Şaytan bar ul, bar!..

Hikäyä

Tallı avılınıñ kiçke tınlıgın bozıp, öyänkedäge oyalarında töngä kunaklagan kargalarnı yokılarınnan uyatıp, ineş buyında cır yañgırıy. Ber ir «Nuriyä » cırınıñ süzlären «Galiyäbanu» köyenä salıp sızlana:
Uçak tutırıp utlar yaktım, Tötennäre kügelcem. Sin sagınsañ da tüzärseñ, Galiyäbanuım, sıluım-irkäm, Min sagınsam... Färidun...
Tallıdagı dürt yöz yortnıñ härkaysında — kartlardan alıp, bala-çagaga qadär — bu cırnıñ iyäsen yahşı belälär. Yazgı häm cäyge kiçlärdä ike atna sayın yañgıragan cır işetelgändä ber genä keşe dä: «Kem cırlıy ikän?» — dip soramıy. Färidun, bilgele, tagın kem bulsın! Änä bit, kem başkarganın belmi kalmasınnar digän kebek üze ük şärran-yara açıp sala: «Min sagınam... Färidun»,— di.
Ik buylarındagı tatar avıllarında igen igüne, aşlık üsterüne, mal karaunı yahşı belälär. Şuña kürä tınıç yıllarda östäldä ikmäk tä, söt tä, may da, it tä bula. Ä inde yäşelçä-cimeşkä kilgändä, bigaybä, alar härkön aşala torgan aşamlıklar sanına kermi. Kışların bäräñge, sugan, çögender häm kişergä kıtlık yuk yugın, kiptergän balan, ciläk, gölcimeş häm kak ta bula küp keşeneñ öyendä. Tik tozlagan kıyar, tozlagan käbestä häm pomidor kebek närsälär kırıgınçı-illençe yıllarda bik siräk keşedä genä bula ide.
Tallıdagı şundıy siräk keşelär arasında iñ siräge — Färidun abzıy ide. Anıñ kelätendä häm çolanında yıl buyına tozlagan kıyar häm käbestä özelmi. Ä kıyarı anıñ karlıgan yafrakları, sarımsak, ukrop, töymägän borıç häm tagın Hodaynıñ ällä nindi tämle isle vä äçkeltem-töçkeltem täm birä torgan ülännäre, orlıkları belän bergä kuşılıp tozlangan bula. Şuña kürä Färidun abzıynıñ şöhräte kürşedäge tatar, urıs, ar, çuaş, hätta mukşı avıllarına da taralgan. Anıñ abruyı bigräk tä bala kötkän yäş hatınnar arasında zur.
...Yaşelçä bakçası yanına salıngan lapas astındagı ozın agaç eskämiyädä Färidun abzıy köräk saplap utıra Uñ ayagında kirza itek, ä agaçtan yasagan sul ayagı «maksimka» pulemetı kebek tup-turı ineş artına töbälgän. Färidun abzıy invalid. Anıñ sul ayagı kayda özelep kaluı turında törle imeş-mimeşlär yöri. Berençe dönya sugışınıñ soñgı yılında snaryad yarçıgı anıñ ayak söyägen çälpärämä kitergän ikän, tözäterlek ämäl kalmagan, doktor anı kisep taşlaudan başka çara tapmagan, imeş.
İkençe versiyä buyınça, Färidun abzıy Donbass şahtasında eşlägändä «şaytan suın » bik yarata torgan bulgan. Ber yal könne nık kına salgannan soñ, timer yul relsında yoklap kitkän dä, poyızd anıñ ayagın kişer kebek kertlätep özep kitkän dip tä söylilär. Färidun abzıy üze bu turıda söylärgä yaratmıy, ägär berärse sorasa, borın astınnan gına berär cır köyli başlıy...
Tik yahşı gına «töşergännän» soñ kayçakta anıñ tele dä açılıp kitä. Üze söylävenä karaganda, ber ayagınıñ agaç buluınıñ uñay yakları da az tügel: yazın-közen, cäyen-kışın ayak kiyeme alıştırası yuk. Barı tik agaç ayaknıñ töbenä kadak belän yaña kün yäisä rezinka kisäge genä kagıp kuyasıñ.
Ä inde isän uñ ayakka kiräk ayak kiyemenä kilsäk, monda da — zur ekonomiyä. Ayagına Färidun abzıy iñ elek uñ botinkasın kiyep yöri başlıy. Kiyärgä uñaylı bulsın öçen, ayak kiyemen ul ike razmerga zurrak ala.
— Iştırnı döres urasañ, uñ ayakka sul botinka kigäneñne sizmiseñ dä ul,— di üze.
Şuña kürä uñ ayagına kigän sul botinka başınıñ, tabiğat kanunnarına buysınmıyça, uñga taba karap toruı Färidun abzıy öçen ğadäti häl.
... Kapka şıgırdap açıla. Monnan un ay elek tuylar yasap kiyäügä çıkkan Ğalimä, yort işege yanındagı baskıçka atlagaç kına lapastagı Färidun abzıynı kürep, öygä kerep tormıyça, tup-turı lapaska yünälä.
— İsän-sau gınamı, Färidun abzıy?
— Yäşibez, kızım, yäşibez! Sin Nurulla kilene Ğalimä bulasıñ bit, ägär yalgışmasam?
— Äye, Färidun abzıy.
— Yaña yortka iyäläşep bulamı soñ? Üzegezgä yort salıp, bülenep çıgarga niyät yukmı?
— Äy, Färidun abzıy] Bügen ük çıgar idek tä, yort salu avır eş bit!
— Nigä Nurulla üz malayına yort salırga büränä alıp kuymagan? Keşene zayımga yazdırırga köçläp, keşe kanı eçep yörgänçe, büränä äzerlägän bulsa, het üzenä ber faydası bulır ide... Ni yomış soñ, kızım?
— Äy, äytergä dä oyat inde, Färidun abzıy... Beraz tozlagan kıyar belän tozlagan käbestä birmässeñme ikän dip kilgäniyem...
Galimä alyapkıçı astınnan gazetka törgän ozınça närsä çıgarıp agaç eskämiyä astına kuya. Färidun abzıy anı kürmämeşkä salına, tik yöze yaktırıp kitkänen yäşerä almıy, kanäğatlänep tamagın kırıp kuya.
—Nigä birmäskä di, biräbez anı! Sindäy kilennärgä birer öçen yasalgan bit ul. Nurulla kilsä, birmäs idem, cenem söymi anı, ä siña biräm! Sin äybät ata-ana balası, üzeñ dä äybät balalar tabıp üster! Berär savıtıñ barmı soñ?
— Menä ber koştabak alıp kilgäniyem.
Färidun abzıy süzsez genä eskämiyä astındagı gazetka törgän äyberne kesäsenä salıp kuya häm Ğalimäne iyärtep kelätenä kerä. Agaç täpänne açıp, koştabakka tozlagan käbestä sala. İkençe täpänne açıp, käbestä östenä un-unbiş tozlagan kıyar östi. Annan tışka çıgıp keläten bikli. Kelät artında kotırıp üskän ärekmänneñ zur yafragın özep alıp koştabak östen yaba da Ğalimä kulına tottıra.
— Mä, kızım! Ägär bik canıñ teläsä, oyalıp torma, tagın kil, minem anda citärlek, birermen.
Kayvakıtta Färidun abzıy yanına mäğlümatları bik say bulgan kürşe avıl keşeläre kilep kıyar-käbestä öçen akça täqdim itälär. Mondıy çakta anı küzätü üze ber tamaşa: Färidun abzıy Aksak Timer yäisä Bagdadtagı ataklı hälif Harun äl-Räşid tösle mäğrur kıyafätkä kerä.
— Sin mine kem dip beläseñ?!
Akça täqdim itkän keşe ni äytergä dä belmi.
— Sin mine kemgä sanıysıñ? — dip kıçkıra aña Färidun abzıy, karaşı belän köyderep.— Sin mine satu itüçe säüdägär dip beldeñmeni?
— Yuk, yuk, Färidun abzıy... Niçekter, buşlay sorap bulmıy bit inde...
— Belmäsäñ, änä kürşelärdän, avıldaşlardan sora! Tik başka kulıña akça totıp kilmä monda! Bezneñ avıldagı soñgı säüdägär Ğalimcannı yegerme tugızınçı yılda Sebergä sörgännär. Bütän akça totıp kilmä, işetsen kolagıñ!
Kilgän keşe aptıravınnan, nişlärgä belmiçä çıgıp kitä. Avıl uramında oçragan yäisä kapka töbendä mahorka tartıp utırgan kürşelär Färidun abzıy süzlären döreslilär. Bu anıñ şayaruı tügel, ä anıñ kanunı, dilär.
— Akça almıy inde ul, almıy,— dilär.
— Ä närsä ala soñ ul?
Ä menä monısı inde başka närsä: kilgän keşegä Färidun abzıynıñ avıldaşları rähätlänep söyläp birälär.
— Sin het Nikulay patşa çıgargan altın akça totıp kil, ul sine barıber sügep, kire borıp çıgaraçak,— dilär alar.— Sin aña kibet aşa kil, kesäñä akbaşlı şeşä tıgıp kil. Ägär dä inde kibet yabılgan bulsa, yäisä kibettä, bähetsezlekkä karşı, andıy närsä bulmasa, başka törle çaralar da bar. Zur şeşä belän kömeşkä alıp kilergä yarıy. Tik çuaş kömeşkäse bulmasın, arnıkı bulsın. Färidun arnıkın yarata.
— Ä anı da tabıp bulmasa?
— Kaklagan kaz botı, berär kazılık ta yarıy. Berär stakan töymägän kara borıç ta yarıy...
Şul uk könne eş eşlängän bula: kilgän keşe dä kanäğat, Färidun abzıy da mıyık astınnan yılmaep nindider cır köyli.
İke atnaga ber märtäbä Färidun abzıy üze öçen bäyräm yasıy. Kön cılı häm ayaz bulsa, bäyräm öçen anıñ ineş buyındagı zur öyänke astında yäşik taktalarınnan yasalgan östäle bar. Östäl yanında ayakların cirgä kagıp kuygan eskämiyä.
Bäyrämgä Färidun abzıy Kremldä hökümät banketına häzerlängän kebek häzerlänä. «Banket östälen» häzerlärgä Färidun abzıynıñ hatını da katnaşa. Läkin Verhovnoyı Komandovaniye Färidun abzıy kulında. Hatın bäräñge peşerä, kaklagan kazdan yäisä ittän aş äzerli, ikmäk kisep çıgara, kaşık, pıçak, savıt-saba kiterä. Ä inde tozlagan kıyar-käbestägä kilsäk, bu — hatın eşe tügel. Annan soñ Färidun abzıy üze saylap yäşel sugan, ukrop, petruşka, sarımsak kisä, citeşkän yaña yäşelçälärne üze ezläp tabıp kiterä, tabınnı da üze hästärli. Tabın äzerläp yörgändä Färidun abzıynıñ agaç ayagı nindider marş taktı çıgarıp şakıldıy, ä yözendä zur tarihi eş eşlägän kebek citdi häm eşçän kıyafät.
Bäyrämneñ iñ tantanalı minutı — Färidun abzıynıñ şeşä açkan çagı. Ul şeşäne başkalada mäşhür keşegä häykäl açkanda katnaşuçı premer-ministr kebek zur gorurlık belän aça
Hatını bernärsä eçmäsä dä, ul härvakıt Färidun abzıy yanında utıra. Diplomatik protokolnı saklap, tegese iñ elek eçemlekne hatınınıñ stakanına sala da, anıñ belän çäkeşep, «festivalne» açıp cibärä.
— Yäşibez äle! — di ul här «bäyräm » sayın.
Bu inde parad başlanır aldınnan hökümät başlıgınıñ äytkän soñgı cömläse kebek tantanalı yañgırıy: «Böyek sovet halkı yäşäsen!»
Protokolnı saklap, hatını da stakanga irennären tiderep kuygaç, agaç koştabaklarga aş sala. Zur küzle çandır hatınnıñ balaları yuk, anı Färidun abzıy başkort yagındagı yırak avıldan tabıp alıp kaytkan, dilär. Anıñ avılda tugan-tumaçaları da, aralaşa torgan yakın keşeläre dä yuk. Färidun abzıy — anıñ berdänber teräge. Ul hatının kakmıy-sukmıy, katı süz äytmi, tik iseme belän endäşkäne dä yuk. Şuña kürä anıñ isemen belüçe az. «Färidun hatını» dip kenä yörtälär.
Hatın üzen bähetsez dip sanamıy. İke atna sayın yasalgan «bäyrämgä» iyälänü öçen zur tüzemlek kiräk kirägen. Tüzemlek öçen orden birsälär, bu hatınnıñ öye tulı orden bulır ide, ä älegä orden-medallärne küp balalı hatınnarga gına birälär şul...
Färidun abzıy ayına ike genä tapkır eçä. Ber könne eçä başlıy, ikençe könne baş tözätep kuya, ä öçençe könne ber gramm da kapmıy, çönki ul — «eçkeçe tügel». Aña eçü kıymmät tügel, bäyräm kıymmät. «Käcäse kıymmät tügel, mäzäge kıymmät »,— di ul üze.
Keşelär belän utırıp eçärgä dä yaratmıy ul. Färidun abzıynıñ kırıs holkın belep, brigadir da, hätta kolhoz predsedatele dä anıñ «bäyräm itkän» cirenä kerergä cörät itmilär.
Anıñ banketına röhsät belän kertelgän berdänber kunak — umartaçı Ähmätcan abzıy. Berençedän, Ähmätcan abzıy üze dä cırlarga häm Färidunnıñ «icatın >> tıñlarga yarata İkençedän, ul telläreñne yotarlık häm zihennäreñne yugaltırlık koygan bal yasarga osta. Ägär inde bäyräm yasıysı könne Färi-dun abzıynıñ çolanında küzgä taşlanırlık bernindi kuanıçlı närsä kürenmäsä, ul, sumka totıp, kürşese Ähmätcanga «instrument» sorarga kerä. Nindi «instrument» kirägen kürşese yahşı belä, älbättä, häm üze dä berazdan «instrument ütkenlärgä» kilep kerä.
Tamak çılatkaç, ike kürşeneñ iñ yaratıp söyläşkän teması — mal tabu.
— Närsägä ul bezgä mal? Bezgä rähät yäşäü kıymmät,— dip başlıy berse.
— Akça bezne tapmıy, bez akçanı tababız,— di ikençese.
— Baylık — ber aylık, irlek — gomerlek!
— Ata malı belän bala kön kürmi.
Tabılmagan dönya malı öçen
Kañgırıydır yeget başları,—
dip köyläp cibärä Ähmätcan abzıy «Uyıl» köyen. Bu inde — bäyrämneñ kontsert bülege başlanu bilgese.
... Dönya malı — duñgız kanı, Ülsäñ yatlarga kala,— dip kontsertnı dävam itä Färidun abzıy.
— Dönya — kulasa, äylänä dä ber basa'
— Tukta, tukta, kürşe Bakir malayı Varis «Keşe bähete tägärmäç kebek äylänep tora »,— digän süzlären ukıganiye Tukaynıñ. Ähmätcan, çakır äle şul malaynı, kitabın alıp kilep ukısın, ä?
— Yuk, Färidun, min anda kaytsam, hatın mine eläkterä dä bülşe mine monda cibärmi. Hatınıñnı cibärep çakırt. Tik minem monda ikänne hatınga äytä kürmäsen!
Färidun abzıy hatının çakırıp ala.
— Bar äle, berär yomış tabıp, Bakirlarga barıp kayt. Färidun berär kaşık borıç soraganiye, digen. Bakir malayı Varis bezgä Tukay kitabın alıp kilep ukısın. Tik Ähmätcannıñ hatını oçrasa, ireneñ bezdä ikänen äytmä! Sorasa da äytmä, «kürenmäde bugay», digen.
Berazdan kultık astına kitap kıstırıp Varis kilep kerä.
— Utır, ulım, aşa-eç! Annan soñ ukıp cibär äle tege min yarata torgan kitapnı!
Varis kazılık kisäge alıp aşıy, annan soñ kitapnı aktarıp, kiräk şiğırne taba da, başın beraz artka taşlap, sähnädän ukıgan kebek kıçkırıp ukıy:
Eçä halık suık dip tä, bäyräm dip tä, Eçä halık häläl dip tä, haram dip tä; «Kıtayskiy äflisunnar yäşnektä »,— dip, «Eçmi ütkän yäşlek gomre äräm,— dip tä.
Bu yullar Färidun abzıynıñ canına may bulıp tama. Ul, tagın närsäder isenä töşerergä teläp, häter kiştäsennän ezlänä dä:
— Sin, Varis, bähetneñ köpçäk kebek äylänep toruı turında ukı äle! — di.
Varis tagın ber kazılık kisäge kabıp yota da kiräk bitne ezläp taba.
Varisnıñ böten hıyalı — ukıtuçı bulu. Ul inde bügen dä Tukay icatı buyınça professor. Tukaynı belü yagınnan mäktäptä tatar ädäbiyätı ukıtuçısı Mälikä apa Varis belän çagıştırganda — tau tişegendä yäşäüçe neandertal hatın. Varis, tamagın kırıp, deklamatsiyäsen dävam itä: Äylänä, köpçäk kebi, baylık vä şöhrät, märtäbä,— Sin bügen bay, bälki, şaytannan da yarlı irtägä!
— Vät, vät! Bälki sin irtägä şaytan kebek şäp-şärä! — digän bit!
— «Şäp-şärä » dimägän, «bälki şaytannan da yarlı irtägä » digän,— dip tözätä Varis Färidun abzıynı.
— Ber ük süz inde ul: «Şaytannan da yarlı » — şäp-şärä kalu digän süz.
— Şaytan bezdän dä yarlı bulmas. Niçek tä anıñ ayagında kirza itek, ä östendä telogreyka bulır,— digän näticä yasıy Ähmätcan abzıy.
Bezdä şaytan yuk. Din süze ul,— di Varis mäktäptä öyrätkänçä.
— Nişläp bulmasın?! — dip protest yasıy Färidun abzıy. — «Alla yuk, Alla yuk! — dilär. Anısı döresterme, yukmı, min anı toçno äytä almıym. Ägär Alla bulmasa, anıñ urınına şaytan bulırga tiyeş. Ul anıñ gel kiresen eşlärgä tiyeş. Änä karagız: nindi eşkä karama, adäm balası akıl belän eşlägän eşkä ohşamagan, gel şaytan kotırtıp eşlägän eşkä ohşagan. Tärtibe dä yuk, mäğnäse dä yuk... Şaytan bar ul, bar! Bar närsä dä şaytan kulında häzer!..
Ähmätcan abzıy mondıy çagında Färidun abzıy belän bähäsläşüneñ faydasız ikänen belä, şuña kürä şeşä tirä-sendäräk çuala.
Banket tämamlangaç, Färidun abzıy Ähmätcan belän Varisnı uramga çaklı ozata çıga. Aşıysı aşalgan, eçäse eçelgän, küñellär buşagan...
— Tozlı kıyarlarıñ üsep citlegäme, Färidun? — dip avızın yıra uramnan ütep baruçı Nurulla.
— Sin talap algan zayım akçaların kayçan kaytarıp biräseñ keşelärgä? — dip sorauga sorau belän cavap birä Färi-dun abzıy häm kulındagı tayagı belän agaç ayagına sugıp kuya.
— Nadan keşe sin, Färidun! Hökümätkä yärdäm — halık öçen ul. Sineñ soñ halıkka ni yärdämeñ bar?
— Min het keşelärgä kıyar-käbestä üsteräm. Ä sin keşegä ni biräseñ? Sin bit keşene talıy gına beläseñ! Sin — yırtkıç, dönya kortkıç!
Eşneñ tirängä kitkänen sizep, Nurulla däşmi, adımnarın tizlätep, tizräk monnan ıçkınuın karıy. Färidunnı kurkıtıp bulmıy şul, kurkıtırga tırışıp karadılar, barıp çıkmadı...
Berazdan ineş buyındagı tal astına yasagan eskämiyädän Färidun abzıynıñ tanış tavışı yañgırıy:
Agıydelneñ aryagında Kaz bäbkäse kunaklıy... Duslarıñ üzeñneke bulmagaç, Eçälär dä beterälär...
Cır tavışı Çaukalık tavına menep kitä, ä Çaukalık tavı bu tavışka künekkän häm anı kölemseräp tıñlıy kebek...
Nurulla kilene Ğalimäneñ äle genä yaktı dönyaga kilgänen belderep, cılagan balası tavışı, Färidun abzıynıñ bu cırına kuşılıp, keşelek dönyasınıñ mäñgelek üz kanunnarı belän yäşi birüen isbat itä ide...
Kiçen säkegä zur küzle çandır hatını yanına kerep yatkaç, Färidun abzıy bik ozak yokıga kitä almadı. Berniçä tapkır uñga-sulga äylängäläp yatkaç, ul hatınına ğadättäge soraunı birde:
— Nu, niçek yäşibez soñ, karçık, ä? Künegelgän sorauga cavap ta äzer ide:
— Äybät yäşibez, keşedän kim tügel...
Läkin bu cavap bügen Färidun abzıynı nigäder kanäğatländermäde. Ul hatınına arkası belän äylänep yattı, annan soñ kire aña borılıp,anıñ çandır gäüdäsen koçakladı.
— Nindi äybät tormış bulsın inde bu, karçık! Tormış mondıy bulırga tiyeşmeni?! Taşka ülçim!.
— Menä torabız bit äle, ülmibez...
— Vät-vät, döres äytäseñ, çak kına ülmiçä torabız! İsän ayak — cirdä, agaç ayak — gürdä. Şuşı yäşäü bulamıni?
Hatın däşmäde, ireneñ yöräk yarasın kuzgatası kilmäde, küräseñ...
— Ä sin miña räncemä, karçık,— dide Färidun abzıy hatınınıñ agargan çäçlären sıypap.— Minem belän sin ber rähät tä kürmädeñ... Min bit sine kürşe avıllarga da alıp bara almadım... Kunakka da yörmädek... Min siña ber kuanıç ta, ber büläk tä birä almadım bit üz gomeremdä... Balalarıbız da bulmadı bit içmasam... Räncemä, karçık, bähillä mine, bähillä, 308
zinhar! Üzem dä keşeçä yäşi almadım... Siña da igelek kürsätä almadım. Räncemä, bähillä!
Gomere buyı yomşak süz işetmägän, irkäläüne belmägän, nazlaunı tatımagan hatın, ireneñ kükrägenä borının törtep, bik ozak üksep-üksep yıladı. Monnan yegerme biş yıl elek änisen kümep kaytkannan birle berençe küz yäşläre ide anıñ.
Hatın üzeneñ eçe buşap, küñele ciñeläyep kitkänen sizgändäy buldı. «Bälki, bähet digännäre şuşıdır?» — dip uyladı ul, nindider küñel cılısı toyıp.
... Ber aydan soñ Färidun abzıy, nık avırıp, tüşäktän tora almıy yattı da çirlävenä öç atna digändä bu fani dönyanı bötenläygä taşlap ta kitte...
— Nindi çir belän kitkän soñ Färidun? — dip soragan keşelärgä avıl kartları:
— Vakıtı citkänder...— dip kenä äytep kuyalar ide.

1992 yıl, Mäskäü.