Şeramıcnik

(At yanınnan ıçkınası ide)
Kaluga cirendä buldı bu häl. 1943 yılnıñ yazında bez Fayansovaya stantsiyäse belän Bukan avılı arasında saklau liniyäsendä tora idek. Miña, diviziyä ştabınıñ feldegerenä, 1086 polk ştabına barırga turı kilde. Ul Kotor avılında, zur gına öygä urnaşkan ide. Kön yarıysı gına salkın, cilläp tä torganlıktan, atnı yortka kerttem. Anda ike çana da bar, töplärendä beraz peçän dä kürenä. Atımnı ber çanaga bäylädem dä, avızlıgın saldırıp aşarga kuştım. Bezneñ yzebezdä peçän mäsäläse bik naçar ide. Ä biredä, çana töbendä, bezneñ atlarga köne buyı da eläkmi torgan azık yata. Şunı kürgäç aşıkmaska, atnı beraz yal itterergä buldım. «Aşasın äle hayvan» - dip uylanıp öygä kerdem. Öy eçe üzara dönya hällären söyleşep, tämäke tartıp, bähäsläşep utıruçı berniçä ofitser häm östäl yanında eşläp utıruçı pisarlär belen tulı diyärlek. Min, balta elerlek, zäp - zäñgär töten eçendä utıruçılarga küz yöretep çıktım da, ber çittäräk skämiyä östendä utırgan ölkän leytenantnı kürep, aña möräcäğat ittem. Annan soñ alıp kilgän paketlarımnı starşinaga tapşırdım.

- Kapitan Ferin niçek anda, küñelsez tügelme anıñ belän? - dide ölkän leytenant, miña karap. (kapitan Ferin bezneñ batalon komandirı) - Ölkän leytenant Bizmannan sälam tapşır! Mine belä ul, bez anıñ belän bergä ukıgan idek.

- Yarıy, iptäş ölkän leytenant, sälämegezne tapşırırmın, - didem min, üzem cılırak bulır diyep miç yanına barıp teräldem.

- Menä şunda utırıp tor, ulım, - diyep, ille yäşlär tiresendäge hucabikä miña ber iske tapçan kiterep kuydı da, üze keçe yakka çıgıp kite.

İke - ara işek açık ide. Şulvakıt hucabikä yanına nindider çit keşe kerde dä, anıñ belän äkeren genä söyläşkännän soñ, çıgıp kitte.

- Kem ide ul, apa? - dide ölkän leytenant,- nindi keşe, nişläp yöri?

- Äy lä, şeramıcnik ul! – dip seltäde hatın kulın bezneñ yakka karap.

- Şeramıcnik? Kem soñ ul? – dide ikençe ofitser.

Hucabikä soraunı işetmädeme, ällä iğtibar itmädeme, cavap birmiçä miç artına kerep kite. Bez dä aptıraşıp ber - berebezgä karaştık. Şunda, östäl yanında utıruçı sercant:

- Ul süzneñ yöz utız yıllık tarihı bar, - dip kuydı. Bez barıbız da anarga karadık.

- 1812 nçe yıldagı vatan sugışı vakıtında tugan ul süz. Frantsuz ğaskärlärenä Mäskäüdän çigengändä, üzläre talap, bölderep berergän avıllar aşa çigenergä turı kilgän. Açlıkka tilmergän Napoleon soldatları kergän ber yortka ikmäk sorap: «Şer-ami» (Milıy drug) - diyep möräcäğat itä torgan bulalar. Şunnan halık alarnı «Şeramıcniklar» - dip atıy başlagannar. Şul yıllardan birle häyer soraşuçılarnı «Şeramıcniklar» dip yöretä başlagannar.

- Sercant Asovskiy, sez fratsuz telen beläsezmeni?

- Min, ölkän leytenant, cide tel öyrängän idem. Tik ayırıp alıp bersen dä beläm diyä almıym häzer, - dide ul yazuın dävam itep, - kullanmagaç onıtıla ...

- Alay bulgaç, aptıraganda siña möräcäğat itergä yarıy ikän, sercant? Polk komandirına tel alıp kilgän çaklarda ul tärcemäçe yukka aptırap kala.

- Şulay da min sezgä Aleksandr Figner bula almam, ipteş leytenant...

- Kem soñ ul, Aleksandr Figner? – dide aradan kaysıdır.

- Aleksandr Mihayloviç Figner?!

Starşina: «Şunı da belmisezme?» - digän şikelle bülmädägelärgä küz yöretep çıktı. Annan söyläp birde:

- Aleksandr Figner ul halık geroyı. 1812 yıldagı vatan sugışında partizannar komandirı bulgan. Bik küp teldä söyläşä belgän. Ä frantsuz, nemets, italyan tellären üz tele kebek yahşı belgän. Napolon armiyäse formasına kiyenep, iñ kurkınıçlı, cavaplı burıçlar ütägän. Fratsuz soldatları, ofitserları arasına kerep, söyläşep, bik kıymätle härbi mäğlümätlär alıp kayta torgan bulgan.

Kutuzov Mäskäüne frantsuzlarga kaldırgaç, Figner gadi avıl keşese kiyemenä kiyenep Mäskäügä ütep kergän. Tik Kremelğä genä ütä almagan. Anıñ isäbe: Kremelğä ütep Napolonnı yuk itü bulgan.

- Ul zamanda halıktan menä nindi geroylar çıkkannar, - dide sercant, - min andıy bula almıym şul. Yomşak beläm min nemets telen. Doşman oyasına kerü öçen anıñ telen yzennän dä yahşı belergä kiräk.

- Bez sezdän anıñ kebek bulunı taläp itmibez. Aptıragan vakıtta tärcemä itergä bulışsañ, şul citär.

Şunnan soñ ofitserlar arasında: «Ni öçen Kutuzov Mäskäüne frantsuzlarga birep talatkan?» - digän sorau tiräsendä bähäs başlandı.

- Min kittem, iptäş starşina, cibäräse paketlarıgız bulsa biregez! – didem min ölkän pisarga.

- Häzergä ber ni dä yuk. Yaktaşlarga sälam tapşır.

Min karabinı alıp atım yanına çıktım. Miña iyärep sercant Asovskiy da çıktı.

- Sugışka qadär kem idegez, – dide ul, min at yanına kilgäç, – at belen eş itkänegez buldımı?

- Ukıtuçı idem, - didem min, anıñ ni öçen soraşkanın añlamıyça, - avılda at belän eşläp, bolınga at saklarga yörep üstem.

- Alaysa sezgä tanış canvar ikän. Min, menä, üz gomeremdä at belän eş itkänem bulmadı. Attan uttan kurıkkan kebek kurka idem. Tik hoday mine şul kahär sukkan hayvan belen sugışta cafalansın dip kargagan, - dip uftanıp kuydı Asovskiy.

- Nigä alay diseñ, sercant, ştabta utırasıñ tügelme soñ?

- Biredä min vakıtlıça gına şul, bulışırga çakırıp aldılar. İrtägä soñgı könem. Annan yañadan transport rotasına. Min ukçı rotada da, komendant vzvodında da buldım. Bezdä aşau-eçüneñ dä, kiyemneñ dä räte yuk. Decur torular, naryadlar, yokısız tönnär ... Östävenä ber yırtkıç canvar eläkte. Anıñ yanına barırga da kurkam. Yünle atlarnı üterä. Monı, kahär töşkänne, ut ta, su da almıy. Kotılır idem ...

- Nigä sin attan kurkasıñ, at bit ul yırtkıç hayvan tügel?

- Bu, beläsegez kilsä, yırtkıçtan da kire. Aldınnan kilsäñ, kolagın yomırıp, irennären cıyırıp karşı ala. Kulda äyber bulmasa, eläkterep alırga äzer. Art yagınnan niçek tä yakın kilergä yuk. Tibep eçägeñne agızganın köt tä tor.

- Andıy atlar da bula anısı, - didem min, üz belgänemne äytergä teläp, - tik sin at yanına şiklänep barma. Teşli ikän, onıtılmaslık itep art sabagına utırt. Tigr tügel, östeñä taşlanmas, tigrnı da öyrätälär.

- Şulay da, at yanınnan yıragırak kitäse ide. Tik menä rotnıy gına: «Niçego, öyränerseñ!» - digän bula. Min üzem kayda da riza, at yanında gına bulmasın.

- Sugışka qadär kayda eşledeñ soñ? – didem min aptırap.

- Finansist idem min, bankta eşlädem. Atka, arbaga utırgan da yuk ide. Kahär sukkan sugış kuştı. Äle dä atnı keşelärgä karap kına cigäm. Atnı cigärgä genä tügel, arbasın, sbruyın da karıy belärgä kiräk. Küzeñne açtıñ isä - at kaygısı. Tönen dä şul kaygı. Anı çistart, aşat, eçer ...

- Ya, yarar, öşetä başladı, - dide Asovskiy, cilkälären cıyırıp, - kerim äle, yaktaşlarga sälam äyt!

Ul yögerep öygä kerep kitte.

Min atıma atlandım da yulga çıktım. Kaytkanda sercantnıñ zarlanuları tagın iskä töşte. Min malay çakta bezneñ dä usal biyä bar ide. Abıy belän ikäü barıp, dilbegä belän urap alıp kına tota idek. Kulda äyber bulmasa öskä taşlana ide. Şulay, berkönne, abıy belän totarga bargaç, minem kulda äyber yuknı kürde dä, tomırılıp östemä taşlandı. Min akırıp çaba başladım. Kuıp citte dä, başımdagı tübätäyemne teşläp alıp kitte. Yarıy, bähetkä, çäçem kıska ide. Şunnan soñ, kulga tayak totmıyça, at totarga barmıy başladım.

Ähmät Rafikov. Çiläbe.