Şiğırlär - Hadi Taktaş

Törkstan sahralarında

Tañ atamı? Yaktıramı?
Nişli dönya, nişli ul?
Nik kürenmi yaktı könnär?
Nik tomanlı algı yul?

Äldä, zölmatlarga yotılıp,
Monda il-islam tora.
Här yagı zölmat uçagı,
Kurkınıç tön kap-kara...

Kayda soñ ul nurlı tañnar?
Ay, koyaşlar balkıylar?
Kaysı illärne maturlıy,
Bizilär häm añkıylar?!

Kayda hörlek, inkıylablar,
Kayda tañnar sızdıra;
Ruhlı tormışlar yasarga
Dönyanı pır tuzdıra?

Kayda ruhlı yämle dönya,
Şat täbässemle häyät?..
Barmı? Yä yuk... ul häyät?
Yä ul häyät bezlärgä yat...

Yuk tösle ak küñelgä...
Monda mihnät, monda tön,
Monda sahra, moñlı sahra..
Barçası totkın bügen!..

Küktän sörelgännär

Taş-taularnı ereterdäy şäfkat nurı
Balkıy töpsez küzläreneñ karaşında,
Färeştä ul; söygän öçen adäm halkın,
Yata şunda dürt divarnıñ arasında.
Kara bolıt çäçkäyläre tänen yapkan;
Ozınayıp, dulkınlanıp, cirgä yatkan.
Ak tännäre zifa anıñ; zur küzläre
Tegälep ber noktaga uyga batkan.
Tulgan aynıñ, ak nurları barı bergä
Cıyılıp, töşkän şäüläse ak yözlärenä.
Täräzäse açık anıñ; kük dönyası
Onıtılıp karıy serle küzlärenä.
Ul da şulay kayçandır ber kük kızı ide,
Yanıp torgan kükneñ şäfkat yoldızı ide.
Tüzä almagaç cir östendä akkan kanga,
Kilep kükneñ patşasına başın ide,
İde dä ul soradı kük allasınnan:
«Betsen,— diyep,— cirdä kollık, küz-yäş häm kan!»
Närsä dide añar karşı kük allası?
«Hainä sin! Sineñ urınıñ — suık zindan!»
Äye, ul ber sörelgän; şunda küptän inde
Onıtılgan. Sörelep ul küktän iñde
Gazaplanır öçen cirgä, tar zindanga.
Ütä yıllar... Häyätınnan bizgän inde...
Çü! Gazrail kanatların selkep aldı,
Tarattı bar bolıtlarnı ofıklarga.
Kiñ kük yöze şır-yalangaç bulıp kaldı,
Mähabät ul kilep bastı biyek «dar»ga.

Kanatınıñ oçlarınnan kannar tama,
Kanga batkan zur küzläre uttay yana.
«Äcäl citte bu kızga!»— dip, täñre hökem
Ukıdı ul galibanä bar dönyaga.
Barıp zindan işeklären açıp kerde,
Närsä kürde?! — Zähre bette yözlärendä,
İñ berençe kanatları hälsez kalıp,
Rähim, şäfkat işetelde süzlärendä.
İñ berençe taş yöräge kannar sıgıp,
Küz yäşlärdän bitlärendä kürende yul;
Onıttı da täñre hökmen, beleştermi,
Kük kızınıñ ayagına taşlandı ul.
Taşlandı, ah! Miskinäneñ ak yözläre
Agardı; kurkudan yomıldı küzläre.
Küp tä ütmi, gazrailneñ kolagına
İşetelde kük kızınıñ şul süzläre:
«Kilmä yakın zähärlänep ösläremä!
Ertkıçlık çıkkan sineñ yözläreñä!
Kanatlarıñ kanlı sineñ, kilmä!
Kurkam; Kan yögergän agu, zähär küzläreñä.
Kay cirlärdän kan agızıp kildeñ, äytçe,
Nindi şomlı ser söylärgä minem yanga?
Kem sin üzeñ? Yul kisüçe? İblisme ällä?
Buyalgan, äyt, kanatlarıñ nindi kanga?» —
Adäm kanı tama kanat oçlarımnan:
Can aluçı färeştä min! — Kinät närsä?
Şäfkat kızı, ber selkenep, şul minut uk
Kerfeklären yomdı, mäñge kütärmäskä...
Ak tännäre kara taşka ävereldelär
Gazrailneñ katı timer kullarında.
«Ant bozuçı böyek hain gazrail!» dip
Uttan süzlär yazıldı kük yullarında.
Çü, gazrail, açu belän sikerep torıp,
Zur kılıçın kara cirgä taşladı ul;
Taşladı da, kanlı kulın kükkä suzıp,
Dähşät, açu belän söyli başladı ul:
«Ocmahlarıñ minem öçen bulsın häram;
Kaytmıym, yavız, hain alla, kükläreñä!
Ükenämen moña qadär aldanıp, küp

Haksızga adäm kanı tükkänemä!
Kimsenämen, basmıym ayak monnan arı
Mälganätlär tulgan fahirle garşeñä!
Kuyma yukka hur kızlarıñ, cännätläreñ,
Zur sängateñ belän näkışläp, karşıma!
Min belämen, bar kükläreñ, garşeñ sineñ
Encelängän cirdäge küz yäş, kan belän!
Häzer beldem, bar färmanıñ, hökmeñ sineñ
Tulgan aldau, kanlı ülem, yalgan belän!
Moña qadär aldanıp, küp kannar tüktem;
Şunıñ öçen, beldem, urnım küklär itteñ.
Ber minutlık şäfkatemä tüzä almadıñ;
Bar birgäneñ tartıp aldıñ da kimsetteñ.
Kitäm häzer kanlı ülem kırlarına!
Söylim haklık mazlum adäm ullarına!
Birep kanlı kızıl bayrak kullarına,
Açam sugış, salam kirtä yullarıña!»

Näni razboynik

Rähmät, änkäy, siña,
Yarıy ele mine tapkansıñ.
Ozın tönnär buyı, yoklamıyça,
Cırlar cırlıy-cırlıy bakkansıñ.
Sineñ avır kara tormışıñda
Yardämçeñ bulmadım buluın.
Läkin
Avır köräş, böyek yıllar öçen
Kiräk bulgan minem tuuım.
Usal idem,
Şunıñ öçen dä şul
Gönah-fälän diyen tormadım;
Zäñgär töndä
Kürşe karçıgınıñ
Ak ätäçen kerep urladım...
Şuşı ätäç öçen usal karçık
Kargıy-kargıy teläk teläde:

«Deneñnän yaz, yavız, urıs!»— dide.
Kabul buldı anıñ teläge... İh!
Kışkı tönneñ salkın kükrägennän
Çanalar da şaulap üttelär,
Çanalarga salıp, yıllar mine
Bik yırakka alıp kittelär...
Ätäç peşerep yatkan uçaklarda
Ällä kayçan utlar sündelär...
Usal idem, Karçık-korçıklarga
Bik küp bäla-kaza kiterdem,
Bakçabızga kergän ürdäklären
Tayak belän kıynap üterdem...
Şul eşlärem öçen avıl halkı
«Razboynik» dip isem birdelär,
Avıldagı böten usallıknı
Minnän genä kürep yördelär.

Gomer uza,
Läkin avılıbızdan
Tagın ber kat äle ütärmen,
Sagınıp söylär öçen, yädkär itep,
Mullaların kıynap kitärmen...
Ellar bezneñ belän ütälär,
Tañnarnı alıp kilä kiçälär,
Minem näslem bulır kommunarlar,
Ata kazlar kıynap üsälär...
Usal idem,
Şunıñ öçen dä bit
Min avılga sıyıp tormadım,
Sezgä kilep,
Avıl malayınıñ
Tilergän hislären cırladım...
Davıl sünär, bälki, yöräktä,
Ul tabılmas, bälki, kiräktä,
Läkin,
Üzem ülsäm, ulım kalır,
Urnım alır,
Soldat bulır soñgı köräştä...

Ellar köräş çigen ütärlär,
Yäşlär timer bulıp üsärlär,
Ata kazlar kıynap üskän yäşlär
Burcuylarnı totıp kisärlär...
İh!
Mayaklı yullardan yulçı bara,
Peçän belän kümgän çanasın...
- Kaya bolay, yulçı, aşıgasıñ,
Nindi häbär alıp barasıñ?
- Çemberlennıñ satıym anasın,
Tupka totkan Mäkkä kalasın!..
Dinsez idem,
Şunıñ öçen dä bit,
Ätkäy mesken, kulın taşladı:
— Bu imgäktän keşe çıkmas,— dide,
İblis bulır,— diyä başladı...
Ellar ütte.
Menä häzer inde,
Ätkäy, kilep miña karagız,
Şağıyr buldı ata kazlar kıynap,
Şalkan urlap yörgän balagız!..
İh!
Kiçä genä äle fevral ide,
Bügen davıl kırga kar taşıy;
Mart ayınıñ neçkä bille cile,
Suzılıp yatıp cirgä, kar aşıy..
Erak kalmıy inde mayga da,
Yaz yasarbız salkın taygada.
— Cir bezneke bulır!
Açulansak,
Şlem kiyerterbez ayga da...
İh!
Min bit isän äle, kürşe karçık,
Avılıbızdan tagın ütärmen,
Sagınıp söylär öçen yädkär itep,
Mullagıznı kıynap kitärmen.

Kartaydım şul

Yäşlek,—
Zäñgär urman,
Barıp çıgar idem siña,
Kaytıp kitsäm kilgän yulımnan.
Kartaydım şul,
Ellar şulay itte,
Mañgay bödrälären akladı,
Läkin buntar yöräk haman äle
Yäşlektäge ruhın sakladı...
Küldä yözep yörgän bakalarga
Häzer dä äle taşlar ırgıtam,
Ürdäk malayların söyä-söyä,
Äle dä eşläremne onıtam...
İh!
Taşla, mäzin dustım, manarañnı,
Äydä kittek balık totarga,
Yomgaklanıp sular agalar,
«Kom-korsaklar» anda kabalar...
Küñelsezder monda berüzeñä,
Muciklarıñ änä kilmilär,
Kilsälär dä şunda buş kul belän,
Namaznı da rätläp belmilär...
Şulay inde,
Tormış başka ezdän aga...
Tege, niçek äle?
«Hisamilar» yäşi dönyada?
Ä menä, babay, tar yılgada gacäp balık kaba.
Kittek mällä ikäü yılgaga?..
Avıl —
Naman şulay katık aşıy, Haman şulay—
Küllärendä yözä balıklar;
Dönya cimerep, äle dä cırlap yöri
Ätäç hatını bibi tavıklar...
Änä käkre ayaklı yäp-yäş bala
Täpi yörep çıga uramga,
Kulındagı neçkä çıbık belän
Kazlar kugan bula uramda...
Bäbkälären saklap, ak ana kaz
Aña taba kilä, cilkenä,

Küp tä ütmi, aunap cir östenä,
Kala usal kaznıñ irkenä... İh!
Minem dä bar ide şunıñ kebek
Kümer aşap üskän çaklarım,
Tik kaytsam da häzer monda tagın
Yäşlek ezläremne tapmadım...
Yäşlek ütkän inde... Äydä ütsen,
Sakal-mıyık belän yörerbez,
Läkin barıber äle, kartaygançı,
Yaña avıllarnı kürerbez!
Agaç suka yörgän yalannarda
Timer traktorlar yurgalar,
Elga buylarında balık ezläp,
Çabıp yörer mäzin, mullalar...

Avıl,
Şul avılnıñ mäçet täräzäsen
Yäştä bärep vatkan idem min,
Änkäyne yılatıp, iman şartın
Tämäkegä tartkan idem min...

Häzer
Zur üstem şul,
Uramnardan
Bik gakıllı bulıp ütäm min,
Avıl kartlarına, zurlar kebek,
Sälam birep kenä kitäm min...
Karçıklar da maktıy:

— Häyrük ulı
Dinle bulıp häzer kaytkan, di,
Mäçet kartlarına:
«Alla süze — bezneñ süz ul!» —
Diyep äytkän, di...

Aşıkmagız äle maktarga sez,
Alla hakı öçen kötegez:
Yaçeykada bügen doklad ukır
Dinle bulıp kaytkan keşegez.
Avılım!

Cırlıym sineñ kükrägeñdä,
Gacäplänmä minem cırıma,
Kırın karap, kaşıñ cıyırmaçı
Şähär kiyeme kigän ulıña...

Şähär cırın cırlıym, tıñlaçı,
Ulıñ belän kuşılıp cırlaçı:
«Kuzgal, uyan, läğnät itelgän
Kollar häm açlar dönyası...»

Alsu

Uram taşlarına karlar yava,
Kar tomalıy çana yulların,
Karda şua-şua, Alsu kilä,
Ciñ eçenä tıkkan kulların...
Cilgä karşı cılı sulışları
Tuñıp bödrä çäçen ak yasıy,
Yul buyına anı tirgi-tirgi,
Sügenä-sügenä kayta Gazzäse:
«Alsu, tukta inde, akıllım, Abau,
Tagın karga batırdıñ!..»
Ul üpkäläp çitkä kitä.
Anı Alsu tagın yalınıp çakıra:

«Kil, uynamıym, bette... Kil inde!»
Üze — kilsä, karga batıra.
Salkın karga basıp, Alsu kilä,
Üze kölä,
Üze söykemle,
Üze usal,
Üze bolay ber dä
Usal tügel kebek şikelle...
Uram şaulıy-şaulıy tön uzdıra,
Kemneñ monda kemdä eşe bar,
Närber cılı tunlı keşelärneñ
Cılı bürke, torır töşe bar...
Tik çattagı babay — «barabız »nıñ
Bik ük äybät tügel tormışı,
Kärkön tañnan alıp kiçkä qadär
Salkın uram torgan urnısı.
«Cankisägem, babay, «barabız»!
Atıñ belän satıp alabız,
Studentta akça bik küp bula,
Äy, Un tiyengä iltsäñ barabız!..»
Alsu, bülmäsenä kerü belän,
Öske kiyemen alıp taşladı,
Vatık közgesenä karıy-karıy,
Karlı çäçen sütä başladı...

«Gazzä, kara, niçek minem çäçlär
Ber-bersenä yabışıp tuñgannar...»
«Karlı çäçlär siña kileşä, Alsu,
Üz çäçeñnän matur bulgannar...»
Alsu, küzen almıy, üzen karıy,
Üze matur,
Üze söykemle,
Üze usal,
Üze bolay ber dä
Usal tügel kebek şikelle...
Aña bügen ällä närsä bulgan,
Ber cırlıysı kilä, ber kölä,
Ber onıtılıp, kinät kerfekläre
Ber noktaga kilep törtelä...
«Taşla äle, Gazzä, zaçetıñnı,
İh, übäsem kilä üzeñne,
Nu, übäsem kilä üzeñne,
Tıñla inde ber kat süzemne?..»
Gazzä, ireksezdän eşen taşlap,
Sügenä-sügenä kilä yanına:
«Tfü, kahär sukkan!
Açuıñ kilmägäye,
Toz salasıñ inde kanıma!
Sin şul, kızıy, üzeñ zaçetıñnı
Bik soñ äzerlärgä başlıysıñ,
Üzeñ bezdän alda birep taşlıysıñ,
Ä bez...»
Ul Alsuga açu belän karıy,
Tik açuı bik tiz basıla,
Alsu bala kebek yılmaya da
İñnärenä kilep asıla...
Gazzä tüzmi, anıñ süzen kötä,
Üze uylıy zaçet biräsen,
Alsu, kölä-kölä, küzenä karıy,
Soñ ul aña närsä söyläsen...
Söyläsenme matur yäşlegeneñ
Zur yıllarga turı kilüen,
Söyläsenme cirne, bügengene,
Bar närsäne özelep söyüen...
.är koyaşlı irtä anıñ öçen
Yaña uylar alıp kitersä,

Bügengeneñ härber maturlıgı
Üze belän anı isertä...
Şunıñ öçen bügen ul tön belän
Ber hat yazdı kartı ismenä
(Kartı kemder...),
Käkre yullar yasap,
Sızıp-sızıp aldı tiz genä.
Hatnıñ soñgı yulı:
«Bik sagınsañ,
Hatım bassın küñleñ yarsuın,
Bik bähetle sineñ Alsuıñ...»
Hatı belän bergä yaña töşkän
Räsmen saldı üzeneñ kartına,
Kulına soñgı kabat räsmen alıp,
Şul süzlärne yazdı artına:
«Bu — Alsuıñ sineñ,
Küräseñme,
Nindi matur bulıp utırgan.
Kara, başkalarga mine almaştırma,
Kadrem belep yäşä, çukıngan!..»
Koridordan basıp, Alsu kilä,
Üze matur,
Üze söykemle,
Üze usal,
Üze bolay ber dä
Usal tügel kebek şikelle...
Ul däreskä bügen bik soñ kilde,
Ällä kayda yörep kiçekkän.
Üze soñga kalgan,
Üze äle
Kölä-kölä kerä işektän...
Üze däres tıñlıy,
Üze ber dä
Tıñlamagan kebek itenä,
Üze professornıñ därsen yaza,
Üze anıñ bornın käkre itep
Töşerep kuya däftär çitenä...
Üze zaçetların häzerlärgä
Barınnan da soñrak totına,
Üze zaçetların başkalardan
Aldan birä, aldan kotıla...

Kärber närsä aña, küp köç kuymıy,
Ällä niçek ciñel birelä,
Yanar yäşlegeneñ alsu tañı
Ütmäs tösle bulıp kürenä.
Ul üzenä üze huca bügen,
Üze akıllı, üze söykemle,
Üze usal,
Üze bolay ber dä
Usal tügel kebek şikelle...

Avızları, borınnarı cimerelgän süzlärne yaklap

Kabırgasız, yomşak urıs tele,
Niçek borsañ, şulay borıla
(Başka çarası yuk),
Bezneñ agay-ene
Eläkkän här urıs süzeneñ
Kabırgasın totıp sındıra!
Süz yuk —
Urıs telen belü kiräk närsä,
Läkin
Kiräklegen anıñ butıylar,
Tatarlarga, tatar bula torıp,
Urısçadan doklad ukıylar.
Otvetrabotniklar!
Bälki,
Urıs tele şäp tel ikänlekne
Kürsätüder sezneñ uyıgız,
Yahşı eş ul,
Tik şulay da, zinhar, kuyıgız!
Otvet digän süzneñ «v»sın aşap,
«Ätbit» digän bulıp yörisez,
«Moya» belän «moy»nıñ muyının borıp,
Üterergä, ahrı, telisez.
«Sovsem» süzen, «çäpçim» çäpçettegez,
Urıs añlamaslık ittegez,
Bu ni häl bu, «ätbitrabotniklar»,
Bu nindi yul belän kittegez?!
Tatar gazetına, urısçalap,
Mäqalälär yazıp biräsez,

(Sekretarga kuşıp yazdırunı,
Sizmilär dip ahrı beläsez.)
Urıs tele inde urıs belän
Söyläşergä äytik yarasa,
Tatar tele ul bit tatar belän
Añlaşırga yarıy labasa...

Gabdulla agay äkiyäte

Künle bulsın,
Rähmät äytsen diyep,
Tuflya alıp kayttım hatınga,
Ber atna da ütmi,
Karıym, Miñcamalıñ süz kuzgata pudra hakında..
Ansın alıp kayttım,
Şähär bit, dim,
Keşe hurı bulıp yörmäsen,
Dönya häle, küñle kalır didem,
Ülep-nitep kitär, belmässeñ.
Küñel yomşak çakka turı kilde,
Ni kuşsa da, süzen tıñladım,
Yaltırap torgan batis külmäk aldım,
Bäyä-fälän diyep tormadım...
Könnär ütte,
Berkön may çislosı,
Çıktım sobraniyedän,
Artık arıldı,
Bakça buylap kaytıp kiläm şulay,
Küzgä ike keşe çagıldı.
Karıym,
Söbhanalla, —
Berse minem hatın,
Tuflya kigän, pudra yagıngan,
Ana ürdäk kebek basıp kilä,
Eget tä bit üzenä tabılgan...
Şunnan, berär gönah-fälän bulmasın, dip,
Artlarınnan alga atladım.

Yöri torgaç, bolar utırdılar,
Egete übep aldı,
Ah, svoloç!
Külmägemä sıymıy başladım...
Ul könne zur gönah bulmıy kaldı,
Ayırıldılar,
Min dä kittem hatın artınnan,
Kaytkaç,
— Kayda buldıñ, fälän-tögän diyep
Soraştırıp karıym hatınnan.
Aldıy...
Gabdulla agay, kaytkaç, Miñcamalın
Yargan, ahrı, üze yaruın,
Ansın äytmi,
Tik söyli ul
Niçek itep üçen aluın.
«İrtän toru belän, külmäklären
Kıstırdım da kultık astına,
Çıgıp sattım,
Annan bik äybät ber
Kitap alıp kayttım hatınıma!..»

Click or select a word or words to search the definition