Şiğırlär - Halit Äbdelmänov

ÇAKMAGIŞIM.

Çit cirlärdä küp yördem,
Şundıy ul açı yazmış.
Töşemä gel sin kerdeñ,
Mäñge yämle Çakmagış.
Çakmagışım, Çakmagış
Sindäder minem yazmış.
Menä tagın sagınıp,
Katıp kiläm talpınıp.
Çit cirlärdä yörüem
Bulmadı kebek yalgış.
Nıgrak toydım min tämen
Ciren-suın, Çakmagış.
Çakmagışım, Çakmagış
Sindäder minem yazmış.
Menä tagın aşkınıp,
Kaytıp kiläm sagınıp.
ÄNİYEMÄ.

Moñsulanma änikäyem,
Közlärem citte diyep.
İke ulım ike yakka
Oçtı da kitte diyep.
Sineñ yazlar alda äle,
Tik cılı cäylär kötär.
İke ulıñ ike yaktan
Yalt itep kaytıp citär.
Sin bulganda avırlıklar
Avırlık tügel ikän.
Ä şatlıklar küñelemnän
Tulıp tügelep kitä.
Ä bähetlär sineñ yanda
İkelätä artadır.
Äle gomerläreñ yazda,
Beük tä kartaymıy tor.
ÄNİ.

Qaderle äniyem!
Yörägeñ ärnider-
Min yırakka ozak kitkändä.
Küzläreñ yuldadır,
Süzläreñ – dogadır,
Ulıñnı sagınıp kötkändä.
Berük sin yılama,
Dogañnan taşlama-
Min kaytalmıy kalgan çaklarda.
Kaygılar ciñärmen,
Min kaytıp citärmen-
Alsulanıp tañnar atkanda.

BÖYEK ANAGA.

Bar gomereñ sin yäşiseñ “balam!”, dip.
“Barlık canım, bar tapkanım aña!”, dip.
Tönnär buyı yoklamıylar çıgasıñ.
Sin bit beläm- sin bit BÖYEK ANASIÑ!
* * *
Yalgışlık...
Adaştım şikelle,
Tabalmıym işekne, çıgarga.
Kaygılar...
Bigräklär küp kilde,
Beläseñ üzeñ tik çıdarga.
Yalgızlık...
Arıta, yalkıta.
Sorauga cavaplar yuk inde.
Tik söyü...
Yullarnı yaktırta-
Analar söyü, bilgele.
Ütärmen,
Kötärmen dönyasın.
Sin genä taşlama dogañnan!
Ömet häm...
Barlıgıñ yaktırtsın
Yulımnı, kalganı Hodaydan!
TUGANNAR.

Adämnärne ber-bersenä
Dönyada tarta cannar.
Yäşäsäk tä törle yakta,
Ber oçraşıyk, tugannar.
Ätkäy-änkäy yortı tagın
Şaulap görläsen äle.
Bezneñ ğailäneñ uçagı
Mäñge sünmäsen äle.
Abıylarım, ciñgäçäylär,
Şatmın sezne kürügä.
Minem kaygı-bähetlärem
Sezneñ belän tügelä.
Bala-çaga şau-şuına
Kümelsen bügengä öy.
Talyan garmun tavışına
Suzıyk moñlı-moñlı köy.
KAYINKAYIM.

Kayınkayım, öşiseñder
Salkın kışlar citkändä.
Min öşimen sögän yarım
Yıraklarga kitkängä.
Sin kaygırma yafraklarıñ
Yıraklarga oçkanga.
Min sargayam söygän yarım
Çittä yatlar koçkanga.
Sin uftanma, kayınkayım,
Tagın da yazlar kiler.
Min dä özmim ömetemne:
Söyüemne ul kürer.
Kayınkayım, yazlar citkäç,
Yäşel şäl yabınırsıñ.
Çittä yörsä dä söygänem
Berük bähetle bulsın!
YaLGIZ ÖY.

Şıgır-şıgır kilä kapka,
Ällä şayan cil uynıy?
Ällä inde iske kapka
Hucasın sagınıp yılıy.
Yazlar kilä avılıma,
Cansız barı iske öy.
Koşları da bakçasında
Suza barı moñsu köy.
Monda barlık hava, uylar
Hucabikä turında.
Tik ul gına kaytmas inde-
Äbi kartlar yortında.



Dürtyullıklar

* * *
Cırlarım bar minem küplärgä,
Yaratmıymın ikän kemnärne?
Cannarımnan çıkkan süzlärgä
Hoday üze yaza köylärne.
* * *
Sin färeştä, sin küklärdä,
Ä min fani dönyada.
Sineñ tormış hıyal kön dä,
Ä mineke – pıyala.
Sineñ yanda altın göllär,
Sandugaçlar sayrıylar.
Minem yazmış hata kön dä
Ömet belän aldıylar.
* * *
Bezneñ äle görläp kalırday
Alda küpme yıllar ütäse?
Uçaklar da dörläp yanırlar,
Ömet oçkınnarı gına sünmäsen.
* * *
Bälki bezneñ aralarda
Tik vakıtnıñ kirtäse.
Minem koyaş-bayularda,
Sineñ – yäşlek irtäse.
* * *
İnde küpme tagın yäşärmen
Sineñ belän haman serläşmi.
Canım kıçkıradır: “Söyämen!”
Telem genä berni endäşmi.
* * *
Menä tagın kilde cirgä yazlar.
Yañaralar küñeldäge süngän nazlar.
Yöräklär dä kitkän kebek yäşäreplär,
Mañgaydagı sırlarnı tik bulmıy yäşerep lä.
* * *
Yazmışımnı ikän nigä
Başka belän yalgadım?
Hatamnı da bügen genä
Sine kürgäç añladım...
* * *
Tagın cirgä yazlar kilä-
Tormış şulay dävam itä.
Kemnär yäşi bähet belän,
Kemnär inde yäşli kitä.
* * *
Borıp bulsın iknä yazmışlarnı,
Kaytıp tagın yäşlek tañına.
Färeştäm tik: “Halit, soñladıñ!”-dip
İñnäremä minem kagıla.





Kızıklar
Tagın eçäbez...

Abıy söyli...
“Kızu urıp – cıyu çorı, - di. - Utırabız İlham digän şofer yeget belän posadka eçendä eçep. Urtada ber yartı arakı utıra.
Bezneñ yanga ber “Ciguli” cilderep kilä.
İlHam:
- Änä tagın beräü kilä! Häzer benzin biräbez dä tagın eçäbez, - di.
“Eçärseñ menä, - dip söyli abzıy. – Predsedatel yaña maşinası belän kilep tuktamasınmı?!... Kayda tagın ber “yartı” ömet itü, bulganın da tügep kitte...”
Rulğä kem utıra?

Ädhäm abıy söyli:
“Tälgat belän Ufaga bardık, tözüçe Rifne ilttek, - di. – Min bargançı Rif belän “bäyräm itep” bardım. Tälgat äytä: “Kaytkanda min “bäyräm” itäm inde”, - di.
Ul yoklarga bik yarata.
Ä min säğat biştä ük tordım da ber “yözgrammnı” cippärep tä kuydım...
Rul artında aña kaytırga turı kilde inde.
Sıylagan bulsak.

Ädhäm abıy söyli:
- Seberdä, Tälğatneñ tugan könen ikäü genä ütkärep utıra idek, - di. – Bergä eşlägän ber yeget kergänen kürep kaldım da, arakını tiz genä mendär astına yäşerep kuydım. Ber yartı säğat utırdı bu bezneñ belän.
Ul çıgıp kitkäç arakını barıp karasam... agıp betkän, töbendä genä kalgan.
Tälğat äytä:
- Sin yüri üzeñneñ mendäreñä tükkänseñder äle, - di. – Tönlä isnäp kenä yatırga uylagansıñdır.
Tekä taçka.

Färit eştän kaytıp kilgändä dustın oçrattı. Rimal aña üz üteneçe belän kilgän ikän:
- Dustım yärdäm it inde. minem bit taçkamnı urladılar, - dip, çak-çak küz yäşlären genä çıgarmıy, yalvarırga totındı.
Dustınıñ östendäge sälämä kiyemnären kürsä dä Färit aptıramadı:
-Yarar, kemnär urladı? Nindi taçka? – dip soraşa başladı.
- Min beläm alarnı. Äle univermag artında toralar alar, - dip Färitne üze artınnan aşıktırdı. – Tägärmäçläre dä yapunskiylar ide. İke kulsız-ayaksız kaldım bit...
Dustınıñ zarın tıñlıy-tıñlıy Färit ratsiyä arkılı decurnıyga şaltıratıp “podkrepleniye” çakırttı.
-İke kulsız-ayaksız kaldım bit, - dip zarlandı haman dustı.
Färit dustı Rimal häm ber törkem militsiyä belän univermag artına kilep kergändä bomclar gına tapkan “tabışların” büleşälär ide. Militsiyälär beräm-beräm dömbäsläp taşlagaç tegelär häzer ük taçkanı kiterep çıgardılar.
Yapunskiy tägärmäçle balalar kolyaskasın kiterep çıgargaç barısı da aptırap kaldılar.
Rimal gına üzeneñ tekä taçkasın koçaklıy koçaklıy:
-Menä bit minem tamak tuydırgıçım. Yapunskiy tägärmäçle bit ul, ike kulım, ike ayagım bit ul minem, - dip kolyaska tiräli yögergäläde.
Baksañ, Rimal, bölgenlekkä töşkän dä, menä şuşı kolyaskası belän çüpleklärdän şeşä cıyıp yöri ikän.
Kolyaska eçen dä karadı da:
- Monda minem ştık-köräk tä bar ide?- dip köräk taptıra başladı.
Militsionerlardan kurkıp, kıynalgan ber bomc:
- Anı alıp torgannar ide. “Eştä” bit äle ul. Kaytu belän siña tapşırırbız, protsent belän,- dip kaldı.
Rimal üzeneñ “eş koralı” tabıluga şatlanıp betä almıy, uram buylap kolyaskasın etä-etä parkka taban atladı.
Färit tä üzeneñ elekke dustına “yärdäm” itüenä küñele buldı.
Tönge şaşlık.

Kiçke yakta uramda ike äbikäy söyläşep utıralar.
- Tege Damira tugan kön ütkärä ikän. Şaşlık peşerä, di. – dip häbär sala berençese.
- Teldä genä der inde. – di ikeçese. (Yağni peşermäs, teldä genä kalır).
Berençe äbikäy:
- Äye, tönläder inde, tönläder, - di.
Tuy mäzäkläre

Tuyda tamada yaña koda – kodagıylarga karap takmaklar cırlıy ikän:
Ätäçtä dä kikerek,
Tavıkta da kikerek.
Aşap eçep algaçtın
Bergä - bergä sikerik.

Koda belän kodagıy bu cırga bik tä üpkälägännär, di. Çönki avıllarında alarnıñ kuşamatları “ÄTÄÇ” bulgan, di.
* * *
Tuyda kilen belän tanıştıralar ikän:
- Tanış bulıgız – Fina kilen!
Çukragırak ber kodagıy:
- Ä-ä, Kinofilm meni? – di ikän.
Faciga

Beräü militsiyägä şaltırata ikän:
- Tiz genä kilep citegez, fälän- fälän yul çatında sezneñ hezmätkärgezne maşina bärep kitte, - dip äytäk ikän.
Militsiyä bu urınga tiz genä kilep citkän.
Karasalar: maşina ber käzäne bärep kitkän ikän.





İLFAK BÄYETE
(Dustım Mansurov İlfaknıñ yaktı istälegenä bagışlıym)
Bolnitsa yanı ak kayın
Monda kaldı başkayım.
Barı sez genä mine
Onıtmagız, duskayım.
Ak kayınnar şaulıylar
Salkın cillär iskändä.
Cıyılışıp alıgız
Min ber iskä töşkändä.
Zäñgär küktä bolıtlar
Yıraklarga oçadır.
Muyınımnı katı bau
Ah, avırtıp kısadır.
Ap –ak kayın utınnan
Kalır äle kisäügä.
Muyınımda katı bau –
Eh, şul baunı kisärgä.
Bakçamda ölgergänder
Almagaçlarda almam.
Tugan yaklarıma, eh,
Başka inde kaytalmam!
Başlarımnı yuk itte
Katı bau, ap-ak kayın.
Gafu itärsez mine
Ullarım, kızıkayım.
Vakıtlar bik küp ütkäç...
Sez mine onıtmagız!
Balalarım, härvakıt
Änkägezne tıñlagız.
Ak kayın da sargayır
Kergäçten salkın közgä.
Hoday sabırlık birsen
Hatın, balalar sezgä.
Uftanmagız berük sez
Gomerlär tiz ütkängä.
Açulanıp kalmagız
Rizıkkayım betkängä.
Ak kayınnar alıp kilä
Dönyaga barı sagış.
Yanıgızdan kitüem dä
Buldı kük katı yalgış.
Häter yugala diyep sez,
Tik mine onıtmagız.
Kaberemä il(yı)tkän
Sukmaknı korıtmagız.




ŞİGIRLÄR
* * *
Barı tön, soñınnan min kitäm.
Barı tön yaralgan ikäügä.
Kiräkmi küz yäşe, kiräkmi buş süzlär.
Mähäbbät kalgan bit kisäügä.

Tik diñgez yarında matur yort.
Kümelgän koyaştan altınga.
Tuydırgan bit hätta äkiyät tä.
Barı tön, ä annan min kitäm.
* * *
İrennär tidelär irengä,
Bar dönya yugaldı bügengä.
Tik ikäü bu çiksez ğalämdä,
Äyterseñ, Hava häm Adäm dä,
Cir şarı yasalgan ğamäldä...
Bar uylar tomannar eçendä,
Tuktadı cir tartu köçe dä.

Añnarnı tik hislär basalar...
İkäüdän bülmädä kalsalar.
Berni dä kiräkmi alarga
Barı şul - kermäskä araga.
* * *
İñ kurkınıç häl cirdä -
YaLGIZLIK.
Häm dä tözätä almaslık
YaLGIŞLIK.
Dönyada iñ yırak ara –
YaŞÄSE KİLMÄÜ.
Üzeñnän başka bersen dä,
TORMIŞNI SÖYMÄÜ.
Yöräkkä iñ avır süzlär:
“SİNE YaRATMIYM!”...
“Işanası kilmi”, - diyep
YÖRÄK KABATLIY.
Avır bula ägär çıksa
YaLGANLIK ÖSKÄ.
Nahak süzlärdän yamıymın
YaRANI KÖÇKÄ.
Bar dönyanı basıp algan
KEŞESEZLELEK.
Hoday kaldırmasın bezgä
Tik ÖMETSEZLEK.
* * *
SOÑGI OÇRAŞU.

Sin mine borçıma qaderlem,
Karaşıñ kurkınıç yäşennän.
Tik avıl oçına qadärle
Ozatsam, küzläreñ yäşermä...

Kitäbez ikäüläp yul buylap,
Sin miña endäşmi barasıñ.
Min atlıym iñeñnän koçaklap,
Ä küktä tik tönneñ karası.

Bu tönneñ karañgı şomlıgı
Tınıçlık birmider küñelgä.
Endäşmi barsañ da, yagımlım,
Añladım – aralar sürelgän.

Çakırmıym min ütkän könnärne,
Ä alda ni bulsa şul bulır.
“Kal!” – diyep äyterlek süzlärne
Ezläsäñ, bälki dä tabılır?

Huşlaştık.
Süzlär yuk.
Kem belä?
Mähäbbät saylagan başkanı.
Ayırıldık... Ä bälki mäñgegä,
Arada tormışnıñ taşkını.
* * *

ŞAHİT KIZINA.
R-ga.
Tuylar bara, şaulap tuylar bara –
Kilen matur härber tabında.
Läkin minem genä uylarım
Tanış tügel şahit kızında.
Berkem tiñnär yuktır kebek aña
Bu çit- yatlar itkän bäyrämdä.
Kızıl lenta takkak şahit kızı
Yoldız kebek yana ğalämdä...
Şau – gör kilep tuylar ütep kitte,
Ayırıldık yırak – yırakka.
Serläşä dä almıy kaldık la ul
Äyländek bez ikäü çit yatka.
Mizgel genä bargan tuy bäyräme
Tasmalarda ozak saklanır.
Şahit kızı turındagı uylar
Yörägemdä, beläm, gel yanır.
İnde häzer tuylar kürgän sayın
Süngän hislär yänä terelä.
Härber käläş tä bit minem küzgä
Şahit kızı bulıp kürenä.
* * *







KARYaUDI MÄKTÄBE VALSI
Karyaudı mäktäbe balkıy
Nurlarga tulıp.
Bez yäşibez monda tatu
Ber ğailä bulıp.

Kuşımta:
Bezneñ mäktäp, nurlı mäktäp.
Mäñge balkısın.
Yöräklärdä bez yörtäbez
Anıñ yaktısın.

Bez ukıybız, şatlanabız
Alsu tañnarga.
Rähmätlebez şundıy yaktı
Mäktäp bulganga.

Kuşımta:

Onıtmabız mäktäp sine
Yırak kitsäk tä.
Bu tormışta avır-avır
Yullar ütsäk tä.

Kuşımta:

Yöräklärdä härçak kalır
Mondıy tatulık,
Karyaudı mäktäbe birgän
Bezgä maturlık.






HALİSÄ KIZIMA
(6 Mart könne minem öçen iñ bähetle mäl tudı – minem küz nurım,
hıyalım, altınım, berdänberem, bähetem,Hoday täğalä büläge –
KIZIM yaktı dönyaga kilde.)

AKROŞİGIRLÄR

Hıyallar da berkön kilep
Aşa ikän tormışka!
Lale çäçäk atkan mälne –
İsem tuyıñ yazmışta.
Söyeneçle häbär yazam –
Äti buldım bu yazda!
* * *
Han kızıday güzälseñ,
Alsu sineñ yözläreñ.
Läysän yañgır yaugan mälne
İrtän kildeñ cirgä sin.
Sau-sälamät, bähetle bul,
Ätiyeñnän teläk şul!
* * *
Hoday bähet telägän,
Ap-ak bolıtka törgän.
Layıklı sabıy bala
İsän-sau bulsın digän.
Saf häm paq isem belän
Ätigä büläk birgän.
* * *

KIZIMA
Yazlar miña alıp kilde,
Kımmätle, tiñsez büläk.
Tormışka aştı bit minem
Bar hıyallar, bar teläk.
Yazlar belän balkıp kitte
Hıyaldagı yoldızım.
Hoday üze büläk itte,
Miña küz nurım –kızım!
Moğcizaga min ışandım
Kürgäç kızım küzlären.
İşetermen vakıt citkäç
Anıñ “ät-tä” süzlären.
Bällüdä sabıy –hıyalım.
Tatlı töş kürep yoklıy.
Soklanıp karap toramın.
Karap küzlärem tuymıy.