Şähär çitendä

Hikäyä

Çuar tormış belän yäşi bu tirä. Bige şıñgırdap açıla torgan sarı kapkalar, kapkası sugış yıllarında utınga yagılıp, baganaları gına utırıp kalgan şır yalangaç işegalla-rı... Ber yakka kıyşayıp bara torgan ber katlı iske öylär, şular belän rättän ük diyärlek, häzerge zaman arhitekturası buyınça fasadına balkonnar, yarım kolonnalar çıgarıp salıngan öç-dürt katlı yaña korpuslar. Yomışka-yulga yarıy torgan «ufalla» arbaları häm, şoferları şunda torganlıktan, ällä nidä ber yaltırap kilep çıguçı limuzinnar... Şunda uk tagın kayber yakşämbe irtälärendä, hiçber iseme bulmagan tar gına tıkrıktan, baş kiyemnärenä kızıl kikriklär utırtıp, samovar morcaları kaga-kaga, tönneñ-tön buyına arakı eçep küzläre tongan tuy kunakları kilep çıga... Kıskası, böten kapma-karşılıgı belän şähär çite. Şulay da bu tiräneñ, elek-elektän şunda yäşäp, bersen-berse yahşı belä häm bersen-berse hörmät iteşä torgan üz keşeläre bar. Yıllar, un yıllar dävamında, bigräk tä sugış yıllarında alar da, älbättä, tügelgännär-çäçelgännär, alar arasınnan da kinät zurrak urınga ürmäläp borın kütärüçeläre häm bu tirä keşelärenä sälam birmiçä uzıp kitüçe «däü abıylar» çıkmagan tügel. Şulay da töp orlıgı üzendä saklangan — borınnı çöymiçä genä yäşi belüçe tıynak tabiğatle eşçän keşelär üzlären, zur gorurlık hise belän: «Bez—Tau astı bistäseneke!» — dip atap yörtälär. Uzganda-barganda alar ber-bersenä büreklären salıp sälam bireşälär, cäyge kiçlärdä kapka töplärenä cıyılıp, dönya hälläre turında gäpläşep utıralar, irtänge säğatlärdä kerosin tsisternası kilep, kerosin säüdäse açılgaç, yort ho-zyaykaları berse ikençesenä endäşä-endäşä, törlese törle zurlıktagı savıtların totıp, kerosinga çıgalar. Tagın ber üzençälekle yak: cäyge irtälärdä monda öy kärnizlärenä tezelgän kügärçennärneñ iskitkeç tatu görläşüläre işetelep tora...
Häyer, yugarıda äytkänebezçä, keşelär üzläre dä bik tatu häm berse turında ikençese yakıntın kaygırtıp yäşilär bu tirädä. Äytik, şul uk irtänge säğatlärdän, irtük kilep satu itä başlauçı kerosin tsisternası tiräsennän süzne başlap cibärergä bula. Ber-bersen genä tügel, berse ikençeseneñ nindi savıt belän yörgänlegen, ul savıtka niçä litr kerosin sıyganlıgın häm tegeneñ ul kerosinnı niçä köndä yandırıp beteräçägen — barısın da, barısın da belep toralar monda, häm änä şulay bersen-berse bik yahşı belüçe, hörmät iteşüçe, läkin şul uk vakıtta, cayı çıkkanda, çamalap tormıyça berse ikençeseneñ gaybäten çäynäüdän dä ku-rıkmıy torgan yort hozyaykaları arasında, kara kargalar arasına yalgış oçıp kergän ak çäükädäy, äledän-äle ber ir keşe kürenä. Kulında anıñ, komgan disäñ, komgan tügel, bidon disäñ, bidonga ohşamagan, cäyenke korsaklı, käkre muyınlı, eçenä tögäl biş litr kerosin sıyışlı ak kalay savıt bula. Hätta şulçaklısın da äytergä mömkin: älege savıtnıñ käkre muyınına kaysıdır ber tiktorması ciz alka da kidertep kuygan. Häyer, mäsälä savıtta tügel, mäsälä älege şul käkre muyınlı savıtnı totıp kilüçe irneñ üzendä. Kerosinga kilüçe hatınnar, bik üz itep: «Kotbıy abzıy!» — dip endäşälär aña. Rus hatınnarı bulsa, kaydan atasınıñ isemen belep algannar digen, tatarıñnan bolayrak cirenä citkerep: «Kutbutdin Sayfutdinoviç», — dip özelep toralar häm, älbättä, niçek tä bulsa anı çiratsız cibärü yagın karıylar. Çönki belälär: Kotbıynıñ böten eşe üz cilkäsendä.
İrenä ike malay kaldırıp, anıñ hatını monnan un yıllar çaması elek ülep kitkän. Böten kürşe-tirä cıyılıp, anı zurlap ozatkannar, şunnan soñ Kotbıy berniçä yıl buyına isenä kilä almaganday tarkalıp yörgän. Bik yamansu bulgan aña. Öyeneñ yäme, aşau-eçüneñ täme kitkän. Läkin şulay da yañadan öylänep, yañadan oya korırga aşıkmagan. Malayları belän yuanıp, şunıñ yanına tagın eştän häm öy mäşäqatlärennän buşagan säğatlärendä yort tiräsendäge keçkenä bakçasında kaynaşıp, tol ir bulıp kala birgän. Bolay yäşäü, älbättä, ciñel bulmagandır. Ciñel tügellegen barısı da, böten kürşe-tirä yahşı belä, öylänergä kiñäş-tabış itüçelär dä bulmagan tügel, läkin Kotbıynıñ üz başı, üz başında üz bürege...
Häyer, gel üz bürege disäk, hatalangan bulır idek. Mäsälän, könnärdän berkönne ul, älege şul käkre muyınlı savıtın totıp kerosinga kilgändä, dönya mäşäqate arkasında anı-monı abaylap, ölgermägänder inde, başına ölkän malayınıñ «RU» bilgese tagılgan furackasın elep kilgän ide. Küz aldıgızga kiteregez: ozın gäüdäle kakça gına keşe. Ber yak iñsäse niçekter salınıbrak tora. Ozın sıyragında galifedan azgan tar balaklı kıska gına çalbar, häm ul, anıñ kıskalıgın keşegä kürsätmäskä tırışkan kebek, çalbar balagınıñ oçların noski eçenä börep tıkkan da, sıdırılıp töşmäsen öçen, noskinı çalbarga bulavka belän eläkterep kuygan. Ayagında kıyşayıp-cämşäyep betkän iske çüäk häm anıñ ul çüäkläre atlagan sayın cirdän lıştık-lıştık söyrälep kilälär. Menä şul keşe, älege tege böten bistägä ataklı käkre muyınlı kerosin savıtın totıp häm bagana başındagı şar kebek yanıp torgan takır başına «RU» bilgese tagılgan keçkenä furacka çäpäp, cıyın hatın-kız arasına kilep bassın äle. Älbättä, barısı da beryulı görläşergä totındılar:
— Ay-yay-yay, bezneñ Kotbıy abzıy bügen irtä kuzgalgan!
— Minem alay aşıgıç tügel, Kutbutdin Sayfutdinoviç, menä minem urınga basıgız.
— Kerosinga bik çastılıy başladıñ, Kotbıy kordaş, ällä kunak-töşem belän bik şayarasıñ inde?
Ul da tügel, yäşräklärdän berse Kotbıy abzıysınıñ başında elenep torgan älege tege furackaga iğtibar itte häm kölmäs cirennän pırhıldap kölep cibärde:
— Kara äle, kara, Kotbıy abzıynı... remeslennıyga ukırga kergän dimme?
Bu tavışka barısı da borılıp karadılar häm, Kotbıynıñ başında kalfaktay elenep torgan säyer furackanı kürep, tavışsız gına kölemseräp kuydılar. Tik arada ber hatın gına kölemserämiçä ber çittä basıp kaldı. Kiresençä,
Kotbıynı mondıy kileşsez kıyafättä kürüdän ul hatınnıñ borçulı yözenä sizeler-sizelmäs kenä moñ-kızganu katnaş anıñ öçen cäbersenü bärep çıktı. Bu — üze dä sugış yıllarında iren yugaltkan häm yalgız baştan ber oya yätim balalar üsterep azaplanuçı sınık küñelle Hädiçä ide.
— Äy, poşmas can da soñ bu, kerosin cibärüçene äytäm... Kıymıldıysı kilmiçä genä kıymıldıy.
Hädiçä, üzenä-üze äytkän kebek, änä şulay sukranıp kuydı. Döresen äytkändä, bu anıñ üze öçen dä, bütännär öçen dä borçıluı tügel, barınnan da bigräk, Kotbıy öçen borçılıp äytüe ide. Anıñ niçek tä bulsa Kotbıynı tizräk cibäräse kilä, çönki tegeneñ eşkä kitkänçe närsä dä bulsa cılıtıp, balaların aşatıp kitärgä aşıkkanlıgın, şunlıktan, östenä-başına iğtibar itmiçä, ni eläksä, şunı kiyep çapkanlıgın ällä kaydan uk çamalap algan ide.
— Nişläp soñ Maratıñnı gına cibärmädeñ? Kerosin alıp kaytırga gına yararlıktır bit inde? — dip kuydı ul, nihayät.
Kotbıy, cavap birüdän elek, Hädiçägä yugarıdan tübängä karagan kebek, gacäpsenep, ber karap aldı. «Sin minem Maratım barlıgın kaydan beläseñ?» — Kotbıynıñ küz karaşınnan änä şul soraunı ukırga mömkin ide. Läkin birelgän sorauga cavap kaytarmıyça da buldıra almadı ul.
— Kiçtän bik ozak däres häzerläp utırdı. Uyatırga cällädem.
Kotbıynıñ bu cavabınnan soñ Hädiçä bötenläy uñaysızlanıp kaldı. Anıñ küp borçılu kürüdän inde tös _sala başlagan yözenä matur gına bulıp alsulık yögerde. Ni öçen şulay? Kerosinga kilgän keşelär dä, şökätsez ozın gäüdäse belän başkalar arasında ber yarım adäm balasıday kalkıp toruçı Kotbıy da, hätta Hädiçä üze dä belmäde häm, gomumän, dönyada bez belep citkermägän hällär azmıni soñ! Kıskası, Hädiçägä kinät kerosin bötenläy kiräkmäs bernärsä bulıp kaldı häm ul:
— Kotbıy abzıy, menä minem urınga bas, minem barası cirem bar ikän, — dide dä, Kotbıynıñ närsä dip cavap birüen dä kötmiçä, kitep bardı.
Ä çınlabrak uylaganda, añlaşılmıy torgan bernärsä dä yuk monda! Bertörleräk yazmış Hädiçäne häm Kotbıynı ber yakkarak sıkkan, bistäneñ ikese ike kırıyında yäşäüçe bu keşelär tormış avırlıgın bertösleräk tatıylar. İr keşe bularak, Kotbıy ällä ni neçkärtep uylamasa da, Hädiçä neçkärtmiçä buldıra almıy: ul Kotbıynıñ yalgız baştan ike malay üsterüen, dimläp-dimläp karasalar da, öylänergä aşıkmavın, bötenesenä üze yögerüen häm hätta kerosinga ni könne, nindi säğatlärdä kiläsenä qadär — bötenesen, bötenesen belep tora. Üze dä şul köngä, şul säğatlärgä turı kiterep kerosinga kilä, kiräkme kerosin, kiräk tügelme — barıber kilä. Aña üze kebek vatılıp yäşäüçe kitek küñelle keşene kürü niçekter eçke tınıçlık birä kebek ide.
Bu bıyıl gına başlangan häl tügel, inde baytaktan birle şulay dävam itä ide. Ägär Hädiçä çınlap teläsä, bälki, älege tege kilbätsez ozın, läkin söykemle söyäge bulgan Kotbıynı kerosin tsisternası yanında oçratu belän genä çiklänep kalmagan da bulır ide. Azmıni keşelär sugıştan soñ yaña tormış başlap cibärdelär: kuşıldılar, bähetle tormış kordılar, älbättä, çälpärämä kilep vatılgannarı da az bulmadı. Hädiçäneñ dä bu turıda uylagan çakları bulmadı tügel, läkin niçekter turı kilmäde, bälki şuña tagın kurku da kilep östälgänder. İñ ähämiyätlese: töyäp kalgan ber oya balanı tükmi-çäçmi üsterergä kiräk ide. Şunıñ kaygısı barlık başka kaygılarnı artka kua kilde. İnde häzer, yäşe kırık bişkä citkäç häm inde keşe küzenä kürenä torgan çäçäklären koyıp betergäç, kerosinga baru yulında koyı kolgasıday nindider ber hoday bändäse oçrıy başlagan ikän, ul monnan ällä ni kilep çıgar dip hiç kenä dä ku-rıkmıy. Yuk, yuk, çıkmayaçak! Tik şulay da Kotbıynı şulay oçratkalap toru küñelle ide aña.
Läkin berkönne irtä belän älege tege cäyenke korsaklı, käkre muyınlı, eçenä biş litr kerosin sıyışlı ak kalay sa-. vıtnı totıp, kerosin tsisternası yanına moña qadär bu tirädä hiç kürenmägän bik çaya ber hatın kilde. İsänläşep tä tormadı, häyer, anıñ isänläşer keşese dä yuk ide monda. Irıp-erıp alga ütte, tärtip saklarga kiräk dip kisätülärgä iğtibar itep tormıyça, savıtın kerosin satuçı keşeneñ borın töbenä kiterep kuydı. Kerosin satuçı savıtnı tizräk tutıru häm älege hatınnan tizräk kotılu yagın karadı.
Kiteşli ul hatın tsisterna yakındagılarnıñ barısına beryulı cavap kaytardı:
— Torası kilgän keşe tora birsen, minem vakıtım yuk! häm cähät-cähät kenä atlap kaytıp kitte. Barısı da
anıñ artınnan şakkatıp karap kaldılar. Gomumän alganda, çuar tormış belän yäşäüçe, iskesen dä, yañasın da küp kürgän häm bersenä dä ällä ni ise kitep karamıy torgan bu şähär çite älege çaya hatınga häyran kalmıyça buldıra almadı.
— Ay-yay-yay! Kotbıy abzıynıñ komganı... Kergän kulga! — dip kuydı aradan berse.
Bu süzdän barısı da rähätlänep ber kölep aldılar. Tik arada ber hatın gına kölmiçä ber çittä basıp kaldı. Bu — Hädiçä ide. Döresen äytkändä, Hädiçäne aptıratıp kaldırganı Kotbıynıñ öylänüe tügel — küräseñ, üze şulay kiräkle tapkan. Hädiçäne aptıratıp kaldırgan närsä bötenläy ikençe: niçek torır mesken Kotbıy ul hatın belän? Kotbıy üze torsın da, balaları niçek torır? häm bu minutta Hädiçäneñ küp borçılu kürep inde tös sala başlagan yözenä, tege vakıttagı kebek, matur gına bulıp alsulık yögerde. Ni öçen şulay? Äytä almıym. Bälki, Kotbıynı kızganudandır? Bälki, üzen kızganudandır? Belmim, belmim! Häyer, dönyada bez belep citkermägän hällär azmıni!

1957

Click or select a word or words to search the definition