Şiğırlär - Batırgaray Davletbayıv

İke genä süz...
Hörmätle ukuçım! Menä nasıyp bulgaç, Batırgäräy abıy Däülätbayıv şiğırläre aşa yänä oçraştık. Ütkän yılnı anıñ tormış iptäşe Sähiyä apa belän ikeseneñ icatın bergä tuplagan «Tamırıbız cirgä berekkän» dip isemlängän şiğırlär cıyıntıgı dönya kürgän ide. Häzer sin Batırgäräy Däülätbayıvnıñ üzeneñ genä şiğırlärennän torgan «Elmayıp yäşik äle» digän kitabın kulıña aldıñ. Kitap keçkenä, ämma eçenä bar dönya sıygan. Monda Batırgäräy abıynıñ dönyası gına tügel, sineñ dä, miñem dä, başka küplärneñ dä tormışı! çagılgan.

Äydä, kitap bitlären aç!
Venera LOKMANOVA-ARSLANOVA, möhärrir.

I ...

Ätkäy turında

Barda rayonında uzdırılgan ädäbi çarada ciñep çıkkaç,ätkäygä şağıyr digän isem birelde. Ul şağıyr däräcäse aña yaña şiğırlär yazarga ilham östäde.

Yäşlektä mäñge uzmas gomer dä alga taban çaba ikän. Sagınıp iskä töşerergä törle vakıygalar, törle oçraşular, törle mizgellär genä kala. Ak käğazdä yazılgan söygänenä hatlar, aña atap yazgan Şiğırlär, älbättä, sargayıp betkän fotoräsemnär genä alarnı häterdä yañarta...

Mäktäp yılları, ukıtuçı hönären alıp çıgarılış kiçäse, ä tañga Böyek Vatan sugışı turındagı häbär, annan oçuçı hönären üzläşterü, küpme oçışlar, yugaltular, küñeldä saklanıp kalgan, mäñgelekkä başların salgan sugışçı dusları, iptäşläre...

Yäşlektä hıyallangan ukıtuçı bulu teläge sugıştan soñ oçuçı hezmäten kaldırıp tugan yagına alıp kayta anı.

Hezmät yulın ber mäktäptä ütkän tormış iptäşe, änkäyem Sähiyä belän 60 yıldan artık bergä yäşäp, ber-berenä östämä bulıp, bergä icat itü ätkäygä zur bähet alıp kilä. Onıklarınıñ ukıtuçı hönären saylavı, tugan avılı Kürdemdä mäktäp direktorı bulıp eşlägän Läysän Gataullina añarda gorurlık hislären uyata.

Här keşe tugan cirenä tugrı bulıp kala, ul bügen dä Kürdemsez yäşi almıy, küpme şiğırlär icat itkän ul täpi baskan cirenä bagışlap, anıñ tarihın, avılnıñ kartların, alarnıñ hezmät söyüçän buluların yış kına iskä ala.

Ätkäy gomer buyı tugan telgä olı mähäbbät sakladı, çit cirlärdä yäşäsä dä tatar, başkort ädäbiyätın propagandaladı.

90 yäşneñ busagasına atlasa da, ber dä töşenkelekkä birelmi, yörägendä , kabıngan gomer utı hiç tä sürelmi anıñ. Az gına eçe poşa başlasa däftären alıp şiğır yulların yaza başlıy, ya bulmasa bayan, talyan uynap uy-hislären tarata.

Şulay gına bula kürsen, gomereneñ här mizgelen matur itep, qaderle bulıp, balalar, onıklar arasında ütkärergä yazsın aña.

Rämiyä SÄGIEVA, kızı.

Tugan yakka dan cırlauçı

Kulımda «Tamırıbız cirgä berekkän» iseme astında yaña dönya kürgän şiğırlär kitabı- Avtorları Sähiyä häm Batırgäröy Däülätbayıvlar. Halıkçan, tormışçan bulgan bu kitapta tugan yakka mädhiyä cırlana, anda eçkersez duslık, izge mähäbbät hise belän oçraşasıñ. Kitapnı ukıganda anıñ azakkı bitenä qadär zur dulkınlanu hise kitmäde, çönki avtorları — min yahşı belgän, yöräklären balalarga birgän, cirebezne yaratırga, eş söyärgä, keşelärne ihtiram itärgä öyrätkän keşelär. Cir yözendä mähäbbät turında yazmagan keşe yuktır. Batırgäräy abıy menä şuşı ilahi hisneñ osta cırçısı inde. Tugan tabiğat älbättä, yäşlek turıñda da yaza ul.

Şağıyr iseme aña 1993 yılda Perm krayında uzdırılgan üzeşçän şağıyrlär, kompozitorlar, yazuçılar, cırçılar konkursı-festivalendä ciñüçe bulgaç birelä.

Batırgäräy abıy Kürdem avılıñda tugan. Änisennän 8, ätisennän 12 yäşendä yätim kalgan. Anıñ gşır balaçagı «Üzem turında» şig ırendä çagıla.

Kirpeçendä suktım cäyen,
Ça batasın kış ürdem.
Kuldan kilgännärne eşläp
Yaşäü hästären kürdem.
Kirpeç birep garmun ala. Batırgäräy yäşlär arası nda bik tiz üz keşe bulıp kitä. Garmunın äle; dä taşlamıy. Bu tugrı dustına bagışlap yazılgan şiğırläre dä baytak anıñ. Batır gäräy abıy cideellık mäktäpne gel bişlek bilgelärena tämamlagaç, Sverdlovsk pedagogiyä uçilişesında belem ala. Çıgarılış kiçäse bulası könne Böyek Vatan sugışı başlana. Ul oçuçılar äzerli tor gan aviatsiyä mäktäbenä elägä.

Sugış betkäç tugan avılına kayta. Rayon mäğarif bülege anı Yosıp sigezellık mäktäbenä ukıtuçı itep cibärä. Gomere, hezmät yılları şuşı avılda ütte Batırgäräy Dä ülätgäräy ulınıñ. Küpsanlı medallär, Poçet gramotaları anıñ hezmät yulı maktaulı buluı turında söyli.

Mähäbbäte, gomerlek tormış yuldaşı Sähiyä İmametdin kızın da ul Yosıp mäktäbendä oçrata. Alar 62 yıl ürnäkle, bähetle gomer kiçerdelär, biş bala tärbiyäläp üsterdelär. Sähiyä apaga bulgan hislären Batırgäräy abıy berniçä şigırendä çagıldıra. Bersendä ul bolay dip yaza:

Anıñ küñele söttän aktır,
Käğazdän paqter uyları.
Mine bähetle itärgä
Üskän güzäl buyları.
Minem ir-egetlärneñ yılaganın kümgänem yuk. Ä Batır abıy gomer yuldaşın mä ñgelek dönyaga ozatkanda küz yäşlären yäşermäde. Batırgäräy abıy da, Sähiyä apa da bu dönyaga icat öçen, balalar tärbiyäläü öçen kilgänder. Alar Härvakıt ukuçılar yanında bulırga yarattı. Ber yılnı min al arnı mäktäpneñ Ängam Atnabayıv muzeena oçraşuga çakırdım. Batır abıy talyanda uynadı, Sähiyä apa cırladı. Saubullaşkanda Batırgäräy Däülätgäräy ulı tübändägelärne äytte: «Hezmätne, tormışnı yaratıgız. 11 yäşlek çagımda 1000 kirpeç sugıp garmun aldım. Avırlıklar küp bula ul, läkin bireşmägez. Dönya adäm balasın a törle sınaularnı küp kuya. Tırışıp ukıgız, bähetle balalar bulıp üsegez».

«Tamırıbız cirgä berekkän» Däülätbayıvlarnıñ berençe kitabı.. Alarnıñ icat cimeşläre rayonıbı gäzite, Perm krayınıñ Barda rayonı tipografiyäsendä basılgan berniçä avtornıñ «Moñnar tua küñellärdä» cıyıntıgında, «Gali Çokrıy» kitabında, Yar Çallınıñ «Mäydan» curnalında, Udmurt Respublikasınıñ «Yañarış» gäzitendä dä dönya kürgän ide inde.

Batırgäräy abıy Däülätbayıvnıñ icat dönyası gacäyep matur häm soklangıç. Olı yäştä bulsa da ul haman şiğırlär yaza, rayon gäzite belän häbärläşep tora. Anıñ şiğırläre üz ukuçısın tapkan. Ul şunıñ belän bähetle.

Fidäliyä MOSTAFİNA.

Kürdem.

1nçe bülege
Yaşäp bulmıy hıyalsız...
Tormış tudırgan

Tugan moñnar cıyıp algan
Böten dönyanıñ yämen.
Matur köylär äytep birä
Güzäl süzlärneñ tämen.
Tarihtan kilgän köylär ul
— Halkıbıznıñ moñnarı.
Yöräk serlären aça ul,
Mäñgeläşkän moñ-zarnı.
Yöräkneñ neçkä kılınnan
Kilep çıkkannar barı.
Halık moñın, halık köyen,
Tormış tudırgan barın.
Halkım köyläre häterdä
Yäş çagımnan saklana.
Şul köylärne kat-kat uynıym
Hätirälär yañara.
Şul köylär üzäk özderä
Yörägem türlärendä.
Şular belän akırınlap,
Menämen ürläremä.

İñ-iñ zatlısı ...

Ber kürüdä ğaşıyq buldım siña,
Nindi nurlar tarttı üzeñä?
Küñellärem erep, şatlık tuldı,
«Sine söyäm», — digän süzeñä.
Şuşı süzeñ miña avaz saldı
Gomerlekkä yarım bulırga.
Söyü yalkınnarın yörägemdä
Saf mähäbbät itep sularga.
Yaratu yalkınım hiç sünmäde
Beraz yalgışular bulsa da.
Yäşlek dulkınnarı mähäbbätneñ
Yatlar kulına suzılsa da.
Sin dä kildeñ canım minem yanga,
Min dä bardım sineñ yanıña.
Sine özelep sagınıp kayttım,
Tugrılıklı bulıp yarıma.
Küñelem türendä sin yaktı yoldız,
Kaldırmadıñ mine yalgız da.
Cılı koçak, nurlı yözeñ belän
Süz äytmädeñ miña yalgış ta.
Şuşı miña dönya ocmahı bit,
Yaratunıñ cılı, tatlısı.
Minem öçen, bälki, şul buladır,
Hatın-kıznıñ iñ-iñ zatlısı.

Koyaşlı Yaz

Nindi güzäl koyaşlı yaz,
Kömeş sulı çişmälär.
Çelteräp akkan suları,
Uy-moñımnı çişälär.»
Huş-isle sährä-bolınnar,
Sandugaçlı üzännär;
Moñ çäçep sayrıy bılbıllar
Üzäklärne özälär.
Kır kazları yözgän sular,
Tügäräk kül, tugaylar.
Sagınıp kötep alganday
Kiregä sayrıy turgaylar.
Nindi yämle koyaşlı yaz,
Tabiğatkä;can kerde.
Ya tellänä urmanı kırlar
Cılı cillär dä örde.

Turgay

Kışkı karlar kaçu belän,
Yamlänä tugay.
Kanatların cilpi-cilpi,
Moñ çäçä turgay.

Yazmış häm yalgış

Hoday birgän yazmışına
Berkem balta çabalmas.
Üz bäheten üze yaulıy,
Yugaltsa hiç tabalmas.
Yalgış eşläp taşlıybız da,
Sıltalıy bız yazmışka.
Yalgış eşläp taşlamaska,
Akıl salıyk bez başka.
Dürt ayaklı at ta, dilär,
Takır yulda abına.
Ezläp yöregän keşegä,
Yalgışlıklar tabıla.
Olılarnı zurlau kiräk,
Yäşlärgä birik bez yul.
Yaşlär kızu kanlı bula,
Kütärmik alarga kul!
Olılarnı räncetülär
Zur gönah yasau bula.
Ölkän keşe yalgışsa da Gafu itärgä bula.

Soñ inde

G azabı azrak bulmasa
Söyü bula meni ul.
Yañratkannı belim,
disäñ Minem yanda härçak bul.
Ömet itmä, duskay,, mine
İnde cırım ikençe.
Gafu it, kiçer sin mine,
Onıt minem isemne.
Moña üzeñ ğayepleseñ,
Gayıplämä mine sin.
Söyüemä cavabın, yuk,
Gayıpläşü inde soñ.
Bälki, hiç tä ükenmässeñ Kırıs,
çitläp yöredeñ.
Min sine özelep söydem
Gazapların kür üzeñ.

Güzäl yäşlek

İñ qaderle yäş vakıtım
Ütep kitte sır kuyıp,
Altın yäşlek iskä töşep
Yöräkne ala uyıp.
Nindi mäşäqatlär belän
Ütsä dä yäşlek gomer.
Härkem kartlık kilü belän
Yäşlegen güzäl kürer.
Yäşlek oçkan koşlar kebek,
Sayrıy bılbıllar kebek..
Yäşlek bit ul izge vakıt:,
Kölep karıy zäñgär kük.
Yäşlek bit ul oçkın kebek
Erak kitmiçä sünä.
Yäşlek-kartlık arasın da
Ütäseñ barısında.
Tik ükeneçle bulmasın
Gomer şuşı arada.
Kanäğat bulırlık bulsın,
Uylap-uylap kara da.

Nurlı koyaş

Yazgı cılı, nurlı koyaş
Cılıtsın yöräklärne.
Zamana cäfası bezneñ
Özmäsen üzäklärne.
Hoday Täğalädän sorıyk:
Tınıçlık, sälamätlek.
Nasıyp itsen küreşergä,
Härvakıt sälam äytik.
Kürmik mäñge,
gomergä dä Sugış afälären bez,
Dönyabız göldäy çäçäkle,
Häzer zur hörmätlebez.

Click or select a word or words to search the definition