Sezdä Nindi Hällär Bar?

(novella)
Alinä törle şarlar, plakatlar belän bizälgän Kızıl poçmakka başın suzdı da, yalgış açtım bugay digändäy, işegen kire yabıp ta kuydı. Zaldagılarnıñ iğtibarın alıp, eçkä uzarga-uzmaska belmi torganda, tarihçılar kanatınnan öyer bulıp töşkän studentlar etep-törtep diyärlek anı üzläre belän bülmägä alıp kerep tä kitte.

Kiçäneñ berençe öleşe tämamlanıp kilä ide. Koreyalelärne dä, başkaların da kararga ölgermägän bulıp çıktı. Laos dusları ni ütende, kil äle, bezneke başında uk bulmıy, ölgeräseñ, dip... Alinädän genä torsa! Kön buyı studentlar komitetında kaynaştı, äle bu eş, äle ikençese çıgıp tordı. Alay da ölgerer kebek ide...

Vetnamlılar aldında bigräk tä oyat: çıgışları şulay uk uzıp kitkängä ohşıy: barısı da milli kiyemnärendä rätlärneñ aldına – idängä genä utırışkan. Buyı keçkenä keşegä närsä dä kileşä, dip kölemseräde eçennän, hiçkemne kaplamıy.

Universitetta ällä nikadär çit il studentı ukıy, tik Alinä nigäder aralarınnan sarı halıklarnı gına üz itte. Sabıylar, berkatlılar, här närsägä ihlas ışanuçan da inde. Däülät başında utıruçı berärse ülsä, könnär buyı yılıylar, tamaklarına täğam rizık kapmıylar. Portretların koçaklap, bülmädän-bülmägä yörilär, Alinälärgä kerälär dä kerälär inde. Ul alarnı ğayeplämi, kayberäülär kebek ireştermi, häsrätlären büleşep, koçaklaşıp ta utırgalıy, täesirlärenä birelep yılaştırgan çakları da yuk tügel. Alay da äti-äniyeñ bulmagan, gomer bakıy kürmägän nindider keşe öçen bu qadär yılauların gına añlıy almıy Alinä.

Tarihçılar niçek kilep kersä, şulay çıgıp ta kittelär: anıñ qadär keşegä buş urın tabılmadı. Kız stena buylap tezelgän urındıklarnıñ kıyşayganlıktan gına iyäsez kalganına utırdı. Kübäläk kebek kenä gäüdämne çıdatır äle dip uyladı. Annan küzlegen kiyep aldı da, tamaşaçılar arasınnan Prak Teynı ezlärgä kereşte. Tapmadı. Ul da bulmadı, alıp baruçı khmer telendä närsäder söyläde dä dustınıñ isemen atadı häm bülmägä, kulların koş kebek cilpi-cilpi, «Ciñü»neñ oçınıp kergäne kürende. Menä ul üzeneñ kinder ponçosında, salam eşläpäsendä alga – urtaga çıgıp bastı häm R.Ähmätcanovnıñ Alinä öyrätkän şigıren söyli başladı:

Bol-ın-da – bog-ıl-lar,

Bol-ın-da – bıt-bıl-dık.

Zal şaularga, kölärgä totındı. Gomer bakıy tatarça süz yañgıramagan Kızıl poçmakta nindider ber kampuçiyäleneñ tatar şigıren ukırga batırçılık itüennän kölüme bu, ällä alar tele belän beznekeneñ ohşaş yañgıravınnan kızık tapkannarmı – añlamadı. Tey tämam yugaldı, kızardı, borın yafraklarına tir bärep çıktı. Şigıren onıtırmı inde, dip anıñ öçen kurıkkan ide, yukka borçılgan ikän. Alinäne kürep algaç, ul elekke halätenä kayttı häm kızga törtep kürsätep söyläven dävam itte:

Bog-ıl-lar art-ın-da

bez ik-äü yuk bul-dık.

İnde böten Kızıl poçmak rähätlänep kölä ide. Şulay bulmıyni: zaldagılarnıñ kübese – tatar bülegenekelär häm Alinäne barısı da yahşı belä. Äle dä yarıy Säyetem belän bergä karamıybız, dip uylap kuydı ul. Şiğırne yatlatkanda, bu urında berär kızga törtep kürsäterseñ, disä dä, Alinä üzen küzdä totmagan ide. Kıyınsınuın tışka çıgarmadı, Teyga, molodets, digänne añlatıp, baş barmagın kürsätte.

Mät-rüş-kä is-lär-e

is-ert-kän cäy id-e.

Bez-ne-ke! – kir-äk-sä,

bol-ın-nı cäy id-eñ!..

Dustına ozın şiğırlärne yatlata almıy aptıragaç, bıtbıldık turındagısına tuktalgan ide Alinä. İñ yahşı şagıyregezneken genä söylim, dide bit, kitaphanädän çıkmıy diyärlek yäşägän kız öçen Robert abıysınnan da yahşırak yazuçı yuk. Ul anıñ berençe kitabındagı yartı şigıren yatlap beterde inde.

Alinä balaçagı salam tübäle alaçıkta, koşlı sazlıklar arasında uzgan Teynı da bolınnar, bıtbıldık süzläre belän kızıktırdı, şiğırdä yırakta kalgan yäşlek turında süz baruın söyläde. Baksañ, bogıllar artında ikäü yugalunı törleçä añlap bula ikän...

Bıt-bıl-dık tak-mak-lıy

yaş-el tau art-ın-da...

Tey inde tämam rolğä kergän. Kulların ällä kaylarda, divar artında farazlangan ofıklarga taba suzgan, küzlärenä sagış töse çıgargan:

...yäş-lek-neñ üz-e kük

kıs-ka cäy hak-ın-da.

Tey idängäçä bögelep baş igän halättä tamaşa zalınıñ därräü alkışlarına kümelde. Annan ul tup-turı Alinä yanına kilde, urın tapmıyça kitep barmakçı ide, kız kullarınnan totıp, yegetne idängä çümäşterde:

– Zinhar, utır, Tekayım. Ançeın ankuy, Kteyıy.

Teyga bolay utırunıñ kıyın ikänlegen kürgäç, kız inde anı üz urındıgınıñ ikençe yartısına tartıp mengerde. Annan, keşelärneñ açuın çıgarmas öçen, kolagına gına pışıldadı:

– Zdravstvuyte! İsänmesez! Som çumripsu!

– Säl-am, säl-am! Privet! Suesday!

– Kak u Vas dela? Ta niak sokhsobay çiye tey?

– Bik yah-şı. A u Vas kak?

– İ u menya vse horoşo, yısli po-vaşemu vırazitsya, sälamät-bähetlemen: khnyom sokhsobay çie, akun. Vse o key!

– Bu nindi bäyräm soñ? – dip soradı annan kız, inde bötenläy urısçaga küçep. – Bik tantanalıga ohşagan, ä min siña lirik şiğır öyrätkän buldım.

Tey Prak cavap birmäde, ällä işetmäde, ällä bik nık äsärlänüe uzmagan ide?.. Yuk-yuk, dereldägän barmaklarınnan uk kürenep tora: Alinä aldında söyläüdän şulay dulkınlana ul. Berazdan Tey:

– Tameç? – yağni, gafu, işetmädem, dip äytsä dä, kız yañadan soraunı kiräk tapmadı, çönki inde barısı da açıklangan – mäğnäsen añlatuçı yaña nomer iğlan itkännär ide.

Sähnä dip farazlangan türgä kistännär, tayaklar, al bayrak kütärep, sorı kitellärdä hor çıktı, Demokratik Kampuçiyäneñ gimn köye yañgırıy başladı. Çit il studentlarınıñ barısı da bastı. Alar ayagürä torganda, üz urınıñda kalu uñaysız ide. Ber-ber artlı sovet studentları da urınnarınnan kütärelde. Köy köçäygännän-köçäyä bardı, aña süzen belgännärneñ barısı da kuşıldı. Alinä gimnnı tatarçalaştırgan ide, alar artınnan üz telendä genä mıgırdadı:

Açık kızıl kan şähärlär buylap tügelgän ide,

Kampuçiyäneñ tigezlegendä, bezneñ Vatannıñ,

Yomşak küñelle eşçelärneñ dä, krestyannarnıñ da,

İr-hatınnarnıñ häm revkombatlarnıñ.

Alarnıñ kanı kabızdı böyek kaharmanlıknı,

Kırıs açunı häm batırlıknı izge sugışta.

Aprel ayınıñ uncidesendä häm inkıylabnıñ

Äläme belän ul kan kotkardı bezne kollıktan.

Cır bette. Köy tındı. Äle genä Teynıñ çıgışın kölep tıñlagan zalnı matäm tınlıgı bastı. Bäyräm tamaşasınıñ ahırga citüe iğlan itelde. Taralıştılar. Alinäneñ öçençe kattagı bülmäsenä baskıçlardan gına kütärelgändä, Tey sorap kuydı:

– Närsädän köldelär soñ ul? Döres söylämädem mällä?

– Tey-tey. Yuk-yuk. Döres inde, döres. Alar üzläre döres añlamadı, – dide kız. – Sin universitet kontsertlarında festivaldän başka ber vakıtta tatarça süz tıñlaganıñ barmı soñ? Bu ni dip tatarça söyli digännärder, ä menä miña oşadı!

Alinä ber mizgelgä tuktaldı da, Teynıñ sabıynıkı kebek neçkä barmaklı kulın eläkterep aldı. Üz itep kıstı, Teynıñ mondıy yegetlärçä häräkätkä çıdamavı kürenep tora ide, buş kulı belän kıznıñ kapkınınnan ıçkındı:

– Sındırasıñ bit inde, Alinä! Kırda ügez cikkän kommunarka kebek sin: köçle, nık. Bel: min yomşak kızlarnı yaratam!

– Yülär! – dide aña Alinä. – Minem Säyetem bar bit. Sineñ kebek cebegängä Säyet bulmasa da karamıym min!

Oçraştılarmı, alarnıñ gel üzara ürtäşü kitä. Ällä Alinägä şulay oşıy, ällä Teyga – belmässeñ. Öçençe katnıñ soñgı baskıçınnan menälär ide inde. Söyläşep torası kilepme, Tey Alinäne ciñel genä kütärep täräzä töbenä utırttı:

– Teläsäm, mindä dä bar ul köç!

Kız kölde. Menä Säyettä bar disä dä bar inde! Teynıñ köçe... duslık köçe genä ul!

Eget kıznı yukka gına yulında tuktatmagan ikän. Beraz uylap torganday itende dä:

– Alay da ber soravıma cavap bir äle, Alinäıy, küptän sorıysım kilep yöri ide. Sez nigä revolyutsiyä yasadıgız soñ?! Üzegezçä söyläşergä, yäşärgä dä yaramagaç. Bez yullamanı mahsus – Tatarstanda yaña millätlär belän dä tanışabız dip algan idek, yugıysä, tatarçanı da öyränäbez, imeş. Sez üzegez dä söyläşmisez ikän! Tel keşegä komaçaulık itmi bit inde, – dide.

– Ä sez ni öçen? Sez nigä yasadıgız? – dip ireşterä başladı kız aña karşı. – Kan agızu turında cırlaudan täm tabu öçenme? İh sez, kızıl khmerlar! İl başınnan töşsälär dä, barıgız haman şular cırın cırlauda bulaçak ikän ğasır buyı.

Khmer kiyä kızıl ıştan,

Bezgä karası da yuk.

Kampuçiga frontka kitäm,

Bala karası da yuk.

Alinäneñ häterenä uylamaganda-nitmägändä avılda, balaların hatının kaldırıp, armiyägä kitüçe beräüneñ uram äylängändä şuşı cırnı cırlaganı iskä töşte. Ul halık cırın üzgärtep şayargan gına ide, gomergä Kampuçi kuşamatlı bulıp kaldı...

Prak Tey üpkäläde. Ällä cırga, ällä süzgä?! İ-i, niçek cırga üpkäläsen?! Anısın tatarça cırladı bit Alinä. Ul äle anıñ qadär añlıy dimeni?! Kız, bülmäsenä dä kermiçä, huşlaşmıyça, üz katına menep kitärgä telägän yegetneñ täräzä töbennän sikerep, yulına arkılı töşte:

– Ta louk teı na? Kuda put dercite, uvacayımıy?

– Yup nah haey. Khnem som teı mun. Uce oçen pozdno. Ya, s Vaşego pozvoleniyä, poydu.

– Znaçit, ne hoçeş zayti? Pogostit?

– V drugoyı vremya. Spasibo.

– Ne stoit blagodarnosti: mın ay tey.

– Som çumriplie! Sau bul!

Alarnıñ şuşı urında tatarça-khmerça süzlek zapası bette dä şikelle. Alinäneñ ber dä yokısı kilmi ide. Säyet tä bügen kaydadır yöri. Kız yäşägän tulay torakka kilmäde. Ul Tey belän kiçen tagın beraz yaña süzlär öyränep utırmabızmı dip uylagan ide, monısı da barıp çıkmadı. Alinä kızu-kızu baskıçlardan menep kitkän dustı artınnan:

– Som çumriplie! – dip kıçkırıp kaldı.

Prak Tey ilenä kagılışlı ber genä naçar fikerne dä kiçerä almıy, şuña kürä üzläre hakında söyläşmäüne hup kürä ide şikelle. Kampuçiyäneñ ütkäne turında süz çıktımı, ul tiz genä kitep baru yagın karıy. Bolay da kısık küzläre sızık kına kala. Döres, vatandaş studentları yanında Tey üzen bötenläy başkaça tota, hiçkayçan eçendägesen tışka çıgarmıy, äñgämädäşläreneñ süzen cöpläp, baş selkep, yılmaep tıñlap tora, ämma üze barıber süz kıstırmaska tırışa.

SSSRga hökümät tarafınnan ukırga cibärelgän yegetneñ uzgan tormışınnan beraz häbärdar ide Alinä. Kızıl khmerlarnıñ partizan otryadı komandirı bulgan anıñ ätise. Härbi çinı belän, mayor äfände – lok voryasenytrey, dip yörtkännär.

17 apreldä Pnompen şähären alularnıñ turıdan-turı şahite buluı belän Tey bik nık gorurlana da kebek, ämma barıber nider äytep betermi şikelle. Törkemdäşläreneñ äytüenä karaganda, aña bu vakıtta näq un yäş bula häm ul ukıtuçı änise belän başkalanıñ üzendä yäşi. Ä menä Teynıñ annan soñgı tormışın Alinä bötenläy belmi.

Eget kanikullarga da kaytmıy, öyennän ni küçtänäç, ni häbär almıy. Nigä hätta tugannarı belän dä aralaşmıy ikän ul?! Söyläşim, disä, şähär üzägendä telefon bar. Hiç yugı hat yazarga bula inde! Şimbälären Alinä zur-zur sumkalarga ipi-söt tutıra başlagaç, moñsu gına sorau birep kuya torgan ğadäte bar Teynıñ:

– Äniyeñ yanınadır inde?

Khmerça, äti-pouk, äni-mday. Bervakıt Alinäneñ:

– Ätiyem bulmagaç, kem yanına kaytıym, äni yanına gına inde... – dip körsengänen işetkäç, Tey aña açulı küzläre belän karadı:

– Änidän dä qaderleräk keşe barmı soñ ul? Menä minem äni isän bulsın ide äle...

İkese dä süzsez kaldı. Añlaşıldı... Tey menä-menä yılap cibärer şikelle ide.

– Älbättä, – dip tınıçlandırdı anı kız. – Balaga äti dä, äni dä kiräk, äni inde bigräk tä... Änisez bala oyasız koş şikelle şul... Üsep citkäç tä gel alar yanına aşkınasıñ.

İrtägä şimbä. Alinä tagın avılga kitäçäk. Ul kitkäç, Teyga bik küñelsez kalası. Avılga alıp kaytıp bulır ide üzen, tik menä alar uza torgan şähärdä härbi zavod bar. Çit il studentları Kazanga kiler aldınnan çitkä çıgıp yörmäskä digän käğazgä kul kuya, imeş, älege yazuda Nokrat Alanı digän isem mahsus kürsätelgän, di.

Alinä Tey belän bik tiz duslaşıp kitte. Koreyalelärneñ Kim İr Sennıñ tugan könenä bagışlangan kiçädä tanışkan ide alar. Kara sin anı, 15 apreldä bulgan ikän. Däülät başında da un yıl torgan dime inde ul çakka. Böten koreyalelär, şul könne karşılau öçen, yıl buyı muzıka koralında uynarga öyrände. Buldıra almaslar digän ide Alinä, kuşsalar, ätiyeñ kebek keşe öçen barısın da eşliseñ ikän. Häzer änä üz gimnnarın barısı da bayanda şıgırdata. Kiçäneñ tantsı öleşennän soñ bülmägä ozatıp kuyganda, Tey kölä-kölä, çuçka-çuçka, dip söylänep bargan ide. Alinä yeget tatarça öyränä, tik nigäder yämsez süzlärdän başlagan, dip aptıragan ide, çuçhe, diyüe bulgan ikän anıñ. Alinä menä ul süzneñ marksizmnıñ işe ikänlegen genä añlamagan...

İnde Tey, çınnan da, tatarça şaktıy sukalıy. Anı tatarçaga öyrätäm, dip, Alinä üze dä ata tatarga äylänep bette bugay, yugıysä urta mäktäpne rayon üzägendä, älege dä bayagı, avıldaşları Vyatskiye Polyanı dip yörtkän kalada tämamladı ul. Nokrat Alanı digän isemne dä universitetta ukıganda üz yaklarına dialektologik ekspeditsiyägä çıkkaç kına belde.

Kız ike keşelek bülmädä bügen yalgızı gına kalgan ide. Nataşa inde tege atnada uk avıllarına kaytıp kitte. Uku könnäre bulsa da, ni hikmät, tagın kilep-nitep tormadı. Aña rähät: apası – tabib, däreskä yörmävenä orışkan keşe yuk, kesäse tulı piçätle käğaz – kayçan yal itäse kilä, şul könne üz kulı belän genä tutıra da kuya. Apası mäktäp tabibı gına bugay yugıysä, ä menä beleşmälekläre – rayon şifahanäseneke.

Alinäneñ atna buyı cıygan rizıgı üz sumkasına gına sıyıp betmäde, işek katındagı ak şkaftan Nataşanıñ zur sumkasın alırga turı kilde. Ul äyber kütärep yörmi. Alarnıñ avılları Nokrat Alanı rayonına karıy. Kibetlärendä ipiye dä, başkası da citärlek, tik menä ul äyberlär üzlärenä genä kayta. Kürşe avıl keşelärenä iskergäç, vakıtı çıkkaç kına, anda da küp vakıt äşnälek buyınça gına elägä.

Alinälärneñ avılı Nokrat Alanına yırak bulmasa da, Kukmara rayonına kerä. Tatar avıllarınıñ kibet kiştälären atu stendı itep uynarga bula. Elegräk, tege yäki bu närsä kaytsa, payçılar isemlege tözep, grammlap öläşälär ide. Döres, soñgı yıllarda alarnıñ häle dä beraz yahşırdı. Känfite-prännege, çäye-şikäre digändäy, avıl keşese avızınnan ber dä özelmi başladı. Alay da Kazannan algan ikençe inde ul. Anı äle tönge poyızddan töşkännän soñ cäyäüläp kütärep alıp kaytkan, anı äle änise genä tügel, keçkenä enekäşläre dä bik tä, bik tä kötep tora.

Şundıy uylar belän, avılga cıyınıp yatkanda, işek şakıdılar. Äle genä üpkälägän sıman üz bülmäsenä aşıkkan Tey Prak bulıp çıktı:

– Yarıymı?

– Äye – baat.

– Ker soñ... – dip östäde kız, tatarçalap kına, añlasañ-añlamasañ, digändäy.

Teynıñ belgäne dä – äle ipi-tozlık kına. İkese dä tatar-khmer süzlären urısnıkı belän katnaştıra. Yegetneñ urısçası şaktıy şoma kilep çıksa da, tatarçaga küçteme, süzlärne üz tellärendägeçä kisken, icekläp äytä başlıy. Ällä inde Alinägä genä şulay toyıla?

– Dimäk, irtägä avılga kaytasıñ? Yal it-är-gä – samraak? – dip soradı Tey, anıñ avıraygan sumkaların kilosın ülçägändäy kütärep karap. – Bulışırga kiräkmime?

Bu, min dä sezgä kaytıym äle, digän süz kebegräk yañgıradı.

– Ya yıdu v Polyanı. Khnem taı Polyanı, – dide Alinä, siña barırga yaramıy, digänne yeget üze añlasın öçen, ämma Tey añlamagan ikän, anıñ artınnan uk:

– Mocno poyıhat vmeste s Vami, Alinäıiy? – dip soradı. – Ta khnem aaç çih çiemuy louk ban tey?

İrkäläp, Alinäkäy, dip tä endäşkäç, kız kire kaga almadı, rizalaşkanlıgın belderep, baş selekte. Kaytsa kaytır inde, anıñ kayda yörgänlegen kem tikşerep torgan, sizsälär, yar buyında tañ karşıladım, dip äyter dä vässälam! Tulay torakta çit il keşelären sovet studentları belän genä yäşätälär. Küz-kolak bulıp, tikşerep, kiräk cirgä citkerep torsınnar, dilärder inde.

Äle yarıy Alinä üz işläre belän turı kilde. Yugıysä, bülmäñdä dä üzeñne niçek totarga belmässeñ. Änä starostaları! Kommunist bulgaç, çit il kızı belän yäşäde. Anıñ täqdime belän, äfganlıdan dcinsı satıp alganda totıldı. Berkem küz aldında birelmägän çalbarnıñ kaydan, kemnän alınganlıgın niçek açıklagannar digen, ä?! İ yörttelär annan soñ starostanı universitet partkomına, i yörttelär... Tukta, ällä soñ starosta şul yul belän farsovşiklarnı açıklauga kuyılgan keşe buldı mikän? Tege student ukudan cibärelde, ä ul menä alar arasında yöri... Häyer, bigräk tä çit ilnekelär yäşägän bülmälärgä yäşeren apparatlar kuyılgan digän süz dä bar...

Kampuçiyädän kilgän Teynı barsı da yarata. Anı satmaslar... Döres, kızıl khmerlarga tarih ukıtuçılarınıñ karaşı bik törle, cayı çıkkanda, gel tänkıyt itärgä genä toralar, Pol Pot recimı vakıtında 2000 meñ bala yätim kalgan, dilär. Möselmannarga bötenläy kön bulmagan, imeş, alarnı tulısı belän üterep betergännär. Öç yıl eçendä öç millionga yakın keşe kırılgan, törmälärdä gazaplangan, bigräk tä kıtay yäisä khmer bulmagannarga rät betkän, alarnı, kemlegenä dä karamıyça, törmälärgä utırtkannar, ä inde anda cäzanıñ nindiye genä bulmagan di...

Tatar tarihçılarınıñ därese şunıñ belän kızık: alar yäşeren närsälärne kübräk citkerä. Auditoriyä işegen, çit kolaktan saklanganday, nıgrak yabıp kuyalar da, mäktäp däresleklärendä oçramagan çın tarihnı söylärgä totınalar. Kayvakıt çäçläreñ ürä tora! Işanırga-ışanmaska belmässeñ. Bigräk tä Äzhäm abıyları tatarnıñ uzganın kıyırsıtılgan başka yözlägän halıklar tarihı yänäşäsenä kuyıp karıy. Kızıl khmerlar turında da iñ elek anıñ avızınnan işette studentlar.

Kambodcanıñ töp halkınnan çıkkan kommunistlar ikän alar, Stalin, Mao ideyalären üz illärendä ğamälgä aşıruçılar. Alinä tüntäreleştän soñgı Kambodca turında işetkännären kaytıp söylägäç, dönyanıñ açısın-töçesen ni kürgän änise dä, bezdä, kızım, mondıy uk hällär bulmagandır, dide. Teläsä kemneñ öyenä kerep, un-unike yäşlek malaylar da kistän-täpke belän baş yarıp yörsennär inde! Yörmägännärneñ häle bik yaman bulgan şul: alarnı havaga ırgıtalar da ştık belän totıp alıp üterälär ikän.

Pol-potçılarnıñ törmälärendä hällär tagın da yaman bulgan, imeş. Keşelärne krokodillarga da aşatkannar, tereläy dä peşergännär, palmanıñ ütken yafrakları belän bugazlarınnan da suygannar, kön artı kön itlären dä söyäkkäçä tunap algannar...

Tey-Ciñü bu hakta nigä söylämi soñ? Häyer, äti-änise hakında da avız açıp ber süz äytkäne yuk anıñ. Kaytsın. Alinälärneñ yort cılısın toyıp kitsen äle aprelneñ dımlı salkınnarında.

* * *

V. Polyanı avtobusına alay da ölgergän bulıp çıktılar, Çullıga kilep töşkändä, inde kön kiçkä avışkan ide, maşina-fälän kötep tormadılar, cäyäüläp kenä kaytırga uyladılar. Döresräge, Alinäneñ kunak yegeten yök maşinası östenä utırtıp alıp kaytası itmäde. Ciñel maşinalar avılda ber kul barmagı belän sanarlık. Aları da kübräk işegaldında gına tora. Teynıñ:

– Ponman (niçä?)? – dip, Tuyımbaşına niçä kilometr ikänlegen soravına, yıraklıgı belän örketermen dip şiklängän kız:

– Çit (monda gına), – dip cavap birde.

– Prambuän?

– Yülärem minem, tugız bulsa, yakın bulamıni inde ul? Utırıp kaytıyk, dip äyter idem siña läbasa!

Alinä, yuldan atlıy-atlıy, bik ozaklap, maşinaga utırıp tormıybız, digän süzlärne niçek khmerçaga tärcemä itärgä belmi aptıragaç, bötenläy başkanı äytep taşladı:

– Avılnı küräseñme, dimäk, biş kilometrdan da yırak bula almıy inde ul. Khın: pram kiloumaet. Bälki, azraktır da äle.

Alinäneñ üze belän härvakıt khmerça katnaştırıp söyläşergä tırışuı Teyga ohşıy ide. Kız şaktıy şomarıp kilä, süzlärne küp belsä dä, anıñ grammatika yagı tagın da nıgrak aksıy. Şunı añlatırga telägändäy, Tey:

– Videt: 5 kilometr, – dip östäde.

Kölgän bula inde! Alinä yuk rulne borgalagan sıman dävam itte:

– Avtomobil-laanr. Net yıgo zdes, slışiş, net! İ ne vstretim mı yee s toboy do noçi!

Menä alar, artlarına borıla-karıy, Tuyımbaşına da töşep cittelär.

– A-vıl, – dide kız yegetkä tatarçalap. – Ä menä monısı u-ram. Ber urıs şagıyre yazgan bit äle: Vot moya derevnya, Vot moy dom rodnoy, digän. Häzer menä duslarım kürenäçäk: maa, maa!.

Tey anıñ artınnan üz telendä kabatladı:

– Phuum. Phleu. Maa. Derevnya. Ulitsa. Druzya.

Kıznıñ, duslarım, digäne Sarbay isemle köçek belän Sarabikä isemle mäçe ide. Gölsäydä apaları, Alinä kayta bügen, disä, kapka töbennän ul olı yuldan kürengänçe kermi alar. Annan, koyrık bolgıy-bolgıy, karşısına yögerälär. Ber-ber tämnüşkä tiyäsen härkaysı belep tora.

Teyga avılga tuktalıp yıraktan karap toru da, pıçtır-pıçtır yazın kibep ölgermägän kütärtkän yuldan töşü dä oşadı. Monda ul üz tugan yagın, sazlıklar eçendäge avıllarnı, alaçıkları yäşerenep utırgan dcungli urmannarın küz aldına kiterde bulsa kiräk. Avılga citäräk, yul kırındagı taşka äyberlären kuyıp tordı da, rähätlänep ber kiyerelde. Annan kızurak adımnar belän tagın da därtlänebräk Gölsäydä apaları yäşägän yortka taba atladı. Sarbay belän Sarabikäneñ bezläp çabuınnan ul anı çamalagan ide inde.

Gölsäydä apaları da kunaklarnı kul kuşırıp kötmägän ikän. Kerep häl beleşügä ük, ak miç kuyınınnan kaynar bäleşen tartıp çıgardı, säkedä aşyaulıklar eçenä yäşerenep yatkan tüm-tügäräk ipilärne, kisärgä dip, kuna taktasına kiterep saldı.

– Äydägez, citeşegez, barı-yugı bergä bulsın!

Tey yalındırta torgannardan tügel ide. İtle rizıknı alarda bäyrämnärdä genä kuyalar. Ä bolay kübräk döge, yomırka işe närsä aşap toralar. Tey kilep kergändä, karşısına enekäşläre yögerep çıkkan ide, östäl yanına utırgaç, berse dä kalmagan. Avıl ğadäte buyınça, bala-çaga kunaklar torgaç kına tabınga utıra, dip añlattı aña Alinä. Alar bik keçkenä äle. Zur kunak belän bergä kiçke aş aşau kileşep betmäs.

Tey uyınça, ul ber dä zur kunak tügel, nibarı Alinäneñ universitet dustı gına. İşek artına yäşerenep torgan ber sabıynı eläkterep aldı da, tez öslärenä utırttı:

– Ta niek çmo ay?

Malay aptırap apasına karadı.

– Sineñ niçä yäştä ikänlegeñne sorıy, enem. Äyt, Damir.

Damir barmakların bögep kenä kürsätte: kunak yegete anıñça barıber söyläşä belmi iç.

– İ-i, kiläse yılga ukırga keräseñ ikän! Yahşı ukı yäme, bişlegä genä!

Damirga kunak belän bergä utıru küñelle ide. Monıñ öçen orışmagannarın kürgäç, başkaları da – yırakkarak, aş bülmäsen ayırıp torgan takta artına kaçkannarı da yaña tanışları yanına äkren-äkren genä cıyılıştı. Alinäneñ üzennän kala dürt enekäşe barlıgın kürgäç, moña qadär ük şulay ikänlegen işetkäne bulsa da, Tey tagın şakkattı. Gölsäydä apa hälne üzençä añlattı:

– Ilan, biş balañ bulsa, bezdä pensiyägä irtäräk çıgasıñ, öydä bulışuçılarıñ da küp bula. Allaga şöker, uç tutırıp pensiyä alabız, – dide. – Sävitkä rähmät inde. Äti dä şulay di torgan iye, avıldan sördelär dip açtan ülmädek, yugalıp kalmadık, tugan yakka da äylänep kayttık, balalarnı da keşe ittek, rähmät sävitkä, di torgan iye... İsän kalsañ, rähmäteñne bik äytäseñ inde!

Gölsäydä apa Alinäne atna buyı ber rähätlänep söyläşergä kötep tora. Bu bala-çaga belän äle ni söyläşäseñ dä, ni kiñäşäseñ, Teynı kürgäç, bötenläy açıldı:

– Sezneñ ildä yäşäüläre niçegräk, ılan? İsemeñ kem äle, Töy, diseñme? Ber dä bezneñçä tügel ikän. Teleñne sındırırsıñ. Kak u Vas, dip äytäm. Kak anda sävit? Pensiyä, zarplata dayıtmı, hleb belän malakamı? Ällä truddin genäme?

Alinä eçennän genä kölemseräde. Äniseneñ beleme, üze äytmeşli, öç koridor da dürt bülmä. Bezneñçä äytsäk, cide sıynıf bulıp çıga, ämma däreskä yünläp yörelmägän, sugış vakıtında kır eşendä uzıp kitkän uku yılları... Citmäsä, haman üz zamanı belän butaşa. Üterä inde ul Teynı kölderep, kitkänçe...

Gölsäydä apa urısçaga, çınnan da, olaygaç, Polyanı bazarında söt satıp kına öyrände. Üz yaklarında tere urıs kürep üskänmeni ul?! Çit cirlärdän bala çagında uk äylänep kaytkannar. Avılda anıñ elegräk kiräge dä şulkadär genä ide inde. Tugannarıñ tügel, mäçeñ dä üz teleñdä söyläşkäç...

İ-i, bu änise, dip tagın da yılmaep kuydı Alinä. Bulışu dip torgan bula bit! Niçek bulışsın inde bu bersennän-berse vak dürt malay. Äle yarıy, Zamirı soñgı arada kul arasına bik kerä başladı. Ätiläre ülgäç, ikäüläşep bik kaygırgannar ide, niçek ayakka bastırırbız dip. Hoday könen birsä, çınnan da, yünen birä ikän. Änise äytmeşli, sävite dä, mäktäbe dä, miherbanlı kürşeläre dä yärdämnän taşlamadı.

Alinä üze dä – änisenä bik nık yärdämçe. Cäy buyı kolhoz kırında kombayn yörtä, kış buyı parta artında şälen bäyli, kanikul citsä, kürşe apasına iyärep satarga mamıgın alıp kayta.

Teynı malaylar bik tä yarattı. Anıñ äytkänen yatlap kalırga gına toralar. Üzlärennän:

– İsemegez niçek – Ta niek çmo ay? – dip soravın äni-apalarına kabatlap, tämam tuydırıp beterdelär. Lenarga khmer süzläreneñ barısı kızık. Ä sezneñçä niçek, ä sezneñçä niçek, di dä tora:

– A po vaşemu kak: naprimer, kuşat?

– Nyayam.

Malaylar pırhıldaştı. Bezdä bäbäylär genä şulay, näm-näm, dip söyläşä, ime, äni, digän buldılar. Ä äniyegezneñ, ä ätiyegezneñ isemnäre niçek, dip ber-ber artlı tezde Lenar haman Tey abıysına. Ul bu süzlärdän moñsulanıp kitte:

– Ätiyemneke: Sok, yağni bähetle. Señlemneke – Granat: totım. Äniyemneke Kulap – roza bulgan...

– Kızım, kara sin äy, kayber süzläre çat bezneñçä ikän bolarnıñ, – dide Gölsäydä apa. – Roza çäçägen dä, gölcimeşneken dä elegräk bezneñ avılda da göläp dip yörilär iye ul. Granat digäne inde totıp aşagannı kürsätep tora. Sak belän Sok bäyete bar bit äle, bähetle digänne añlatsa da, bu isem gel şul biçaralarnı iskä töşerä ikän.

Alinä rizalaşkanga salınıp baş selekte. Teynıñ isemnär turındagı äyter süze betmägän bulıp çıktı:

– Tugaç ta, bötenläy başkaça atagannar mine: Tek, yağni banan dip. Äti kommunist bulgan bit. İrlärgä şulay däşärlärme, dip, anı Teyga – ciñü süzenä üzgärtkän. Bezdä elektä şundıy ber ğadät yäşägän: avırlı hatın nindi dä bulsa berär närsäne bik yaratıp aşasa, şunıñ isemen balasına da kuşkannar, imeş. Başka yolaları da bulgan. Tege isemne banan yaratkan äniyem kuştırgan da, annan iyälänep kitelgän inde, dip uylap, ohşaşrak yañgıragan ikençesenä almaştırgannar.

– Ätiyemneñ abıysı – Tiye ätine dä uzdırıp cibärgän. Hucabız hörmätenä berara «87 nomerlı iptäş» dip atarga telägän, vlastlar röhsät itmägän, citmäsä, şuña batırçılık kıldıñ, dip zindanga taşlagannar üzen. Anıñ karavı ğailä kuşamatınıñ mäğnäse bik kızık minem: Prak kömeş digänne añlata. Äti, akça gına kömeş bula, dip anısın da alıp atmakçı itkän dä, älege dä bayagı Tiye Prak karşı töşkän, gomer bakıydan kilgän näsel atı ul bezneñ, digän.

– Min ber beznekelär genä traktor-mototsikl isemnäre kuşa dip toram, sezdä dä şul uk hällär bulgan ikän, balam, kara sin anı! – dip kuydı Gölsäydä apası da, anıñ süzlärenä kuşılıp. – Kürşebezdä ber ata kommunist bar ide. Yäş çagında, äle sugışka çaklı, şähärgä bargaç, gel töngä kala ikän. Pustuyalıy dvor isemle ber cir bar, dime, şunıñ cıyıştıruçısı marca bulgan, şuña bik tä küze töşkän inde. Vizli-vizli tön buyı güläyt itep yörilär di. Kızım, sin üzeñ urısçasın söyläp bar.

Tege abzañ, töpçek kızı tugaç, şunı iskä töşerep torsınga, Mariyä dip kuştırgan. Hatını bik üpkälägän moña. Kalhuz eşenä bara, nu öydägesen barmakka barmak sukmıy ikän. Balasın da karamıy, öy eşen dä eşlämi di. Şunnan tege abzañ akılga öyrätergä bulgan monı. Kem eşlämi, şul aşamıy, digän iptäş Istalin, dip, ber dä östäl yanına kitermägän.

Nu, tora-bara abzıykayıñnıñ hälläre dä möşkellängän. Bala karagaç, tege marca yanına barırga vakıtı kalmagan monıñ. Kürşe balaları da Mariyä dip äytä belmilär ikän kızga, Marca da Marca. Şunnan uylap-uylap torgan da, mulla çakırtıp isem kuştırırga yaramas, Istalinga işettererlär, dip, tübä östenä menep, morca başınnan timer kaşık taşlagan. Artınnan, kızım bu könnän Möhlisä bulsın, dip kıçkırıp kalgan, imeş. Äle yıllar yahşıga kitkäç, Istalin iptäş tä märhüm bulgaç, sävit tä bik äybätlängäç, azan äytep, balaga isem kuşası bulsa, mine çakırıgız, aña minnän dä osta yuk, dip kölderep ala torgan iye. Menä bez azan äytep kuştırdık inde, azan äytep.

Änisendä süzneñ betäse yuk ikän. Tey tuyıp betär inde digän ide Alinä, alay bulmadı. Aña kunakta bik rähät ide bulsa kiräk. Äle balalar taralışkaç ta, tabın artınnan torıp kitärgä aşıkmadı. Ozak yıllar kürmägännän soñ, ezläp tapkan änise sıman itep, Gölsäydä apasına yaratıp karap utırdı, çäy yasagan sayın eçte, ber dä yalındırıp tormadı.

Gölsäydä apası kunak yegetne üze dä yarattı. Ällä kaysı illärdän kildem dip erelänep utırmıy, näq üz öyendäge kebek tota, dip uyladı.

– Ilan, ata-anañ isänder bit? – dip soradı ul, söyläşergä ciñelräk urısça cömlälärne ber-ber artlı taba barganına söyenep.

– Bar ide dä... Äniyem vafat inde... – dide Tey. – Minem arkada vafat...

Alinä süz bu törle yünäleş alır dip hiç kötmägän ide, yuknı söyläp utırma äle, digän sıman, Teynı ciñennän tarttı. Ul ällä sizde, ällä sizsä dä, iğtibar itmäde. Änise yanına tagın da yakınrak kilep utırdı. Buşanır, seren söylär keşene Teynıñ Gölsäydä apasında tapkanlıgı, üz tele belän äytep birmäsä dä, bik açık ide.

– Äle miña un-unber yäşlär vakıtında, kızıl khmerlar vlastka kilgäç, Pnompennän bezne avıllarga cibärdelär. Äti alıp ta kala algan bulır ide, telämäde. Ukımışlı ğailädän çıkkan äniyem bu hälne anıñ üzenä könläşep karavınnan kürde. Äti, başkalada ukıtuçılarga barıber kön bulmas, alarnıñ köne sanaulı, digäç, äni bähäs kuzgatıp tormadı. Şulay itep, tiz genä töyändek tä, sıyırlar cigelgän arbalarda dcungli eçendäge yırak ber avılga çıgıp kittek, – dip başladı ul ğailäse turındagı süzne. – Äniyem älege avılda da ukıttı, bilgele. Häref tanıtırga kemneñ dä kaluı kiräk bit inde. Küzlek kigännärne şunda uk utta yandıralar, digänne işetkäç, anısın yulda barganda uk sumkasınnan alıp attı.

«Moan» – «Tavık» digän ber kommunada yäşädek bez, anısı tavıklar ürçetkängä bulgandırmı – belmim, avılnıñ iseme bik kızık toyıla torgan ide bala çakta.

Şunda äni balalar ukıtıp, oçın-oçka köçkä yalgap yatkanda, ätiyebez kaytıp töşte. Sorı kiteldän, yözenä sakallar çıkkan, küzendä – usallık. Kommunanı doşmannardan saklarga, çistartırga cibärelgän, imeş. Äti äti inde ul, alay da bik sagıngan idem, şunda uk koçagına atıldım. Ul aña ber dä oşamadı bulsa kiräk, bez kommunada kaharmannar üsteräçäkbez, närsä hatın-kızlar kebek kılanasıñ, dide dä, köç belän etep cibärde. Su kismägenä kilep bäreldem. Yıgıldım. Tordım. Yılamadım.

Ätigä şul könnän soñ avız açıp endäşergä dä kurka başladık. Ul yugında köç-häl belän alıp bargan tormışıbız tagın da naçaraydı. Bar närsägä anıñ kuşuı buyınça yöribez. Öygä törmäneñ böten tärtiplären alıp kayttı. Koyaş belän torgızıp utırta. Kulda irtän – täpke, kiç – balta, digändäy, tamak açlıgına çıdar häl yuk. Şulay bervakıt bäyräm uñayınnan äti öygä keşe başına ikeşär yöz grammnan östämä ipi alıp kaytkan. Kiç bergäläp utırıp aşarbız, dide dä kommuna eşläre belän çıgıp kitte, ä min tüzmädem, tottım da kaçırıp kına ber telemen aşadım.

Menä öygä arıp talgan äti kilep kerde. Yuındı. Östäl yanına kilde. İkmäk telemnären aşyaulıkka kiterep saldı, sanadı... Ber sanadı, ike... Annan änigä karap:

– Ey, aen (Ey, tı!)! Mondagı ipilärneñ berse kayda? – dip cikerde. Äni eştän üze dä yañarak kına kaytkan häm östäl tartmasındagı ipilär turında berni belmi ide, şul säbäple küzlären şar açıp ätigä karap toruında buldı.

Ul torgan sayın açulırak kabatladı:

– Mondagı telemnärneñ berse kayda, dip sorıym. Äytäseñme-yukmı?!

Äniyem anıñ belän süz kuyırtıp torunıñ mäğnäsezlek ikänen sizenä ide, tınıçlansın öçenme, başka ber säbäp belänme:

– Töş vakıtında öygä kaytıp kilgän idem, aşadım, – dip äytte dä saldı. Ätigä şul gına kiräk tä ikän. Däşmäde-nitmäde, ämma işektän çıkkanında änigä şaktıy sallı ber seltände. Ul kommunasına yögerde bulsa kiräk. Ozak ta ütmäde, äti idaräçelärne iyärtep kaytıp ta kerde:

– Menä sezne gıybrät öçen üz yortıma alıp kayttım. Kayberäülär, ukıtuçı da – keşe, dip öyrätep mataşkan bula, balalarga belem birä, alarga nigä tiyäseñ, imeş. Karagız minem hatınga, küp aşaudan şeşenep betkän inde, anda da kommuna rizıgına kul suza!

Äni üzen yaklap nider äytmäkçe bulıp mataşkan ide, tıñlap ta karamadılar. Äti dä kul gına seltäde:

– İnde min timädem, dimäkçe bulasıñmı? Kiteregez kiçä podvalga yabılgan tabibnı! Yasasın operatsiyä! Kem – döres söyli, kem – yalgan, şunda barısı da açıklanır.

Señlem belän änine kızganudan ükerep yılarga kereştek. İpine min aşagan idem bit, min! Äytä almadım. Ätidän, tagın ällä kemnärdän, alar keşelärgä kılgan cäzalardan kurıktım. Anı kem aşaganlıgın äni belgän ideme ikän? Ul bu hakta bezdän soramadı. Başlarıbızdan sıpırdı da aşyaulık östendäge ipilär yanına üze menep yattı.

Tabib kilde. Äti kön dä bezgä rizık bülep birä torgan pıçaknı äybätläp su belän yudı... Şulçak änineñ, balalar, sez çıgıp torıgız, digäne işetelde. Äti, kürsennär kommunanıñ çın doşmanın, kitmäsennär, dip kıçkırıp kalsa da, bez kurkudan yıgılır häldä bulsak ta, uramga çıgıp yögerdek. İke tön tanışlarıbızda kungannan soñ, öygä kaytırga uyladık. Menä üz alaçıgıbız da kürende. Annan ber törkem kommunarlar zur ber törgäk kütärep çıgıp baralar ide.

– İ-i, balalar, yätim kaldıgız inde, – dide kürşe äbekäy, alar alaçıgınıñ işege töbennän uzganda. – Äniyegezneñ eçen yarsalar da, ber valçık ipi çıkmagan, alay da mörtät ätiyegezdän kotılgan: çir kitep vafat bulgan, bahır.

Öy töbendä bezne yonçılgan, aptıraştarak kalgan kıyafättäge äti karşı aldı. Ul artıgrak kılanıp taşlaganın añlagan ide, ahrısı. Min sabıy äle monı töşenerlek tügel idem. Ätigä karap, bar köçemä:

– İpine min aşagan idem, inde mine dä suy! – dip kıçkırdım da, alay da isän kalasım kilep, urmanga taba yögerdem. Yırak kitä alammıni inde! Niçä kön yünläp rizık kapmagan kileş. Härkemgä älege telemnär ülçäp kenä birelä. Bez çit öleşkä kermäskä tiyeşlegebezne inde bik yahşı añlagan, tugannarda östäl yanına utırmaska tırışkan idek.

Äti mine urman eçendä kuıp tottı.

– Yülär, kaya çabasıñ? Yırtkıç-canvar avızınamı? – dip ükerde.

– Sinnän dä yırtkıçragı bulmas, äti! – didem min aña. – Sineñ miña kirägeñ yuk! Sineñ dä! Kommunañnıñ da!

– Çü! Çü! – şulay dide dä äti, avızımnı kulları belän kapladı. – İşetsälär! İnde üzeñneñ dä pıçak astına yatasıñ kilämeni? Äniyeñne barıber törmägä alıp kitep, tunap ütererlär ide. Avılıbız ukıtuçılarınıñ kaysı isän?! Bolay... Öyendä, sezneñ yanıgızda vafat. Artıgrak kılanıp taşlaganmın ikän şul. Şul cäzanı alır da şunıñ belän eş betär dip uylagan idem. İpine anıñ aşamaslıgın belmäskä – yülärmeni soñ min?!

Bez bik ozak ber agaç töbendä söyläşmi genä utırdık. Äti Kalaşnikov dip atalgan mıltıgın karaştırgan bulıp kılandı. Kürdem: küzlärendä anıñ da yäş ide! Mine yugaltu yäşe ide bugay la ul. Äni turında uylagandır dimim...

İkençe könne ük internatka kitep bardım. Äti – kön-tön kommuna eşläre belän yöri. Señlekäşne babaylarga cibärgän. Öydä kalsam, äni minem arkada vafat, digän uydan üz-üzemä kul da salgan bulır idem, kem belä...

Erakka kitkäç, anıñ hakında, äti hakında azrak uylarga tırıştım, ämma ipi telemnären kürdemme, barıber tege kön iskä töşä. Ä bit sezdä ipi härvakıt – östäldä...

Alinä, ni dip äytergä, niçek yuatırga, digän sıman, änisenä karadı. Ul isä, Teynıñ arkasınnan üz itep, yuatıp sıpırdı:

– İ-i, bäbkäm, i-i, bäbkäm. Sin dä minem häterdä yörgän ber vakıyganı yañarttıñ. Tıñla bulmasa şunı. Alinä kızım, min tatarça söylärmen, sin inde urısçasın äytep utır.

Gracdannar sugışı vakıtında avılga äle aklar, äle kızıllar kilep kerä. Härberse koral, at, rizık daulıy. Nihayät, soñgı sarıknı da aklar yäşägän yortnıñ abzarına alıp kerep yabalar. İrtän suyıp, aşarga peşermäkçelär, imeş. Torsalar, sarıktan cillär iskän. Şau-şu, ıgı-zıgı kitä, komandirlar cıyılıp kiñäşä dä, avılda armiyägä kitmi kalgan häm eşkä yararlık barlık ir-atlarnı totıp kiterergä bulalar. Nibarısı bişäü ikän. Üzara sud yasıylar da, tegelär ğayepne tanmagaç, zur çokır kazıtıp, tereläy kümälär. Avıl halkına ni gomer şularnıñ zarıylap kıçkırganı işetelep torgan di. Ällä şulay toyılgan gınadır da inde ul...

Tavışlar da tına. Tön uza. İkençe tañ ata. Torsalar, tege sarık hucasınıñ kapkası töbendä basıp tora, imeş. Gabdelcabbar babay sarıknıñ muyınına bau tagıp avılnıñ ikençe başına österi. Buldıra algança kızu bara di bäğırkäyem:

– Çıgarıgız avıldaşlarnı! Alıgız sarıgıgıznı, sarık kaytkan!

Kaberne tiz genä kazıylar. Ber täülek uzgan bit inde. Tegelär niçek isän bulsın! Şul könne äniyem mine algan da avıldan çıgıp kitkän. Kayçandır yırak ber avıldan – Tuyımbaşınnan beräü kodalap yörgän ikän dä rizalıgın almagaç, yañadan süz katmagan bulgan. Ul isä üz ayagı belän anıñ avılına, anıñ yortına barıp kergän. Kergän, niçek kermäsen: kabergä tereläy kümelgän bişäüneñ berse küz tekäp torgan ätise bulgan bit...

* * *

Matur gına başlangan oçraşu kiçebez änä şulay karañgı istäleklär söyläşep tämamlandı. İrtägä kitärgä kiräk ide. Häyerle tönnär, tämle töşlär teläp taralışsak ta, küzgä yokı kermäde.

İrtänçäk, malaylar, Gölsäydä apası belän huşlaşıp, avıldan çıgıp kitkändä, Tey bik avır sulap kına äytä kuydı:

– Min, bu mäşhärlär ber bezdä genäder, di idem...

– Sine alıp kaytmagan bulsam, min dä şulay uylap yäşägän bulır idem, Tey-Tek! Minem öçen dä bit sineñ ileñ äle kayçan gına banannar ocmahı ide...

Click or select a word or words to search the definition