Şiğırlär - Gabdulla Haris

Yaz



Kük koyaşı nazlı kızday açtı pärdäsen kölep,

Moñ, karañgı cir yöze gakes itte [1] nurlar börkelep.


Mıskıl itep kış könen, nurı belän üpte koyaş,

Kış babay da ak sakalınnan hisapsız tükte yäş.


Şul koyaş nurı belän häm töşte şatlık şäüläse,

Yaz köne — bar kürneşe berlän maturlık gäüdäse.


Çıt-çıt itep här biyek cirdän tamıp, küp tamçılar

Cirne kaplagan kalın kar katlavın gel yänçilär.


Tau kırıyı häm biyek yarlar, açıp kiñ tüşlären,

Kürsätälär dönyaga armas koyaşnıñ eşlären.


Cir yöze ber çişmä buldı, yaltırap aga sular,

Şul sular, bergä cıyılgaç, kiñ bolınnarnı sular.


Ber bolıt yuk, kük yöze ul nindi matur, çalt ayaz,

Ul ayaz bulmıy häle yuk, inde häzer çakta yaz.


Kayta köz kitkän matur koşlar tagın härkön beraz,

İrtä berlän sayrıy alar moñ avazlar, naz-niyäz.


Äy küñel, sin cırla, tärsim it tabiğat läühäsen [2]!

Sin, kaläm, häm bu küñeldä kaynagan tasvirnı yaz!




Narasıy


Bak narasıynıñ vöcüden: nindi tınlık kaplagan!

Kür anıñ bu al yözen: ber rähmani nur aklagan.


Yuk anıñ hiçber uyı, ul nindi tatlı yoklagan,

Nigä işetelmi avazı dip, anası yoklagan.


Kükrägen ber kalkıtıp, ber şiñderep ul tın ala,

Nindi matur tın ala dip, kürüçe tañga kala.


Äle tufrakka timägän keçkenä, ak täpkäye,


Küz salıp gel şatlana şäfkat koyaşı — änkäye.


Güyä ber koşçık sämada[3], kanatı talgaç oçıp,

Yal itä dä häl cıya oçmak öçen buşlık koçıp.


Tirbälep ul bişegendä yoklıy äle bik tınıç,

Bar eşe yoklau, kölü, yuk hiç añarga kurkınıç.


İrtä torsa, karşılamıy çın, kara mihnätle eş,

Kay vakıtta yoklasa da, kürmi ul zähmätle töş.


Kem genä däşsä dä däşsen — karıydır da cılmaya,

Cılmayıp, ul üzenä birgän söallärne cuya.


Kaş cıyırmıy, härvakıt şat, ul şulay tatlı kölä,

Änkäseneñ kaygı-häsräten gel urtaklıy belä.




Kanlı könnär


Kür: su tösle kük yöze — ul kan kebi bulgan häzer.

Kür fäzanı, ul koyılgan can belän tulgan häzer.


Bette yoldız, ay, koyaşnıñ elkege saf, ak nurı;

Bar da kan tösle kızıl nurlar koyalar tup-turı.


Mäğräkägä[4] küz oçın salsañ, kürerseñ sin tagın

Çişmädäy meñläp yegetlärdän kızıl kan akkanın.


Kür: änä ul taşlı taularda adämnär tilmerä,

Ber yotım suga susap, iñräp alar cannar birä.


Ul analar zarlanalar bu bäladän Allaga,

Kür: änä ul yäş sabıylarnıñ küzennän kan aga.


Cirdäge kırlar, bolınnar, taular, urmannar, sular,

Çüldäge komnar, şimaldän [5] böten bozlar — bular


Barçası da al, kızıl kanga buyalgandır häzer,

Hilkıy [6] tös betkän tämam, çınnan yugalgandır häzer.




Zar


Yäşim läğnätle ber tormış eçendä,

Tulı ärnü, katı kaygı eçemdä.


Kiçen yoklarga dip yatsam yatakka,

Yokı almıy küzemne tön eçendä.


Kürensä könçıgıştan yämle al tañ,

Sizäm: närsä küräm ber kön eçendä.


Tugannan birle kürgän bar mäşäqat

Tora tezelep räte berlän isemdä.


Tönem gürdäy, könem mihnätle meñ yıl,

Canım totkın gomerneñ tañ-kiçendä.




Köz


Tañ aldın çat käfen tik ak kırau cirne urıy.

Çıksa da köndez koyaş, näq ay kebek, salkın nurı.


Kaplıy inde kük tomannar irtä berlän cir yözen,

Közge cillär bolgata gel inde kaygı diñgezen.


Zur, matur agımsular da kurkınıp äkren aga,

Küçmä koşlar tezleşep, moñlanıp aga kıyblaga.


Barça üsmälär, ülännär sarı töskä kerdelär,

Kalmadılar ul köyençä, suldılar da üldelär.


İnde tükte küz yäşe kük yafragın härber agaç;

Nindi tın, sakin [7] alar, yafrakları hiç bulmagaç.


Kiç belän baksañ kügenä, ay vä yoldızlar da yuk,

İnde kaplagan alarnı bu bolıtlar küptän ük.


İnde cir dä şuşı räveşlär yäşär monnan arı,

Bu küñelsez közne Täüsıyftan [8] tämam tellär arıy.




Mäğşukalar misle


Cäyge tön, kük bik ayaz häm saf hava, tın cir yöze;

Cılmaya kük diñgezeneñ ay vä sansız yoldızı.


Cir şarınıñ zur, kara urmannarı tomray tora,

Sandugaçlar tön havasın teträtep sayrap kuya.

Ul matur kiñ bolınnar, bormalı agarsular,

Ul kütärenke biyek taular vä yämle sahralar!


Yam-yaşel bik zur çapanday cir yözen yapkan ülän,

Ul bizäklängän, tözängän törle çäçäklär belän.

Şundıy cäyge yämle tönne ber bolında kübäläk,

Gel oçıp, çäçäk koçıp, bik yörde küp küprengäläp.

Kürde ul ber tau tübäsendä matur ber yaktı ut,

Küzne tekte, oçtı, yünälde añarga şul minut.

Kübäläk bik söyde utnı, yörde şunda äylänep,

Bette häle, yandı-köyde, ülde yukka bäylänep.



Söyeklem


Ul näzek ber talçıbıktay töz, matur, zifa buyı,

Çın kara häm ükçädän saçe cefäk çuk, äy, kuyı.


Güyä çiksez kük yözendä töngä tulgan ay — yöze,

Cem-cem itä küzläre, ul näq Kotıpnıñ yoldızı.


häm siherle küzneñ östendä tora kıygaç kaşı,

Kuyı-kara kerfegennän gıyşkıy ber çişmä taşıy.


Üze ber märcän savıt, näq irne — anıñ irnäve,

Üzne tabındırırga şundıy ber kız irneme?


Ul matur bornı kılıç, kilgän anıñ härber töşe,

Märcän auzında tezelgän vak kına ence teşe.


Sulaganda ber kabara, ber şiñä yämle tüşe,

Ul üze ber elekke nazlı sanämnärgä oşıy.


Ulmı? Ul — ber elekke matur Zöläyha gäüdäse;

Ul mökatdäs närsä ber, ul — färeştä şäüläse.


Sahiranä [9] kölsä ber, ul meñ ğalämne balkıta;

Ämiranä söylägändä rähmanilek [10] añkıta.


Min añar säcdä kıylamın, baş iyäm häm tez çügäm,

Min gacizgä iltifat kıl, dim dä küzdän yäş tügäm.




Küñel közgese


Bändäneñ bar könnärendä bula bik küp törlese,

Köngä karap törlänäder tormışımnıñ ölgese.

Kilsä kaygı gär añar, iğlam kıyladır [11] küz-yöze,

häm şulay uk kilsä şatlık — bula yözdä bilgese.

Gadi keşeneñ eçen kürsätsä yözeneñ töse,

Kürsätä şağıyrneñ eçen şiğri küñel közgese.




Vak-töyäk


1

Çın, qaderle encelärne yuk urınga tükmä, küz!

Yäş yöräk, sin çiktän aşıp ärnemä hiç, sukma, tüz!



2

Yanma, köymä, yukka söymä, yäş küñel, sin nazlını,

İmä baş hiç, köndezen-kiç kıylma säcdä, çükmä tez.


3


Azatlık oçtı, min totkın,

Alalmıym inde irken tın;

Ozaklamas kiler ber kön,

Yotar lähet digän upkın.


[Häzräte Galidän*]


Tırış — dönyañ öçen mäñge toru kük,

Gıybadät kıyl — bügen tañda ülär kük.


4


[Gomer]


Aga çişmä suı irtä dä, kiç tä,

Aga yıllar buyı tuktamıy hiç tä.


Şulay aga gomer tormış yulında,

Aga ul karamıy uñ vä sulın da.


Ber akkan su kire urnına kilmi,

Şulay uk häm gomer dä ike kilmi.




Söyäm


Söyäm şau-şulı urmannı häm dä anda barça koşlarnı,

Söyäm şat, kaygılı, moñlı, mähäbbätle tavışlarnı.


Söyäm zur-zur basular, kiñ bolınnar, bar yalannarnı,

Söyäm taular, çokırlar häm ciläklek tä vä alannarnı.


Söyäm barlık ülännär häm çäçäklär, isle göllärne —

Açalar yılmaep anlar sınık, moñlı küñellärne.


Söyäm suzılıp agıp torgan agarsu, vak kuaklarnı,

Söyäm şiğri avaz çäçkän şağıyr-bılbıl kunaklarnı.


Söyäm salkın sulı, saf, çın kömeştäy çişmä, tın külne,

Söyäm cirdä häyätle vä häyätsez — ul ki moñ çülne.


Söyäm häm bar agımsular buyındagı böten talnı,


Söyäm tın, cäyge tön ütkäç, matur, moñ, aksıl-al tañnı.


Söyäm küp yäm vä şıksızlık tabılgan köçle diñgezne,

Söyäm bigräk lä diñgezdän karaunı aynı, yoldıznı.


Söyäm çiksez fäzada küp yözep yörgän bolıtlarnı,

Söyäm barlık avılda kiç, sahrada yangan utlarnı.


Söyäm kükräp, koyıp yaugan, yäşenle, köçle yañgırnı,

Söyäm şul yañgır artınnan terelgän canlı kiñ kırnı.


Söyäm salkınçarak, irtän-tönen iskän, lätıyf cilne,

Söyäm bik suın eçkän, tugan-üskän cirem, ilne.


Söyäm moñ-tın kaberlektä, lähettä yatkan ätkämne,

Söyäm tormış cäfasınnan yöze sulgan bu änkämne.


Söyäm min bu cihandagı siherle, şiğri här yämne,

Söyäm yılda ike gayıt, qader kiç, izge bäyrämne.




Yukka ezlämä


Kiräk kiñ kük yözendä koş bulıp oç,

Kiräk cirdä mäläktäy ber matur koç;


Kiräk kırlar buyınça cil bulıp is,

Kiräk bar däryalarnı yözep kiç.


Kiräk oçsız-kırıysız sahrada giz,

Ayagıñ basmagan cir kalmasın hiç,


Tabalmassıñ, ğaşıyq, annan sılunı,

Sizärseñ här säğat al yöz sulunı.



Ul


Ul matur, ocmahtagı hur, min Adämmen, ul Häüva,

Kür anıñ här kerpegennän härvakıtta göl yava.


Bu qadärle bulmagandır Çin-Maçinnıñ kızları;

Küzläre köçle, siherle, nindi nurlı yözläre!


Bulmagandır Läylä, Şirin häm Zöläyha da bolay,

Nurlı bulmas bu qadärlük bervakıt ta tulgan ay.


Bar maturlıknı cıygan ber yazgı, nazlı gölçäçäk

Bik tübän kalır, çagıştırsak, moñarga tiñläsäk.


Auzı — kodsi, Häüze — Käüsär[12], irne — çın äbelhäyät[13],

Mäñgelek köç, ruh birer üpkängä, bel, betmäs häyät.


Göl küñelne köl itä ul Cazibäle[14] serle kaş,

Kölsä — täsbih, tählil äytä cir yözendä hämmä taş.




Änkäyemä


İrtä iseñdä, kiç töşeñdä min bulmammı, änkäyem,

Soñ gaziz tamrıñ sizäme, nindi häldä bäbkäyeñ?


Min siña monnan, yıraktan cır belän iğlam itim,

Kiçtä kürgän kurkınıç küp töşläreñne berketim.


Äy minem şäfkat koyaşım, bel, haman da yäş ulıñ


Gel tübänlektä, tupaslıkta yäşider, küz nurıñ.


Yuk, şulay da betmädem, yanam sünär-sünmäs kenä,

Elmayam kayçakta min, tik bulsa da küz yäş kenä.


Uylıymın yöz törle uy, ä bersenä citmi uyım,

Küktäge küplärne uylap kul suzam, citmi uyım.


Uylanam köndez vä kiç häm uylanam tönnär kata,

Tön ütä uylar eçendä, yaktırıp al tañ ata.




Tukay ruhına


Azmı kimsette yätim dip yäşlegeñdä küp keşe,

Azmı säd çikte yulıña täqdireñneñ här eşe!


Azmı vaksıttı canıñnı cir yözeneñ tormışı,

Azmı yörtte üz digänçä yazmışıñnıñ tözleşe!


Ränci halkıñ canı tik zur mohiteñ bülegenä[15],

Kaysı bülekter säbäp buldı vakıtsız ülemeñä.


Mäñge ontılmas nameñ — halkıñ haman sagnıp söylär,

Cırlarıñnı milli saz berlän kuşıp, moñlap köylär.


Bel, şağıyr, şul moñlı cırlarıñ ileñdä yañgırar,

Zur canıñnan soñgı bılbıllar da yış ilham sorar.




Ön

[Böyek şagıyrebez G. Tukayga bagışlıym]


Tönlä berlän tın kamışlıkta arıslan kükräsä,

häybätennän [16] här işetkän can iyäse teträsä;


Bozsa urman tınlıgın ber aç, usal yırtkıç ulap,

Yaisä bırgısın kötüçe örsä bik irken sulap;


Yä sämavi ber ön — kük kinättän kükränep,


Suksa kodrätle kulı berlän lägıyngä üçlänep;


Tın gına torgan hava kitkäç şul önnän kaltırap,

Karşı aşıgıp ön birer tiz kır, tau, urman yañgırap.


Bulmadı moñarçı, bulmas hiç ul önnärgä söal,

Äy gali şağıyr, misle sez [17] önnärenä şundıy häl.




Böyek şağıyr märhüm Gabdulla Tukayıvka


Sin bäländ[18], tugan çaktuk cırlap tudıñ,

Tändä canıñ bar çagında cırlap tordıñ.


Ülgändä dä cırlarmın min, digän ideñ,

Väğdäñdä tordıñ — cırlap gürgä kerdeñ.


Üldeñ, kümdek. Küptän sine koçtı kaber,

Şulay da äle halkıñ sin telendä gel;


Tatar halkı cir yözendä yäşägändä,

Yaşärseñ sin bulıp ber möhtäräm bılbıl.


Kimsetsälär kimsetsennär, sin kim tügel,

Tiñläsälär tiñläsennär, sin tiñ tügel.


Tınıç yokla kabreñdä, äy gali küñel!

Sukırlarnıñ bähaläve ber tin tügel.




İrtän


Matur, serle tön ütep, al tañ atkaç,

Tirä-yakka böten yämen taratkaç,


Toram da uylanıp, cir häräkäte küzlim,

Alardan ber küñellelek, yäm ezlim.


Karıym kükkä, küräm: ay bik agargan,

Tönen nurlar koyıp torganga argan;


Häzergä ul yugalsa da küktän,


Yal itkäçten, tuar kiçkä ofıktan.


Cäyelgän töz bolın küz kürme cirgä,

Tigän kük çatrı här çiklärdä cirgä;


Ülännär çık belän yäşkeltlänep, ul

Karalgan, yämlänep kitkän tagın yul.


Menä irtänge cil belän leperdäp,

Agaç yafrakları kuptı dereldäp;


Änä tigez kül öste şadralandı,

Cıyırdı tösen-biten, yäme taraldı.


Erak tallıkta bılbıl sayrıy moñlı,

Bu cırnı kır, su, urman, tau da tıñlıy,


Añar kuşıldı häm irtänge azan,

Tagı artır avaz şau-şu berazdan.




Kıytga


Küp şağıyrlär cırlıylar sağnıp sabıylık

çakların,


Küz buyapmı, kürsälär firdäves poçmakların,—

Dip, menä min yäşlegemneñ däftären ber tön buyı

Aktarıp baktım, läkin sağnırday çaklar tapmadım.




Kiler ber kön


Mine räncetsä dä bu tormışım gel,

Aña borçılmıymın, kaygırmıymın ber.


Şulay kaygı könendä min tüzemle,

Beläm şatlık söyär dip ber üzemne.


Yäş küñelem kiläçäktän kötep yäm,

Änä bulsa da ul häzergä möbhäm[19].


Dörest, istiqbal ul ike törle,

Aña bakmıym vä bulmıym äyle-şäyle,


Bügen bulsam da min häsrätle, moñlı,

Kiler ber kön, cuar häsrät-moñımnı.




Közge töndä


Koyaş baygan küptän, şäfäq batkan,

Karañgılık baskan cir yözen,

Ber ofıktan alıp ber ofıkka

Tomalagan bolıt kük yözen.


İsä şäfkatsez, salkın şimal cile,

Ällä nindi yämsez köy köyläp,

Icgırıp, sızgırıp açı tauşı belän,

Kolaklarga kurkınıç süz söyläp.


Şır yalangaç kalgan agaçlar häm

Şomlı tavış berlän şaulaşa;

Sular östendä dä tul kın kupkan,

Sikreşälär ükrep, yar taşa.


Şıbır-şıbır yañgır yava tışta,

Küñelsez uy belän sıkrıy can;

Yokım oçkan, yörim ärle-birle,

Atsın ide diyep tizräk tañ.


Beläm inde, beläm, bu buş teläk,

Bu tügel bit cäyge kıska tön;

Yöri torgaç, änä atsın tañ da,

Köne tügel tagın cäyge kön.


Şulay da min telim tañ atuın,

Cir yözene toman basuın;

Şul köndezge, canlı tormış kına

Basa beraz häsrät taşuın.


* *


Çıksa kayçakta yılmaep ber ul söyeklem karşıma,

His itäm min şunda tik Cäbrail iñde dip karşıma;


Aptırıym, kauşap kalam, köçsezlänäder küzlärem,

Totlıga tel, endäşä almıym, kala tämle süzlärem.



______________

[1] Gakes itte — çagıldırdı, kire kaytardı.

[2] Tärsim it tabiğat läühäsen — räsemläp bir tabiğat küreneşen

[3] Sämada — küktä

[4] Mäğräkä — sugış urını.

[5] Şimal — tönyak.

[6] Hilkıy — tabigıy [tumıştan bulgan].

[7] Sakin — häräkätsez.

[8] Täüsıyftan — sıyfatlaudan.

[9] Sahiranä — siherle, siherländerep.

[10] Rähmanilek — ilahilık, iskitkeç güzällek.

[11] İğlam kıyladır — belderep toradır.

[12] Käüsär — Käüsär küle, cännättäge kül iseme.

[13] Äbelhäyät — mäñgelek suı [mifik töşençä].

[14] Cazibäle — küñelne üzenä tartuçan, söykemle.

[15] Bülegenä — bülenüenä.

[16] Häybätennän — kurkuınnan.

[17] Misle sez — sezneñ kebek.

[18] Bäländ — böyek, zur.

[19] Möbhäm — bilgesez.

Click or select a word or words to search the definition