Şäcärä Bäyräme

Kuray moñı yañgırıy. Ekranda  tarihi  kadrlar. Sähnä artınnan alıp baruçı şiğır  ukıy.

Alıp baruçı:
Tormış ıgı-zıgısınnan tuktap,
Mäşäqatläreñne taşla da,
Äy, tuganım, ütkäneñä kara,
Anda sineñ näseleñ başlana.
Erak babaylardan avaz kilä:
“Tamırıñnı öyrän, i bala.
Onıta kürmä, nindi ceplär belän
Keşe zatı cirdä saklana.
İñ berençe – tugan yak tarihı,
Yazmışıbız şuña bäylängän.
İkençedän, ata-baba nigeze,
Äti-äni, tugannar, ğailä.
Ütkänen belmägän keşe kiläçäksez,
Kiläçäk ul bügen başlana.
Tamırlarıñ nıklı bulsın öçen,
Şäcäräñne öyrän, i bala”.
Şundıy avaz kilä ütkännärdän,
Erak babaylarnıñ kiñäşe.
Özelmäsen buınnar çılbırı,
Tuganlık belän köçle ul keşe.
Tugrı kalıyk izge vasıyätkä,
Tamırlarnı barlıyk häm belik.
Kiläçäkkä küper saluçı
Näsel agaçların tergezik!


Kontsert nomerı.
Ahmethanov İlnur – cır “Beläseñme ıruıñnı, tamgañnı”,
Mingaliyeva Aliyä – başkort bi̇yüe.




ALIP BARUÇI:
İsänmesez, qaderle duslar! Häyerle kön, möhtäräm kunaklar! Sezne çın küñeldän kunakçıl Karyaudı cirendä täbriklibez!
Tarih häm halık... Ber-bersennän ayırılgısız töşençälär. Här il, şähär, avılnıñ üzençälekle ütkäne, tarihı bula. Borın zamannardan uk tatar häm başkortlarda ata-baba näselen belü izge eş sanalgan. İl agası aksakallar näsel agaçı tözegännär häm üz ırularınıñ kabatlanmas tarihın yazıp bargannar.
Yıllar ütkän häm bu kiräkle yola yañadan tergezelep, halık, millät däräcäsendäge, yäş buınnı tärbiyäläü ähämiyätendäge eşkä äverelde. Respublikabız halkı zur vakıyga – Başkortstannıñ üz irege belän Rusiyägä kuşıluına 450 yıl tulunı bilgelärgä cıyınganda şäcärä bäyrämen ütkärüneñ ähämiyäte ayıruça zur. Näsel agaçıñnı belü, tamırlarıñnı ezläü – hämmäbezneñ izge burıçı. Bügen bezne näq şul maksat bergä cıydı.
Süzne Karyaudı avıl bilämäse hakimiyäte başlıgı Nail Gambir ulı Şakirovka biräbez.

ALIP BARUÇI:
Şäcärä ul – çal tarihka batır täräzä,
Küz yazdırsañ, şul täräzädän atar yadrä.
Al ber ürnäk – bal kortları tözi käräz,
Sin dä yatma, kor oyañnı, ür şäcärä.
Şäcärädä - çal tarihı babalarnıñ,
Bügengeñ dä, kiläçägeñ, balalarıñ.
Korımasın şäcäräñneñ tamırları,
Urın alsın onıklarnıñ onıkları.

Şäcärä ul – ıru-kabilä tarihına bäyle vakıygalar, näsel-näsepneñ taraluı, ata-babalar isemlege terkälgän kulyazma istälek.
Borıngı zamanda şäcärä tarmaklanıp üskän agaç formasında tözelgän. Bu bik döres, çönki agaç cir eçenä kitkän tamırları aşa kemlegeñne belü öçen, iñ berençe çiratta, tugan cir, tugan avıl tarihına möräcäğat itärgä kiräk.

Kontsert nomerı:
2. Rayanov Aynur cırlıy. “Talbişek”.



ALIP BARUÇI: Karyaudı avılı tarihı turında söyläü öçen süzne Kalagayıva Almira Mäsnävi kızına biräbez.

(Sähnädä yalan küreneşe. Ber ğailä - äbi, babay, ulları, kilennäre, onıkları bäläkäy arba tartıp yaña urınga küçenep bara).
BABAY: Menä, karçık, yaña urınga küçenep barabız. Yaña cirdä nigez korıp, tınıç tormışta yäşärgä yazsın inde, hodayım.
ÄBİ: Şulay bulsın inde, kart, şulay bulsın. Kart könebezdä can tınıçlıkları tabıp, balalarnıñ töplänep, iminlektä yäşäülären kürergä nasıyp bulsın inde, yarabbi hodayım.
ULLARI: Ätkäy-änkäy, alla boyırsa, üz cirebezdä menä digän tormış korıp, bergä-bergä rähät gomer itärbez.
(Ber urınga tuktıylar).

BABAY: Balalar, menä şuşı urınnı karap, agaç töplärennän tazartıp kuygan idem. Närsä diyärsez? Nigez korırlık bulırmı?
ULLARI: Ätkäy, sin dönya kürgän keşe. Barısın da isäpkä alıp, uylap saylagandırsıñ. (äylänä-tiräne karaştıra) Miña kalsa, bik yahşı urın. Üze tigezlek, yakında gına suı da bar.
ÄBİ: Menä digän urın, balalar. Cire, suı bulgaç, gomer itärbez äle.
KİLEN: Ätkäy-änkäy, kazan asıp, çäy kuyıp cibärim bulmasa. Balalar, kilegez, yärdäm itärsez.

(Balalar äniläre yanına kilälär. Kaysı tabak-savıt, kaysı agaç äzerli. Şunda äniläre 3 yäşlek Möhämmätsadıyknıñ yuklıgın kürep ala).

KİLEN: Ätise, töpçegebez yuk bit! Ay alla, töşep kaldı mikänni? Nişläp iskä almadık ikän? Hodayım, berär ciren imgätep yatmasa yarar ide.
ULLARI: Artık borçılmıy tor äle, anası. Äle su buyına citkändä genä bar ide. Häzer tabarbız. Äydä, ulım, eneñne karap kilik. Sez urnaşa torıgız.
(Malaynı tabıp alıp kilälär, üzläre köleşälär. Änise yögerep kilep ulın kütärep ala).
ULLARI: Su buyındagı borılışta töşep kalgan. Rähätlänep suga taş atıp utıra.
KİLEN: Kotnı aldıñ bit, balakayım! Berär cireñne avıttırmadıñmı?



ONIK: Ber cirem dä avırtmadı. Min bütän cirgä barmıym, şuşında gına toram.
BABAY: İ ulıkayım, siña da ohşadımıni bu cirlär? Bolay bulgaç, şuşı urında kalabız inde. Balalar, sezgä monda gomer itäse, tamırlanası.
ÄBİ: Äydägez, balalar, yaña urında ber doga kılıp alıyk.
(Barısı da utırıp doga kılalar).

KIZLARI ZÖLFİYÄ: Kartäti, ä bez monda üzebez genä yäşibezmeni?
MALAY: Min monda kemnär belän uynıym soñ?
BABAY: Kaygırma, ulım. Bik matur urınnar. Kürşelär dä äyberlären cıyıp kaldılar. Küçenüçelär küp bulır äle.
ÄBİ: Nişläp bulmasın di? Bezgä çapırış kürşe Zöläyhalar da monnan urın karap kuygannar.
ULLARI: Min belgäne genä unnan artık ğailä küçergä cıyına. Aralaşırga da, uynarga da keşe tabılır.
KİLEN: Ätkäy-änkäy, balalar, kilegez, tamak yalgap alıyk.
(Barısı da sähnädän çıgıp kitälär).

ALIP BARUÇI:
Bu yaña urınga barlıgı 14 ğailä küçep utıra häm halık telenä ul “14 duş” iseme belän kerep kala. Bügenge köndä dä ölkän buın keşeläre avılnıñ ul oçın Undürt duş dip yörtälär.
Häzer süzne tamırları bik tirängä kitkän Kunafinnar näseleneñ väkile, mäktäbebezneñ tarih ukıtuçısı Ähät Fäthelbayan ulı Kunafinga biräbez.

Kontsert nomerı.
Rezeda Hamadiyärova cırlıy. “Avılımnıñ aylı kiçläre”.

(Ölkän buın keşeläre çitän ürä. Bu vakıtta alıp baruçı şiğır ukıy).





ALIP BARUÇI:
Här avılnıñ tarihı bar,
Kiçergän – kürgännäre.
Törle çor häm däverlärdä
Başınnan ütkännäre.
Karyaudı tarihında da
Katlaulı hällär bulgan.
İke yakta doşman halık,
Urtada çitän torgan.
Çitänneñ ike yagında
İke halık yäşägän.
Üzenä başka yal itkän ul,
Üzenä başka eşlägän.
Vakıt-vakıt ike arada
Izgış-talaşlar çıkkan.
Küñellärne ayırıp torgan,
Doşmanlaştırgan çitän.
Tuy-bäyrämnär ayırım bulgan,
Aralaşu tıyılgan.
Yäş-cilkençäk arasına
Ruhi kirtä kuyılgan...

(Avılnıñ ikençe oçında yäşäüçe ğailä sürätlänä: ätise, änise, ulları Sägıyt).

ÄTİSE (kıçkırıp): Äyttem bit min siña undürt duştan kız almıysıñ dip! Hänif kızınnan başka üzebezneñ başkort oçında kız betkänmeni!
ÄNİSE: Äye şul, ulım! Avılda bulmagannı eşlärgä yöriseñ bit. Min bit siña üzebezneñ oçtan menä digän kız tabıp biräm.
ULLARI SÄGIYT: Miña bütän oç kızları kiräkmi! Min Zölfiyäne genä yaratam! Añlamıym min sezne. Küpme gomer ber avıl keşelärenä doşmanlaşıp yäşärgä mömkin! İmeş, kız da alma undürt duştan, kiyäügä dä çıkma! Moña çik kuyarga vakıt citkänder inde. Gel ızgışıp yäşäp bulamıni!
ÄTİSE: Anısı, ulım, sineñ süzlärdä dä haklık bar inde ul. Bik küplärneñ moña eçe poşa, tik duslıkka berençe adımnı yasauçı gına yuk.
ÄNİSE: Sin saylagan kız miña da bik ohşıy, ulıkayım. Üze çibär, üze uñgan dilär. Tik, balam, äti-änise ni äyter bit.
SÄGIYT: Soñ şulay bulgaç, alam da kaytam käläşne! (çıgıp yögerä).
ÄTİSE: Kara sin anı, niçegräk üzsüzle!
ÄNİSE: İ hodayım, alıp kaytsa nişlärseñ?
ÄTİSE: Nişlärbez dip, tuy yasarbız! (Çıgıp kitälär).

(Su buyı. Yäşlär kiçke uyınga cıyılgannar).
Sägıyt belän Zölfiyä su buyına töşälär.

SÄGIYT: Yegetlär, kızlar, äydägez su buyına, kiçke uyınga!
Cırlap, yegetlär häm kızlar kiçke uyınga cıyılalar (“Nalasa” köyenä)
Özderep garmun uynıylar
Karyaudı avılında.
Yörägemä utlar saldıñ
Yanam bit yalkınıñda.

SÄGIYT: Yämle dä soñ Bazı buyları! (Kümäkläşep “Bazı buyı” bi̇yüen biilär).
BER KIZ: Yegetlär, kızlar, äydägez ber uynap, biyep alıyk!
BERENÇE YıGET: Kapkalı uynıyk!
BARISI BERGÄ: Äydägez, äydägez, uynıybız!
(Yäşlär biilär, Sägıyt belän Zölfiyä kala).
İKENÇE YıGET: Cäza birergä kiräk!
BERENÇE YıGET: Nindi cäza biräbez?
BARISI BERGÄ: Biyesennär! Cırlasınnar!
ÖÇENÇE YıGET: Biyesennär!
SÄGIYT: Tuktagız äle, yegetlär, kızlar, käyeflär ber dä biyerlek tügel şul!
BERENÇE YıGET: Närsä buldı, Sägıyt?
SÄGIYT: Täki äti-änine künderep bulmıy bit! Undürt duştan kız almıysıñ dip özmilär dä kuymıylar. Şulay da bügen üzläreneñ Zölfiyägä karşı tügelleklären sizderdelär. Läkin avıl halkı ni äyter dip eçläre poşa.
BERENÇE YıGET: Mindä şul häldä inde. Başkort oçınnan kız almıysıñ dip karşı toralar.
BER KIZ: Minemçä, bu akılsızlıkka çik kuyarga kiräkter.
BARISI BERGÄ: Niçek?
BER KIZ: Äydägez, bügen tönlä çitän-kirtäne sütep ırgıtıyk. Yegetlär, sez eşlämäsägez, kem eşli anı?
ÖÇENÇE YıGET: Döres äytäseñ, küpme şulay yäşärgä bula!
BARISI BERGÄ: Äye şul! Sütäbez, sütäbez!!!
Sähnägä menälär. “Çeltär eldem çitängä” cırın başkaralar. Yegetlär: Çeltär eldem çitängä,
Cilfer-cilfer itärgä,
Bez kilmädek buş kitärgä,
Kildek alıp kitärgä.
Kızlar: Alın alırsız mikän,
Gölen alırsız mikän?
Urtalarga çıgıp saylap,
Kemne alırsız mikän?
Bergä: Alların da alırbız,
Göllären dä alırbız.
Küñlebezgä kem ohşasa,
Şunı saylap alırbız.

Çitän-kirtä sütelä.

Kontsert nomerı.
4. Tatar yäşläre bi̇yüe “Şoma bas”.
Egetneñ äti-änise yäşlärneñ kiçke uyın ütkärä torgan urınga kilälär.
EGETNEÑ ÄTİSE: Niçek uylıysıñ, karçık, malay tege süzne şayarıp äytte mikän?
EGETNEÑ ÄNİSE: Nişläp şayarsın di, alıp kaytam dip äytte bit.
EGETNEÑ ÄTİSE: Niçek kenä bulır ikän bu? Mondıy hälneñ bulganı yuk ide bit äle.
EGETNEÑ ÄNİSE: Äytmä dä inde.
Çitän torgan urınga citälär.
EGETNEÑ ÄTİSE: Karçık, bäy, mondagı çitän kayda?
EGETNEÑ ÄNİSE: Köndez genä bar ide bit äle.
EGETNEÑ ÄTİSE: Yäşlärneñ bik sütäse kilep yöri ide, täki sütkännär ikän. Alay bulsa, ulıbız käläşne bügen ük alıp kayta inde.
EGETNEÑ ÄNİSE: Ay allam, bigräk kinät buldı bit äle!


Sähnäneñ ikençe başınnan kıznıñ äti-änise kilep çıga.

EGETNEÑ ÄTİSE: Kiçlätep kenä ikäü nişläp yörisez? Yäş çaklarıgıznı iskä töşerdegezme ällä?
KIZNIÑ ÄTİSE: Balalar üskäç, yäş çaklarnı bik iskä töşerep bulmıy şul, mäşäqatlär arta.
KIZNIÑ ÄNİSE: (çitänneñ yuklıgın kürep) Ästäğfirulla, ä çitän kayda?
EGETNEÑ ÄNİSE: Bez dä şuña şakkatıp torabız äle.
KIZNIÑ ÄTİSE: Yäşlärneñ eşe inde bu. Kara sin alarnı, ä?
EGETNEÑ ÄTİSE: Bik döres eşlägännär! Küptän kiräk ide inde.
EGETNEÑ ÄNİSE: Bolay bulgaç, ulıbıznıñ öylänäm di̇yüe çınga aşa bit.
KIZNIÑ ÄNİSE: Kemgä öylänä?
EGETNEÑ ÄNİSE: Kemgä bulsın, sezneñ Zölfiyägä inde.
KIZNIÑ ÄTİSE: Kayçan?
EGETNEÑ ÄNİSE: Anısın inde üzlärennän sorarbız, änä, yäşlär kilälär.

Cırlıy-cırlıy yäşlär kilälär (“Nalasa” köyenä)
Balaçagım görläp ütte
Karyaudı uramında.
Sagınularım, sagışlarım,
Şul moñlı cırlarımda.

SÄGIYT: Ällä çitänne ezläp yörisezme? Yuk inde ul. Süttek bez anı.
BER KIZ: Monnan soñ ızgış-talaşlar da bulmayaçak. Bügennän başlap
BARISI BERGÄ: Duslık iğlan itäbez.
SÄGIYT: Ä duslıknı duslık kına tügel, tuganlıknı Zölfiyä belän bez başlıybız. (kıznıñ äti-änisenä kilep). Hänif abıy, Kärimä apa, min sezdän Zölfiyäneñ kulın sorıym. Bez ber-berebezne yaratabız häm ğailä tözergä buldık.
KIZNIÑ ÄTİSE: Nişlibez, änise?
KIZNIÑ ÄNİSE: Nişlibez dip, yäşlärgä karşı kilep bulmıy bit inde. Söyeşkännär ikän, kavışıp bähetle bulsınnar.
EGETNEÑ ÄTİSE: Ä bez ällä kayçannan birle riza inde.
EGETNEÑ ÄNİSE: Bähetle bulsınnar, täüfiqlı bulsınnar.


“Kodagıylar” cırın başkaralar.
Sin bulırsıñ kodagıy,
Min bulırmın kodagıy.
İke uram arasında
Andıy hällär bulgalıy.
Äytmä dä genä inde,
Söylämä genä inde.
Avılıbızga menä şundıy
Şatlıklı könnär kilde.

Nuretdinovlar şäcäräse söylänä.

ALIP BARUÇI:
Ul yıllardan birle bik küp sular aktı. Avıl halkı törle tarihi çorlarnı, vakıygalarnı, cil-davıllı yıllarnı kiçerep bügenge köngä kilep citte.
Bügenge Karyaudı – ul mädäniyät, añ-belem uçagı, anıñ danı yırak-eraklarga taralgan. Nindi genä ataklı keşelär, böyek şäheslär üsep çıkmagan Karyaudı tufragınnan. Bez alar belän haklı räveştä gorurlanabız, yäş buın alarnıñ güzäl ürnägendä tärbiyälänä.
Menä alar: (Ekranda beräm-beräm kürenekle keşelärneñ räsemnäre kürenä, alıp baruçı alar turında mäğlümat birä).
Usmanov Salavat Mödäris ulı – Böre däülät sotsial-pedagogiyä akademiyäse rektorı, fizika-matematika fännäre doktorı, professor.
Kunafin Aydar Fähim ulı – tehnik fännär kandidatı, Başkort däülät agrar universitetı mehanika fakultetınıñ uku bülege prorektorı.
Mansurov İlsur Salihcan ulı – Stärletamak däülät pedagogiyä akademiyäsendä tatar ädäbiyätı ukıtuçısı, filologiyä fännäre kandidatı.
Kunafin Säübän Nurlıgayan ulı – Rossiyä Fännär akademiyäseneñ çlen-korrespondentı, meditsina fännäre doktorı, Başkortstannıñ atkazangan vraçı, Başkort däülät meditsina universitetınıñ Aşıgıç yärdäm kafedrası mödire, “Altın skalpel” iyäse.
Şakirov Şamil Gambir ulı – rayon üzäk dävahanäseneñ hirurgiyä bülege mödire, berençe kategoriyäle hirurg.
Muzafarov Hädis Hämät ulı – Afganistan territoriyäsendä bargan sugış veteranı, “Voin-internatsionalist”, “70 let Oktyabrskoy revolyutsii” medalläre belän büläklängän.
Kamalov Firdävis – atkazangan avıl hucalıgı hezmätkäre, “Za zaslugi pered Respublikoy Başkortostan” ordenı belän büläklängän.
Latıpov Rim Şayhrazi ulı.
Şakirov Kamil Gambir ulı.
Suleymanov Azat Gabit ulı.
Mugalimov Şäyhelimam Zäkäriyä ulı.

Kontsert nomerı.
5. Husayınov Aygiz cırlıy. “Şuşı yaktan, şuşı tufraktan bez”.

ALIP BARUÇI:
Tugan avılıbıznıñ maturlıgı, anıñ kabatlanmas tabigate, hezmät söyär tırış halkı cırlar tudıruga, şiğırlär icat itügä ilhamlandıra. Süzne Yaña Karyaudı urta mäktäbe karşında eşläp kilgän “Umırzaya” ädäbi icat tügärägeneñ iñ aktiv äğzası Svetlana Gaynanovaga biräbez. Ul tugan avılına bagışlap kobayır icat itte.
6. S.Gaynanova. “Tugan avılım” şigıre.

7. F.Mögallimova çıgışı. “Kolhoz tarihı”.
8. Kontsert nomerı. Cırlıy Rozaliyä Hörmätullina “Çitlärgä kitmägez”.

ALIP BARUÇI:
Härber yöräk bäyräm toyıp tibä,
Zur vakıyga aldında Başkortstan.
Yakınlaşa duslık bäyräme,
Bäyräm itä bügen respublikam.
İpi-toznı tugannarça büleşep,
Duslık-tatulıkta yaraşıp,
Bergä yäşi ike böyek millät:
Berse – rus, ikençese – başkort.

Bergälekkä 450 yıl,
Zur sınaular aşa ütelgän.
Kaygı-şatlıkları, moñ-zarları,
Yazmışları urtak itelgän.
Babaylardan bezgä vasıyät kalgan:
Berdämlektä bula bäräkät.
Başkortstan! Sineñ ak tirmäñdä
Küpme halık yäşi, küpme millät!
Härberse dä urtak Vatanıbıznıñ
Tiñ hokuklı gaziz balası.
Tele dä bar, goref-gadätläre,
Hörmät itelä bäyräm-yolası.
Böyek Räsäy kuyınına sıyınıp,
Respublikam balkıp çäçäk ata.
Tınıçlık ile, duslık, bähet ile,
Min yaratam sine, Başkortstan!


ALIP BARUÇI:
Äye, respublikabız zur vakıyga aldında tora. İyül ayında başkort halkınıñ üz irege belän Rus däülätenä kuşıluına 450 yıl tula. Bu zur bäyrämne respublikabız halkı hezmättäge uñışları, duslık, berdämlek belän karşı ala.
Bezneñ Karyaudı avılında da distägä yakın millät väkile iñgä-iñ teräşep, tugan ilebezgä namuslı hezmät itep, goref-gadät, yola-bäyrämnären urtaklaşıp, ber-bersen hörmät itep duslık-tatulıkta yäşi.
Törle millät väkilläre (urıs, tatar, başkort) bi̇yü başkaralar.
Balalar başkaruında başkort bi̇yüe.

Bi̇yü ahırında barlık katnaşuçılarda sähnägä çıgalar.

“KARYAUDI AVILI” cırı başkarıla.

Gomeremneñ alsu tañı
Tugan avılım – Karyaudı.
Yörägemdä sine maktap
Söyü cırlarım tudı.
Karyaudı, Karyaudı,
Sin minem tugan yagım.
Sindäy avıl, yäşel urman,
Kaylarda bar soñ tagın.
Üzeñä cıydıñmı ällä
Koyaşnıñ yaktı nurın.
Koşlar da siña bagışlıy
Berençe yazgı cırın.
Karyaudı, Karyaudı,
Sin minem tugan yagım.
Sindäy avıl, moñlı halık,
Kaylarda bar soñ tagın.
Sine taşlap kitkännär dä
Sagınıp kayta kire.
Siña bäylängän yazmışım –
Karyaudı, tugan cirem.
Karyaudı, Karyaudı,
Sin minem tugan yagım.
Ocmahka tiñ mondıy avıl
Kaylarda bar soñ tagın.