Şiğırlär - Gabderahman Sungati

Hakıykat

Dönyaga soñ ber tamarmı saf hakıykat tamçısı?
Ällä dönya cilgä oçarmı kipkän tufrakka äylänep?

Yuk hakıykat häzer anda, torganı — yalgan, zolım,
Bar hakıykat kol itelgän vähşi cepkä bäylänep.

Küz buyavı här keşedä, tışta mäläktän (1) matur,
Ämma eçtän yalgan ilä saf hakıykat auçısı.

Kail ar barsañ — anda tulgan töndäy zolmät berlä cir,
Yaktı ber tañ attırırmı soñ hakıykat tañçısı?

Bervakıtta bassa yalgan saf hakıykatne şulay,
Aldagı kön ber sörer yalgannı haknıñ kamçısı.

Kıytga

Çın keşeneñ, gär kümelsä, cisme kaytsa ayılına,
Name(2) betmäs, mäñgegä dä kermäs tufrak astına...

(1) Mäläk — färeştä.
(2) Name — iseme.

Ay

Kap-karañgı bulsa da tön, yaltırar ay, nur çäçär —
Ul adaşkan yulçılarga ak nur ilä yul açar.

Ul matur aydan çäçelgän nur — hidayät(1) yaktısı,
Näq şulay nur: ay şikelle dönyada insan yahşısı.

Ul adaşkan küp keşene tuğrı yulga künderä.
Häm kara, kerle eçenä izge, ak nur iñderä.

İzge ruh kertmäk keşegä izge zatka bik uñay;
Tuğrılıkka künderüçe här ketne dä — tulgan ay.

Teläk

Dönyadagı här keşedä ber teläk bar,
Şul telägenä citärgä çiksez därt bar;
Ul teläkkä ireşmiçä mährüm kalsa, küñlen kaplar.

Ömidsezlek, mäeyusiyät (2)

Häm şulay uk minem dä küp teläklärem,
Şul teläk çön sızganılgan beläklärem;
Alla kuşıp min al arga citä kalsam,
Häyätımda küp eşemne min rätlärem.

Ul teläklär barçası da — gali teläk,
Vak-töyäkne soramıym min Haktan teläp;
Här maksatıñ härvakıtta gali bulsın,
Mihnät öçen läzzät alsın gayur yöräk.

Ul teläklär korsak öçen tügel — ideal,
Al arda bit millätkä zur hezmätlär bar;
Şul väğdämne armıy-talmıy ütävemdä
Minem öçen iñ mökatdäs läzzätlär bar.

Alla izge teläklärne älbät birer,
Äy yäş yeget, gayräteñne kürsät, diyer,
Min dä hezmät belän gayrät kürsätermen,
Millätemdä kuät artır, kükräk kiyrer.

(1) Hidayät — turı yulga kerü teläge.
(2) Mäeyusiyät — kaygı, faciga, ömetsezlek.

Tormış

Dönyada härkem yäşi. Äytä halık, dip: kön kürä;
Bäğzese kön urnına tik kap-karañgı tön kürä.

Koşlar kitä

Citte köz, koşlar kitä canga yagımlı il taba,
Selkilär tiz-tiz kanatnı yämle yakka — kıyblaga.

Anda yämle, anda nurlı, anda yäşel bakçalar,
Cirdä yäm, ocmah şikelle, kaysı yakka baksalar.

Anda cir göllär, yämle çäçkälärdän tup-tulı;
Kaçmıy pärdägä koyaş ta, ul da karıy tup-turı.

Anda koşlar uynaşalar bakçalarda nazlaşıp,
Anda sayrıy sandugaç, turgay, biyek kükkä aşıp.

Anda urmannar şavıldıy katfädäy yafrak belän,
Añkıy huş is çäçkälärdän, anda matur, cäyge yäm.

Anda sayraular, uyınnar, anda söyläşülär — bähet,
Sandugaçlar sayrıylar... anda botak, taular — tähet.

Kayda baksañ — anda sayrau. Bar cir öste göl genä,
Ämma monda közge salkın, tik karañgı gür genä.

Faydasız gomer

Tañ ata, könnär uza, tönnär uza... gomrem uza,
Eşlägän ber eş kürenmi, buş gomer... bäğrem sıza!..
Artta yäşlek könnärem tezlep kalalar ayrılıp!..
Yartı gomer cilgä kitkän, belmimen min, nik toram?!

Kulda eş yuk, tändä köç yuk, kaygılar kükräk tulı,
Hezmätem yuk millätemä, min üzem millät ulı.
Başka millättä minemdäylär tigez altın belän,
Kayda miña altın bulu — min äle cizdän tübän...

Könnärem, ahrı, uzar, kilmäs kulımnan izge eş;
Ayrılırmınmı häyättän min şulay eşsez kileş?
Bulmasa, kitim cihannan, ayrılıym, cirgä kerim?
Yuk bulıym batkan koyaştay, tik sorıym izge iñeş.

* * *

(Derdemendka teqlid (1))

İste cillär... sipte karlar...
Cirne aktan kapladı.
Kipte göllär... kattı küllär,
Kattı cirlär... kalmadı.

Kitte koşlar bu taraftan,
Başka yakka oçtılar.
İste cillär...

Sipte karlar...
Bezne karlar koçtılar...

Kaçtı kat-kat pärdälärgä —
Kaçtı yaktı, nurlı şar.
İste cillär...

Kuptı karlar —
Kapladı bar cirne kar...

Änä! Kürenä bik yıraktan
Älserägän yulçı kart,
Tartkalıy da,

sukkalıy da —
Bigräk artık argan at.

Atlıy almıy ber-ike oç ta,
Tuktala da tın ala.
Der-der itä gel babay da,
Bik suık... hiç yuk çara...

Kayda yazmış iltä kartnı?
Kayda tarta täqdire?
Nigä monda ul gazapta?
Kayda ile? Yort-cire?..

Oçtım

Söydem nur. Min oçıp kittem tugan ilneñ (2) nurın ezläp,
Miña Täñrem kanat birde: «Nurıñnı kür, dide, tizräk».

Navadan min oçıp kittem — laçınday cilpenep oçtım...
Zarıktım min şulay da, tüzmädem. Cil kük bulıp oçtım,

Oçıp cildäy bizäkle katfä kük yämle bolınnarnı,
Fäkıyr, aç bändälär bähte — cäyelgän törle kırlarnı,

Gorurlı, başların kükkä kütärgän küp agaçlarnı,
Biyek taularnı, tüşlären kirgän (3) tau da taşlarnı

Ütep kittem. Alar kaldı yırakta, min oçam el dä,
Oçam! Küzlär küralmıy alda yaktı, nurlı ber närsä.

Kiçäm oçsız-kırıysız, dulkını atkan diñgezlärne,
Böten küz kürme cir buşlıkta yatkan çül-tigezlärne.

(1) Teqlid — iyärü.
(2) İlneñ — gazetada: ilemneñ.
(3)Kirgän—«kiyergän» mäğnäsendä.

Oçam, armıym. Söygän nurnı kürü bähte öçen armıym,
Baram zolmätkä nur ezlärgä, izge uylı, buş barmıym...

Menä alda beraz cıltır kürende. Cıltırıy yoldız.
Tügel bu, dim, tugan il yoldızı. Çönki bu, dim, nursız.

Tagın oçtım da kürdem nur. Tugan ilneñ ayıday(1). Min,
Batar ay, dim!.. Tagın oçtım nur ezläp al tañınday min.

Oçıp argaç, cihanda iñ böyek tau östenä mendem.
Erakta... allanıp atkan tugan ilneñ tañın kürdem...

Kittem

Kittem yırak, kaldı cılap —
Kaldı nazlı neçkä bil;
Kaldı kırlar, kaldı küllär,
Kaldı tugan-üskän il.

Kaldı bakça, kaldı urman,
Kaldı sayrap sandugaç;
Kaldı göllär, çäçkälär,
Çiksez bolınnar, tau kıygaç.

Ayrılıp kittem barınnan,
Kaldırıp kittem yırak!
Tuldı küñlem, tamdı yäşlär:
Ah! Avır; didem: märak(2)...

Şulvakıt, urman ikän,
Alda avazlar iñräde...
Belmimen, bılbılmıdır
Çut-çut itep ber sayradı.

«Kük-kü!..» dip moñlı avazdan
Kıçkırıp kuydı küke.
Şulvakıt kemder yöräktän
Ber «Ziläylük» moñladı.

(1) Ayıday — gazetada: ayınday.
(2) Märak — eçpoşırgıç häl.

Ah! didem min, kayda kittem?..
Kaysı yakka min baram?..
Kayda ilem?.. Huş, tugan il!..
Ayrılıp kittem — balañ...

Tugan ilem

Äy tugan il! Küp gazaplar çiksäm dä sindä — sin matur;
Kayvakıt kürdem ilämle könnäreñne — sanki nur(1).

Bitläremä sipte altın zur koyaşıñ nurların,

Şat uynap, küp taptadım göldän yabılgan kırlarıñ.

Nık-taza kükräk belän min saf havañnı isnädem,
Yaktı ayıñ berlän uynap uzdırdım izge kiçläreñ...

Ak kına ahak kebek atkan tañıñnı küzlädem
häm kızıl yakut kebek batkan koyaşnıñ kiçlären;

Könge aklık, tönge tınlıkta karañgı urmanıñ
Cildä şaulap tın matur könnärendä tumrap torganın;

Töndä ayıñ yaktısında yaltıragan külläreñ,

Kiñ bolında al, kızıl, zäñgär çäçkäle gölläreñ;

Yaz könendä ak çäçäk berlän yabılgan bakçalar,
Köz könendä küzne çakkan kıp-kızıl, ak almalar,

Tau başında mäğrur ultırgan biyek tirmännären,
Kiñ yulıñnan tezleşep küp yulçılar kilgännären;

Yar başınnan saf sulı çişmäñneñ at lıp akkanın,
Yar buyında talda bılbıl sayrap il yañratkanın,—

Küzlädem barsın bolarnıñ, bar da aldımda tora,
Uylaganda sargayıp kipkän yözemä nur ora.

Min kitäm sin yämle avılga, min hıyal berlän kitäm,
Min bulam mäğsüm sabıy häm sin ilemdä yal itäm.

(1) Sanki nur — äyterseñ lä nur.

Äy tugan il! Sindä kürdem kaygı-häsrät, räncülär,
Paq sabıylık könnärendä aktı küzdän encülär...

Eğlamıym!.. Bik izge yäşlär — sindä yakkan yäşlärem,
Tik cılıym min monda, sindä kaldı ul iptäşlärem!..

Äy tugan il! Küp gazap çiksäm dä sindä — sin matur!..
Kayvakıt kürdem ilämle könnäreñne — sanki nur...

Min köläm

Ber karasañ, dönya — cännät; ber karasañ, dönya — ut;
Ber karasañ, törle läzzät; ber karasañ, bar da — uk.

Bik kızık... Ber kön cırlıy yarlı da, mäğrur bay kölä;
İrtäse kön şul fäqıyr tuk, älege kölgän bay bölä.

Ber karasañ, garşe äğla(1) tetri! Aldında tora!
Ber karasañ, iñ zägıyf ber zat siña gayrät ora.

Bik kızık eşlär. Bel almıym hikmäten, hiç añlamıym;
Ämma üzem tik şulay da yäş gomerne aldalıym.

Kükrägem yalkın belän kaplansa da kölgän bulam;
Al yözem mihnät belän sargaysa da, nur birgän bulam.

Äydä ütsen, dim, gomrem şatlık belän, uynap-kölep,
Serne birmim sızsa da kükräk avır hällär kürep.

Alda açlıktan fäqıyr kan yığlasa, min küz yomam;
Alda kölsä tuk karınnar, tıñlamıym, barmak tıgam.

Eşlä eşeñ(2)! Sin irekle, äydä, uyna, dönya, dim;
Tük, cılat, kannar agız yäş urnına, küz, yılgadin.

Tiz genä sörtep alam, sizdermimen, yaulık belän,
Nigä borçıym bu «matur tormışnı dim bar-kc belän?!

Taşlasa ut tormışıma, min anı cännät küräm,
«İmgätalmassıñ bu taza cannı!..» dim, «ha-ha...»— köläm.

(1) Garşe äğla — kükneñ iñ yugarı katlavı.
(2) Eşeñ — gazetada: eşeñne.

Bäyräm tañı

Ber ğadätem bar minem: här könne tañga küz salam,
Tañ atar çak citdisä, min yoklasam da uyganam.

Ällä närsä tarta mine, min yatakta kuzgalam;
Älläkem äytä minem şulçak kolakka: «Tor, balam!»

Ul vakıtta kük yöze dä başka çaktan yämleräk,
İnde ul çak küktä yoldızlar sünä cem-celteräp.

Kön yagında, näq ofıkta tañgı aklık kalkına,
Ämma yoklıy bar tabiğat tın-tavışsız, sak kına...

Mondıy tañ — här könge tañ ul... Bu — böten könnär

tañı...
Mondıy tañnan meñ öleşkä serle tik bäyräm tañı...

Çönki bu tañ tuğdıra cirgä mähäbbät orlıgın,
Sizderä baynıñ, fäqıyrneñ ber karendäş buldıgın.

Şağıyr

Küñellär bozlanıp katkan vakıt häsrät, gazap berlän,
Fiker, uy, därt vä şatlık bäylänep kalgan vakıt berdän;

Ömidsez, pessimist ber näq kaberdän kul selekkändä,
Çıtık yöz, ber ant itkän vakıt dip, mäñgegä kölmäm...

Koyaşnıñ nurların kürmäs öçen küzlärne yomganda,
Kübäläklär kuganda, şeltäläp aldıñda torganda,

Böten yäm mälganätle (1) bılçırak berlän buyalganda,
Hisap itkän vakıt läzzätne, yämne mäñge yalganga,

Çäçäk-göllärne, kürkämlekne barsın çitkä atkanda,
Tügep küzdän kızu yäş yul yasaganda, kan akkanda,

Şulay hurlar, mäläklärne bötenläy, mäñgegä taşlap,
İman, vöcdan digännärne, hisaplap yukka, satkanda,—

Menä şulçak häyätka tik ömidsez cannı cır tartır,
Tügel cır, şundıy köçle cırnı äytkän zur şağıyr tartır;

Minemçä, bu şulay, şağıyr minem karşımda zur ul,
Şulay gali, şağıyr köçle, minem karşımda Cäbrail ul...

(1) Mälganätle — kargışlı; bozık.

Tatar cırları

Avır kaygı berlän min sızlansam,
Cırlıym iske tatar cırların;
Cırlıym kiñ bolınnar, zur sularnı,
Cırlıym min Agıydel buyların...

Cırlıym moñlap kına ber maturnıñ
Ay kük yözen, kıygaç kaşların,
Cırlıym kükräktäge moñım berlän
Kızlar cıylıp tula baskanın.

Cırlıym kiñ bolında cırlıy-cırlıy
Babaylarnıñ peçän çapkanın,
Cırlıym sugışlarda babaylarnıñ
Keşnäp, aşkınıp çapkan atların...

Basa kaygılarnı iske moñnar,
Tarta ütkän yaktı könnärgä;
Beterä çiksez uynı, küñellärne
Tiñli çäçäk atkan göllärgä...

Ütkän köndä bulgan sädaleklär,
Baylık, çiksez kuy lar törkeme
Küz aldıña kilep tuplana da
Kürenä başlıy ütkän kön kebi...

Kürenä küz aldında äbät yasau
Kuas berlän imän sarayda;
Hıyal berlän üzeñne ohşatasıñ
İzüen çişkän taza babayga...

Märcani häzrätläre

Gakıllar çolganıp torgan vakıt çılbır, bogau berlän,
Hakıykat bılbılı räncü, gazap çikkändä au berlän;

Böten başta fikerlär yoklaganda hiç täfäkkersez(1),
Keşelär haknı cuyganda korıç täqlid (2) sorau berlän,—

Menä şul çakta bezneñ zur dahi ayday torıp çıktı,
Açı ütken süze berlän horafatnı suırıp yıktı,—

Gakıllarnı çalıp torgan yavız täqlid bavın özde,
Hakıykat diñgezendä bezgä ak nurnı çäçep yözde.

Horafat zolmäte — tönne beterde, tañnı tuğdırdı,
Horafat zolmäten beterep, koyaşlı könne buldırdı;

Häzer bezdän, dahi häzrät, mökatdäs, paq doga iñde,
Häzer aldıñda tezlängän diyep bel karşı uğlıñnı...

Häzer äytkän mökatdäs fikreñä tik paq iman iñde,
Kabul itkändä häzer paq süzeñ, barımız tugan inde.

Sineñ paq süzläreñ aldında küp doşman ikän ul çak,
Dahi häzrät, häzer bel, dustlarıñ tulgan cihan inde.

Bähetle sin, dahi häzrät! Köl körsi (3) östendä,
Häzer hak süzläreñ uğrında (4) korban barça can inde.

(1) Niç täfäkkersez — berni uylamıyça.
(2) Täqlid — dogmatik fikergä iyärü. HH ğasır başı tatar ädäbiyätın-
da, ictimagıy fikerendä täqlidçelekkä karşı çıgular küp oçrıy.
(3) Körsi — tähet.
(4) Süzläreñ, uğrında — süzläreñ öçen.

Änkämä

Taşlap kitkäç, änkäy, sin uğlıñnı
Kara tormış, yazmış irkenä,
Küp kısıldım yazmış koçagında,
El dä yöräk kurkıp selkenä.

Bar yäşlegem uzdı tıgızlıkta,
Çiksez mihnätlärneñ astında;
Kaltırap tordım bağlap ike kulım
Açı yazmış ämre karşında...

İnde ozattım, änkäy, ul yäşlekne,
Kaldı fäqat sagınıp söylärgä;
İnde ontıldı mihnät häm rähäte,
Oçtı inde kaytmas cillärgä...

İnde häzer uynıym tormış belän,
İnde urta gomer uzdıram;
Mihnätlärgä inde tämam kündem:
Min tüzemle häzer, min çıdam...

Mihnät belän uzgan här minutım,
Gıybrät saldı fäqat küñlemä...
Zarlanmıymın, inde şatlanamın,
Baş iyämen zurlap Täñremä...

Öyrändem min yalgız yätimlektän
Yatimnärne nazlap söyärgä,
Öyrändem min häsrät-gazaplardan
Açı-açı cırlar köylärgä;

Kagılu, sugılu, sörelü, tarlıklardan
Meskinnärgä yärdäm itärgä,
Här kaygılı, häsrät häm moñlını
Söyep, nazlap kardäş itärgä.

Öyrändem min neçkä küñlem belän
här maturlık, yämne söyärgä,
Ak küñelle kızlar kürgän çakta
Täğzimanä * başım iyärgä;

Öyrändem min tatlı telem belän
İlem öçen cırlar cırlarga,
Korän ukıp, tanıp Hodayımnı,
Kulım bağlap küñlem zurlarga;

Ütkän babalarnı iskä töşerep,
Kanlı tarihlarnı aktarıp,
Cılap, halkım öçen tırışırga
Küñelemä tirän ez salıp...

Eğlamıymın, änkäy, min — bähetle:
Bälki, ilgä fayda itärmen,
Bälki, kara yullar yanınarga
Yaktı ak äz salıp kitärmen.

Cırlıym, änkäy, sine sagınganda
Sızlıp cäyge ak tañ atkanda...
Cırlıym, änkäy, sine sagınganda
Cäyge koyaş sızlıp batkanda.

Eğlıym, änkäy, koçıp kabreñne,
Kabreñ, änkäy, izge köç birä;
Häläl söteñ, änkäy, azık bulsın
Nur çäçärgä kara il östenä.

(1) Täğzimanä — olılap, hörmätläp.

Kara hatirälär

(«Açlık kuştı» * dan
alıngan täessorat belän yazıldı)

Ni kürmäde bezneñ tatar kızı?
Nindi häsrätlärne çikmäde?..
Kara köç meskinne kızganmıyça
Bar ämrenä kolmı itmäde?..

İtte, itte, barın kaldırmadı,
Tar öylärgä kıstı, yaptırdı...
Açlık öçen satlık hayvan itep
Erak... vähşilärgä sattırdı...

Koyaş, aynı añar kürsätmäde,
Çüpräklärgä törde, kapladı...
Zindan belän törelep, yabılıp uzdı
Al-göl çäçäk atkan çakları...

Läkin batır buldı tatar kızı,
Soñ sulışına çaklı köräşte...
İske kannı saklap yörägendä
Hörlek digän utnı köyrätte...

Yaşä!.. Tatar kızı! Sin yäşäsäñ,
Bez, tatarlar, bergä yäşärbez...
Torıp, koyaş ların häm ayların
Alda yaktı könnär yasarbız(?)...

Siña hörlek, häzer irek inde:
Oç gareşka, gareş aldında...
Sip suıñnı millät göllärenä,
Çäçäk atsın tatar tañında...

Yaşä, tatar kızı!.. Korgan ildä
Göllär üssen, koşlar sayrasın...
Millät nazlı göllär bakçasında
Kükrägenä çäçkä saylasın.

Ğaşıyq

Oçrasa ul, salkın gına kulım biräm,
Äkren genä anıñ belän söyläp kiläm,
«Tege yaktan» hiç vakıtta süzne açmıym,—
Üzem anı uylıy-uylıy eçtän köyäm...

Dönya süze söylänä tik yuktan gına,
Tik bargança cuanıçka süz bulsın dip.
Minem süzem salkın, ämma anıkı yalkın,
Yana eçtä, sünmäs, kiräk diñgezlär sip.

Bara-bara, sin, di, bigräk yabıkkan, di,
Yañaklarıñ eçkä kerep yabışkan, di,
Al yözeñä ällä nigä bu çaklarda
Sarılanıp nindider ber tös çıkkan, di.

Serne birmim, azrak kına avırdım, dim,
Ya Hoda, inde härvakıtta şulay min, dim.
Belgertmimen eçtä nilär yatkanlıknı,
«Söyü» digän süzgä hiç tä yakın kilmim.

Yäş närsä şul, añlamıydır nik çıkkanın,
Meskin ğaşıyq köne-töne ut yotkanın;
Här minutta ziker, täsbih ul bulgaçtin,
Niçek inde ğaşıyq meskin sargaymasın?..

Kollık itkän därviş bulgaç, şatlık kayda?
Külägäse tora minem mihrabımda(1).
Säcdädä min koyaş batkaç, tınıç töndä,
Säcdädä min şau-şu belän tugan tañda.

Bozmıy minem uylarımnı ber dä şau-şu,
Gıybadätem — anı uylap uydan yılaşu.
İsme belän ilgä azan äyter idem,
Kurkam, halık çıgarır dip zur şaulaşu.

Yuk, çıgarmıym, mihrabımda torsın tınıç,
Zur gönah eş — çıgaru iç tınnan sugış.
Mihrabımda anıñ öçen säcdä itsäm,
Bälki, minem östän töşär kodsi (2) burıç.

May irtäsendä

Al tañ ata nurın cirgä sibep,
Elga-küllärdän al toman kütärelä.
Cirneñ östen moñlı çolgap ala,
Yugaladır kaplap torgan tınlık tönlä...

Tañ ätäçe şat avazdan cırlıy başlıy,
Täbriklägän kebek tugan al koyaşnı.
Turgaylar häm törelep-törelep kükkä aşa,
Cırlıy-cırlıy maktagan kük huca zatnı.

Kiñ bolınnar häm alannar cäyläp yata,
Äkren-äkren toman ürelep kükkä aşa.
Nurlı tugan may koyaşı nurlarında
Elga-küllär közge kebek yaltıraşa.

Çupıl-çupıl sikerä küldä balıklar da,
Cırlap, tamçılap su aga arıklarda.
Umartalar oça cırlap kiñ bolında,
Kübäläklär oça çäçäk koçaklarga...

Äkren genä ber tatlı cil isep kitä,
Yaltıragan külneñ biten şadralata.
Barıp citä tomrap torgan urmannarga,
Nazlap, söyep yafrakların şavıldata.

Uyangan kük kıçkırıp kuya anda küke,
Yañrap aña cavap birä kır-alannar.
Arta tagın tabiğatneñ çiksez kürke,
Onıtıladır başta böten uylagannar.

Küñel haman maturlıknı, yämne östi,
Onıtıp tora ireksezlek, köçsezlekne.
Tañ atkaçtın, irtän yörsäñ bolınnarda,
Taşlagan kük bulasıñ ber avır yökne.

Saflanadır küñleñ irkä göllär kebek,
Niçek nazlıy kıybladan cil isep kilep.
Täñre birgän böten irken kire almıy,
Şunda kayta saf köyençä bezneñ irek...

Küñel koşıñ kanat cäyep oça başlıy,
Ezlägän kük iske dustın, ber yuldaşnı,
İnde añar bar da iptäş, bar da ber dust:
Tabiğatneñ moñı, nur çäçkän koyaşı.

(1) Mihrabımda — izge urınımda.
(2) Kodsi — izge.

Mähäbbät

Närsä ikän ul mähäbbät, sayragan bılbıl mikän?
Al çäçäk atıp bolında üskän matur ber göl mikän?

Ällä göllärne übep yörgän bizäkle kübäläk?
Täñredän: sin mäñgegä kaygı kürmi yör, digän...

Ällä cäyneñ al tañı atkandagı Çulpan mikän?
Ällä şul canga cılı sızlap tugan ak tañ mikän?

Tın gına cäyneñ tänendä serle diñgez östenä
Şäüläsen töşrep, üze küktä yözüçe ay mikän?..

Närsä ikän soñ mähäbbät, ällä Färhad beldeme?..
Ällä Şirin şul mähäbbätne ezläp-ezläp üldeme?..

Kayda Mäcnün berlä Läylä — beldelärme närsä ul?
Kayda Yosıf häm Zöläyha, ni mähäbbät, närsä ul?

Ul söyekle ber bähetme? Bulsa, nik ul yandıra?
Nik eläkkäç yäş yöräkkä, yandıra, yäş tamdıra?

Nik minut sayın yöräktä kabına soñ ul, arta ul?
Nigä küplärne cir östennän kabergä tarta ul?

Tik beläm şul dip mähäbbät: yäş yöräktä yalkın ul.
Här bähetsez zur bähetle — tik mähäbbät tapsın ul...

Dönyada tatlı häyät, izge säğadät bulgan — ul...
Bar ülek, cansız keşelärgä — gali ruh häm can ul.

Bähetsez kız — tormış tırnagında

Ul bizängän, ul kürekle, ul kararga näq mäläk(1),
Ämma küñle kerle-taplı, anda tik yämsez teläk.

Nik bolay ul, närsä, yazmışmı bolay itkän anı?..

Başta bulgan da färeştä, nik häzer kerle canı?..
Närsä tartkan mondıy yulga, nindi köne aldagı?..
İrkeme kertte bu paq cannı, ni-närsä aldadı?..

Nik häzer taplı alda ak büzdän ak bulgan canı?..

Nindi mälgun, allasız kul bu küñelne tapladı?!
Kızganıç, bik kızganıç, betkän namusı-pärdäse...
İzge can, hislär dä yuk, kalgan ärämgä gäüdäse...

Batkan añar törle yaktan inde tormış tırnagı...

İnde kaplangan añar tormışnıñ ak, yämle yagı...
Ul hälaqätkä yotılgan, baş ta añsız, inde añ
Berlä uylıy tormışında, selkä kul bar dönyadan...

Mälganät(2), tormış, sineñ kansız kara poçmagıña!..

Mälganät, gıyffätne taplagan keşe, vöcdanıña!..

(1) Mäläk — färeştä.
(2) Mälganät — kargış, läğnät.

Töşemdä

Yoklıy almıym, älserim min tön buyı töşlär kürep,
Sau keşe hiç uylıy almaslık gacäp eşlär kürep...

Ällä nindi kanlı ütreşlär ber artlı kürenälär,
Sargayıp kötkän solıhtan läühälär * häm tezelälär.

Äylänä töşlär eçendä şat halıklar bäyräme,
Şatlanıp, kipkän, sarı yözle halıklar kölgäne...

Yä yörim taular başınnan — başları kükkä tigän,
Yä uynıym allı çäçäkle, çın matur göllär belän...

Yä kırıysız şaulagan, zur däryalar, küllär kiçäm,
Ällä kaylarda oçam da törle zämzämnär eçäm...

Yazmıymın, kalsın bolar, çönki kiselmäs närsälär,
Cırlar idem başkalarga da, kızıklı bulsa ägär...

Başkalar da, bälki, tönnären sataşıp töş belän,
Bälki, irtän uyganalardır katı kurkınıç belän...

Ontıla barsı — könen-köngä kürengän bar kızık,
Kotoçırgıç kurkınıçlar da uzalar kan bozıp...

Ämma ontılmıy töşemdä kürgänem ber kız gına,
Yazgı töndä balkıgan ayday ilahi yöz genä...

Uylasam da min anı barlık tänem ärnep, kızıp,
Min anı tağ da küräm, ah, kürnä ul bäğrem özep!..

Ul tanış kızmı miña, ällä bötenläy yatmı ul?!
Nik kürende ul miña, räncep, mine kargapmı ul?..

Belmimen, kemder... haman min tırşamın ontıim diyep,
Ul haman kürnä mäeyus(2) hälendä, baş iyep...

Kit, kürenmä, äy färeştä, kit, ütermä, kit, mine!..
Yuk, küren, üter mine dä firdäveskä(3) ilt mine!..

(1) Läühälär — küreneşlär, kartinalar.
(2) Mäeyus — ömetsez.
(3) Firdäves — cännät.

Yaz kötkändä

Äkren-äkren, yılmaep, şat, allı-gölle yaz kilä...
Uylasañ da yämle yaznı, küzgä kanlı yäş kilä...

Monda kem soñ nurlı yaznı şatlanıp, zarıgıp kötä?
Ul kötä tik yaz kilüne, dip: açı salkın betä!..

Çönki soldat, kış buyınça gür-okopta şañkayıp,
Märhämätsez kışkı salkınnı tatıy... häldän tayıp.

Taş kebek katkan itekne bersenä-bersen bärep,
Kışkı cankiskeç ozın tönne ozata tilmerep...

Anda — tik ildä küñelle serle, bılbıl sayravı...
Çäçkädäy kızlarnıñ anda al çäçäklär saylavı...

Yazgı, irtänge koyaşnıñ alsu töstä nurları,
Elmayıp, pärdä arkılı häm sezne nazlap uynavı.

Monda şatlık yuk. Gazaptan, räncüdän şıñşu gına;
Kayvakıt tik onıtıp uynau, kölü moñsu gına...

Sez azat koş. Yuk, haman sez dönyadan razıy tügel,
Min dä elek beldem şulay, inde alay nazlı tügel...

Artta kalgan könnäremneñ min häzer kadren beläm,
İnde ul könnär buyım citmäs biyektä; min — tübän...

Min elekke kük tagın koştay azat bulsam ide,
Ezlämäs idem bütän bähet... Min iç kıybla cile.

Ul uygansın

(Segıyt Remiyevke)

Uygan, uygan, yokladıñ küp,
Sal küzeñne tähteñä...
Yapma pärdä Täñredän maktap
Birelgän bähteñä!

Sin işetkän ul tavışlar —
Ul sine çakrıp azan...
Uygan, uygan, tıñlıy sihren
Käünäyendä * barça can.

Yuk, «kiramen-kyatiben» yazmıy,
Şıtırdatmıy kaläm...
«Tordı, tordı!»— ul tavış bit,
Kıçkıradır, cen, adäm...

Alma sin meñ käünäyenne,
Gär teläsäñ un meñen;
Tik yäşermä cäühäreñne,
Kismä bılbılnıñ telen.

Kälakät çokırınnan

Közge yañgır yava... Karañgı tön,
Minem küñlem häzer közge tön;
Kürmäm inde, duslar, min monnan soñ
Rähät tormış — yaktı yözle kön...

Bettem min upkında — tön çokrında;
Bar ideyalär cilgä tuzalar.
Canım, tänem mäqhur(1). Karañgı — yul,

Säğatlärem yılday uzalar...
Şulay uk min ruhan ülärmenme
İblis, zobanilar eçendä?..
Ah, uylasam şuşı şomlı uylarnı,
Cähännämnär tua eçemdä...

Miña cismän toru — tormışmıni?..
Başta uk min ber täm tapmadım.
Mine yaktı ideya, gali uylar

Yörtte, buş uylarnı taşladım...
Azar bulsam, cıysam teläklärem,
Cillär belän alar taraldı;
Kürer idem töndäy tormışımda
Moñnar çäçkän yaktı tañ aldı...

Äydä, doşmannar, şatlanıñız!
Min häzergä saftan çigeläm;
Yaktı ideyalärem yätim itep,

Kara köçkä eşkä cigeläm.
Kul kütärep minem yözgä karşı
Kötüçedäy taşlar attıñız.
İrken sezgä häzer; ni eşlärsez,
Moñar hätle nifaq * sattıñız...

(1) Mäqhur — kahärlängän, vatılgan.

Kollıkta

Eşlämi baş, kürmi küz, şaşkan keşedäy, yuk gakıl,
Min häzer şundıy keşe: cismän dä kol, fikrän dä kol.
Ni söyliseñ sin, dilär härber dänineñ ädnası(4),
Karşılaşsañ, şul dänilärdän, kahärlänep, suzıla kul...

Bu ğaläm soñgı ğasırnıñ kollıgınnan ber misal,
Monda tik-tik «çın keşe» — mesken kanın eçkän usal.
Kan eçü berlä gali vöcdanını kerläp taşlap,
Törle vähşät, can satıp östkä menü — monda hıyal...

Monda yuk hiç bändäneñ üzenä mönasib şähsiyät ,
Tik keşelärne yasau kol — här östen keşedä niyät.
Monda tormış komnan arkannar işüdän küp avır,
Kışkı kardan ak vä saf bulsa sineñ eçtä yöräk...

Kayvakıt soñ bu kaberneñ tar, karañgı çitlegen
Ber kilerme mäñgegä taşlap kaçarlık yaktı kön?
Birçe, Täñrem, mindä şul barlık teläk: yığlap teläp,
Bir, siherle uttay yanıp kükkä oçıym, bulıym töten...

Eçtä kön-tön haviyä(6), bar äylänäm — cansız mohit,
Mäñge yuk ber çatkı nur serlär tulı küñlem öçen...

(1) Nifaq — ikeyözlelek.
(2) Cismän — gäüdäm belän, tänem belän.
(3) Fikrän — uy-fiker buyınça.
(4) Dänineñ, ädnası — tübänneñ dä tübäne.
(5) Üzenä mönasib şähsiyät — üzenä layıklı şähsi tormışı, üz tor-
mışı, şähsi tormışı.
(6) Haviyä — cähännämneñ salkını.

Yaktı dönya — yaktı yaz

Yaktı dönya — yaktı yaz. Şaulap agadır çişmälär,
Öy başınnan tamçılar yögrä — maturrak encedän...

Tau başınnan ak käfen — ak kar agıp kitkän yırak,
Kar soñında märhämätle nurda kalkıngan ülän...

Yazgı bäyräm. Cirdä bäyräm. Yazgı şau-şu, şat avaz,
Cırlıy ätäçlär cihannı yañratıp, çıkkaç koyaş...

Elmaya här kön koyaş, sızlıp ofıktan tañ tugaç...
Kiç kömeş ay kalka ofıktan, bişgenä yatkaç koyaş...

Ul töne... tössez küge, çiksez kügeneñ yämlege...
Tulgan ay — tön patşasınıñ yämlege, kürkämlege...

Ul färeştä küzläre — yoldızlarınıñ uynavı,
Balkıtalar kışta altı ay kipkän, ülgän dönyanı...

Könnären, ontıp üzen, eşli şähärdä bar halık,
Kiçlären kaynıy şähärdä şau-şu berlä urtalık...

Könnären eşläp arıp kaytkan halık küñlen aça,
Kiçlären märkäz uramnar şat halık berlän taşa...

Tıñlıymın bülmäm eçennän şul halıknıñ şau-şuın...
Min, karap, basmak bulam irekkä aşkınunıñ taşkının.

Yuk, basılmıy, min haman çitlek eçendä yablulı,
Hör keşelärgä karap kaldı yanarga küz nurı...

Kilmä, yaz. Çıkma, koyaş. äm, çäçkä, sin kalkıtma baş!
Yakmagız bäğremne utka... Kabına ul şat yaz tugaç...