrur küñelendä.

Çäçäk ata ul,
Çäçäk ata ul,
Yokısız töndä,
Törmälär,
Zindannar eçendä...

...GÄ

Betsen yaklau azgınlıklarnı,
Yavızlarga taclar kalkanmı?
Bütän lira — ahmak cırçılar
Maktasınnar, äydä, alarnı.

Sörelüeñne tugan yaklardan
Hörlek itep, cırçı, sin maktan.
Yäş çaktan uk siña tabiğat
Büläk itkän böyek can häm därt:

Mäğrur başıñ imädeñ aña,
Yavızlıknı kürsäñ karşında;
Cırladıñ sin irek cırların
Kotırıngan tiran aldında.

Kurkıp tik mäñgelek hökemnän,
Şürlämädeñ cirdä berkemnän.
Zolım, cäza kükräp torganda,
Sineñ cırlau buşka bulmadı —
İl, dähşättä, çın cır tıñladı...

* * *

Berençe kat küräm sezne, kırlar,
Sezne, keşelär, sezne, göllärem.
Koyaş kına —iske tanış monda,
Koyaş kına, qaderlelärem.

Sälam alıp kilep kaplardandır,
Häbär kiterep güyä bu yakka,
Cılı cillär ütä yul arkılı,
Yomşak kına kagılıp kuakka.

Berençe häm soñ kat kürgän kebek
Karap kildem bu kiñ dönyaga:
Gölçäçäklär kalgıp utıralar
Kırlardagı cılı yullarda...

Kemnär mine monda kiterdelär,
Şundıy iske, izge dalaga?
Bälki alar yaman keşelärder dä...
Yuk üpkäm, yuk minem alarga.

Kul kuydırdı miña kırıs yazmış
Kön itärgä mäñge yırakta...
Min yap-yalgız äle, tanış tügel
Ber çäçäk tä, hätta kuak ta...

Äy, dahilık daulap härber çatta
häykällärgä mengän Neronnar.
Kayda sezneñ daulap isän çakta
Mäñgelektän algan urınnar?

Arınıp ul salkın alkışlardan,
Saflanır, dim, ber kön cir yöze —
İñ irekle mähäbbättän tözelä
Çın häykälneñ härber kirpeçe...

Tik min bulmam. Ä sez citärsez iç
Ul köngä dä, cillär, göllärem.
Tapşırsagız minem sälamemne
İlkäyemä, qaderlelärem?!.

1951

* * *

Ni gäzitä sindä, ni radio!
Cilläreñ dä telsez, yapan kır!
Ber häbärsez, ber sälamsez yäşäü
Üzeñä dä sineñ yamandır!

Cilläreñ dä telsez kebek sineñ,
Mäñge tınlık sindä, yapan kır.

Kılganıñnıñ sarı yözlärendä
Sarı sagış, zäñgär zar gına.
Sineñ östän, sörän sala-sala,
Ütep kitä kiyek kaz gına.

İdel buylarına citär bälki —
Yulı, änä, Ural yagına...

Sıyırçık bar. Turgay da bar sindä,
Käkküklär dä sindä bar barın...
Ber ,häbärsez, ber sälamsez cirdä
Yäm tapmıy la minem cannarım:

Yahşı häbär birsä yaktı yıllar,
Mine ezläp tabarlar mikän?..
Kazık yoldız aslarınamı, bu
Yullar kaya baralar ikän?..

1951

Sabır bulamı soñ sagış

Sugış barışlarında,

Hätta dala tönennän moñ

Karañgırak çagında?

«Kiler ber kön, kaytırbız»,— dip,

Kötimme dä kötimme?..

Sagınularnı, sälamnärne

Cilgä büläk itimme,

Ällä fäqat yörägemdä,

Yöräk belän bergä şulay

Cirgä-gürgä iltimme?

1951

* * *

Talgın gına iskän cillär
Göllär isen kiterde:
Çäçäklärdän kübäläkkä
Sälam, digän şikelle.

Äytä cillär kübäläkkä
Çäçäklärneñ kaydasın.
Kübäläkkä — cil häbärçe,
Miña häbär kayda soñ?

Tüm-tügäräk Cir şarında
Bar da tügäräk tügel.
Minem dä ber çäçkäm bar da,
Canım kübäläk tügel.

1951

* * *

Oçraşkan yuk, kürep söyläşkän yuk.
Hatlarıñ da kilmi küptännän.
Küñelemneñ ike yarın barı
Totaştırıp tora ütkännär.

Ütkännärem, zäñgär hıyal bulıp,
Yörägemdä haman saklana,
Gomer ütkän sayın maturlana,
Qaderlänä bara, saflana...

1951

* * *

Çıbırkısın askan yäş kötüçe
Mal artınnan yöri, sızlanıp,
Yöräkkäye taşıp, suzıp cırlıy,
Bolınnarda yäşi moñayıp.

Tekä torgan biyek tau başınnan
Zontik yasıy kulın koyaşka.
Äy sin, koyaş, söyläp 'birçe aña:
Tizme kaytır yarı bu yakka?

Matur göllär, alsu çäçäklär dä
Şatlık birmi minem dustıma,
Yıraklarga ärnep küz sala da,
Cilgä söyläp seren, uftana...

1951

* * *

Moñlı — käkkükläreñ, kiyek kazıñ.
Çäçäkläreñ yöze — zar gına...
Küñellärem, tönnär ütkän sayın,
Cilpenälär tugan yagıma.

Tugan tufraklarım kire tarta,
Häbär kilsä ide kaytırga! —
«Sandugaçım...», «Agıydelkäy...» diyep,
Sagışlarnı köyläp tartırga.

Cırlar alar — tarihı da ilneñ,
Bayragı da tormış yulında:
Oran salıp, cıyıp torgan halkın,
Çakıru bulıp härber buınga.

1951

Ğadättäge say kiçüdän tügel,
Turı yuldan barıp teläkkä,
Salavat küpere sıman totoşkanmın
härber telgä, härber millätkä.

TUGAN TEL
här ğalimneñ, här şağıyrneñ süze
Citsen ide härber küñelgä,
Cillär, sular tavışı şikelle ük,
Üzläreneñ asıl telendä.

Atom köçe, radio zamanında
Kürsäm ide şunı min tagın:
Yärdämläşep, tellär 'ber-bersendä
Tapsa fäqat kardäş, tuganın.

Bu dönyanıñ tösen, yämen, zäükın
Kem arkılı, niçek 'beldem min?
Bişektä ük mine öyrätüçem,
Tugan telem — bäğrem, sin ul, sin!

Rähmät siña, rähmät, tärbiyäçem,
här närsäneñ asıl mäğnäsen
Sin añlattıñ miña, tugan telem,
Sin öyrätteñ miña hämmäsen.

1951

* * *

Yullar, yullar... Ülek tulı yullar.
Seber yagına taban iltälär...
Ä uylarım minem bu yullarnıñ
Oçına uk barıp citälär.

Pop ciläne kigän yäş burcua,
Bata-çuma illär kanına,
Mäyet tüşäp, yullar saldıra ul
Aziyädäge «Eldorado»ga...

Bu yakta da tiran tomalagan
İreklären milli illärneñ
Monomahlar büregen häterlätkän
Gömbäzläre "belän çirkäüneñ.

Kistän belän yänçep illär başın,
Mäyet tüşäp, yullar saldıra;
Missionerdan täre, spirt belän
Yul yardıra «Eldorado»ga...

* * *

Hatlar alası kilä.
Äyterseñ lä, hat eçendä
Kazan havası kilä...

1953

Yaktı yoldızlar süngänçe
Uylanıp yatam sine.

Halık şırı

Yoldızlar sünä. Uçak ta.
Min — haman yanam äle.
Huşıgız, soñgı tötennär,
Min monda kalam äle.

* * *

«Ni» tügel, sin
«Kem»der, tabiğat.
Bardır sineñ berär niyäteñ?
Belmämeşkä salışıp kına,
Sin närsäder icat itäseñ.

Nikadärle töslär çäçkändä,
Nikadärle törlär, şäkellär —
Bu icatıñ karşında sineñ
Bez adämnär — barı şäkertlär.

Masaya akıl, canıy,
—Min,—di ul,— böyek äsär!.
Avtorı, dimäk, dahi,
Bu döres bulsa ägär...

* * *

İ Keşe!
Akıl köçen
Matdägä sıymasmıni?
Atomnı sütä eşeñ,
Anı ber cıymasmıni?

Açarsıñ atom seren,
Belerseñ barsın da sin.
Nindi yäş äle, Keşe,
Mäñgelek karşında sin!

* * *

Ülemnän kaça-kaça,
Gomerlär SORIY-.SORIY,
Sinmeni? Sineñ aşa
Matdäneñ üze cılıy...

Dörli-dörli kıçkıra Ğaläm:
— Buşka tügel mäñge yanganım -
Añsız, gamsez matdäm eçendä
Orlıkları yoklıy cannarnıñ.

Mäñgelek sezneñ gomer,
Mäñgelek, atomnarım...
Nigä soñ şundıy tügel
Atomnan tugan canım?!

1953

* * *

Atomnarım minem mäñge ülmäs.
Atomnarım mäñge kalırlar,
Mäñgelekneñ härber dönyasında
Yäşär alar milliard ğasırlar.:

Atomnarım minem ülmäs tä (bit...
Atomnarnıñ hätere barmı soñ?
Kayda bulsa miña oçrasalar,
Alar mine häterlärme soñ?..

Yuk, atomnar, mäñge ayırılmabız,
haman -bergä yäşärbez kebek.
Sezdä tugan akıl kanatında
Mäñgelekkä küçär keşelek.

Bezneñ äle tagın milliard çorlar
Yäşise bar bu Cir şarında:
Akılıbıznıñ kanat cäyäse bar
Kommunizm ğasırlarında.

Materiyäneñ çiksez mömkinlegen
Sütär ber kön Vakıt, üçerer...
häm üzeneñ añga kilgän gomeren
Mäñgelekneñ eçenä küçerer.

KARA BOLITLAR TARALDI

Kara bolıtlar taraldılar inde,
Alar bu yakka yañadan kilmäs.
Bezneñ kön häzer mäñgegä yaktı,
havabız — ciläs.

Çäçäk atkanday kırlarda
Landışlar, göläplär,
Terelde inde bezneñ dä
Ömetlär, teläklär!

havabız — yañgırdan soñgı
Huş isle saf hava.
Cil isä tibrätep kayınnı,
Yullarga çäçäklär yava...

1953

(Fragment)

İllär, keşelär arasında
Nazon kebek yörgän çakta,—
Tauda tügel, bara-bara
Tigez yakta, irken yakta,
Yörgän çakta Barabada,
Bogaulangan Prometeyga
Oçradım min ütkän cäydä.
Äyterseñ lä bogau, tışau
Belän mömkin anı kırşau...

1953

* * *

Kayçangaça kaygıraçak, köyäçäkseñ?

Kaygı töyäp,

Kärvangamı kitäçäkseñ?

Yazmışlar bit

Bez digänçä tügel alar,'—

Sayla, öyrän

Sabırlıknıñ irlärçäsen!

* * *

Kırlardagı tönge smenada
Yarışlarda yörgän çagımda,
Ural taudan kilgän yul ;buyında,
Başkayımnı sıypıy cillär barı,
Yörägemne — barı ay gına.

92

BÄHİLLÄRLEK

Küñelleder sezneñ gomer,
İsän analar:

Soklanırlık, bähillärlek
Sezneñ balalar.

Tap töşmäde sezneñ nurlı,
Sabır yözlärgä;
Namus häm can —'bezneñ öçen
İkese — ber närsä.

Alar bar da üzegez kebek
Gadi üzläre,

Böyek läkin — bähillärlek —
Barlık eşläre.

Bügen inde — könnär tınıç,
Tönnär bälasez;
Kaytkannarnıñ yäşen sörtep,
Übä alasız:

«Bähil, bähil, i bä'bkäyem,
Kügärçenem»,— dip...
İsän bulsañ, sin dä, äni,
Übär ideñ bit.

1954

* * *

Min ışanmıym äle ülüeñä,—
Yul yuk äle aña küñeldä:
Küreşerbez kük tagın.
Ah, niçek min sine yuksınırmın,
Yıraklaşkan sayın bügennän,
Yıraklaşkan sayın.

Açsa ide miña ütkän gomer
Açılmaska yapkan kapkasın,
Açsa ide.

Sin üläse könne kürmäs öçen,
Kitär idem şunda taşlap barın,
Kitär idem.

Şulay itte mine yuksınu,
Menä şulay itte.

1955

Ä YÖRÄGEÑ SİNEÑ KAP-KARA

Äy, sin, Mäker,
Yavız, hain Mäker!
Näfrät ugınıñ kara mişene!
Mähäbbätkä barlık kapka açık,
Siña barı — palaç işege.

Niçä tapkır kildeñ dönyaga oin,
Niçä kitteñ... Tagın kitäçäk!
Canlı, tere, çaya tormış läkin
Dävam itte, dävam itäçäk!

Sin ayırgan sayın yakınayabız,
Kuşılabız tagın, yañadan!
Siña näfrät ;bezne şulay itä,
Şul näfrätlär yäşene ezli sine,
Gromootvodıñ kaya, kara can?

Sak-Sok itep, azmı par yöräkne
Tarattıñ sin, cimerdeñ, hain!
Sak-Soknı il
Üzeneñ canı belän
Işıklavın sizmädeñ läkin...

Küpme genä yahşı kürenmä sin,
Et sagalıy sine kapkada.
Küpme genä aktan kiyenmä sin,
Ä yörägeñ sineñ kap-kara.

Täpiyeñä dä hätta ura, Yago,
Çolgau itep ap-ak satinnı,
Ä appagı läkin halıklarnıñ—:
Sin tügel, ä kara Otello.

Etlär yolka boston balagıñnı,
Ukalarıña karga tizäkli.
0 ukasız Säydäşläre 'belän,
Halık üzeneñ türen bizäkli.

Sineñ «eş»yıñ kanlı, kerle, hain,
Ä ker uıla, ä kan yuıla.
Änä şulay sineñ ezeñ kalmıy,
Änä şulay isemeñ cuyıla.

Ni ber cır yuk — sine yuksınuçı,
Ni ber köy yuk — sine sagıngan.
Sine sagına 'barı — körän cällad,
Kara kozgın, ala sayıskan.

Sin cil ikteñ, cildän davıl üste,
Ur inde, ur
Sin şul davılnı!
Gromootvodıñ kayda inde sineñ,
Yäşen ezli şakşı canıñnı.

1955

* * *

Azmı tapkır talandı bu canım,
Azmı minem gomer kiselde,
Azmı tapkır ülem karaları ,
Ramkaladı minem isemne.

Unbiş tapkır ütep kittem inde
Cir şarınıñ orbitasın min.
Sine tik berkayda oçratmadım,
Tabalmadım, tabılmadıñ sin.

Ä bit azmı tapkır kükrägeñä
Başkayımnı kuyasım kilde,
Mañgayımda sineñ .irennärneñ
Cılı sulışın toyasım kilde.

Yıraklatıp bezne ütkännärdän
Äylänälär-äylänälär dä,
Sagınuların cannıñ kütärälär
İñ yugarı däräcälärgä.

Orbitada — koyaş, ay, yoldızlar...
Yörägemdä alıp kaytırga,
Räsemeñne fäqat saklap kaldım
Canım belän bergä, canımda...

Bişbaltaga kilgän tramvaylardan
Töşep kalgan tanış halıknı
Karap tora anda minem bülmäm,
Täräzädäge göllär arkılı.

Göllär mine tirgämäslär dä bit,—
Alar, äytik, telsez äyberlär...
Ä... bülmädä — yäşlär kötär mine
Alar, menä, närsä äyterlär.

Yäşlär anda — zalga cıyılgannar...
Alar inde säğatne karıy...
Ğadel säğat anda süz başlarga
Niçä minut kalgannı sanıy.

Sanıy säğat... Läkin añlamıy ul
Bezneñ niçäk alga bargannı,—
Kayber eştä soñga kalmas öçen
Kayber töştä soñga kalgannı.

Yäşlär alar üsär, olıgayıp
Bezneñ safka kilep citärlär...
Ukırlar da şunda bu yullarnı,
Ukırlar da... gafu itärlär.

Koyaş, inde, tübänäyep kilä.
«Kaytır inde... Kaytır,— dip,— bälki.
Tramvaydan töşkän halıklarnı
Karıy-karıy kötä güyäki...

Bişbaltaga tramvay kilde isä:
«Kayttı mikän?..» — digän şikelle
Karıysıñ da, gölle täräzäkäy,
Küzätäseñ şulay sin kemne?

Eşlär kötä mine Bişbaltada! —
Alar, äytik,— telsez äyberlär,—
Keşelär 'bar bit äle eş yanında,—
Yäşlär kötä mine Bişbaltada!
Alar menä närsä äyterlär?..

1955

Sibelä çäçäk cillärdä.
Cilgä oçkan çäçäk kebek,
Sibelgänbez illärgä.

Zäytün cirgä bögelgän
Çäçäk ciñel tügeldän.
Bezneñ häl dä ayırmasız
Cirneñ şuşı gölennän:

Gölneñ başlar iyüe —
Çäçägem küp, diyüe.
Yörägemneñ häle şundıy:
Çäçäk attı söyüe.

Göllär cirgä sörlegä
Çäçäkläre köçlegä.
Min dä şulay bögelep töştem
Şuşı göllär töslegä.

Könnär nurlıga bugay,
Gölneñ häle bik uñay.
Göllär öçen koyaş niçek,
Bezgä dä irek şulay.

İs ;inde, cil, is inde,
Sirennärne sip «ide.
Minem şul sirennär kebek,
Sibeler könem iç inde.

Gölem sıgılıp töşte bit,
Çäçäkläre köçle bik.
Äy bu söyü! Minem häl dä
Şul göl häle tösle bit.

Üzebez kara... Yözebez kara...
Küzem kara, dim tagı.
Üzebez — kara bulsak ta,
Änkäbezneñ ap-pagı...

Saubullaşıym göl belän,
Sibelä çäçäk cil 'belän.
Ber «ürergä tilmergännär
Ber 'bez tügel — il belän.

Göl kötä ay batkanın,
Alsu tañnar atkanın.
Göllär öçen ,koyaş niçek,
Şundıy miña hatlarıñ...

Koşlar sayrıy göllärdä...
Min süz kuşıym kemnärgä?..

1955

* * *

İrkälänep koyaş nurında,
Gamsez genä, tınıç, tın gına
Yäş ber çırşı üsep utıra
Urmandagı sukmak buyında.

Kar-burannar öyerep, kış kilde,
Bil tiñenten karga batırdı,
Botakları — başına atlanıp
Cirgä bökte çırşı fakırnı.

Buranlı cil hätta yıksa da,
Älegä bik avır bulsa da,
Koyaşlı yaz barıber kiläçäk!
Çırşı moña anık ışana.

Toya canı: yakın ul könnär,
Bu yavız kış barıber uzaçak.
İñendäge karlarnı atıp,
Koyaşka ul kulın suzaçak!..

1955

İLGÄ SÄLAM

(Variant)

Kilmä lä, cil, ismä lä, cil,
Täräzädän kit äle:
Küñellärem öydä tügel,
Tugan ildä bit äle.

Kayda gına yäşäsäm dä
Tügäräk cir şarında,
Küñelkäyem — kübälägem
Tugan üskän yagımda.

havalardan oçkan koşlar
Cirgä avaz salganda,
Ul avaznı yura, ilem,
Bez tapşırgan sälamgä.

Menä şunda oçrar kebek,
Aralıym urmannarın,
Sanıym ayırımlık könnären,
Gomerneñ — uzgannarın.

Tagın ber kat, tagın da
Oçraşsak ber — tabında,
Gomer urtalarında,
Sagınıp ülär çagında...

...Atuçınıñ barı bäbäge zur,
Canı — kuyan, küse, keçkenä.
Ä bu keşelär barı da Susaninnı,
Cälillärne iskä töşerä.

Öçäü ide alar, atılaçaklar.
Tik keçese aldan citeşte:
Atılaçak töşkä barıp bastı,
häykäl kuyıla torgan taş östenä
Pedestalga çıkkan şikelle.

— Kemnär ide alar,—dip sorıylar,—
Nervıları korıç keşelär?

— Sezneñ kebek, sabır, kırıs, tıynak
Böten yaktan sezneñ işelär

İde alar...

Ä atuçı — üze tikşerüçe
häm üze ük hökem itüçe,
häm alarnı kaber çitenäçä
Liçno üze ozatıp kilüçe,

Cikerenä: «Aziyät! Soñga kaldıñ!
Ne pozvolyu! Batır?! Ostarak?
Ni qadär tiz bulsa ägär cäzañ,
Şul qadärle kaygıñ kıskarak?..,»

Mondıy eşne, koyaş, şahit bulıp
Karap torma! Bolıt astına
Kaç, güzälem! Küktä sin barında
Küñel yäşäeşkä tartıla...

Taular artında
Tañnar atkanda,
Cillär däşälär
Tugan yaklarga.

Äytälär sıman:
«Äydä, kayt inde,
İlgä kaytırga
Röhsät bar inde»...

Tugan ilemä
İs, cil, is äydä,
Tugannarıma
Söyeneç bir, äydä.

Sau bul, il çite
Sau bul häzergä.
Mäñge yäşärseñ
Bezneñ häterdä.

1956