Şäkür

(hikäyä)
Afanasiy yaman itep sügende. Eçtän genä, avız eçennän genä. Annan soñ täräzä östendäge ikonaga borılıp çukındı da: «Hodayım, üzeñ sakla...» — dip kat-kat kabatladı. Äyterseñ üzeneñ Kara aygırın bu könnärdä saklarlık bütän ber keşese dä yuk...

Şäkürneñ kiläsen ul belä ide, sizenä ide. Şuña kürä ul kilep kergäç, aptıramadı-gacäplänmäde, kauşamadı. Hätta şatlandı da. Şäkür hätle Şäkürneñ pop öyenä, aña, Afanasiy atakay yanına kilep kerüe böten tirä-yak aldında zur märtäbä kebek ide.

Afanasiy anı tabınga däşte. Östälgä sıra häm şärab kuydırdı. Şäkürneñ tamagı kipkän ide. Şulay da sıradan başta Afanasiynıñ avız itkänen kötte. Annan soñ gına yotlıgıp sıra eçte. Kesäsennän zur ber şeşä çıgardı, östälgä kuydı.

— Nicgar yagınnan siña küçtänäç,— dide.

Şäkürneñ kiläsen belä ide Afanasiy. Berkönne ul anı bazarda oçrattı.

— Siña süzem bar, atakay. Ber kilep çıgarmın äle,— digän ide Şäkür.

Menä kilde dä. Afanasiy anıñ süz başlavın kötte. Ämma Şäkür däşmi, yomışın äytmi, hava torışı, yañgır-mazar turında süze. Peçännär ölgerep kilä ikän, saban tuyları citä...

Şäkürneñ kilüennän kurıkmadı Afanasiy. Ul anıñ holkı, ğadätläre turında işetep belä. Yukka-barga bäylänmi, yukka-barga keşe räncetmi Şäkür. Popta da anıñ bernindi dä üçe bulırga tiyeş tügel.

— Ni yomış ide soñ, Şäkür,— dide Afanasiy, nihayät, küçtänäç arakıdan da avız itkäç. Kiläseñne küptän äytkän ideñ...

— Peçännär citep kilä,— dide Şäkür. Turı karap, turıdan äytte: — Sin ul Kara aygırıñnı miña sat. İke bäyäsen tülim. Satmasañ, barıber urlıym. Sat, atakay. Saban tuyları citep kilä, atlar uzıştırasım bar.

Afanasiyga ciñelräk bulıp kitte. Şäkürneñ yomışı açıklandı. Pop hätta yılmaep uk kuydı. Ul inde häzer tamçı da kurıkmıy-kauşamıy ide.

— Änä citkän kızım bar, anı alıp kitä alasıñ,— dide ul Şäkürgä.— Ä Kara aygırga timä. Ul miña kiräk. Min anı Çabaksardan uk alıp kayttım.

Şäkür cavap kaytarmadı, däşmäde. Annan soñ da aygır turında bütän süz äytmäde, kuzgatmadı. Aşadı, eçte. Dönya hälläre turında söyläşte. Kitkändä, saubullaşkanda gına äytte:

— Sin sat miña ul aygırıñnı,— dide.— Barıber urlıym bit min anı. Sat!..

Afanasiynıñ da käyefe nık kütärelgän ide. Küçtänäç arakı şaktıy yegärle bulıp çıktı. Menä bit, Şäkür hätle Şäkür üze aña küçtänäç belän kilgän. Ä şuşı Şäkürdän bötenese kurkıp tora. Nik kurkalardır annan — belgän yuk, äy. Menä bit, Şäkür hätle Şäkür Afanasiyga yalına: sat ta sat, imeş, Kara aygırnı. Satmıy gına torsın äle!

— Yu-yu-k-k, urlıy almıysıñ,— dide Afanasiy. häm kıçkırıp kölde.— Urlatmıym min anı siña. Änä citkän kızım bar, şunı urla. Urlıy alsañ...

Şäkür dä kölde:

— Miña sineñ ul nadan kızıñnıñ kiräge yuk,— dide.— Sin miña aygırıñnı sat. Satmasañ, barıber urlıym.

Ahırda süz şunıñ belän tämamlandı: bähäsläştelär dä kul sugıştılar. Ägär dä Şäkür Kara aygırnı saban tuyına qadär urlıy almasa — Afanasiyga kolınlı biyä häm ike çirek arakı kiterä. Ägär Şäkür Kara aygırnı urlap kitä alsa — Afanasiy anıñ üzenä ike çirek arakı häm kolınlı biyä birergä tiyeş bula. Bähäsneñ şartı şuşı ide.

Menä häzer, Şäkür kitkäç, inde tämam aynıp citkäç, üz-üzen tirgäp, sügenep yöri Afanasiy atakay. Döresräge, Şäkür kitep bargaç, kurka başladı, şul kurkuınnan aynıy başladı, aynıp bette ul. Kinät böten barlıgı belän şunı añladı-toydı: Şäkür yänäşäñdä çakta alay uk kurkınıç keşe tügel, Şäkür kaydadır çittä-erakta, bilgesez ber urında bulganda kurkınıç ikän bit. Şäkürneñ isemennän ük kurkıp toruçılarnı añlıy-töşenä başladı Afanasiy. Annan soñ tagın şul şürlätte-şikländerde anı: Şäkür holıksız ber ugrı, görbiyän ber ugrı tügel, iple-akıllı, tirän fikerle, mantıyklı-häyläle ber keşe ikän läbasa. Äye, Şäkür mantıyklı, ul üz süzendä toraçak, süzen ul uynap kına äytmäde. Dimäk, Kara aygırnı kön-tön saklarga kiräk. Saban tuyına tikle ber atna vakıt bar, şuña qadär saklarga kiräk. Annan soñ inde... Äye, kolınlı biyä alıp kilsen äle Şäkür. İke çirek arakısın da kıstırıp kilsen.

Menä şulay uyladı Afanasiy. Şulay uylap sügende. «Hodayım, üzeñ sakla»,— dip kat-kat kabatladı. Aygırnı niçegräk saklau turında uylar kordı.

Saban tuyına äle ber atna vakıt bar ide. Şäkür turında, anıñ belän bulgan söyläşü häm bähäs turında Afanasiy atakay berkemgä dä äytmäde. Tegendä-monda häbär citkerü turındagı uy anıñ başına ber genä tapkır kerep çıktı. Döresräge, Afanasiy atakay bu uynı üze ük kuıp çıgardı. «Kit, mälgun, sin bit Şäkürne beläseñ, anda-monda häbär citkersäñ, böten tamırıñnı korıtaçak, üç alaçak,— dide.— Ä bähäs — bähäs inde ul. Namuslı bähäs. Aygırnı gına urlatmaska kiräk. Kolınlı biyä dä kiteräçäk äle Şäkür, Allahı boyırsa...»

Şulay da, hezmätçese Yakovnı çakırıp äytte-kisätte Afanasiy:

— Bazar tiräsendä yörgälä,— dide.— Kibet, pivnoy tiräsendä bulgala. Şäkür yegetlären küzät, sizdermiçä genä. Ni söyläşälär, ni-närsä uylıylar — barısın da mina citkerep tor,— dide. Kuçerına da äytep kuydı:

— Min yukta öydän-ihatadan çıgası bulma, Kara aygırnı sakla,— dip nıgıtıp kisätte.

İhatasında et totmavına üz gomerendä berençe tapkır ükende Afanasiy. Et yaratmıy ide şul ul. İrtän avılda et örsä dä, sukrana ide. Bigräk tä, mahmır vakıtında naçar kiçerä ide ul et örgänne. Kaya ul et kenä?! Andıy çakta karşıñnan koyrıgın kütärep mäçe ütsä dä, artına tibärdäy bulasıñ. Ä monda et örep torsın äle. Tik menä häzer et asramavına ükende ul. Ükende dä, yänä üzeneken täkrarladı: «Ber duñgız aşagan hätle aşıy, kaysı häyerçese tota ikän şul etlärne...»

Afanasiy atakay bolay uyladı: Şäkür, älbättä, tönlä kiläçäk ide at urlarga. Dimäk, tönnären ul aygırnı üze saklayaçak. Küçär kebek taza kuçernı ul at abzarında yoklataçak. Ä üze, arbaga peçän salıp...

Şulay eşläde dä. Kiçen, karañgı töşkändäräk, yanına-kuyınına azık-rizık alıp, arba töbenä tüşäk tüşäp, üz östenä peçän saldırıp, tönnären şunda kuna torgan itte. Şunda yokladı.

Yuk, yoklamadı Afanasiy, cil iskänen, yafrak şıbırdaganın, et örgänen, at poşkırganın, tañ aldınnan ätäçlär kıçkırganın tıñlap-işetep yattı ul. Şäkürne kötte. Kayçak ul anıñ kilüen çın-çınlap teläp kötte, aşkınıp kötte. Äzräk şärab-mazar totıp kuygan çaklarında hätta hıyalga da birelep kitä ide. Hıyalga birelep kitä dä uylap läzzätlänä. Menä Şäkür kilep keräçäk. Kapkadanmı, koyma başınnanmı şunda... Yanında, bulsa, şul ber-ike yegete bulır inde. Menä şulçakta Afanasiy arba eçennän genä, peçän eçennän genä avaz salaçak, äytäçäk: «Äy, Alla kolı, Şäkür,— diyäçäk.— Kolınlı biyä alıp kildeñme miña? Yarar, anısın soñrak alıp kilerseñ. Ä häzergä, davay, tege şeşäñne çıgar...» Ottıraçak Şäkür, vallahi, ottıraçak. Afanasiynıñ küktän işetelgän tavışın işetkäç, Şäkürneñ kotı alınaçak. Avızın açıp kalaçak.

Yuk, Şäkür sugış-orış çıgarmayaçak. Çönki anısı inde urlauga kermi, talau bula. Ä alarnıñ bähäsendä talau äytelmäde, Şäkürneñ süzenä ışana Afanasiy.

Menä şundıy uylar köç birä, sabır häm çıdam itä ide Afanasiynı. Şäkür kiläçäk, Afanasiy anı totaçak, hiçşiksez. Kolınlı biyä häm çäküşkä Afanasiynıkı bulaçak.

İke tönne yokısız ütkärde Afanasiy. Tañ belän torıp, öyenä kerep, tüşägenä yata ide. Kuçerı Yıgor at abzarında yoklap kala äle. Yoklasın, mondıy yokı tamak tuydıra.

Öçençe tön citte. Bu töndä yarım yoklagan Afanasiy, sataşıp, töş kürep uyandı. Yuksa üze dä sizde: töş kürüe bik azga gına suzıldı.

Tañ aldınnan salkınçarak bula. Annan soñ Şäkür tañ aldınnan kilmäs tä inde ul. Tönlä kiler. Menä şulay uylap, Afanasiy öyenä kerde, üze belän ber şeşä şärab alıp çıktı. Tañ aldınnan torıp eçte, ozaklap, sugan-sarımsak turap peşerelgän duñgız itennän avız itte. Östenä tolıbın yabınıp, cılınıp yattı. Menä şulçakta bik azga gına yoklap aldı ul. Yoklap aldı da töş kürde. Yäş hatının yanına, sirtmäle tarantasına utırtıp, Çüti bazarına kunakka bara, imeş. Anda nik bara — üze dä belmi. Ä, Çüti bazarında neçkä bille kızıl prännek satalar ikän bit. Hatını, yökkä uzgan bugay, şul prännekne sorıy ikän. Menä şuña, şul prännekne alırga baruları.

Egor Kara aygırnı kua. Aygır şäp yuırta. Menä urman eçenä kerüläre buldı, sızgırgan-kıçkırgan tavışlar işetelde. At-tarantasnı uratıp aldılar. Yıgor atnı tuktattı, üze däşmi. Tegelär dä däşmi. Vät, at karakları. Nigä däşmilär? Ä, äye, Şäkür üze dä kürende.

— Min Çüti bazarına baram,— dide Afanasiy Şäkürgä.— Mä, hatınnı al, kıznı al, tik aygırga timä.

— Bar, Çütidä siña kagılmaslar,— dide Şäkür.— Tik aygırıñnı, ägär satmasañ, barıber urlıym. Bazarda berärsenä sata kürmä.

Şunnan soñ yul açıldı. Kuzgalıp kittelär. Afanasiy yäş hatının koçaklap äytte:

— Menä kürerseñ, Şäkür miña kolınlı biyä belän ber çirek arakı kiteräçäk,— dide. Yıgorga kıçkırdı: — Kuala aygırnı, şäp çaptır!

Egor borılıp äytte:

— Kaysı yakka taba? Laşman urmanınamı? — dide.

Menä şunda Afanasiynıñ kotı alındı. Tarantas başında anıñ kuçerı Yıgor tügel, ä bälki Şäkür karak üze utıra ide...

Menä şunda kurkıp uyandı Afanasiy. Uyandı da sikerep tordı. Yak-yagına karap çukındı. Avız eçennän genä belgännären ukıdı. Şeşädä kalgan şärabın ber çokır tutırıp eçte dä aygır biklängän abzar yozagın barıp tikşerde. Yozak üz urınında, üz tärtibendä ide. Açkıçnı yäşerelgän urınınnan barıp aldı. Abzar kapkasın açtı. Aygır, Kara aygır keşnäp kuydı. Ul küçär başınnan kala yanına berkemne dä kitermi ide. Pop aygırdan kurka ide. Tipsä — tibä, teşläsä — teşli, bastırsa — keşe östenä kilä. Berkemgä baş birmi.

Salam eçennän Yıgor kütärelde. Kulında — sänäk. Yıgor kulında — sänäk tä şaktıy citdi säbäp.

Egor kütärelde:

— Kem yöri? — dip cikerende.

Afanasiynıñ küñele buldı. Barısı da tärtiptä. Yıgor yoklamıy, ul sakta, ul da uyau.

— Bar, kerep yokla,— dide Afanasiy.— Yal it, änä arba töbendä şärab bar, it kisäge.

...Şäkür, iñde ikençe tön rättän, Afanasiylarnıñ bäräñge bakçasında karavıl tordı. Kara aygır turındagı süzne, bähäsne ul cegetlärenä äytmäde. Alarnı bu eşkä iyärtmäde. Tik anıñ holkın belälär ide. Şäkür, menä inde niçänçe kön rättän, munça yaktıra. Munça çabına, tännän tir häm ker kua. Ul munça kergändä sakta torgan cegetlär belä: Şäkür nider uylıy, Şäkür nider häl itä... Şäkür çabına, Şäkür äyrän kitertterä, Şäkür östenä ör-yaña kiyemnär kiyä. Dimäk, Şäkür yaña eş başlıy...

Kiçen, şul çista kiyemnären salıp kuyıp, ak halatın da salıp, Şäkür iske sälämägä törenä, kayadır kitep yugala. Häyer, üze äytmägäç, kem belsen, kem annan sorarga cörät itsen?.. Üze äytmi ikän, dimäk sorau da tiyeş tügel.

Ä Şäkür, at menep, Afanasiylar avılına kilä. Atın ul, älbättä, utlauga cibärä. Afanasiynıñ bakça başına cäyäüläp kenä kütärelä. Kütärelä dä, buraznaga yata. Buraznaga kümelä, häm küzätä...

Saban tuyına qadär öç kön vakıt kalgan ide äle. Älbättä, Çüti halkı belän, aksakallar belän söyläşep, Saban tuyın bütän köngä dä küçertterep bulır ide. Ägär eş barıp çıkmasa... Tik bu uyın Şäkür şunduk onıttı. Bähästä bolay itü yaramas ide. Tagın öç kön... Vakıt kısa. Pop uyau. Şäkür kürep tora: Afanasiy aygır yanına Yıgornı bikli. Vakıt kıskara bara.

Şulay da äle tagın ber tön kötärgä buldı Şäkür. Ul üze köndez munça kerä, çabına, çabındırta, munçadan soñ izräp yoklıy. Şäkür belä: Afanasiy pop yoklamıy. Köndezen dä, tönnären dä yoklamıy, ul — aygırın saklıy. Pop Uyau.

Şäkürneñ üzeneñ dä öçär-dürtär täülek yoklamıy yörgän çakları bar ide. Eş vakıtında, at sagalaganda... Ul belä: keşe rizıksız tora ala, keşe susız da öç kön tora ala, ämma keşe yokısız tora almıy...

Tagın ber kön kötärgä buldı Şäkür. Tagın ber kön...

Bäräñge bakçasınıñ tufragı salkınça ide. Äle yarıy, bu töngä Şäkür iske tolıp alıp çıktı. Popnıñ yoklarga yatkanın kötte. Ul belä, pop yoklamaska tırışaçak. Läkin...

Ul karap-küzätep yattı: Yıgor abzarga kerep kitte. Yakov belän Afanasiy anı biklädelär.

— Küp kalmadı,— dide Afanasiy.— Tüzegez, yegetlär. Yıgor, sänägeñne kulıñnan ıçkındırma.

Alarnıñ söyläşkäne tonık kına işetelä. Kiçke eñger-meñger monı Şäkürgä açık citkerä.

— Munçadan çıkma,— dide Afanasiy Yakovka.— Çıgıp yörmä, yomışıñ bulsa şunda gına yomışla. Täräzädän küzeñne alası bulma.

Şunnan soñ alar şärab eçtelär. İt urtlap utırdılar. Yakov Afanasiynı peçän belän kümde.

— Katı tügelme? — dip soradı.

— Katı buluı äybät,— dide Afanasiy.— Urın katı bulsa, yokını kitermi.

— Min dä katıda yoklarga yaratam,— dide Yakov.

— Cülär satma,— dip kölde Afanasiy.— Tüşägeñ bik yomşak...— Monısı Yakovnıñ hatınına işarä ide.— Munçada yoklap kitä kürmä tagın.

Yakovnıñ bu süzgä açuı kilde. «Tüşäk» mäsäläsendä Afanasiy atakaydan nık şiklänä ide ul. Hatınınnan şiklänmäsä dä... Citmäsä, änä Yakovtan munça päriye yasarga mataşa bu atakay. Yakov, eçtän genä sukranıp, munçaga kerep kitte.

Yakovnıñ Şäkürne ber tapkır da kürgäne yuk. İşetep kenä belä. Ällä nindi ak halatmı, ak çapanmı kiyep yöri. Şunısına aptıradı Yakov: nişläp yörsen di Şäkür bu tirädä, pop aygırı yanında. Anıñ turında äytälär, känişne, ul patşanıñ da aygırın urlap kitärgä mocet, dilär. Nu pop aygırın... Nişläp yörsen di, nişläp kagılsın di inde Şäkür pop aygırına? Kayan uylap çıgargan bu Afanasiy atakay bu tuzga yazmagan hälne? Annan soñ tagın şunısı da bar: Şäkür, ägär urlıym disä, urlıy tek urlıy inde ul aygırnı. Dalada cilne totıp kalıp bulamı? Başkisär di bit ul Şäkürneñ cegetläre dä.

Şulay uyladı Yakov. Uylap-uylap sukrandı-kargandı da läükägä suzılıp yattı, häl aldı. Suzılıp yatıp häl aldı da yänädän kinät sikerep tordı. Afanasiynıñ süze isenä töşte.

— Tagı öç kenä kön kaldı,— digän ide aña atakay.— Şuşı öç könne tüzsäk, aygırnı urlatmasak, ike simez duñgıznı siña biräm.

Ul duñgızlar Yakovnıñ uyında, töşendä, akılında-añında, küñelendä-hisendä yäşäp yata ide inde...

...Bakça başınnan iñ elek anıñ şäüläse kütärelde. Bäräñge bakçası başınnan. Şäüläse kütärelgännän soñ, Şäkür üze torıp bastı. Yuk, torıp basmadı, yarım yatıp, yarım ürmäläp, popnıñ ihatasına taba atladı:

Alpavıtnıñ ihatası yana...—

dip kabatladı Şäkür eçennän genä. Annan soñ kaydadır üz yegetlärenä cırlagan ber cırnıñ süzlären pışıldadı:

Doşman kurka, dilär — gayrätledän, Doşman kurka, dilär — köçledän.

Köçledän ul kurka... Ämma doşman İkelätä kurka üçledän.

Şäkür Afanasiynıñ ihatasına taba ürmäläde, häm uyladı: yuk, üç tügel bit bu. Bu — çista bähäs... Läkin nigä tege cırnıñ süzläre haman añnı-akılnı butıy?

...Kükrägemdä säyer köçlär bar.

Kükrägemne kayırıp-kiyerep torgan,

Berkem añlamagan üçlär bar.

Tön tañga avışkan ide. Şäkür ihataga uzdı. Şuşı berniçä täülek, berniçä tön eçendä ul Afanasiynıñ ihatasın üzeneñ uç töbe kebek itep öyrängän ide inde. Koymaga ışıklanıp kına, munça yagına uzdı. Abzar yanındagı arbaga, Afanasiy peçängä kümelep yatkan arbaga küz taşlap aldı. Afanasiy yoklıy, tañ yokısı belän izräp yoklıy ide. Şulay bulırga tiyeş. Şäkür belä: Afanasiy tañ aldınnan torıp şärab eçä. Kayçaklarda Yakov belän Yıgornı da sıylıy. Aygır qaderle atakayga...

Şäkür munça täräzäsen çirtte. Täräzäneñ däräcäsen belep çirtte. Üz-üzeneñ däräcäsen belep.

Eçtän, munça eçennän, sukrangan tavış işetelde. Yakov çak kına çerem itep alırga uylagan ide. Az gına, küzlären yommıyça gına yoklap alırga telägän ide. Ä monda tagın tege tön päriye, Afanasiy atakay yöri. Şärab belän sıylarga uylıydır inde. Yarar, sıylasın, tege «tüşäk» turında äytep açunı kiterde, cällämäsen arakısın-şärabın. Yarar, Yakov cılınıp ta kitär beraz. Yuksa monda — munça dımı, munça salkını...

Yakov munça işegen açtı. İñenä nık, katı kul kagıldı.

— Däşmä,— dide Şäkür pışıldap kına.— Sin mine beläseñme, tanıysıñmı?

— Atakay mine üterä bit...— dide kotı alıngan Yakov.— Atakay Afanasiy mine üterä bit, däşmäsäm...

— Siña kem ütersä dä barıber tügelmeni? — dide Şäkür.— Kıçkırmasañ-däşmäsäñ — isän kalırsıñ.

— Ul miña ike simez duñgız väğdä itte,— dip yılamsıradı Yakov. Ul monısın, älbättä, ni äytergä belmägännän äytte.

— Min siña at birermen,— dide Şäkür.— Kolınlı biyä...— Annan soñ ul Yakovnı, iñenä basıp, idängä utırttı.— Açkıç kayda? Kemdä? Kürsät.

Yakov bütän karışmadı. Açkıçnı kürsätte.

Afanasiy yoklıy ide. Yakov munçaga kire kerep yugalgaç, Şäkürneñ başına ber kölkele uy kilde. Bu — Şäkürneñ kırıslıgı da, täväkkällege dä, häväslege-cülärlege dä, akıllılıgı häm mäkerlelege dä, häyläkärlege häm sabıylıgı da ide. Kem belä, bälki bu anıñ irlege, cegetlege, kükrägendä kemgä karatadır saklagan üçe dä bulgandır, härhäldä, bu üç Afanasiynıñ üzenä karata tügel...

Şäkür Afanasiy ihatasınıñ zur kapkasın barıp açtı. Pop yoklap yatkan arbanıñ tärtälärennän tüşlek bavı saldırılmagan ide. Şäkür tärtä arasına kerde, tüşlekne iñnärenä saldı, Afanasiy yoklap yatkan arbanı tartıp çıgıp kitte. Kapkanı barıp yaptı, annan soñ tagın tärtägä cigelde. Arbanı tartıp, su buyına alıp töşte. Popnı da, arbanı da, üze belän alıp kilgän ber keçkenä çäküşkäne dä şunda, su buyında kaldırdı.

Aygır biklängän abzar yanına kaytkaç, näq menä Afanasiy tavışına ohşatıp äytte Şäkür:

— Yıgor, sınok, tı budeş pit so mnoy? — dide. Üze abzar açkıçın şaltırattı. Yokılı küzlären uıp çıgıp kilgän Yıgor aptıraudan telsez kaldı. Annan soñ kıçkırmakçı buldı, läkin tavışı çıkmadı.

— Kayda? Arba kayda? — dip kenä äytä aldı ul.

— Pop çirkäügä kitte, üz yomışı belän,— dide Şäkür, Yıgornıñ tavışı-tını çıkmayaçagına inde tämam ışangan häldä.— Sin häzer şunda, su buyına töş. At alıp töş, kamıt-duga işe närsä alıp töş. Arbanı da, popnı da alıp kaytırsıñ. Uyatma, yoklasın. Yokısınnan torgaç, çäküşkäne bir. Min anı peçän astına tıgıp kaldırdım.

Şulay dide dä kömeş bizäkle yögänen Kara aygırnıñ muyınına saldı Şäkür. Añınçı — monı Yıgor işette — närsäder pışıldadı at karagı. Ni äytte, närsä pışıldadı — monısın Yıgor añlamadı. Ul barı tik şuña gına gacäplänergä ölgerde: Kara aygır Yıgornıñ üzennän başka berkemne dä yakın kitermi ide. Yıgor anı aşata, yua, tärbiyäli. Kara aygırdan pop üze dä kurka. Kara aygır tipsä — tibä, teşläsä — teşli, yat-çit keşe kürsä — östenä bastırıp kilä.

Şäkür, änä närsäder äytte dä, aygırnıñ muyınına yögän saldı. Aygırnıñ tänennän yögerek dulkın uzdı, ämma ul tıp-tınıç ide...

Şäkür belä ide: zatlı at ta hatın-kız kebek. Zatlı at ta zatlı-bizäkle äyberlär yarata. Monı Şäkür belä ide. Ämma ul, mögayın, atlarnıñ telen dä belä ide, ahrısı... Gomumän, Şäkür atlarga yämsez yögän kigertmäde.

Şäkür aygırnı işegaldına alıp çıktı. Yıgor önsez-telsez ide.

—Kapkanı aç,— dide Şäkür. Yıgor kapkanı bersüzsez açtı.

Şäkür kürde: munça täräzäsennän Yakovnıñ agargan çırayı şäylänep tora.

Şäkür ber sızgırdı, Kara aygır alga, uramga ırgıldı. Tañ ätäçläre kıçkıra başlagan ide inde...

Şäkür Çüti avılı yagına, tugan avılı yagına çaptı. Anı başka ber cirdän, başka ber urınnan ezlärgä mömkinnär, ämma üz avılında anı häzergä ezlämäyäçäklär ide äle. Mondıy uy alarnıñ başına da kilmäyäçäk...

Afanasiy uyandı. Üz arbasında, su buyında yata ikän bit. Monı ul başta töş kenä dip uyladı. Annan soñ üz-üzen çemetep karadı. Töş tügel. Nindi hälgä töşkän? Ön ikän bit bu labasa. Yä Hoda! Aygır? Aygır kayda? Ottırdımıni?! Kolınlı biyä?!

Afanasiy peçän arasınnan şärab şeşäsen ezläde. Yuk, betkän ikän, töbenä qadär buşagan. Tagın aktarındı. Şäkür kaldırgan çäküşkäne ezläp taptı. «Duñgız!» — dide ul — ällä Şäkürgä, ällä üz-üzenä. Arakını şeşä avızınnan gına eçte. Eçte, töbenä tikle eçep betermäde, şeşäsen yılgaga, suga ırgıttı.

At citäklägän Yıgornı kürep yılap cibärde Afanasiy:

— Aygır kayda?! Kayda Kara aygır?!

— Min yoklamadım, tamçı da yoklamadım, atakay! — dide Yıgor, üze dä yılamsırap.— Ul bit miña sineñ tavış belän endäşte, açkıç ta şaltırattı. Min bit...

Bu mäldä Afanasiy bötenläy bütän närsä turında uylıy başlagan ide. Döresräge ul monı bik tä açık itep uylap ölgergän ide inde. Ägär Afanasiynıñ aygırın Şäkür urlaganın belsälär... Afanasiy adäm hurı bulıp kalaçak. Annan soñ... ällä nindi pristavlar kilep, sorau alıp intekteräçäklär. Şäkür östennän caloba yazdıraçaklar. Ä Şäkür belän mondıy hällärdä bäyläneşmäveñ häyerle. Äye, şulay häyerleräk.

— Yarar, tukta! — dide Afanasiy, Yıgornıñ izüennän alıp.— Aygırnı min Şäkürgä üzem sattım, üzem sattım, añladıñmı?!

Egor başta berni dä añlamadı. Niçek inde? Urlatmaska dip saklagannar ide iç aygırnı, Kara aygırnı! Yıgor Afanasiynıñ oçkınlı küzlärenä karadı, şunnan soñ gına başına barıp citte:

— Äye, atakay, añladım,— dide.— Sin aygırnı Şäkürgä üzeñ satıp cibärdeñ.

Döresräge, barısın da añlap beterergä Yıgornıñ häle-hätere citmi ide. Änä şulay, äle berni dä añlamagan kileş, ul üze iyärtep kilgän atnı arbaga cikte, öygä taba kuzgaldılar. Şaktıy vakıt ikese dä ber süz dä söyläşmädelär.

— Yakovka da äyt,— dide Afanasiy,— min aygırnı Şäkürgä üzem satıp cibärdem. Cün bäyägä. Şäkür — minem dus...

Şäkürneñ inde kolınlı biyä dä sorap kilmäyäçägen Afanasiy añlıy, belä ide. Şuña kürä bu hakta inde artık süz dä, uy da kuyırtıp tormadı.

Şulay da Şäkürne ezläp tabarga kiräk ide: ber süzdä bulu häyerle, ul da Kara aygırnı satıp aldım dip äytsen. Tik menä niçek kürergä, niçek ezläp tabarga Şäkürne? Çüti saban tuyındamı? Ällä... Ni genä bulmasın, Afanasiy hatınına äzerlänergä boyırdı:

— Çütigä kunakka barabız, saban tuyına,— dide. Atnı da äzerläp torırga kuştı.

...Şäkür belän alar näq şunda — Çüti avılı saban tuyında oçraştılar. Ak halat kigän Şäkürgä Kara aygır bik kileşä ide.

Şäkür Afanasiy yanına tup-turı atlap kilde, ber yançık akça suzdı:

— Menä, atakay, kalgan akçanı saban tuyı könne birermen digän idem, süzemdä tordım, näq kileşengänçä,— dide.

Afanasiy ciñel sulap kuydı. Dimäk, Şäkür anı räncetmäyäçäk. Dimäk, Şäkür Kara aygırnıñ urlanuı turında berkaya da häbär itmägänen, aygırnı min Şäkürgä satıp cibärdem digänen döres añlagan, döres bäyälägän. Dimäk, Şäkür äle aña aygır bäyäsen dä tüli. Uçındagı yançıknı ul kulı belän toydı: monda äle ikelätä bäyä bugay...

Şuña, Şäkürneñ riza-bähillegenä ışanırga teläp, Afanasiy pışıldap diyärlek soradı:

— Soñ... Min ottırdım da bit äle... Kolınlı biyä? — dide.

Şäkür yılmaydı:

— Yuk, atakay, ottırmadıñ sin,— dide.— Bu aygırnı miña satıp ottıñ sin. Bu yançıktagı akçaga sin ike äybät at satıp alaçaksıñ, citärlek anda,— dide.— Ä mögäriçe, atakay — sinnän bulır. Saban tuyınnan soñ miña sugılırsıñ.

- Huş, şulay bulır,— dide Afanasiy atakay, Kara aygırnıñ yalınnan sıypap.

* * *

Bu hällärdän soñ yaña vakıygalar, yaña hällär bulıp uzdı. Dönyalar nık üzgärde. Butaldı. Sovet vlaste urnaştı. Çirkäülär cimerelde, mäçet manaraları kiselde...

Şäkürne häm anıñ küp kenä yegetlären kulga algannan soñ, bu yaña vlast zur sud yasadı.

— Vaşa poslednyaya prosba? — dide sudya ülemgä hökem itelgän Şäkürgä.

Şäkür urınınnan kütärelde. Zaldagı keşelärgä, sudyalarga, hökem itüçelärgä karap aldı. Annan soñ üz yegetlärenä gorur häm mäğrur karaş taşladı.

— Ne proşu, a celayu! — dip kisterep äytte. Celayu vstretitsya s pervoy cenoy, celayu vstretitsya so vtoroy cenoy, celayu vstretitsya s tretey cenoy, celayu vstretitsya s çetvertoy cenoy,— dide.

Şäkürne hatınnarı belän oçraştırmadılar...