Serle Kamka

(äkiyät)
I

— Sälam, Kamka! Kaya kitteñ äle?

— Sälam! Ni... Sin kaya soñ?— Kamka üzenä sälam birüçene ezli başlap, artı belän borıluga, agaçka kilep bärelde.

— Abau, başımnı tişä yazdım,— dide, yangarak kitte.

— Çü, çü! Sagrak! Taptıysıñ bit!

— Ä sinmeni äle bu, Kuyan Hisam! Nişläp anda kuak astında utırasıñ?

— Sine kötep!

— Bulır inde, kötteñ di!— Şunda uk Kamka başkaça uylap ölgerde häm, yılmaep: — Närsägä kirägem bar ide soñ?— dip soradı.

— Ä yuk, min bolay gına, süz yugınnan süz bulsın öçen genä äyttem. Berkemne dä kötmi idem. Karıym, sin cırlap kiläseñ. Kön dä matur. Rähät. Koyaşlı. Menä, sälam birergä buldım.

— He, alay ikän! Rähmät inde, üzeñ kürep sälam birmäsäñ, şul kileş kenä ütep tä kitkän bulır idem.

— Kaya bolay aşıgasıñ?

— Serle mäğarägä, Kuyan Hisam dus, serle mäğarägä!

— Mine dä alasıñmı?

— Yuk!

— Ni öçen?

Kamka uylanıp tora, olı kazan qadär başın kaşıp ala, annarı, küzlären şar açıp häm Hisamga turı karap cavap birä:

— Sin bit yalagay! Ä min andıy yaltıravık yalagaylarnı yaratmıym!

— Ä min tözäläm!

— Kayçan?

Hisam şunda kuak astınnan sikerep çıga, kükräklären kaga:

— Menä häzerdän!

Kamka olı gäüdäse belän tägäri-tägäri kölep cibärä, şul kölgännäre arasında beraz tınıçlangalap äytkäläp tä ala:

— Nu yalganlap ta kuyasıñ, ä!

Annarı bolın urtasına utıra, onıtılıp kitep, çäçäklärne isni.

— Hisam, sin beläseñme, bu bal kortları närsägä dip bertuktausız bezeldäp oçalar?

— Eşlilär alar!

— Çäçäktän çäçäkkä kunıp yörepme? Yuktır, bäyräm itep kenä yäşäüläreder äle!

— Äytteñ süz! Minem kürgänem bar: alarnıñ agaç başındagı tişektä oyaları bar. Sayıskan añlattı, şunda bal cıyalar, dide.

— Närsägä ul alarga?

— Ayuga aşatırga!

— Ni öçen äle ayu bal aşarga tiyeş ikän? Ä min?

— Sineñ aşap karaganıñ barmı?

— Yuk!

— Menä şulay şul! Ä minem — bar! Ber dä yaratmadım. Ballı!

— Ä min ballı, tatlı, tämle aşarga yaratam!

— Alay bulgaç, sin dä kişer aşıysıñmıni?

— Aşıym! Ämma ul ballı tügel.

— Beläseñ ikän! Yuk süz! İñ tatlı, iñ ballı, iñ tämle rizık ul dönyada.

— Kit annan! Ä bal?

— İñ açısı!

— Äle genä ballısı digän ideñ tügelme?

— Anı açı bulganı öçen bal dip atagannar.

— Yuk, min açı äyberlär yaratmıym! Aşamıym sineñ ul balıñnı!

— Yarar, aşama!

— İ-i, karap-karap toram da... Ber dä yalagaylanmadıñ!

— Tözäldem didem bit.

— Bökrene kaber genä tözätä!

— Üpkälätäseñ!

— Üpkäçellärneñ üpkäläre asılınıp töşä!

— Üpkä bit ul tel tügel, asılınıp töşärgä.

— Yarar, tele bulsın! Sin döres!— Ayaklarına basa.— Min kittem äle!

— Ä min?

— Utır şunda, kuak töbendä! Min äle häzer ük mäğarägä barmaska buldım.

— Ä kaya kitteñ?

— Tau artına sıyır kötüe kilgän, şularnı örketep kiläm!

— Yarar, bar, alay bulgaç!

Yulın Kamka cırlıy-cırlıy dävam itä:

— Kön matur, kön yaktı, kübäläklär uynıy bolında! Küñel dä yap-yaktı — cır belän tulgan çagında!

II

— Nigä tuktaldıñ? Söylä, äbiyem! Äkiyäteñne dävam it!

Şährizadäneñ şuşılay üz süzlänep, tärbiyäçe äbisen aptıratuın bülep, bülmägä yavız ügi-ana kilep kerde. Menä inde ul ikençe yılın hanlıkta ire padişah östennän dä, il belän dä, yort belän dä usallıgına tayanıp idarä itä. Kap-kara çäçle, yäşel küzle, yaktı yözle han kızı Şährine söymi häm yaratmıy. Ägär kulınnan kilä torgan bulsa, bügen ük anı kuıp çıgarır ide dä söyener ide: «Hanlıklık tämamısı häm hätta soñgı ömetläre belän bergä minem kulımda!»— diyär ide.

Han kızınıñ küñele yahşı ikänlegen halık işetep belä ide. Berençe bulıp ul hakta kötüçe babay söyläde. Şähärdän çittä ul sarık kötüen yörtä ide, kaydandır ğaskärilär kilep çıktılar da, turıdan, basu-kırlarnı yarıp, urmanga taba atların çaptırta başladılar. Sarıkların örketep yörüläre kötüçe babayga oşamadı. Ul da tügel, şähär yagınnan ber äbi belän ber kız kürendelär. Alar taralıp kitkän kötüne cıyışırga kötüçe babayga bulıştılar. Kız kara çäçle häm zäñgär küzle, bik tä çibär ide. Äbise aña yözen keşegä açıp kürsätmäskä niçä äytte, ämma süze östen çıkmadı.

— Yaulıgım tıñlamıy, başımnan şua da töşä, şua da töşä!— dide çibärkäy, ällä çınlap äytep, ällä şayartıp.

— Sin gel şulay inde!— dide äbise, kanäğatsez açulanıp.— Yözeñä koyaş nurı bäreler dä — biteñne karaltır, cil tiyär dä — kerfekläreñne sındırır!

— Nigä alay bulsın?— dip tagın da kölä kızı.— Bitemä koyaş nurları alsulık kına östilär, cil dä kerfekläremne irkäläp kenä isä!

Häm saf sulı çişmä kebek çelteräp kölüen dävam itä. Äbise aña süz taba almıy. Şunlıktan nigä alay yaulık astına yäşerenergä kiräklegen, nilär uylaganlıgın äytep sala:

— Yat keşelärneñ komsız küzläre töşärlär dä zıyan yasap kuyarlar. Küz ul — siherle närsä. Anıñ tiyä torgan ğadäte bar! Sine saklar öçen äytäm bit, kızım!— di äbise, kanäğatsezlegennän tagın da usallanıp.

— Ä monda naçar keşelär yuk!— dip, kız tagın çelteräp kölä.

— Ä kötüçe kart?— di äbise, borçıluın yäşermiçä, yögerep yörüçe keçkenä buylı, çandır gäüdäle babayga taba işarä yasap.

— Ä ul naçar keşe tügel!— dip belderä kız.

— Kayan beldeñ? Küñelen açıp karap bulmıy keşelärneñ!— di äbise, inde usallıgın yäşerergä telämiçä.— Ul sine kürde, inde başkalarga söylär. Alardan usal keşelär işeterlär!

— Ber dä alay tügel!— dip, haman da kölep cavap birä kız.— Keşelärne ğamälläre kem buluları hakında söyli!

Annarı kötüçe babayga endäşä:

— Äyeme, babay? Sin bit yahşı keşe, miña zıyan yasarga telämiseñ?

— Äye, kızım,— di babay da,— telämim! Siña minnän tügel, usal Änür bäktän saklanırga kiräk! Çatan bulsa da, änä at östendä şäp yöri. Niçä tapkır äytkän idem, bu bolınga çıkmam digän idem. Sarıklarımnı yegetläre belän taptap kitä yazdı.

— Kürdem! Beläm min anı,— dip cavap birä kız.— Mine ügi-äniyem aña kiyäügä birergä teli.

Şunda gına kötüçe babay bu kıznıñ Şährizadä buluın tanıp ala.

Äbise tagın da şomlana töşä häm kızın biyek taş divarlı mäğrur şähär kapkasınnan äydäkläp alıp kerep kitä. Şuşı oçraşudan soñ kötüçe babay halıkka bolay dip äytep kaldırgan ikän:

— Bezneñ hanıbıznıñ kızında aynıñ undürtençe köne kebek yaktı izge küñel. Ul Änür bäk kebek adämnärgä äräm!

III

Änür bäkneñ hanlık eçendä olı ämirlärdän buluı härkemgä mäğlüm ikänlegen yäşermik. Şulay uk anıñ usallıkları da çiktän aşkanlıgın halık belä häm añardan kotları oçıp tora.

Änür bäkneñ ber ayagı çatan, imeşter. Ul anı malay çagında, atka atlanganında yıgılıp töşep, yañadan tözälmäslek itep garipländergän. Olı agasına yeget çagında kunakka kilgäç, anıñ keçkenä ugılı Nursälim annan:

— Başıñ sakla, akılıñ bulsa, ahmak belän aksaktan!— dip şiğır äytep kölgän. Monı Änür bäk kütärä almagan. Malay isä, itağatne onıtıp, tagın da: — İ agam, nişläp sineñ ber ayagıñ ikençesennän artta kala?— diyäräk soragan. Aña Änür bäk, açulanıp:

— Atañ malın kortuçı ahmak bala, belerseñ äle niçek ayaklarıñnıñ tigez basmauların, kürsätermen min siña!— digän. Şulay ugılnıñ kotın algan.

Dönyanı yukka gına «usallar kulında ul», dimilär. Monıñ şulay buluın Nursälim tarihın işetep belüçelär dä raslar. Kiräk bit, täqdir arbası nindi sikältälärgä kilep kerä: Nursälimneñ kükräp torgan atası doşman ugınnan hälaq itelä, ugılı yätim kala, baylıkları, cirläre-suları — hämmäse berdän, vakıtlıça bularak, Änür bäk kulına küçä. Baştarak ämir bu küktän töşkängä şöker itmi, ä eşläre caylanıp kitkäç, cir-sularnıñ, baylıklarnıñ mullıgına künegep citkäç, niçek tä Nursälimnän bu mirasnı tartıp alırga häm tämam üzendä kaldırırga niyät itä. Beläsez, niyätneñ hikmäte bar, ul küñeleñä kilde isä, anıñça barıp çıga. Nursälam menä şul räveşle Änür bäk kulında kala. Şunda «aksak ayak» vakıygası da, başkası da yañara häm yeget bulıp ireşkängä qadär malay küp bälalär kürä başlıy. Ämma, ni hikmät, balanı güyäki färeştälär saklıy. Agası ämir aña nikadär zıyannar salmasın, şul qadär ük Nursälimneñ köçe häm kuäte arta bara. Sabır, kündäm, ämma açık yözle, şat küñelle yegetne agası Änür bäk yırak yılkı kötülärenä kötüçe itep cibärä. Menä niçämä-niçä yıllar ul şunda saf havalı çişmälärdän tatlı sular eçep, irken, huş isle bolınnarda gizep, yomşak havalarnı isnäp, tapkan rizıgın «bismilla» belän aşap, tiredän üzenä kiyemnär tegep kiyep, ay-yoldızlar, koyaş häm cillär belän söyläşergä öyränep, ahırda asıl yeget bulıp üsep citä.

IV

— Sin, kızım, häterliseñme, keçkenä çagıñda äkiyätlär söyli idem? İnde üzeñ dä däü bulıp üsep citteñ!

— Häterlim, äbiyem, bik häterlim!

— Annarı siña matur cırlar öyrättem!

— Äye, äbiyem!

— Annarı koyaş kebek köläç yözle, cil kebek ciñel häm citez, koş kebek kanatlı bulırga öyrättem!

— Äye, äbiyem!

— İnde minem siña öyräter hikmätlärem kalmadı. Üsep buy citteñ. Ber könne şundıy matur bulıp tañ atar, sine ezläp bik tä çibär, bik tä akıllı, bik tä keşelekle, koşlar, çişmälär, kiyek-canvarlar telen añlıy belgän ber yeget kiler. Sin aña ğaşıyq bulırsıñ. Hämmä kızlar da: «Nigä anı berençe bulıp bez kürmädek, nigä anı tanımadık, üzebezgä ğaşıyq itmädek?»— dip ah itärlär, laf orırlar, häsrät çigep yılarlar. Menä şulay, kızım, keşe bäheten keşe tartıp ala almıy, nasıybıñ tügel ikän, diñgez yarında basıp torıp ta, ber tamçı suga susap, korıgan irenle häldä kalırga mömkinseñ! «Birmeştän uzmış yuk!», digännär borıngılar.

— Äbiyem, ni öçen sin şuşılay sagışlı itep söyliseñ? Berär närsä bulmagandır bit? Kem sine bolay kimsette?

Şährizadäneñ bu süzlärennän äbise uñına häm sulına karap aldı. Alar bu vakıtta çigülär çigep utıra idelär. Şährizadäneñ haman da çigeşläre matur çıga. Bügen ul ätisenä dip cilän itägen çigä. Ä bälki kiläse eşem söygän yarıma bulır dip uylıy da torgandır? Şuşındıy hıyal belän eşläve anıñ küñelenä rähätleklär birä. Äbise üz çigeşen tämamlap kilä. Anıñ sönnät yaulıgı şuşındıy da matur, altın-kömeş ukalı bulaçak. Ä irtägä ul patşa sarayınnan çıgaçak häm tugan ilenä kaytıp kitäçäk. Anı yämle, moñlı Zäñgär kül buyındagı çäçäkle, şaulı bolınnar, sandugaçlı tugaylar kötä. İnde unike yıl anıñ anda kaytkanı yuk. Bügen aña Şährizadäne kaldırırga han röhsät birde. Ämma äbineñ böten ber it kisäge kebek bägırenä caysızlık yasap torgan häsräte bar: Şährine ügi änise Kaymabikä kimsetmäsme? Ul kara küzle, kara tolımlı, karañgı yözle hatın haman da mäker genä uylap yöri. Hannı da ayak astında kolı yasap beterde. Niçä tapkır Şährigä zıyan salmakçı buldı.

Bervakıt şulay kız, saray kirmäne divarına menep, uynap yöri ide, kayandır tege zähmät Kaymabikä hanşa kilep tä çıktı, Şährine, olı kara koşka äverelep, tırnaklarına eläktermäkçe dä buldı. Yarıy äle äbise yögerep kilde, balanı bäladän yolıp alıp kaldı. «Köş, köş!»— dip, anı tayagı belän kuarga itkän ide dä, ügi ana üz kıyafätenä kaytırga ölgergän bulıp çıktı. Häyersez siherçe!

Şährineñ aldına, yörgän yulına äle aksak büre, äle kara yılan bulıp kilep çıguçı da ul! Tärbiyäçe äbise belmi, disezmeni? Añlamıy, kürmime?

Menä häzer nişlärlär? Şährine äbise yalgızın kaldırıp kitä. Kayçan da bulsa anı şuşılay yazmış kulına biräsen belä.

Ä menä bügen ul yokıda çagında töş kürde. İmeş, karañgı tön ikän. Şährine yotarga dip acdaha mıştım gına kilep mataşa. Şunda akbüz atta bik tä kürkäm yeget päyda bula da, acdaha belän sugışıp, anıñ muyının çabıp özä. Kön açılıp kitä, koyaş nurı dönyaga tula. Yögerep kilep, Şähri şunda yegetneñ muyınına asılına. Alar akbüz atta yäşel yämle bolınnar-kırlar buylap çabıp kitälär, kitälär, kitälär. Dönya şundıy rähät ber cännät cire, imeş.

Menä şuşı töşe äbisen tınıçlandırdı da inde. Ul anı yahşıga yuradı, Şährineñ üsep citüen añladı. Anıñ yanında äüväle ul üzen acdahadırmın dip küzalladı. Şunıñ öçen dä kitärgä niyät kordı, hannan röhsät soradı. Menä häzer genä acdahanıñ ügi ana bulırga mömkinlegen dä töşenep aldı. Kem genä dä Şähri yanında könläşüçegä ävereläçäk, acdaha bulıp toyılaçak — äbi monı da añlıy, şunıñ belän beraz yalgışarak ta uylıy ide.

V

Änür bäkkä isä Şährineñ saklauçısı tärbiyäçe äbisez kaluı zur söyeneç östäde. Moñarçı ul kızga yakın kilä kalsa, araga şul äbineñ kilep kerüe komaçaulık itä ide. Menä bit niçek tä bula ikän: koş balası anıñ kulına üze oçıp kerergä tora! Şähri elektä şähär çitendäge bolınga, kızlarnıñ uyınnarın kararga çıga torgan ide. Bu ğadäten häzer dä kaldırmas, Allahı boyırsa!

Säğate-minutı belän kilep ireşkän şuşı häbärdän soñ Änür bäk sabırlıgın tämam yugalttı. Añarga güyäki yaktı koyaşnıñ üze, küñelenä kerep, hätta oyalaganday sıman toyıla başladı. Ul moñarçı bulmagança balkıp kitte. Hätere dä yahşırdı. Hätta Nursälimgä gomerendä berençe tapkırdır üz itep yılmaep karap kuydı. Niçek tä bulsa aña berär yahşılık kürsätergä küñelenä kilde, maktıysı kilde. Şulay da, yegetneñ asıl sıyfatlarda üsep kilüe hakındagı süzlär häterenä kerep, äle genä balkıgan küñel koyaşın güyäki kara bolıtlar sarganday buldı. Ul tamak kırıp aldı. Käyefe bozılgan hälendä kaldı.

Ni öçen Nursälamne yaratmıy soñ äle ul?

Bu hakta Änür bäkneñ uylanganı da yuk ide. Dönyada böten keşene dä üz itep bulmıy. Nursälimneñ gayıbe närsädä?

Bervakıt şulay añardan yırak tuganı Ğalim soltan, kunak bulıp kitkänendä:

— Ni öçen Nursälimne söymisez? Aldıgızda ber-ber gayıbe kürendeme ällä?— dip soragaç, uylap citkermiçäder:

— Ul minem kanıma toz salırga gına tora. Kire betkän, üzsüzle malay aktıgı bit!— dip cavap birgän ide.

Agası:

— Alay ikän... Min ber dä ul ugılnı sez äytkänçä itep kürmädem,— dide, astırtın gına yılmaep ta kuydı, güyäki şunda: «Ata-anasınnan kalgan mirasın üzläşterdeñ dä, häzer üzen dä yamanga çıgarırga, harap itärgä isäbeñ!»— digän kebek äyter sıman ide. Ämma yuknı-barnı uylap, kolak belän işetkängä nisbät itärgä dä yaramıy.

Änür bäk üzen tiz tınıçlandıra belde: «Karaknıñ bürege yana kebek çıkmasın! Ser birmäveñ häyerleräk. Närsä-niçek bulır, dönyalık kürsäter äle!»— dide. Şunıñ belän vakıyga onıtılganday da buldı.

Ämma Nursälim haman da anıñ karşında kürengäläp tora. Änür bäkneñ hätere yañaruga şul da citä kala. Borın töbendäge betçä sıman tormasın dip, yırak kötülärgä ul anı çaban itep cibärde. Ä Nursälim, sin kür dä min kür, asıl yeget bulıp citlegep kayttı. Buyı tal kebek zägıyf ide, imän üsentese sıyfatına kergän. Ul yöze dä bazdagı bäräñge sabagı sıman ak ide, häzer yaña peşkän kümäç kıyafäten algan. Ä küzläre kurkak kuyannıkı kebek idelär, inde aları da börket karaşına äverelä başlagannar. Nursälimne attan yıgılıp imgäner äle dip ömetlänäseñ, ä ul, bügen genäme soñ, üsä-üsä — yäş arıslan kıyafätenä kergän. Häzer yauga cibärsäñ, bahadir kıyafätkä kerüe, batırayıp yörüe bar! Yuk, yaramıy!

Häm menä şuşı soñgı uyı anıñ küñelen huşlandırdı. Çınnan da, ägär Nursälimne orışka cibärsä, döres eş bulır kebek. Äle nıgıp ölgermägän ul! Annarı soñ buluı bar. Häzer, täcribäsez, berkatlı çagında anı utka kertep cibärsäñ, kanatı köyär, hätta başın yugaltır!

Änür bäk nikadär kübräk bu hakta uylansa, şulkadär hätere kabat yaktıra bardı. Yözen sargan kara bolıtı taraldı. Küzläre häyläkär maçınıkı kebek suzıldılar. Häm ul şunda:

— Kil, enem, bireräk!— dip, aşap utırgan östäle yanınarak Nursälimne çakırdı. Ämma utırırga urındık täqdim itmäde.— Minem ışanıçım bit sin, enem!— dide. Süzläre yörägen çemetterep aldılar.

Ämma Nursälim bolarga iğtibar itmäde kebek, bälki abzasınıñ matur söylävennän huşlandı, çönki anıñ üzendä häylä yuk ide. Küñelen şatlık häm söyeneç tutırdı, abzasına cılı süz äytäse kilde. Änür bäk tä monı sizde. Kullarındagı maylı koş iten, tabakka ırgıtıp, ber çitkäräk etep kuydı, ak sölgegä sörtenep aldı, ayagına bastı. Tagın ber adım atlasa, Nursälim anıñ koçagına atılaçak ide. Ämma Änür bäk mondıy uk cılılıkka urın birergä telämäde. Tölke nikadär koyrık bolgasa da, kurkınıç yukta, çitännän sikerep çıgam dip, zatlı tunın yırtırga telämi şul.

Bu häldä Nursälim dä, akılga kilgändäy, et koyaşınıñ suık nurlarınnan kaltıranıp kuygan kebek, kinät artka taba çigende. İhlas toygılar urınına ul häylägä oçravın töşenergä mäcbür buldı. Annarı, gafu ütenep, çıgıp kitte. Şunda gına Änür bäk, ikelänü toygıları arasında butalıp kaluın añlap, kabat östäl yanına kilep utırdı. Ämma rizıknıñ tämennän gayräte çikkän häm:

— Tagın närsä äzerlängän anda? Kiteregez monda!— dip, aşıysı kilüe kabat kuzgaludan kıçkırıp cibärde. Karşısına örkengän kıyafättäge peşekçe-dastar, çülmäk tulı şärap kütärep, aşıgulık belän sörlegep kilep kerde.

VI

Şährineñ äbise kitkändä, aña, olı näsıyhätlär söyläp, kügärgän enägä ak, kara häm kızıl cep kidertelgän bülägen kaldırdı häm süze ahırında äytte:

— İ kızım,— dide,— şuşı amanätemne saklasañ ide? Härvakıt tüşeñdä yäşerep kadalgan räveştä yört bolarnı. Enäse kügärgän dimä! Häzer öyrätäm!

Şähri äüväle moña bik aptıradı. Ul siherdän kurka häm andıy eşlärne olı gönah isäbendä yörtä ide. Şul säbäple yöze dä kitte. Äbise şunda uk hälne añlap aldı häm:

— Borçılma, kızım,— dide, anı arkasınnan söyep, şul räveşle yaratu uçakların tergezep, canın tınıçlandırırga teläp,— monda hiçber siher eşe yuk. Bu — möemin balalarına äüliyä Cäğfär Sadıyk öyrätep kaldırgan hikmätlärneñ berse tora. Sineñ güzällegeñä kızıguçı usallar oçrıy kalsalar, Täñre täğaläne iseñä alıp, menä bolay äyterseñ:

«Täñreneñ kolımın,

Söyekle ömmätemen,

Bu enäm — amanäte

Üzemneñ äbiyemneñ!

Kara cepne çalamın,

Täñremnän ütenämen:

Şuşı baskan ciremdä

Agaç bulıp toramın!

Yafraklarım cil kaga,

Almalarımnı koya!

Saklıy mine hurlıktan,

Küñelem tınıç tora!»

— Annarı şuşı sukır enägä kara ceben çalırsıñ, agaçka äverelerseñ. Yaman keşe ütep kitär, annarı:

«Täñreneñ teläge:

Adäm bulu — hörmäte!»—

dip äyterseñ dä elekke häleñä kaytırsıñ. Onıtma! Bu — siher tügel, Hodabız Allahı täğalä teläge belän moğcizalı eş bulır!— dide.

Şunda gına Şähri üzen tormışta nindi sınaular kötäçägen töşenep alganday buldı. Küzläre yäşlände.

— Äbiyem, mine yalgızımnı kaldırma, sine sagınırmın bit!— dide. Ämma vakıygalar barışın ul da, han kızı buluına karamastan, üzgärtä almıy ide inde.

— Nişlim soñ, kızım?— dip añlattı añarga äbise.— Sin inde üsep citteñ. Sarayda yanıñda torırga röhsät bette.

— Ä min ätiyemnän ütenep sorarmın, ul rizalıgın birer!— dide Şähri, äbisennän bu süzlärne işetkäç.

Ämma bu eş mömkin tügel ide. Şährigä äbise tagın da añlata tordı:

— Ägär dä mine bik sagınsañ, tagın da bolay diyärseñ:

«Täñreneñ kolımın,

Söyekle ömmätemen,

Bu enäm — amanäte

Üzemneñ äbiyemneñ!

Aña ak cepne çalam,

Täñredän ütenäm:

Şuşı baskan ciremdä

Kanatlarımnı kagam!

Havaga kütäreläm,

Oçamın, akkoş bulam!»

— Süzläreñne Täñre täğaläneñ färeştäläre işetep alırlar, sine akkoş itep oçırtırlar. Böten taraflarnı urap oça başlasañ — adaşırsıñ. Koyaş çıkkan yakka taba bar. Anda ber tügäräk kibän kebek matur tau bulır, tau artında urman kürener, annarı ber bolın kalır, tirä-yagında tiräklär, kuyı kamışlar üskän külgä töşärseñ. Şunda sine uyındagı balalar kürep alırlar da: «Akkoş töşte! Akkoş töşte!»— dip, kıçkırışıp yögereşä başlarlar. Alarnıñ avazları kolaklarımnı nazlar. Min dä sine kürergä kilermen. Küreşerbez, Allahı täğalä boyırsa! İnde dä: «Täñreneñ teläge: Adäm itü — hörmäte!»— diyärseñ häm üz häleñä kaytırsıñ.

Bolarnı işetkäç, Şähri şunda äbiseneñ çınlap söyläven añlap aldı häm, küzennän yäşlären sörtep:

— Äbiyem, ä kızıl cepneñ hikmäte närsädä?— dip soradı.

— Anısına tiyärgä tırışma!— dide aña äbise.— Anısın enägä çalsañ, märtkä kitärseñ. Sine ülde dip uylarlar. Bu yokıdan sine barı tik çın küñeldän yaratkan keşeñ genä kotkara alır,— dide. Ämma tagın da:

— Berük, kızım, eşeñne anda qadär citkerä kürmä!— dip östäde, ütende.

— Ä anıñ dogası ni bulır?— dide Şähri, moñlı karaşı belän äbine sagışka salıp.

— Anıkı kıska,— dide äbise, äytergä dä, äytmäskä dä belmiçä.— «Täñreneñ kolımın, söyekle ömmätemen!» Şuşı «İman şärif dogası» bulır! Ämma bel, şayarma, yugıysä mäñgelekkä kitärseñ! Ätiyeñ dä, min dä, başka beräü dä kotkara almas, barı tik söygän keşeñ genä kara cepne buşatıp, enäne tüşeñnän tartıp alsa, kabattan küzläreñ açılır. Annarı şunısı da bar anıñ: enäñne başka ber keşe alıp taşlasa, eşeñ tämam harap bulır! Sagay!

— Yarar, äbiyem! Eşem alarga uk barıp citmäs, Allahı täğalä boyırganı bulsa!— dide Şähri añarga. İnde anıñ küzlärendäge yäş börtekläre kipkän idelär.

— Yuk, kızım,— dip aşıgıp söyli, taläp itä başladı äbise, anıñ aldında başın iyep, annarı kulınnan totıp: — Sin, kızım, süz bir! Täñre hakı belän äytäm, miña kızıl cep turında süz äyt! Yugıysä küñelem tınıç bula almas, häsrät çigärmen!

— Ä ul kızıl cepne özep kenä taşlarga yaramıymıni?

— Yuk, alar öçese ber enägä saplanganda gına hikmätlelär!

— Yarar, äbiyem! Tırışırmın!

— Yuk-yuk, sin Täñre isemenä ant it! Söyekle keşeñne oçratkançıga qadär genä bulsa da Täñre hakı belän ant it!

— Ant itäm: kızıl cepne ber genä dä sukır enägä çalmamın!— dide Şähri häm tagın da gacäpkä kaldı: enä şunda uk yaltıradı, kömeş töskä kerde. Moñarga häyran itkän kız:— Enämä närsä buldı?— dip soradı.

— Äytmi toram ikän,— dide äbise,— anıñ hikmäte şunda, onıta kürmä, ägär siña bäla kiläse bulsa, enä kügärer, ägär yahşılıkka ikän — kömeş tösenä kerer!

— Menä moğciza!— dide Şähri, tämam söyenep.

— Yarar, inde huş, sau bul, kızım!— dip, äbi idändäge keçkenä töyençegen iyelep ala başladı, tüşlegendäge talir täñkäläre şunda zeñ-zeñ itep çıñlap kuydılar.— Bolar da yulga däşälär, kulımnan kitärgä dip aşkınalar. Täñkälärneñ hikmäte kuldan-kulga küçep yörüdä şul!

— Äbiyem,— dip yulınnan anı tuktattı Şährizadä,— äbiyem, minem dä siña rähmätle amanätem bar!

Bu süzlärennän äbise yılmaep kuydı. Ul Şährineñ äytäse süzen aldan uk sizgän ide. Ämma enä-cep hikmäte belän onıtılgan ikän.

— Menä minem altın taragım,— dide añarga, üz çäçennän alıp birep Şähri,— änkämneñ izge hatiräse! Ul siña bülägem bulsın! Yugaltma, äbiyem. Anıñ da ber hikmäte bar: ägär dä çäçeñä kadasañ, kiyek-canvarlar telen añlıy başlarsıñ. Alar da sineñ belän söyläşerlär.

— Ä üzeñä?— dide äbise, aptırap.— Minem çäçlärem küptän ak, alarga tarak kiräkmäs!

— Yuk, äbiyem, kiräk! Sin minnän kiyek-canvarlar telen kaydan öyrändeñ dip sorıy ideñ. Anıñ hikmäte — taraktan!

— Ä häzer alar belän niçek añlaşırsıñ?

— Min alarnıñ tellären öyrändem inde. Taraksız da alar belän añlaşam... Al, äbiyem, al! Minnän amanät bulsın!

— Şundıy izge äyberne äräm itäseñ bit, kızım! Min inde olı yäştä, sineñ üzeñä kiräk bulır, kaldır!

— Äbiyem, ä sin halıktagı isemeñne äytep kaldır miña! Halıkka çıksam, minem fälän isemdäge äbiyemdä amanät bulıp altın taragım saklana, şunı ezläp baram, diyärmen. İsemeñne äytkäç, tabuı ciñel bulır!

— İ kızım, min üzem dä ul isemne onıttım bugay inde digän idem!.. Şulay da isemdä saklana! Halıkta mine Gölyözem dip atap yörtälär!

— Rähmät, Gölyözem äbiyem! İnde huş, bähetlär yuldaş bulsın!

— Siña da, kızım Şähri!

Alarnıñ ber-bersen koçışıp ayırılışuların şunda Şährineñ ügi änise, kerep kilgän cirendä kürep:

— Ällä yañgır yaudıralar inde?— dip kölä başladı.

Anıñ monda kerä kilüen añlap, kız belän äbise ayırılıştılar. Ügi änigä hiçber süz äytmiçä, anıñ belän baş iyep huşlaşıp, ikese ike yakka, Şähri — eçke bülmägä, Gölyözem äbi uram yak işekkä taba kittelär. Alar artınnan ügi ana kahkaha kölep kaldı.

VII

Şährineñ Gölyözem äbise Hanbalık sarayınnan kitkän irtädä kön koyaşlı häm sandugaçlı ide. Bu vakıtta Nursälim kötüçe, kua-kua, kötülären urman yanındagı alanlıkka kiterde. Hanbalıktan bire suzılgan vak ak taşlar taratıp tüşälgän yuldan ber äbineñ aşıgıp baruın yıraktan uk karap tordı. Äüväle aña iğtibar küze belän karap tordı, annarı bu küreneşne onıttı. Anıñ küñelenä tulgan moñ güyäki taşıp çıgarga tora ide. Vakıtı belän ul şiğırlär äytä, vakıtı belän cırlıy, vakıtı belän sandugaçlar telendä söyläşä, vakıtı belän, hiçber uyga birelmiçä, dönya gamenä häyran itkän hälendä tın kalıp utıra. Yanında gına anıñ iyärle atı yöri. Ul da yöregän kötü belän bergä utlıy, kötü belän bergä tuktalıp yal itä. Ä yeget iskän cillär kitergän his yalkınına törenep kurayda uynıy.

Ämma bügen Nursälimneñ küñelendäge buşlık canın ozak sagaytıp totkan ide. Ul äle agası Änür bäkne isenä ala, aña yararga tırışuların, tugırı hezmät itülären isenä alganday bula. Tik bu hisläre anı yuatmıylar.

— Ulım, nigä moñayıp utırasıñ irtä tañnan?

Tavış kilgän yakka Nursälim borılıp karıy. Anda kulına töyençek totkan, tüşlek täñkälären kaplap yaulık börkängän äbine kürep ala. Anıñ belän isänläşä. Şayartıp äytkändäy süz kata:

— Ciläkkä barasız, disäm, älegä irtäräk sıman. Ciläklär çäçäk atıp kına kilälär. Nindi niyätegez şuşılay irtä tañnan yögertä birä? Hanbalık sarayında halık bu vakıtta yoklıy äle!— dip, üz tapkırlıgına söyenep, kölä-kölep endäşä.

— Anısı şulaydır da, uglan...— di äbi.— Ciläkkä dä irtäräk älegä. Süzeñ döres... Kem balası bulasıñ? Sine ber dä kürgänem yuk ide bugay? Kötüçe babay kayda? İsän-iminder bit?

— İsän-imin, bik isän-imin, äbekäy! Ber dä borçılmagız! Anı inde, niçä kön bulır, Änür bäk agam yırak cäylävenä cibärde, yılkı kötüenä. Mine monda kuydı. Bu urınnar miña bik az tanış. Şuña da aptırap utıram älegä,— digän buldı haman da şayartıp söyläşergä telägän Nursälim häm şul säbäple äbidän beraz şeltä dä aldı:

— Sez, yäşlär, süzne uylamıy, uynap söyläşergä yaratasız inde! Uylap äytergä vakıt tügelme dip beläm?

— Uglannıñ telendä uyın-kölke bulmasa — küñelendä kara tön yoklıy, di bezneñ kötüçe babay. Sez, äbekäy, ber dä borçılmagız: minem älegä uynar vakıtım gına! Buyım — üskän, akılım — yuk!

— Belmim, uglan! Karap toruga bik kürkäm kürenäseñ! Teleñä karaganda — bik gamsez sizeläseñ. Bähetle çagıñ ikän şul!

— Kötüçeneñ eşe — cäyläülärne gizü. Bıyıl ülännär mul üsä, könnär matur tora. Söyenmi ni häl itäseñ! Ä sez, äbekäy, açulanmagız. Minem kebeklär yanına halıktan keşelär bik az tuktıylar. Şulay da häbär salıp, häbär alıp kitüçeläre dä bar...

Şunda äbineñ, tuktalgan cirendä borılıp, Hanbalık sarayına taba karap toruın kürgäç, Nursälim dä süzsez kalıp, şul tarafka küzlären töbi. Şähär divarı östendä aksıl-sarı külmäktän ber kıznıñ basıp toruın kürep ala.

— Ällä han kızı inde?— dip äbidän sorıy.

— Küzeñ şundıy yıraktan uk kürämeni?— diyä äbekäy, güyä üze dä kıznı şäylärgä teläp.— Küñelem sizenä, ämma küzlär genä kürep citkermilär. Kara äle, ulım, töse-kıyafäte nindi?

— Äbekäy, akkoş sıman! Menä zäñgär küldän yözep kitär kebek!

— Anda kül yuk bit!

— Ä-ä, min bolay gına äyttem, küzem kürgänçä tügel, küñelem toygança!

— Şulay yözep kitärme?

— Yuk didem bit. Bolay gına äyttem, äbekäy, bolay gına!

Alar tınlıkta tagın da Hanbalık sarayına taba karap tordılar.

— Ä ul yaulıgın bolgadı, äbekäy,— dide şunda Nursälim.— Kara äle, ällä kulınnan ıçkınıp, yaulıgı oçıp kitte inde? Änä, küräsezme, bu tarafka taba cil kiterä bugay?..

Äbekäy şunda ah itep kuya. Nursälimgä — kölke:

— Närsä, äbekäy, sezneñ kızıgızmı? İseme niçek?

— Küp belsäñ, tiz kartayırsıñ!

Äbineñ açulı tavışı Nursälimgä tagın da kölkeräk bulıp toyıla. Ul, gamsez cilkençäk, tagın da ürtäp söyläven dävam itä:

— Bigräklär dä cebegän kız ikän, kulındagı yaulıgın töşerep cibärsen inde!

Äbekäyneñ açuı tämam kuzgalıp ala häm ul, ämer birgändäy:

— Monda teleñä salınıp utırgançı, atıñnı yögertep, bar, yaulıgın cirgä töşermi totıp alıp kil!— dip belderä.

Egetneñ monda da ise kitmi, tagın da ürtäp cavap birä:

— Äye, ber şır tile utıra dip monda! Yögerdem! Äle citmäsä atımnı kualadım, di, äye!

Monısı uk artıkka kitä. Äbi, tämam açuı kaynarlanıp citep:

— Min sine akılı utırgan uglan digän idem, ä sin äle...— dip äytä genä başlıy, şunda urman yagınnan at östendä berniçä ir kilep çıgalar da, tege havada oçıp töşep kilgän yaulıknı berse totıp ala. Nursälim urınınnan açu belän sikerep tora, kızganıçlı «ah» avazı bägıren yırtıp çıga, kulları yodrıklana, ayagı astında ut uynıy başlıy. Agası Änür bäkne tanıp algan yegetneñ bolay açınuın añlap ölgergän äbekäy, hämmäsen añlap, şunda üze kölep kuya bu yulı häm:

— Menä kürdeñme, kulıña kerep bargan akkoşnı oçırdıñ, uglan!— dip äytep ala.

Nursälim anı işetä, tik cavap kına birä almıy. Anıñ sayın äbekäy söyenä. Ä Änür bäk häm anıñ yegetläre biyek divarlı Hanbalık sarayınıñ itägendäge kiñ cäyläü bolınnan kıznı sälamläp, aña nider endäşep, şatlık belän üzara şaulaşıp häm sızgırıngalap, kabat yukka çıgalar. Güyäki izge yädkär kebek kulına töşkän yaulık Änür bäkneñ başındagı büregeneñ çugı belän bergä uralıp, tibrälep suzılıp bara. Alar agaçlar artına kerep yugalalar. Kız da divar östendä kürenmi başlıy. Nursälim, açuınnan şaşınıp, yodrıgın teşläp, elekke utırgan kalkulıgına tez çügä, tagın «eh» dip kuya.

— Närsä buldı, uglan?— digän soraunı işetkäç kenä tege äbine isenä kaytara, aña moñlı küzläre belän kütärelep karıy häm üzen kulga alganday äytä:

— Berni dä bulmadı, äbekäy! Yaulıgın agam Änür bäk üz kulına töşerde. Yugalmas. İltep birer. Kem didegez äle ul kıznı?

— Ä min anıñ isemen äytmädem...

Äbekäy şunda Nursälimgä sınap karap ala.

— Yarar, siña äytsäm dä yarıy. Ul — dönyadagı iñ çibär, iñ akıllı kız, han kızı Şähri ide! Yaulık ta anıkı ide!

Şunda yeget tagın da ber avır ah ora. Äbi inde yegetneñ yörägendä ut yanganın töşenep ölgerä. Şuña kürä yegetkä sorau birä:

— Avırıp kitmädeñme, uglan? Sulışlarıñ güyäki kaynar töten sıman!

— Yuk, äbekäy!— di yeget, seren birmäskä itep.— Bernindi töten dä kürenmi!

Dönyanıñ nindilegen yahşı belgän äbi barısın da añlap ölgerä. Yözenä yılmayu yögerä. Yegetne ürtämäskä, ämma añardan niçek tä seren çişterergä itä:

— Ä sin, uglan, han kızı Şährizadäne kaydan beläseñ? Kürgäneñ bar ideme ällä?— di.

VIII

Änür bäkneñ küñele irtännän birle huş ide. İnde dä kulına han kızı Şährineñ yaulıgı kergäç, ul tagın da çiksez söyende. Yarata ideme, yukmı — bu hakta uylarga başına da kilmäde. Yöräge buş ide. Yaratudamıni hikmät, dönyanıñ berençe çibäre, han kızı üze anıñ kulına kerergä tora, korgan tozagına elägäçäk! Häm ul iñ östen keşe bulaçak!

Moña qadär dä başkalarga kol itep karagan, huca sıyfatında märtäbäle mönäsäbättä ide, häzer genä ul üzgärä almadı. Başka törle bulu anıñ hätta telägendä dä kürenmäde. Ämma Şährineñ yaulıgın kulına töşerüe aña çiksez şatlık häm därt birgänlektän:

— Min nindi bähetle! Ni telädem — şuña ireştem! Miña Täñre täğalä üze çisez bähetlär birgän, baylıklar üzläre kulıma üz irekläre belän kerergä genä toralar. Belä ul Allahı täğalä kaysı kolına küpme, niçek itep birergä! Aña meñ şökerlär bulsın!— dip söyläp, çiksez dogalar kıldı.

Keşelärneñ yahşıları da, usalları da namazlı häm dogalı bulalar. Beräülär diñgez yarında torıp ta, min-minlekläre arkasında ber tamçı sudan da mährüm kalalar, ikençelär çiksez baylıklarnıñ Hoday täğalädän sınau bularak ireşüen belmilär, şul baylıklar eçendä cannarın harap itälär, öçençelär fäqıyrlekneñ cannarı öçen iñ kulay ikänlegen toymıy uftanalar. Ä yugıysä, barı tik rähmätle kalırga gına kiräk, täqdire hakıykaten bervakıt aña şäfkate belän açaçak!

Änür bäk tä näq şuşı uylar belän yäşi belä ide. Ämma anıñ küñele türendä näfese kotkısı tähet totu arkasında dönyalıktagı hämmä yahşılıklar, rähätleklär, maturlıklar bötenese dä barı tik üzenä genä öleş itelgän, başkalarnıñ alarda hakları yuk dip uyladı. Bu toygı-hisläre anı tagın da min-minlekleräk itte. Här ireşkän teläge sayın doga kıla barsa da, nasıybınnan uzıp kitülären ul añlamadı.

— Nindi huş isle!— dide Änür bäk, han kızınıñ yaulıgın isnäp, ämma biyek urınında utırgan hälendä arıp kitkän kıyafätkä kerep. Ä annarı kinät açuı kabarıp:— Şähri mineke bulırga tiyeş!— dide, yaulıknı bögärli-bögärli uçına kısıp:— Barı tik mineke genä bulırga tiyeş!

Şunda işekkä kaktılar häm:

— Hanşa bikä, rähim itegez!— dip äyttelär.

Änür bäkneñ karşısına Şährineñ ügi änise kilep kerde. Ul ni öçender açulı ide. Bäk ayak ürä sikerep tordı. Yöze tämam yagımlı kıyafätkä kerde häm:

— Rähim itegez, hanşa-soltanım!— dip, üzeneñ täheten añarga baş öste täqdim itte.

— Sezneñ monda baylıklar Hanbalıktan da östenräk ikän! Niçek bolay?— dide hanşa, şunda Änür bäkneñ komsızlıgına işarä itep, anıñ kotın alıp. Şunda huca, aptırap, meskenlängändäy äytmäkçe ide, kiçekmi üzen kulga aldı häm:

— Alarnıñ barısı da hanıbıznıkı häm sezneke! İle bay bulsa, han üze dä bay bula!— dide, güyäki çın küñeldän äytep, haktan da şulay ikänlegen belderergä telägändäy başın iyep.

— Häyläkär!— dide, kölep hanşa.— Miña andıy keşelär oşıy. Alar buldıklı bulalar!

— Ämma halık andıylarnı söymi!— dide Änür bäk, üzeneñ akıl kuäten sizderergä teläüdän şuşı räveşle äytep.— Häyläsez dönya — faydasız! Şunı da belmilär!

— Abau,— dide hanşa,— sez äle bügen yuk-barnı da söylärgä yaratasız ikän. Närsä, ällä Şährineñ huş isle yaulıgı şulay täesir itteme? Başıgıznı äyländerdeme?

— Abau,— dide hanşa,— sez äle bügen yuk-barnı da söylärgä yaratasız ikän. Närsä, ällä Şährineñ isle yaulıgı şulay täesir itteme, başıgıznı äyländerdeme?

Änür bäk kulında yaulık barın onıtıp cibärgänen şunda gına isenä aldı. Gacäpsenü katış yılmaep uçın açtı, yaulık anıñ ayakları astına töşte. Ämma ul anı kabat kulına alası itte.

— Kiteregez, iyäsenä kaytarıp birim!— dide hanşa, anıñ sezgä barıber kiräge yuk!

Ämma Änür bäk yaulıknı aña birergä telämäde, kulında kileş, aşıgıp artına yäşerde:

— Yuk, bu ul yaulık tügel!— dide, kötelmägänçä kauşap.

Hanşaga bu vakıyga kölke kebek toyıldı. Ul kahkahaladı. Annarı:

— Närsä, bezneñ Änür bäk ğaşıyq bulganmı ällä?— dip soradı, aña sınaulı karaş taşlap aldı.— Min äle eş belän kilgän idem! Dimäk, yalgışkanmın!— dide dä çıgıp kitä başladı. Änür bäk añardan:

— Hanım-soltanım, nindi eş ide ul?— dip soradı, ämma cavabın işetmäde. Yuktan gına kilep kermäven sizende. Mondıy häl bik siräk bulganlıktan, yomışnıñ da olı ikänlegen ul añlarga tiyeş ide. Hanşa tuktalmadı. Şunlıktan Änür bäk anıñ yanına üteneç yöze belän yakınlaşırga aşıktı. Söyli birde:

— Mondıy olı, märtäbäle kunaknı sıy-hörmätsez cibärü kileşmäs. İl aldında yözemne karaltmagız, zinhar!

Hanşa tuktaldı. Aña taba borıldı häm:

— Nindi sıy-hörmätegez belän bezne söyendermäkçesez?— dip soradı.

— Äye, häzer!— dide Änür bäk, şunda çatan ayagına çalınıp yıgıla yazdı.— Häzer!

— Aşıkmagız, hafalanmagız! Sezgä barı tik han kızınıñ yanındagı tärbiyäçe kortkanıñ kitüe hakında häbärne genä kiterdem!— dide hanşa, üzen haman da tınıç häm mäğrur totıp.— Annarı, annarı... Bez monda ilebez könen kürik dip uzıp barışlıy gına idek. Tähetne ozakka kaldırıp bulmıy. Sıy-hörmätne kiläçäktä kürerbez dip beläbez! Huşıgız!

Ul kinät kenä borıldı da çıgıp kitte. İşek katında torgan sakçıları anıñ artınnan iyärdelär. Hanşanıñ kilüe häm tärbiyäçe kortka hakında äytüe üzara yaraşmıy, bäyläneşsez sıman toyıldılar Änür bäkkä. Monda başka ber ser bulırga tiyeş ide. Şul hakta uylanıp, ul üzeneñ bäklek tähetenä barıp utırdı, annarı:

— Ni öçen bu häbärenä zur mäğnä saldı soñ äle hanşa, yünsez?— dip söylänep aldı, häterenä çumdı.

Ä ni öçen bu häbär gayre tabigıy bulırga tiyeş soñ?

IH

Şährineñ küñele tulı sagış ide. Aña Hanbalıknıñ biyek divarları, altınlı-märcänle cihazları-baylıkları hämmäse dä zindan avırlıkları kebek toyıla başladılar. Gölyözem äbise güyäki barça şatlıkların, vayımsız gomereneñ rähätleklären üze belän alıp kitkänder sıman. Mondıy sagışka küptän birelgäne bulmaganlıktan, tagın da boyıktı ul. Haman da şuşı häldä kalırga yarıy ideme soñ?

Citmäsä anıñ yaulıgın Änür bäk eläkterep kitte. Niçek kız kulınnan ıçkındırgandır, niçek bolay kilep çıkkandır? Barısına da barı tik sagışlanuı ğayeple inde. Kulına närsä totsa, şul töşep kitärgä tora. Bälki añarga yanına uyın kızların çakırırgadır? Alar belän kırlarga-bolınnarga çıksın! Moñarçı da sagışka birelgäli tügel ideme soñ? Kırlar-bolınnarga at östendä çıksalar, sagışları taralıp kitä torgan ide. Uynaklap bargan argamak, cay iskän cil, tabiğat hozurlıgı — bolar barısı da sagışlarnı taratu öçen tügelmeni? Çıksın ul urmannarga, çıksın ul bolınnarga!

Şähri şulay kiräk dip taptı häm kızlarına bu hakta häbär saldı. Sarayda anıñ öçen iptäşlektä altı kız bar ide, alar hämmäse dä üze kebek citülär, üze kebek moñlılar, üze kebek zat iyäläre. Argamakların uynatıp cide kıznıñ bolınnar-kırlar buylap uzularına eleklärne dä halık soklanıp kala torgan ide, bu yulı da şulay buldı.

Cide kız, uglannar kiyemendä, üzläreneñ kömeş yaltıravık timer täñkäle kiyemnärendä cildäy citez, koyaştay nurlı surättä uzıp kittelär. Azmı yeget-cilänneñ yöräkläre yarılganday bulıp kaldı, azmı kızlar, alarnı uglannar dip belep, ah avazı belän çıkkan kaynar sulış yalkınnarında irennären çiyädäy kızartıp köyderde? Gacäyep hislär, gacäyep küreneşlär üzäklärne özde? Dönya yöze şuşı caydaklarnıñ bähete öçen genä yaratılgan da, alar şunı tanırga dip kenä tugannar, üskännär, yäşilärder sıman ide.

Ciläs cil çınnan da üz eşen başkardı, tabiğat rähätlege anıñ küñelen savıktırdı. Ber säğatläp tä uynarga, at çaptırıp bolın-kırlarnı gizärgä ölgermädelär, Şährineñ küñele şatlık-söyeneçlär belän tuldı. Ul da kızları kebek ük çişmädäy çelteräp kölä, sandugaç tavışlarına kuşılıp rähätlek ilä söyläşä, uyın-kölkegä ihlastan birelä başladı. At östendä alar äle sibelep-çäçelep, äle bergä cıynalıp, üzara şayarışa torgaç, vakıtnıñ şaktıy küp uzganlıgın sizenmi dä kaldılar. Şähri, iptäş kızların yüri ürtäp kaçıp, agaçlar artına tuktaldı. Atınnan töşte. Dönyalık güyäki tınıçlanıp kaldı. Anda-sanda koşlar kütärelgändä, alarnıñ kanat cilpü tavışlarınnan, sandugaçlar-turgaylarnıñ şaşınıp sayraularınnan, kükelärneñ avazlarınnan, yakında gına kızlarınıñ üzara köleşep häbärläşülärennän gayre tavışlar işetelmi ide. Şähri eçtän genä kölde, mıştım gına tıñladı. Argamagın, poşkırmasın dip, irkäläp muyınınnan-mañgayınnan sıypadı. Ul arada kızları anı yugaltuların añlap aldılar häm, avaz salıp:

— Canaşıbız, sez kayda?— diyä başladılar.

Aradan berse:

— Min kürdem, ul arı taba kitte!— dide.

Anı ikençese kuätläde. Atlarınıñ toyak tavışları yıragaya başladı. Alarnıñ artlarınnan kalmaska, mıştım gına kölep barırga dip Şähri dä argamagına kütärelde. Äle ber yul çatına, äle ikençesenä oçrap, agaçlar arasında adaşıp baruın toydı. Argamagın kiregä bordı. Çaptıra başladı häm çiksez-kırıysız toyılgan bolınnar-kırlarga kilep çıktı. Hanbalıknıñ altın gömbäzle manaraları kiçke koyaşta yaltırap bik yıraktan uk kürenä idelär. Şährineñ dulkınlana başlagan küñele tınıçlandı häm ul şunda, kuray uynagan tavışnı işetep, tın kaldı.

Anıñ bu avaznı eleklärne dä işetkäne bar ide. Kurayda kötüçe malaynıñ uynaganın aña äbiseneñ niçä tapkır söylägäne buldı. Kuray asıl yegetlär kulında gacäyep matur köylär çıgara ikän. Anda uynap, yegetlär kızlarnı sataştıralar, imeş.

Ä kuray tavışı çınnan da bik moñlı, küñellärgä ütep kerä dä ziheneñne hislärgä kümä. Ämma Şähri bik birelep toramı soñ? Ul bit han kızı! Uyna, yeget, uyna, barıber Şährine adaştıra almassıñ. Anıñ küñele sineñ moñnarıña kol bulmayaçak.

Ämma Şähri haman da kuray uynagan yegetkä yakınlaşa bardı. Yışlıktan beraz çittäräk kalkulık bar. Anda ber yeget kurayda uynap utıra.

Şähri anıñ karşısına kilep çıktı. Yeget äüväle aña iğtibar itmäde. Annarı kürde, önsez kaldı.

Kız da añardan küzlären ala almıyça, atında utıra birde. Yegetneñ sargılt çäçläre cilkäsenäçä töşep üskännär. Küzläre moñlı häm sagışlı hislär eçendä idelär. Şährigä alar täesir itmägänlektän, ul yegettän ni öçen bolay boyıguın soramakçı ide dä, anıñ kuray moñı kinät özelüdä üzen ğayeple sizep, şunda beleştermi oyalıp kuydı. Yeget isä añardan:

— Uglan, yulıgız kaya iltä?— dip soradı.— Minem sezne moña qadär kürgänem yuk ide bugay?

Bu süzlär ällä çınlap, ällä şayartıp äyteldelär. Şähri şunda yegetneñ tavışında da moñ häm yagımlılık sizde. Aña karata nindi dä bulsa izgelek kılu teläge tudı. Ul eleklärne dä kuray moñın işetkän, ämma bolay uk täesirlänmägän ide.

— Sin Nursälim bulasıñ, äyeme?— dide Şähri, anı tanuın belderergä teläp.

— Äye,— dide yeget,— kötüçe Nursälim bulam. Ä sez kem?

— Ä min — han kızı!— dide Şähri, ni öçen tel yäşermäven añlıy da almıyça.

Nursälim kölep cibärde. Şährigä anıñ bolay eşläve oşamadı:

— Nigä köläseñ?— dide, açulanırga yäki kölüenä kuşılırga belmiçä.

— Kızlar uglannar kiyemendä yörmilär inde!— dide yeget, berkatlılık kürsätep.— Nindi kızlar bulasız di inde sez?

Şunda gına yegetneñ ni öçen kölgänlegen Şähri añlap aldı häm başındagı köbäne saldı, cilkälärenä, gäüdäsenä kara kalın ozın çäçläre işelep töştelär. Nursälim ah itte.

— Gafu itegez, hanbikä soltanım!— dip urınınnan tübänçelek belän kuptı, tezenä töşte.— Gafu boyırıgız, min sezne tanımadım, sine tiyeşençä sanga alıp söyläşmädem...

Şährigä tagın da gorurlık östälde. Ämma şuşı vakıtta küñele belän nider buldı, aña Nursälim bik tä yakın, üz keşe kebek toyılıp aldı. Moñardan Şährineñ yözenä kızıllık yögerde.

Şulvakıt agaçlar arasınnan şaulaşkan avazlar işetelde. Bolar han kızınıñ yarannarı idelär. Bolınga kilep tä çıktılar. Süz eze bozılu cayınnan faydalanıp, argamagın Şährizadä kualap alıp kitte, başkalar aña iyärdelär. Ä Nursälimneñ kötüe alardan kurkınıp tarala başladı. Ul da tügel, karşı yaktan bolınga bötenläy bütän törle caydaklar kilep kerdelär. Alar da Şährigä taba yakınaya başladılar. Nursälim bolarnıñ aralarınnan agası Änür bäkne tanıp aldı. Aña şulkadär dä açuı kilde, hätta kulları da yodrıklandılar. Şuşı vakıtta Änür bäkneñ Şährine üzenä yar itü telägendä yäşäven, bu hıyalınıñ nikadär yöräklärne özgeç buluın Nursälim añlap aldı häm küzenä yäşläre kilde.

Yaratkan-söygän keşeñä tiñ tügellegeñne añlaudan da avırrak halät yäş keşe öçen barmı ikän? Nursälim üzeneñ kötüçe yeget kenä buluına, bähete öçen köräşä almavına häsrätlär çikte. Ul inde, üze dä añlıy almıyça, yöräge hällären töşenmiçä Şährine söyä, yarata başlagan ide. Kinät nider buldı, yörägen sihri yalkın törep aldı, yöze kabat nurlandı häm ul mähäbbäte belän bähetle ikänlegen añlap, kanatlangan küñele yärdämendä küklärgä aşkanday üzen his itte.

Berazdan tagın kurayın kulına aldı. Küzdän yugalgan atlılar yagına karap, äle moña qadärle ber dä uynap karamagan, keşe kolagı işetmägän köyne suzıp cibärde. Şunda kulına saz alası, anıñ kıllarına çirtep-çirtep, moñına cır süzläre kuşası kilde. Bu teläge, şuşı hisläre aña rähätlek, olılık, märtäbä birdelär. Şähri inde häzer anıñ yöräk serenä äverelde.

H

Nursälim, üz hälenä üze säyersenep, kuray uynavınnan şunda tuktap kaldı. Yakında gına at keşnäp aldı. Kötü yörtä torgan sorı biyäse şuşı ide.

Eget anıñ yanına kilde. Muyınınnan, yallarınnan sıypadı, annarı:

— Eh atım-atım, ägär dä sorı biyä genä bulmıyça, yılgır argamak sıyfatına kerä alsañ ide, min, siña atlanıp, laçınday oçar idem, kötüçe yeget kenä bulmıyça, arıslan kıyafätle uglan sıyfatka kerer idem,— dip zarlanıp aldı. Şunda küzläre ireksezdän tagın da yäşländelär, sarı biyä dä, urınında tınıç kına basıp tora almıyça, kaynarlanıp biyep aldı häm, adäm tele belän endäşep:

— Yılama, Nursälim, yeget bul, yılama!— dide.— Min bit äle kart sorı biyä genä tügel. Min äle hikmätle dä. Näselem şundıy näseldän — borıngı babalarım sırtında Söläyman päygambär üze utırıp yörgän. Ätkämdä — sineñ ätiyeñ, ä mindä — sin! Berär tapkır mihnät çiktergänem buldımı?

Nursälim, bolarnı işetügä, sorı biyäsenä närsä dip äytergä dä belmäde. Uñına, sulına karap aldı. Ezläde, taba gına almadı:

— Kem söylänä monda?

— Ezlämä, min — monda, sineñ sorı biyäñ bulam! Kurıkma!— dide şunda atı, poşkırıp-poşkırıp.

Nursälim mondıy uk moğcizalarnı kötmägän ide, şunlıktan akılın cıya almıyça, basıp torgan cirendä añsız kalganday toydı üzen. Ä sorı biyäse söyläven dävam itte:

— Sin minem ayaklarım arasınnan çık, menä şunda çın moğciza kürerseñ!— dide.

— Bulmagannı! Nindi äkiyät bu tagın?— dide Nursälim, haman da aptıraşta kala birep, sataşam bugay diyäräk, üzeneñ kullarına, ayaklarına karap aldı. Anıñ iskerep betkän kiyemnäre, arık gäüdäse üzen näq Salam-torhanga ohşata sıman idelär. Ul menä yaña gına, şuşı sıyfatta han kızı aldında basıp tordı, säcdägä yıgıldı, citmäsä anı söygänlegen hıyal itte bit. Yülär dä yülär, ul üze dä mesken divanadan tügelme soñ? Näq şulay!

— Aşık, yeget, aşık!— dide sorı biyä, yegetneñ aptıraşta toruın toyıp.— Yörägem kayda aşkınuın, nindi kanatlarda talpınuın onıtma! Äydä!

Şunda Nursälim belän nider buldı, anıñ yörägeneñ kuäte arttı häm ul şuşı sorı biyäseneñ ayakları arasınnan tägäräp çıgıp kararga niyät itte. Näq äytelgänçä buldı. Sorı biyä gacäyep tä kürkäm, ozın torıklı almaçuar atka äverelde. İyärläre-özäñgeläre altın-kömeş belän bizälgän idelär. Şunda uk almaçuar atka äverelgän sorı biyä bolınnı yañgıratıp keşnäp aldı. Yeget iyärgä sikerep mende. Kiyemnärenä iğtibar itte: ul tämamısın zatlı kiyengän sugışçı uglannar kıyafätendä ide. İyär yanına tagılgan çuklı kılıç, koyaş-ay surätle kalkan, cäyä-uk, söñge häm saz anı häyran ittelär. Çınmı bu digändäy, Nursälim saznıñ kılların çirtep aldı. Yuk, bu gadi saz gına tügel, sihri ide. Här çirtkäne sayın moñ agıldı, bolınga köy taraldı. Nursälimneñ aña kuşılıp cırlıysı kilde. Ämma almaçuarı aşkınıp keşnäp kuydı. Anıñ birgän avazlarına başka atlar da cavap birdelär. Nursälim tezgenne tarttı, özäñgegä bastı. Almaçuar şundıy da aşkınu belän tomırılıp çabıp, küze töşkän keşelärne ah itterep kaldırdı.

Ul da tügel, Nursälim üzen Şähri yänäşäsendä ilahi ber yäm belän at yögertep baruçı uglan sıyfatında kürde. Kız äüväle aña iğtibar itmäde, ä annarı alarnıñ argamakları tuktalıp kaldılar. Yeget, bu hälgä bik tä isärlänep, kulına saznı aldı häm kıllarına çirtep-çirtep uynıy da başladı. Güyäki moña qadär şuşı köyne niçämä tapkırlar uynaganı bulgan, bu cırnı niçämä tapkırlar cırlaganı bardır sıman ide.

Sez sorıysız minnän, şau çäçäklär,

Sez sorıysız, cillär, süz diyep,

Sez sorıysız, koyaş, mondıy hislär

Kaydan diyep sindä, i yeget?

Üzegezme anı kürgän sayın,

Onıtılıp sirpep çuklarnı,

Ah ormıyça gına kalu cayın

Tabaldıgız, yılap küzlärne

Çılatmadı şuşı zarlarıgız,

Timädeme yöräk kaynarıgız

Minem kebek yeget cannarına,

Söyü dörli bäğır kannarında.

Sezme, cillär, därtle iskän çakta,

Çäçlärenä anıñ uralıp,

Sataşmıyça kala alaldıgız?

Hälläregez — şaşıp yılarlık!

Sezme, koyaş, anı kürer öçen

Çıkmadıgız härkön tañ belän?

Ul yugalsa, bolıtlarga küzen

Yaşerüçe sez ul dip beläm!

Minme ällä anı söymi kalam?

Minemme soñ moña hakım yuk?

Ul bit minem bäğırdäge yaram,

Kaderle yar, canım intizar!

Nursälimneñ moña qadär dä onıtılıp cırlaganı bar ide. Ämma bu räveşle kıznıñ küzlärenä karap, aptıraşta kalgan bar dönyanı häyran itä alganı bulmagandır mögayın?

Cırlarnıñ üzenä bagışlangan buluın añlap algan Şährizadä dä onıtılıp hislärgä birelde. Ul älegä berni dä uylıy almıy ide. Häm menä cır tuktaldı. Şähri, yözendäge kızıllıknı cuya almıyça torgannan soñ gına:

— Sez kem, yeget?— dip soradı.— Minnän kölär öçen monda kildegezme?

— Min, min — monda!— dip avaz saldı şunda kara aygırına atlanıp kilep citkän Änür bäk, yegetlärenä artınnan kalmaska kul izäp, kınınnan kılıçın çıgarıp, güyäki sugışırga-orışırga uylap.— Bu nindi başbaştak äle monda? Han kızınıñ aldında avız kütärep cırlap torırga nindi yavıznıñ namusı kubarılgan?

Şährineñ soravına cavap birergä ölgermägän Nursälim närsä dip äytergä dä belmäde. Niçek Änür bäkne kürmi kaluın da añlamadı. Ämma kılıçın ul da kınınnan suırıp aldı. Östenä dähşät belän at çaptırıp kilgän Änür bäktän çak çitkä taypılıp, bäladän kotılıp kaldı.

— Ähä, kotıñ kitteme? Kaçasıñmı, kurkak can?— dip oran saldı Änür bäk.— Oyalmıyça cırlap torırga buldırasıñ, ä yegetlektä señereñ kamırmı?

Bu ürtäü süzläre Nursälimneñ kotın kaytardılar. Bu mizgeldä ul söyekle Şährineñ küzlärenä karap aldı. Kız anıñ batırlık kürsätüen kötä ide sıman.

Mäydan urtasında ike bahadir kılıçka-kılıç kildelär. Ber yaktan saray kızları ah ittelär, ikençe yaktan Änür bäk yegetläre, orışka därt birep, kalkannarına kılıçların sugıp-sugıp aldılar. Güyäki ay belän koyaş oçraşkan cirdä kara bolıt päyda buldı. Änür bäk utlı yäşen kebek kinättän häm kötmägändä Nursälimgä kılıçı belän ordı häm kulına yara saldı. Yegetneñ sugış hönärendä mahirlıgı yuk ide. Citmäsä ul bu orışnı mäğnäsez dip añladı. Şährineñ yörägen yaulau öçen bulsa, alar bolay, bu räveşle alışırga tiyeş tügellär ide sıman. Kız üze kemne söyüen kan koydırmıyça da äytep birä almıymı? Yörägeneñ hisläre meñ tapkır kıymmäträk tügelme? Ul Nursälimne yaratadır, Nursälimne söyä, anı kürer öçen genä bolınga kilgänder, başkaça bulmas. Ä Änür bäk alarnıñ hislären sündermäkçe, mähäbbätlärenä karşı töşmäkçe bula. Bolay döres tügel, alay yaramıy! Mähäbbätne sugışıp-talap almıylar häm kan belän yaulamıylar!

Eget şuşı räveşle uyladı. Ämma Änür bäk haman da aña kılıçı belän kizänä, saklanırga ölgerä almıy kalgan Nursälimne yulbarıstay çäynäp taşlarga aşkına birde.

— Cebek! Cebegän!— dip kıçkırdı, añarga kizängäne sayın, açuı belän Änür bäk.— Kem batır, kem köçle — han kızı şunıkı!

Kaydan köç kilgänder, Nursälim kinät kenä kızıp kitte häm üze dä Änür bäkne kısrıklıy başladı, belägenä kılıç belän orıp, östengä çıga bardı. Ämma Änür bäk, anı cähät häräkät belän mäkerle yaralap, kabattan yarsıp kitep, ärsez köräşen yañarttı. İnde Nursälim çigenergä mäcbür buldı.

Bu häldä Şähri tınıç tora almıy ide:

— Citte!— dip, ämer birep kıçkırdı. Ul da tügel, Hanbalık kapkasınnan atlı ğaskärilär kürendelär. Alar han kızına bäla kilgän dip belep, anı kotkarırga digän teläk belän bire taba aşkınıp kilä idelär. Bu hälne kürep algan Nursälim orıştan tuktadı, Änür bäk tä häl alunı mäslihät kürde. Ämma, ul da tügel, Nursälimneñ argamagı keşnäp kuydı häm, hucası tezgenen tartuga, sugış mäydanınnan çaptırıp kitep bardı. Agaçlar arasına kerep yugalgaç kına Nursälim zur hata yasaganlıgın, kurkıp kaçuın añlap aldı häm, cirgä yıgılıp, üksep yılıy başladı. Bu yılau mähäbbät häm ränceş, oyat katnaş ide. Argamak anıñ östennän atlap çıktı da kabat sorı biyägä äverelde, Nursälim dä sälämä kiyemnärendä kaldı. Ul da tügel, alar yanına caydaklar kildelär dä, aradan berse, tuktalıp:

— Uglan kaya kaçtı?— dip soradı.

Nursälim aña taba başın kütärde.

— Bu minem kötüçe, yoklap yata, yünsez!— dip, Änür bäk anı tanıp aldı da, tuktalgan ğaskärigä:

— Yoklıy-yoklıy şeşenep betkän, ahmak malay! Töşendä kürep kalgan bulsa gına inde!— dide.

Alar atların kualap kitep bardılar. Nursälim şunda gına yaralı kulı-täne äçetüdän sıkranıp kuydı. Yarıy äle kan sarkuın kürmi, aña iğtibar birmi kaldırdılar.

HI

Änür bäk tantana itte. Şähri aldında batırlıgın kürsätä alu forsatı aña älegäçä tätemägän ide. Sarayına kaytıp, tähetenä cäyelep utırgaç, tüş izülären açıp, annan yaulık tartıp çıgardı.

Çın mäğnäsendä Şährineñ büläge tügelme soñ bu?

Şunda kinät käyefe üzgärep, yöze karañgılandı. Bu yegetneñ kaydan kilep çıguı aña bilgesez ikän bit! Kem ul? Hanlıkta şuşındıy yahşı, zatlı kiyemle, citmäsä cırga-uyınga da osta uglan bardır dip Änür bäk başına da kitermägän ide bit.

— Kem ul, kem?— dip kat-kat kabatladı ul üz aldına soravın. Şähri karşında bulgan orışnı küz aldına kaytara-kaytara uylandı.

Ägär dä kılıçın uglan katırak sukkan bulsa, Änür bäkne kisken yaralıysı, atınnan da bärep töşeräse ide tügelme? Moña qadär kem aña karşı orışka çıgarga cörät itte, nindi namusı belän?

Bolarnı uylau Änür bäkneñ tagın da açuın kabarttı. Ul urınnan sikerep tordı, bülmä buylap yörenä başladı, çatan ayagı tagın da nıgrak aksakladı. Açuınnan äle urındıklarnı etep-etep cibärde, äle savıtlarga-savıtlarnı orındırdı. Kesäsenä tıgıp kuygan Şährineñ yaulıgın kabat kulına aldı, isnäde. Sulışları kiñäyep kitkändäy toyıldı. Rähät itep hava aldı.

— Yarata han kızı mine! Mine genä yarata!— dide ul eçke ber şatlık häm kuanıç belän.— Yugıysä miña kulyaulıgın büläk itär ideme? Yuk! Yarata ul, yarata! Yaulıgın mahsus, yıraktan uk minem kilgänne kürep alıp, miña taba dip cillär belän sälam yullap oçırdı, mine kürep, miña dip taşladı! Kulıma birergä oyalgandır älegä!

Aña şuşı räveşle uylauları rähätlek birde. Yugıysä Şährineñ yaulıgın niçek totıp aluın da, bu oçraklı vakıyganıñ säbäben dä belä ide. Ämma alay dip tügel, bälki üzenä kiräkçä, üz añlavınça gına hıyalında totası kilde. Anıñ öçen bu räveşle uylau döres kebek toyıldı. Ul şuşı toygıları eçendä Cir yözeneñ iñ bähetle keşesenä äverelde. Annarı:

«İ söygän yar, sin dip köyä bägırem,

Sin dip yana häm sızlana küñelem!

Sin bulmasañ — betär yäşäü qaderem,

Sin bulmasañ — könem sünär, bägırem!»—

dip cır suzdı. Moña qadär şuşı räveşle köy, şuşındıy da yämle süzlär barın belmi ideme, üze dä bu ostalıklarınnan aptıraşta kaldı. Keşe-kara işetmädeme ikänlegen beler öçen yak-yagına karanıp aldı. Şuşında gına küñelendäge säyer rähät halät yukka çıktı.

Mondıy hälne — «küñel utırdı», dilär. Änür bäk belän dä şuşılay bulıp çıktı. Anıñ küñele utırdı. Ul üzen güyäki gacäyep zur şar östendä kürde. Bu şar pıyala sıman, anıñ östendä Änür bäkneñ üzennän gayre hiçkem yuktır kebek. Häm kinät kükneñ yözendä ak bolıtlar päyda buldı. Alar nindider betmäs-tökänmäs sagış alıp kildelär. Kükneñ yöze inde kara bolıtlar belän tuldı, yäşen yäşnäde, yañgır yaudı. Änür bäk üzen şar östendä tügel, bälki bılçırak arasınnan avır adımnarın söyräüçe itep toydı. Kara üzle tufrak anıñ ayaklarına yabışa, öyelä. Aña avırdan-avır, kıyınnan-kıyın.

— Fu, ällä sataşam inde!— dip, Änür bäk başın çitkä organday çaykap aldı. Aynıp kitkändäy buldı. Anıñ mondıy halätne dä kiçergäne yuk ide. Tähetenä utırıp, kabat uylarına bireşmäskä tarıştı. Ämma tege uglannıñ kem buluın anıñ beläse kilä ide. Vakıygalarnı kabat küz aldınnan, inde bu yulı hıyalga birelmiçä genä, sabırlıkta kiçerde. Uglannı kua kitkännärendä, yoklap yatkan Nursälimneñ östenä barıp çıguların isenä töşerde. Açuı belän cikerep:

— Ul cebek malay aktıgı böten kötüläremne taratıp betergän, ahmak!— dide dä, tagın da açu belänräk: — Kem bar anda? Kersen äle!— dip cikerde.— Kertegez! Nursälimne kiteregez!

Berazdan känizäk-hezmätçe yäş kız kilep:

— Nursälim kötülärne äle genä kaytardı, abzar-arannarına kertep yöri!— dide.

Änür bäkneñ küzläre uynap kuydı. İnde niçä könnär bu känizäkneñ kürengäne yuk ide. Anı sırhaulandı, didelär. Änür bäkneñ bu känizäk kızga küñele yatıp tora ide, şunlıktan yomşak tavış belän endäşte:

— Kil äle bire... İtekçä!.. Kil äle, oyalma!— dide.

İtekçä isemle känizäk kız anıñ karşına oyalgan yöz belän, ämma tämam buysıngan hälendä yakınaydı. Änür bäk aña nazlı itep yılmaydı da:

— Sin, İtekçä, süzemne tıñla! Nursälimne oşatasıñmı?— dip soradı.

Kız haman da kurıkkan küzläre belän Änür bäkkä turı karap:

— Belmim!— dide.— Min... Min...

Ul şunda: «Bäk, min sezne yaratam! Sezneke bulasım kilä!»— dip äytmäkçe ide, ämma kıyulıgı citmäde. Annarı ul bolay da Änür bäkneke bit inde. Bu hakta isenä töşerep toruı urınlı bulırmı?

— Belergä kiräk, belergä!— dide Änür bäk, känizäk kızdan usal häm söyeksez karaşın yäşerergä teläp.— Belergä kiräk! Min sine aña niyätläp tora idem äle!

Kız ah itte. Ul bit Nursälimne yaratmıy. Döresräge, bu hakta küñelenä dä kertep karaganı yuk. Ä bäge närsä di? Nursälimgä niyätlädem, dime? Yaratmıy bit ul anı, Nursälimne!

İtekçä tämam kurka kaldı. Küzlärenä yäş kilde. Üzeneñ bähetsezlegen uyladı. Anıñ küzlärenä sılu yeget bulıp üsep kilgän Nursälimneñ ber dä çalınganı bulmadı. Yahşılıkların häm kürkämleklären tellärgä alıp söyläsälär dä, känizäk İtekçäneñ andıy süzlärne kolakları işetmäde. Hätta aña äbise Hörşidä dä bu hakta äytep karagan ide, bäk uyınçıgı bulmaska kuşkan ide.

İtekçäneñ küzlärennän yäşe kitä belmäde. Ömet, his, mähäbbät, kurku katnaş teläkläre belän Änür bäkneñ yözenä, niçek ay koyaşka taba tartılsa, şulay karap tora birde.

— Bar! Bar, çakırt, kersen!— dide Änür bäk, küzlären aña salırga da telämiçä.

İtekçä kıyınsınıp kına çıga bardı. Ni säbäple avıruın, häleneñ äle bügen genä tänenä kaytuın uyladı. Ägär dä äbise Hörşidä aña ülännär kaynatıp eçertmäsä, ul bälki «kitsäñ — kaytmassıñ yortına» yul algan bulır ide? Ä Änür bäk anıñ hälen dä, avıruı säbäben dä soramadı. Bälki kızıksınıp, başkalar aşa beleşep torgandır, şuña qadär kabatlap töpçenergä telämägänder?

— Tukta, tukta!— dide, kızga kıçkırıp Änür bäk.— İtekçä, tukta äle, süzem betmägän!

Üzenä kiräktä yagımlı bula belüçe bäkneñ tavışında säyäsät oçkını uynap kuydı. Ul nindider häylä korırga ölgergän ide bulsa kiräk.

İtekçä, tuktalıp, aña yöze belän borıldı. Änür bäkneñ şuşındıy irkä tavışın yarata ide ul. Söyü-säğadät süzlären dä menä şuşılay äytä tügelme?

İtekçäneñ yözendäge kara bolıtlar yukka çıktılar. Änür bäktän ul izge süzlär işetergä ömetlänä başladı, şunlıktan aña hätta küñelleräk tä bulıp kitte.

— Sin, İtekçä, şul Nursälimne küzätkäläp yöre äle! Nigäder oşamıy başladı ul miña. Yörägendä mäker bardır sıman. Küñele tulı naçar uylar tügelme? Söyläşterep tä kara. Aña mine yamanla! Röhsät itäm, tele çişelep, häyläse belenmäsme?— dide Änür bäk, tähetennän torıp, kızga yakın uk kilep, uñına häm sulına töşep.

Mondıy vakıtta bäk aksaklaudan tuktıy, kanatlana başlıy torgan ide. Bu yulı da şulay buldı.

İtekçä:

— Yarar, tırışırmın!— dide, inde häzer üzen gorur totıp, bäkneñ küzlärendä ut yalkını kabınunı toyıp. Ämma bu ut yalkını mähäbbättän tügel, bälki mäkerdän ide. Kız anısın älbättä tögäl genä ayıra almadı. Küñele belän ışanıp: «Bäk mine söyä, utı — eçendä yana, tıştan gına kürsätmi!»— dip uyladı. Bu fikere aña kanatlar birde.

— Bar, anı monda çakırtırga onıtma!— dide Änür bäk, İtekçägä tagın da yagımlırak itep endäşep.

— Yarar!— dip, berkatlı kız çıgıp ta kitte. Änür bäk söyeneç eçendä kaldı.

Kıznıñ İtekçä dip ataluında säbäp bar ide: anı kiyez itek eçendä suda agıp kilgän kileş tabıp aldılar. Ul vakıtta balalar su kerä idelär. Sabıynıñ yılaganın işetep, anı yarga alıp çıktılar. Malaylar arasında Änür bäk tä bar ide. Kız, anı kürügä, güyäki uyanıp, tanıganday avızın yırdı. Malaylarga bu häl oşadı. Añardan:

— Änür bäk bala taptı!— dip, iptäşläre ürtäp köldelär, şuña da ul:

— Min hatınnar tügel lä!— dip mıskıllandı.

Balanı bäklektä yäşäüçe yalgız karçık Hörşidä äbigä birdelär. İsemen dä, itek eçendä tabıluına nisbätle itep atap, «İtekçä» diyäräk kuştılar.

Dönyada moğcizalar küp bula. Kız üsep citep, Änür bäkkä böten küñelen bagışladı. Monıñ öçen bäk aña rähmätle bulırga tiyeş ide.

HII

Şähri inde ikençe könen täräzä yanınnan kitmäde diyärlek. Anıñ küñelendä uylarnıñ törlese uynadı. Ul äle kötüçe yegetneñ kurayda köy çıgarıp utıruın häterenä aldı, äle Änür bäkneñ batırlıgına soklandı, äle uglan yegetneñ saznı çirtep cırlaganın, ä annarı doşman kılıçınnan kotı oçıp, mäshäräle töstä kaçıp kitüen — barısın-barısın da häterendä yañarttı. Ä menä bügen anıñ kulına, göllärne sıypap torganında, kara timgelle timer-kamka oçıp kilep kundı. Şähri şunda gına äbise Gölyözemne onıtıp cibärüenä häyran itte.

Äye, äbise bar ide bit. Anıñ belän kiñäşä, ser alışa ala ide. İnde añardan ayırıldı şul, närsä eşläsen, kemnärgä barıp başın kuysın?

Şährizadä şunda timer-kamkanı yugarıga taba kütärde. Anı oçırtırga teläp, bala vakıtındagıça:

— Timer kapkañ aç-aç, kiyäveñ kilä, kaç-kaç!— dip äytep karadı. Ämma timer-kamka oçarga telämäde, belägenä taba yögerep töşä başladı.

— Närsä buldı? Nigä alay kireländeñ?— dip soradı añardan Şähri.

Ämma kızga böcäk ber süz dä äytmäde. Bu gacäp häl ide. Böcäklärneñ küp söyläşergä, haman kıştır-kıştır aşarga, yögerergä, tıngısızlanularına Şährineñ küptän ise kitmi ide inde. Ä bu yulı aptıradı. Timer-kamka güyäki aña keçkenä küzlären tutırıp karıydır, borçılma dip, şuşı räveşle karaşı belän belderäder sıman da toyıldı.

— Ällä sin böcäklär telendä söyläşä belmiseñme? Nigä endäşmiseñ?— dide añarga tagın da Şähri, timer-kamkanıñ seren töşengändäy äytep.

— Ä, beldem, sin mine yüri üçekliseñ!— dide ahırda Şähri. Häm şunda niçekter küñele tınıçlanıp kaluın, hätere saflanuın, uyları-borçıluları yukka çıguın toydı.

— Menä sin närsäne telägänseñ ikän, timer-kamka! Añladım!— dide Şähri aña bu yulı.— İnde bar, oç! Äbiyemä barıp, aña minnän sälam tapşır!— dip, kulında timer-kamkanı tagın yugarıga taba kütärde.

— Timer kapkañ aç-aç...

Timer-kamka oçıp ta kitte, ügetläülärne artık kötep tä tormadı.

Bu häldän tagın gacäplängän Şähri şunda äbisen häm anıñ Kamka turında äkiyäten isenä töşerde: «Kamka borıngı zamannarda ayu qadärle bulgan, yöntäs ikän. Urman başına çıga da, anda yörüçe kötülärne yüri kurkıta, şunnan kızık tabıp yäşi, di...»

Şährizadäneñ Gölyözem äbise timer-kamka turındagı äkiyätne şulay dip söyli torgan ide bit. Kız, tıñlap betermäs borın, anı bülderep:

— Kamka keçkenä genä böcäk bit, äbiyem, niçek äüväle şulay zur bulgan soñ ul?— dip soragan ide. Cavabında:

— Çönki anıñ säbäbe bar, tıñlap betermädeñ bit äle, kızım!— di ide äbise.

Şähri kabat sabırlıgın cıya, annarı tıñlıy birä, üze tagın büldermäkçe bula. Şunda Gölyözem äbise:

— Ä berkönne Kamkanı şuşılay buşka yülär satıp yörüe tuydırgan,— dip söylävendä bula.— Bervakıt ul urman urtasındagı karañgı, biyek, kart imän töbenä kilä dä yalvara-yalına başlıy:

— Mondıy ahmaklıklarım tuydırdı, akıllı bulasım kilä!— dip yılıy.

İmändä zur kuış bar ikän. Anda urman iyäse kart yabalak yäşi. Kamkanıñ bu yılaganın işetep çıga da äytä:

— Nigä bu qadär ükeräseñ?— di.— Sinnän dä ahmagraklar bar dönya yözendä, Kamka, ämma ber dä alay cannarın cäzalap ükenmilär!— di.

— Yuktır, bula almaslar!— dip kire kaga yılak.

— Minem belän bähäsläşmä!— dip açulana anı urman iyäse yabalak.

— Nindi bula ul andıy ahmak?— di şunda Kamka.

— Diñgez yakasında utırıp ta ber tamçı suga mohtaclar, irennäre korı kaluçılar,— dip cavap birä aña şuşı urman iyäse yabalak.

Kamka aptırap kala. Kürep kilim äle dip, diñgez buyına kitä. Ämma anda suga susagan beräüne dä tapmıy. Kiresençä, barısı da diñgezdän, sudan garık bulıp, batıp ülüdän kurkalar ikän.

Kamka kabat tege urman iyäse yabalakka kilä dä şuşı hakta äytä. Anıñ häbären işetkän yabalak äüväle häyran itä, annarı:

— İnde sin mine ahmaklıgıñ belän çınnan da tañ kaldırdıñ,— di urman iyäse.— Min bit tabigıy diñgez hakında äytmädem, bälki gıylem diñgezen küzdä tottım. Bula şundıy da ahmaklar, alar çiksez gıylem diñgeze yakasında basıp toralar, yağni ğalimnärdän olı mäğnäle gıylemnär işetälär, ämma, kolaklarına da elmiçä, şul gıylemnärgä iğtibarsız häldä korı kalalar. Min şularnı küzdä tottım, i yülär Kamka!— dip añlatıp birä.

Bolarnı işetügä, Kamka çınnan da üzeneñ yülärleklären töşenep ala häm kıp-kızıl töskä kerä. Oyaludan anıñ tänenä hätta kap-kara timgellär dä bärep çıga. Şuşı hälendä ber kön yöri, ike kön, öç... Böten urman halkı añardan kölä başlıylar. Ul kaya gına kaçsa da, kıp-kızıl bulıp, tau qadär hälendä kürenep tora. İnde dä oyatnı kütärä almıy, kabat urman iyäse yabalak yanına kilep, elekke hälenä kaytırga yärdämen sorıy. Şunda yabalak aña:

— Bu hälgä sine min töşermädem,— dip cavap birä.— Sin üzeñ şuşındıy hälgä kildeñ. İnde berkem dä yärdäm itä almas!

— Ä min bolay yäşi almıym. Gäüdäm ilämsez zur, kayda da kaçıp kotılu çarası yuk,— dip zarlanuın dävam itä Kamka.

— Äye,— di yabalak,— sin döres äytäseñ, yaktıda da kürmägän keşegä küz närsägä kiräk? Tilegä buy närsä birä? Barı zıyan gına kiterä! Yarar, bu yulga üteneçeñne kabul itäm!

Şunda urman iyäse yabalak bu Kamkanıñ aldında Ahırzaman hucabız Möhämmäd päygambärgä atap doga ukıy, Täñre täğalädän ütenä häm amin äytep «hu-hu!» di. Sin kür dä min kür: dogası kabul bula. Kamka böcäkkä äverelä. Ul şuşılay bik keçkenä kaluına şundıy nık söyenä, bähetennän yöze yılmaygan kileş kala. Näsele dä timer-kamka isemen ala. Aña «timer» dip kara timgel noktaları bulganga äytälär, «kamka» dip elek-elektän Kamka isemendä bulganı öçen atala inde. Ämma ul haman da kızıl hälendä yöri, oça. Elekkeçä kebek ük vayımsız yäşi. Aralarında kayber näseldäşläre yäşkelt-sarı tös belän tualar. Boları isä timer-kamkanıñ däü, olı gäüdäle bulgan Kamka çagın islärenä töşerep torır öçen ikän, imeş.

— Menä şulay, kızım! Kemnär diñgez yakasında bulıp ta, irennäre korı häldä kalırga mömkinnär. Andıy keşelärneñ häsräte ahırda näq timer-kamka häsräte kebek inde! Añladıñmı?..

Bu äkiyätne tıñlagan çagında Şährigä barısı da añlaşılgan sıman ide, inde häzer aptıraşta kaldı. Äbise söylägännärneñ yäşeren hikmäte barlıgın ul yaña töşende. Ämma nindi serle hikmät, anıñ mäğnäse niçek — ul älegä bolarına cavap taba almadı. Aña äbise Gölyözem:

— Kızım, üskäç barısın da üzeñ añlarsıñ äle!— digän ide bit.

Şähri menä üsep citte, ämma haman añlıy almıy! Kamka kebek ul da şulay ahmak mikänni? Ällä şunı äbisennän äytergäme bügen timer kamka anıñ yanına kilgän? Şulaydır, ber dä başkaça bulmas!

Şunda Şähri yanına ügi anası kerep, anıñ yanına mıştım gına kilep bastı. Kız sagıştan moñlanıp cır başlamakçı ide, anı şunda gına sizenep aldı häm kurkınıp kuydı:

— Abau, äniyem, sin ikänseñ äle monda!— dide.

Ügi ana Şährineñ kurkuına söyende häm:

— Nişläp haman monda gına utırasıñ äle?— dip, kızga rizasızlıgın belderä başladı.— Sineñ yäşeñdä bolınnarda-kırlarda yörergä kiräk!

Ämma Ügi ana şunda eçennän başka süzlär söyli ide: «Bar, monnan çık! Büre aşamasmı üzeñne, içmasam! Ugrılar talamaslarmı, urlap alıp kitmäslärme!»

Bu vakıtta ananıñ kabat käyefe üzgärde, çönki başına häylä kilde. Şährineñ kızları arasında Ügi ananıñ känizäge-hezmätçeseneñ kızı da bar ide. Ul anı küptännän üzenä iyäläşterde. Häzer uyların tormışka aşırır çak citkänlegen añladı. Başka ber genä süz dä äytmiçä, Şähri yanınnan aşıgıp-aşkınıp çıgıp kitte. Üzenä tege kıznı çakırtıp aldı.

HIII

Känizäk kızı bezneñ Şährine urmannıñ iñ karañgı poçmagına iltep adaştırırga tiyeş ide. Monıñ öçen Ügi ana añarga zur baylıklar, söyekle yar, igelekle tormışlar väğdä itte. Ni öçen Änür bäk kulı belän kılırga telägän yavızlıgın, şul haktagı uy-teläklären üzgärtüen känizäk kızı belmäde, başına da kitermäde. Şähri isä ul kızına «iptäşem» dip endäşä, başkalar yanında anı olılıy da torgan ide, yugıysä. Ämma ul kız bolarga karamadı, baylıknı duslıktan östen kürde.

Bügen alar bolında uglannar kiyemendä tügel idelär, alarnı kaldırıp, at östendä kızlar bularak çıktılar. Yırak kitmäskä ide isäpläre. Uyın-kölke küp kürelde. Berazga arıdılar. Atlarınnan töştelär. Şunda känizäk kızı alarga:

— Äydägez küz yomışlı uyının uynıybız!— dide.

Aradan berseneñ küzlären yomdırıp bäylärgä tiyeş idelär. Kem «a-u!» dip endäşä, küze yomdırılgan kız anı barıp totarga tiyeşle bulıp çıktı.

Ä bu uyın bik kızık ikän. Şulay küñel aça torgaç, Şährineñ dä küzen yomdırıp bäylädelär. Kızları kaçıp bettelär dä, «a-u!» da «a-u!» diyä başladılar. Şähri aradan berseneñ avazı artınnan kitte. İnde kilep cittem, tottım üzen digänendä, «a-u!» avazı yıraklaştı. Şährineñ bireşäse kilmäde. İptäş kızları aldında hur bulıp kalsınmıni inde?

Şulay üz süzlänep, ul haman da bara birde. Avazlar äle genä işetelälär ide sıman, tämam yuk ta buldılar. Şähri şunda mögayın kaytavaz artınnan kitep yalgışkanmındır dip uyladı. Şulay da isäbe kölkegä dä kalmaska ide. «A-u!» dip endäşte. Yakında gına kemder «a-u!» digän kebek buldı. Şähri şunda taba bardı. Hiçkemne tapmadı. Tagın avaz saldı, tagın işette, tagın işette. Hiçkemne taba da, tota da almadı. Ul «a-u!» dip äytä, kaytavazı aña «a-u!» dip işetelä... Şähri şul kaytavazı artınnan urmannıñ tagın da karañgırak cirenä kerep bara birde.

Häm menä ul avaz salmas buldı. Küzlären açtı häm üzen biyek-biyek agaçlar arasında kürde. Kaya barırga belmäde. Avaz artınnan kilgänendä niçä agaçka törtelde, niçä töpne äylänep ütte. Bolarnıñ kaysı-kayda? İnde belä almadı.

— Kızlar!— dip avaz birde ul.— İptäşlärem, sez kayda?

— Kızlar!— dip cavap birde urman kaytavazı.— İptäşlärem, sez kayda?

Bu kaytavaz anıñ küñelenä avır häm kurkınıç sıman toyıldı. Kotı alındı. Başka hiç kenä dä avaz salmaska kiräkter digän fikergä kilde.

Ul arada küktä kara bolıtlar kürenep, urman tagın da şomlana başladı. Şunda Şähri kurkuınnan tüzä almadı, kuak artına barıp sıyınıp, mömkin qadär yäşerenergä teläp, yözen näzek kulları belän kaplap yılap cibärde. Ul şunda ahmak Kamkanı da, üzeneñ berkatlı yülärlegen dä isenä töşerde. Bu bälasendä Ügi anası häm annan färman algan känizäk kızı ğayeple ikänlegen başına da kiterä almadı. Anıñ öçen böten dönya yahşılıklı, tik üze genä naçardır sıman toyıla ide älegä.

HIV

Şähri häm kızları bolınga kitügä, Ügi ana olı miçneñ avızına kerde dä, morcadan töten bulıp çıgıp, urman yagına taba oçıp kitte. Yul çitendäge naratka uralıp, yılanday şuışıp cirgä töşte häm, kara büregä äverelep, agaçlar arasına kerep çaptı. Ul bürene eleklärne Nursälimneñ genä kürgäne bar ide. Yäş kuzı-bärännärne alırga mataşkanında anı küsäk belän orıp kuıp cibärde, artınnan sorı biyäsendä bastırıp kilde. Ämma zäñgär tötennän gayre hiçnärsä tapmadı. Töten havaga kütärelde dä Hanbalık sarayına taba oçıp kitte. Berençe kürgännärendä Nursälim kemneñ uçagınnan bu töten kilä ikänlegen ezlägän ide, taba gına almadı. Annarı monda berär siher bardır dip uyladı. Bervakıt şuşı tötenneñ Hanbalık sarayınıñ miçe morcasınnan bersenä kerep yugaluın kürep, moña bik tä gacäpsengän ide. Nursälim bu hakta hiçkemgä söylämäde, kölärlär, yülärgä alırlar dip uyladı. Şunlıktan bolarnı annan başka hiç keşe belmi, ügi ana da kemder kürep kalgan bulırga mömkin dip şiklänmi ide. Şuşı räveşle bu hatın niçämä tapkırlar büregä äverelde. Ä menä bügen kara büre bulıp urmanga taba kerep kitte. Aña häzer Şährine yuk itü avır tügel ide.

Häm menä, ügi ana belgänençä, vakıygalar asılda niçek bulgan idelär...

Kayçan kızlarınıñ uyınnarı yalıktırırga ölgerde, menä Şährineñ küzlären bäylädelär. Kara büre, häläl tele belän kıçkırıp, känizäk kızdan soñ, anı alıştırıp, üze «a-u!» diyä başladı. Şähri anıñ çakıruı artınnan iyärde. Äle agaçlarga kilep bärelä yazdı, äle kuaklar östenä turı kilde. Kara büregä, han kızı küzlären açmasın dip, bik tä tırışırga turı kilde: äle alga taba yörergä, äle kire kaytırga, karşılıksız urınnardan urman eçenäräk kertü öçen kıznı äydäp, yul kürsätep barganday itärgä!

Tırışlıgı üze öçen ide, şunlıktan niçek cäfalanuların isäpkä almadı. Häm menä Şähri anıñ karşısında tora, kurkuı tora-tora kuätlänä bara başladı.

Kara büre, üzeneñ küzlären güyäki kızıl kümer kebek yandırıp, kızga açu belän karap kuydı. Şähri kiyek-canvarlar telen añlavın isenä töşerde dä, büredän:

— Sin miña timä inde, berük?— dip ütende.

Kara büre kıznıñ kiyek-canvar telen añlavın belmi ide. Ägär dä ber-ber süz äytsä, keşeçä söyläşermen dä, tavışımnan tanıp alır diyäräk uylap, cavap urınına acgırıp ırlap kına kuydı. Anıñ azau teşlärennän güyäki kan tama ide.

Şähri şunda hälaqäteneñ şuşı buluın añladı, äüväle kulları belän yözen kapladı. Bäladän şuşılay kaçıp kalam dip uyladı. Annarı yalgışuın toydı. Büredän bolay gına kotılu mömkin tügel bit! Şunda belägen enä oçı tırnap aldı. Ul tüşenä karadı. Anda ak, kara häm kızıl ceple enäne kürde, Gölyözem äbiseneñ äytkännären isenä töşerde dä, yörägenä kuät kerep, artka taba çigenä-çigenä, aşıgıp-aşıgıp takmaklıy başladı:

«Täñreneñ kolımın,

Söyekle ömmätemen,

Bu enäm — amanäte

Üzemneñ äbiyemneñ!

Kara cepne çalamın,

Täñredän ütenämen:

Şuşı baskan ciremdä

Agaç bulıp toramın.

Yafraklarım cil kaga,

Almalarımnı koya!

Saklıy mine hurlıktan,

Küñelem tınıç tora!

Şuşılay takmakladı da, kügärep karalgan enägä kara ceben çolgap ölgerüe buldı, almaları kızarıp peşkän agaçka äverelde. Bu häl gayre tabigıy ide. Kara büre närsä eşlärgä belmi aptırap kaldı. Almagaçnı äylänep uzıp, Şährine ezläde. Anıñça kız mondıy käramätne belmäskä tiyeş ide.

Almagaçka cil kagılıp uzdı. Cirgä küz yäşläre kebek tamganday, şıbır-şıbır almalar koyıldılar. Kara büre alarnı çäynärgä teläde, umırıp-umırıp taşladı. Alma agaçın uñınnan häm sulınnan kabat-kabat äylänep uzdı.

Bu vakıtta Şähri meñ törle söyeneçtä häm häveftä ide. Menä bit ul kara büre mäkerennän niçek kotıla aldı: almagaçka äverelde dä kuydı! Häzer aña kara büre zıyan kiterä almıydır sıman ide.

Kız şulay uyladı. Äbise Gölyözemgä, dönya yözenä käramätlärne beldergän Hoday täğalägä meñ rähmätlären citkerde. Ämma bu vakıtta kara büreneñ mäkerle uylarga birelüen ul belmi häm närsälär bulaçagın küz aldına kiterä almıy ide. Şulayrak şul: äle genä, cäberdän kotıldım, diseñ, ä mäker iyäse tınıçlanırga telämi, yañadan-yaña gazaplar uylap taba.

Kara büre, ırcayıp, alma agaçınıñ tamırların kazırga häm alarnı özgäläü uyına töşte. Äüväle aşıgıp-aşıgıp eşkä kereşte. Berazdan anıñ tırnagı nindider taşka tiyep kayırıldı. Kara büre açuınnan acgırıp aldı, açuı belän ıñgıraşıp-çinap kuydı. Anıñ tırnakları belän cirne umırganı bulmagandır da bälki, şuña kürä artuına bu räveşle çıdıy almıyça sıkrangandır? Ämma anıñ açuın kabartırga şuşılar tagın da citä kaldı, teşlären ırcaytıp, alma agaçınıñ töben çäynäp-özep taşlarga buldı. Söylilär, imeş, büreneñ azau teşläre kalın katı söyäklärne dä şartlatıp kına sındıra, dip. Ä alma agaçına batırgan teşläre güyäki ütmäs pıçkı sıman idelär. Şährineñ yöräge ah itep kuydı, anıñ eşe inde harap ide. Ul kemne yärdämgä çakırırga da belmäde, üksep yılıy başladı. Anıñ tavışın işetkän sandugaç cır suzuınnan tuktap kaldı. Närsä buldı digän sıman oçıp kilde. Alma agaçınıñ botagınnan botagına sikerende, anıñ inde cırlıysı kilmi ide: küñelenä şom oyalap ölgerde şul.

Kara büreneñ almagaçka teşlären batırıp, anıñ tamırların yolkırga mataşuın kürep, ul älbättä ah itte.

— Sandugaç, qaderlem!— dide şunda Şähri, telgä kilep,— Yärdäm it miña, zinhar öçen, ütenep sorıym, yärdäm it? Yugıysä bu kara büre minem ayaklarımnı özgäläp taşlar. Ul inde tamırlarımnı yolkırga telägän ide. Eşe barıp çıkmadı. Häzer başkaça harap itär, audarır. Min avarmın, ülärmen. Zinhar öçen yärdäm it!

Sandugaçnıñ, agaçtan mondıy süzlärne işetügä, tämam häyran itkänen küz aldına kiteregez. Niçek inde ul, şuşı qadär vayımsız, näzberek yöräk, keçkenä koş tege azau teşle kara büre belän sugışa alsın?

Ämma sandugaç şunda almagaçnıñ üteneçennän yöz çöyerä almadı. Niçek tä aña yärdäm itärgä teläde. Üzen zur häm köçle kaharmanday toyıp, büregä taba taşlandı. Tik berni dä kıla almadı. Kara büre anı kabıp yotarga teläp sikerende. Bu arada almagaç beraz häl aldı. Sandugaçnı yärdämgä çakırıp yalgışuı hakında da uyladı.

Ä büre tınıçlana belmäde. Sandugaçnıñ häle kitte. Ul kabat alma agaçına kilep kundı.

— Min anı ciñä almıym. Närsä eşlim soñ?— dide ul, almagaç belän bergä kaynar küz yäşlärenä kümelep.

Ä büre tik tora belmäde. Tagın alma agaçınıñ tamırların yolkırga, kayrıların tırnakları belän tırnarga totındı. Sandugaç, bu hälne kürep, tämam ah itüdä häm:

— Nişlim, nişlim?— dip üksep yılauda buldı.

— Ällä bahadir yegetne çakırıymmı?— dide ul annarı, üz süzenä üze dä häyran itep.— Min anı beläm! Ul monda gına!

Şuşı süzläre aña därt birdelär häm ul, alma agaçın häsrätendä yalgızın kaldırıp, uylagan cirenä oçıp ta kitte. Bu häldän Şährineñ yöräge kurkınıp şartlıy yazdı. Ul, hälaqätem şuşı ikän dip uylap, sandugaç artınnan:

— Nigä mine yalgızımnı bu bäladä kaldırıp oçasıñ?— dip yılap äytep kaldı.— Büregä minem öçen taşlanırga äzer yegetne älegä oçratkanım yuk! Kilmäs ul yärdämgä!

— Kilmi dä, yörmi dä!— dip ükerde kara büre, açuı belän yarsıp kölep häm tantana itep.— Änür bäk miña karşı bara almıy! Belep tor! Ul minem belän ber süzdä tora! Sineñ arkada asıl tırnagım sındı, sineñ arkada teşlärem kakşadılar, añkavım yarıldı. Ämma min sine barıber çäynäp taşlıym! Ägär çäynäp özä almasam, menä tege tile sandugaç Änür bäkne çakırıp kitergäç, ul sine töbeñnän çabıp özär! Kürep torırsıñ!

— Ni öçen sin miña tiyäseñ? Minem ni gayıbem bar?— dide aña Şähri, aptıravın yäşermiçä.— Kaldır mine, siña dip sarık kiterermen, sıyır, at! Zinhar, timä miña!

— Sineñ sarıgıñ, sıyır-atlarıñ da, küz yäşläreñ dä kiräk tügel miña! Alarga mohtaclıgım da yuk, belep tor!— dip uladı kara büre.— Min sine barıber yuk itäçäkmen!

Şunda Şähri anıñ tavışı tanış buluın toydı. Ä berazdan soñ ul:

— Sin bit minem ügi anam tavışı belän söyliseñ, söyläşäseñ! Sin bit kara büre tügel, minem ügi anam, äyeme?— dip belderep soradı.

— Äye, tanıdıñ!— dide kara büre.— Siña da añ kerde. Min sineñ ügi anañ!

— Minem nindi zıyanım tide soñ, äniyem? Ni öçen mine şulay gazaplıysıñ?— dide Şähri, küzlärendäge yäşlären tıya almıyça.

— Çönki min sine söymim häm yaratmıym! Sineñ ilgä huca buluıñnı telämim! Kart atañ ülär dä hanlık siña kalır! Min şulay bulsa dip ätkäñ hanga kiyäügä çıkmadım. Sineñ üz änkäñne dä min çäynädem, sineñ dä başıñnı min çäynärmen! Ul Gölyözem äbiyeñneñ hiçber käramäte dä siña inde yärdäm itä almas. Ul häzer yanıñda yuk. Aña köçem citmi ide, siña — citäçäk!— dide ükerep kara büre.— Änä sandugaç, biçara, siña yärdäm itäm dip, çaktan avızıma kilep kermi kaldı. Kanatları yolkıngaç, kaçıp kitteme? Siña berkem dä yärdäm itäçäk tügel! Batır yeget, kaharman Änür bäkne kötmä dä! Kilmi, kilsä dä minem ämeremne kılaçak!

Anıñ bu süzlärennän soñ Şährizadä tämam boyıgıp kaldı. Ul inde hälaqätkä rizalaştı. Almaları, yafrakları sagıştan beräm-beräm koyıla başladılar.

— İnde korıysıñmı?— dide tantana itep ükerüdä bulgan kara büre.

HV

Gölyözem äbineñ yulı urman aşa uza ide. Çäçäkle alanga turı kilep, ul şunda yal itärgä dip utırdı. Anıñ itägenä timer-kamka kilep kundı. Borçak börtege kebek bulıp kaldı. Gölyözem äbi äüväle anı itägennän kagıp töşermäkçe ide, annarı kire uyladı.

— Arıdıñmıni, balakayım?— dip söylänep, timer-kamkanı kulına aldı.

Anıñ cılı uçlarına kergäç, timer-kamka erep yokıga kitte.

Gölyözem äbi yal alıp, güyäki şuşı böcäkneñ tämle töşlären bülderergä telämägändäy, urınınnan da kuzgalmıy, uçın da yommıy utıra birde. Şulay çirek säğatläp vakıt ütkänder? Timer-kamka uyanıp kitte. Bu vakıtta Gölyözem äbi ak çäçlärenä, taralıp kitmäsennär diyäräkme, Şährineñ istälege bulgan altın taraknı kadap kuydı.

— Min kayda? Min kayda?— dip borçılıp söylängän timer-kamkanıñ uç töbendä yögerep yörüenä häyran itte. Bu häldän balalarça kızık taptı, annarı üzeneñ bu halätennän üze ük kölep:

— Altıdagı — altmışta!— dip äytep kuydı.

Gölyözem äbineñ üzen sabıylarça his itüe tagın da canına rähätlek, tänenä kötmägändä därt birde. Timer-kamkanı ürtägändäy itep kulların äle tübän töşerde, äle yugarıga kütärde. Mesken böcäk arlı-birle yögerä tordı.

— Ah, eläkteñme?— dide ul annarı, tagın da sabıy bala kebek kuanıp.— Eläkteñ! Eläkteñ! İnde min sine cibärmim!

Ni gacäp, timer-kamka da anıñ telen añlıy ide.

— Gölyözem äbi,— dide ul, şunda äbineñ kem ikänlegen tanıp alıp häm gasabilanıp yögerep yörüennän tuktalıp, yözenä turı kararga tırışıp,— sezne yahşı küñelle keşegä sanap söylilär ide.

Äbi gacäplände, häyran itep aldı, akılın cıyarga ölgerep:

— Kamka, sin mine kaydan beläseñ?— dip soradı.

— Ä äbekäy sez üzegez mine kaydan beläsez?— dide, soravına karşı sorau belän Kamka.

— Soñ,— dide Gölyözem äbi, aptırap,— kaydan belmim, di? Sezneñ barçagıznı da, böten kavemegezne kamkalar dip atap yörtälär bit!

— Anısı döres, ämma elgäre barı mine genä Kamka dilär ide, häzer beznekelärneñ barçasın da timer-kamka iseme belän dä, kızıl-kamka dip tä, kamka bularak ta atıylar, anısı. Ä menä min kayçandır üzem genä Kamka isemle idem! Çınlap inde menä!

— Ä ul Kamka turında söylägännäre ber dä äkiyät tügelmeni?— dip gacäplänüen belderde Gölyözem äbi.— Min sineñ turıda kızım şahzadä Şährigä söylägänem bar ide.

— İ äbekäy, ul könne min dä Hanbalıknıñ Hansarayında idem, täräzä tupsasına utırıp tıñladım, rähätlänep köldem! Matur äkiyät!

— Ber dä ul qadär kölkele äkiyät tügelder sıman ide dä...

— Ä sez anı kölkele itep söylädegez!

— Şulaymıni?..— Gölyözem äbi berazga aptırap kaldı, annarı: — Mine dä, kızım Şährine dä yahşı beläseñ ikän, añlıym!— dide.— Häzer kaya bara ideñ?

— Hansaraydan kilä idem! Şährineñ yalgızı moñlanuların söylädelär dä, häsräten taratırmın bälki didem dä aña bardım. Ul da minem belän sabıy balalar kebek kölä-kölä uynap kuandı äle... İnde menä ul mine sezneñ artıgızdan cibärde, añardan sezgä sälam kiterdem!.. Sezne sagına ul, bik sagına, beläsegez kilsä!

— Alay ikän!— dide Gölyözem äbi.— Min dä anı bik sagındım. Annan ayırıluıma yartı kön dä uzmadı, ä sagınırga ölgerdem. Ämma sin ul hakta aña äytmä! Küñele vatılmasın! Äyt, äbiyebezneñ, digen, hälläre bik tä yahşı, küñele şat, digen! Sälameñne aldı, üze sälam tapşırdı, digen! Min üzemneñ Zäñgär kül buyındagı avılıma kaytıp citep baram. İsän-imin, kunakka kötä, digen! Min şunda bulırmın. Sin dä, Kamka, kunakka kilerseñ, yarıymı! Bik küñelle bulır!

— Yarar,— dide Kamka häm, kanatların cilpep, şunda uk oçıp ta kitte,— äytermen! Kilermen! Kunak bulırmın!

Gölyözem äbi bähet häm şatlık eçendä kaldı. Küñelenä tulıp torgan uyları şuşılay ber böcäk belän söyläşüdän taralıp kitär dip başına da kitermägän ide. Dönyada gacäyep hällär küp şul ul, alarnı tatıy, kürä belergä genä kiräk.

Alga taba yulın dävam itkändä Gölyözem äbi bar tabiğatneñ köleşep-görläşep yäşävenä iğtibar itep, bu moğcizalarga şaklar kattı. Ämma şuşı uyın-kölke, rähät tormış eçendä kemneñder şıñşıp yılavı işetelde. Yul çitenä çıgıp, kuak töbenä karasa, anda ber näni koş balası küz yäşlärenä çumıp utıra ide.

— İ-i sabıyım,— dide aña cılı yılmaep Gölyözem äbi,— närsälär buldı? Ällä oyañnan yıgılıp töşteñme?

Koş balası, anı kürgäç, äüväle kauşavınnan çırkıldıy-çırkıldıy, kaya kaçarga belmi talpınıp karadı, annarı, äbineñ yılmaygan yözen, tatlı tavışın işetkäç, tınıçlanırga kiräk taptı. Ämma anıñ küzläre zur açılgan kileş kaldılar. Gölyözem äbi isä koş balasınıñ kurkudagı hälen añlıy ide. Yänäşädäge kuak häm agaçlarnı karadı da:

— Kayda soñ sineñ oyañ, sabıy?— dip soradı.— Kayda äniyeñ? Kayda ätiyeñ? Kayda apa-señeleñ, abıy-eneläreñ?

— Bezgä ber karçıga höcüm itte. Min oyamnan sikerep çıgıp kaçtım. Abıy-señelläremne dä, äti-äniyemne dä ni hällärdä ikänleklären belmim. Ällä karçıga suktı alarnı, ällä tavış birergä kurkıp toralar?— dip, süzlären tezep-tezep, barısın da añlatıp birde koş balası.

— Abau tel bistäse,— dip şayartkan buldı anı Gölyözem äbi,— menä söyläp tä birdeñ. Üzeñ — keçkenä, ä üzeñ — telgä osta! Koşlarda şulay bul mikänni? Ä öyeñneñ kaysı kuakta ikänlegen dä belmiseñ!

— İ äbi,— dide koş balası ürtälep,— ällä şuşı kuaktagı oyabıznı da kürmiseñ inde?

— İ-i,— dide Gölyözem äbi dä, şayartuın dävam itärgä teläp,— kürmi dä toram ikän! Kartlık — kemgä şatlık, kemgä — söyeneç, kemgä — kölke!.. Yarar! Kil bire, oyaña kütärep kuyarmın! Ägär dä äti-äniyeñ isän bulsalar, sine kürep söyensennär!

Ul şulay dide dä koş balasın oyasına kütärep tä alıp kuydı. Ämma kaydandır anıñ äti-äniläre kilep cittelär dä Gölyözem äbigä açu belän çikıldap taşlana, höcüm itä başladılar. Üzläre:

— Kit monnan, kortka! Timä bezneñ sabıyıbızga! Ul bolay da ber üze genä isän kaldı!— dip açırgalandılar.

Gölyözem äbi artka taba çigende. Koşlarnıñ säyer höcümennän başkaça kotılu mömkin tügelder sıman ide. Güyäki menä häzer anıñ küzlären çukıp alırlar da yözen tırmarlar kebek kılanalar bit!

— Timä bezneñ balabızga! Timä bezneñ balabızga!— dip alar anı şaktıy gına, un-egerme adımnar kuıp ta kildelär. Ä annarı, oyalarınnan yıraklaşuların añlap, oçıp kaytıp kittelär.

Gölyözem äbi şunda gına:

— Uf,— dip kuydı.— balaların karçıga algaç, tämam akılların yugaltkannar ikän bolar!

Häl cıyıp, tamak yalgap alırga dip Gölyözem äbi zur kayın külägäsenä barıp utırdı. Äylänä-tiräse kiñ häm rähät bolınlık ide. Gölyözem äbi çäçäklärgä-ülännärgä iğtibar itte. Annarı:

— Hay ütkän gomer, inde ciläklär dä börelänä başlagannar!— dide kuanıp.— Niğmätläreñ öçen rähmät, Hodayım!

Aşyaulıgın açıp, andagı telem ikmägen sındırdı. Ber valçıgın gına kabarga ölgergän ide, koyrıgın bolgap ber köçek kilep tä citte. Ul da tügel, tatlı ikmäk isennän tämam täqaten yugaltıp şıñşıy, ütenä ük başladı:

— Kortka, bir miña da ber telem, bir miña da ber telem!— dide,— kirägem çıgar äle!

— Sin kem?— dide aña Gölyözem äbi, şaktıy gına aptırap,— Et balasımı, ällä bürenekeme?

— Äytmim!— dide köçek.— Sin äüväle miña ikmäk telemen bir, annarı min dä söylärmen!

— Kızık ikänseñ!— dip kölde Gölyözem äbi, bu köçekneñ häyläkär ikänenä ise kitep.— Bu qadärle akıllı bulırga kaydan öyrändeñ?

— Äytmim,— dide köçek,— äüväle ikmäk teleme bir, annarı söylärmen!

— Karagız inde moña!— dide bu yulı beraz ürtälep Gölyözem äbi,— Kem ikänlegen dä äytmi, ä telänä belä!

Şunda ul telem ikmäkne urtalay bülde dä köçekkä ırgıttı:

— Yarar, mä! Sineñçä bulsın! Aşıgıp kapma, tamagıña tormasın!

Ämma köçek şunda uk ikmäk kisägen kabıp yotarga ölgergän ide inde. Ul tagın şıñşıy, tagın telänä başladı:

— Kortka, bik tämle buldı! Tagın bir? Tagın bir!

— Ah sin, rähmätsez köçek!— dide anı açulanıp Gölyözem äbi.— Minem öleşne dä aşamakçıñ tügelme?

— Bir inde, kortka, bir inde,— dide haman da köçek.— Sineñ yaulık eçendä ber böten ikmäk bar äle anda, miña telemen dä kızganasıñ!

Gölyözem äbigä oyat bulıp kitte. Çınnan da anıñ aşyaulıgına törelgän ber böten ikmäk bar ide. Ul annan inde ike telemne kisep aldı, bersen tege tuktalganında aşadı, ikençesen häzer şuşı köçekkä birde. Birde dip, telemneñ yartısın gına sındırıp ırgıtkan ide, ä köçek tagın sorıy. Aptırata. Citmäsä oyaltıp mataşkan bula. «Yarar inde, bu öleş tä anıkıdır!»— dip uylap, şunda Gölyözem äbi telemneñ kalgan kisägen dä köçekkä ırgıttı. Ä tege ber kabuda monısın da yottı.

— Abau,— dide Gölyözem äbi,— sin nigä şuşı qadär komsız soñ? Kem balası bulasıñ?

Şunda köçek borının yalaştırıp aldı, ülängä yatıp:

— Min büre balası bulam!— dide.— Bik beläseñ kilsä!

— Uylagan idem anı!— dide Gölyözem äbi,— yuksa şuşı qadär komsız bulmas ideñ! Äyeme?

— Äye,— dide köçek, avızın yırıp.— İkmägeñ bik tämle ikän. Anı kem peşerde?

— Kara äle monı, ällä nilärne belmäkçe bula!— dip şayarttı Gölyözem äbi, köçekne tagın da ürtäp.

— Ä min beläm!— dide büre köçege.— Anı Hansarayda han kızı Şähri öçen peşerdelär. Ul peşkän vakıtta ise böten-böten dönyaga taraldı. Minem dä borınga kerde. Anı aşap karıysım kilde. Äniyemnän soradım, ätiyemnän soradım, biregez miña da ikmäk peşerep, didem. Alar äyttelär, irtägä, didelär, monnan Gölyözem äbi uzaçak, anıñ aşyaulıgında ber böten ikmäk bulır. Añardan sorap alırsıñ. Anıñ küñele kiñ, sıylar-sıylandırır, didelär. Min sine bügen irtä tañnan birle şuşı alanda kötep utıram inde!

Gölyözem äbi şuşı işetkännärennän häyran buldı häm:

— Bolarnıñ barçasın da kaydan beldelär?— dip sorarga mäcbür buldı.— Ällä alar äüliyälärme, siherle bürelärme?

Köçek şunda tägäri-tägäri kölä başladı. Gölyözem äbi anıñ tämam tınıçlanıp citkänenä qadär häyran bulıp utıra birde. «Monıñ tamagı tuk!»— dip, söyenep uylap kuydı ul. Annarı aşyaulıgın cıyıp aldı, töynäde, kulına alıp, yäşel çirämle alanda ayaklarına bastı da, itäklären kagıp, köçek belän huşlaşıp kitä başladı.

— Yarıy,— dide ul, berniçä adım atlagannan soñ borılıp, köçekkä kabat yılmaep karap,— min kittem, huş! Zur häm akıllı bulıp üs! Kızım Şährine dä, mine dä kimsetmä!

Şunda köçek tä kölüennän tuktadı, şıñşıp kuydı, annarı tagın, irennären yalap:

— Ä sin, äbekäy, mine tagın kümäç belän sıylarsıñmı soñ?— dide.

— Yarar,— dide aña Gölyözem äbi, häyläkärlegennän kölep algannan soñ,— yarar! İkmäk teleme genä citmägän, siña äle kümäç kiräk ikän!.. Şulay da... Küñelemdäge sagışlarımnı taratkanıñ öçen rähmät! Sin, köçek, bigräklär dä şayan-nayan ikänseñ! Kölderäseñ dä kölderäseñ! İnde min üz yulımda bulıym. Kümäç aşıysıñ kilsä, Zäñgär kül buyındagı yäşel tübäle, ak akşar divarlı öyemä kilerseñ!

— Ä üzeñ çakırmassıñmıni, äbekäy? Çakırıp algan kunak qaderleräk bula bit ul!

Şunda köçek tagın koyrıgın bolgadı, şuşı räveşle yalagaylık kürsätep, häyläle genä şıñşıp aldı.

— Kara äle monı!— dide Gölyözem äbi, tagın da häyran itep.— Kaydan bu qadär dä akıllı soñ sin? Monısın kem öyrätte tagın?

— Ä min ölkännärneñ süzlärenä kolak salırga, alarnıñ äytkännären küñelemdä saklarga yaratam. Alarnıñ kayçan naçarga öyrätkännäre bar?

Gölyözem äbi mondıy uk süzlärne işetermen dip başına da kitermägän ide. Menä bit büre balası köçek tä nikadär akıllı süzlär söyli, kiyek-canvarlar bu qadär akıllı bulgaç, ä keşelär alarga karata miherbansızlık kılırga haklılarmı soñ? Sabıy çagınnan uk adäm balasına yahşı zihen, igelekne söyü, izgelekne tanu, yahşılıklı sıyfatlarga soklanu kebek östenleklär birelgän. Bolarnı üzeñä ölge itep almıy kaluları mömkinme soñ? Bürelärne yamanga çıgargan bulıp, üzebez yavızlık yulına basmıybızmı? Ällä soñ äşäkelärme bez?

Kiyek-canvarnıñ, koşlarnıñ, böcäklärneñ hätta niçämä yıllar gomer sörgän, şul vakıt eçendä törledän-törle keşelärne kürgän, alarnıñ kem häm nindilegen yözlärennän, süzlärennän, ğamällärennän tanırga öyrängän Gölyözem äbekäy bügengä qadär belmi yäşägän ikän. Häzer bu hakta uylanmıy da kala almadı. Yul buyı şulay atladı. Bolındagı kubız tartıp sikereşkän çikertkälärneñ cırlauların tıñladı. Alar bolay dilär ide:

«Sikert-sikert çikertkä,

Äbine kem yögertä?

Şundıy yämle koyaşlı

Köndä närsä yöretä?

Tukta, äbi, tıñlap kit,

Bezneñ cırnı yakın it,

Yulıñ buylap aşıkma,

Äydä sine sikertik!

Bezneñ kebek itterep,

Uynap-kölep häm biyep!

Tukta, äbi, aşıkma,

Bezgä kolak sala üt!»

Gölyözem äbi inde alarga uk cavap birep tormadı. Barı tik: «Bolarnıñ eşläre betkän, cırlap-biyep-sikerenep yäşäüdän başkanı belmilär!»— dip kenä uylap aldı. Ä akıl birüne kiräk tapmavı şunnan, çönki belä ide: alar anıñ süzlärenä üzläre dä kolak salmayaçaklar, yäşäü räveşlären dä üzgärtmäyäçäklär. Monıñ kiräge dä yuk çikertkälärgä. İzge Kitapta döres äytelgän, Cir yözendäge hämmä can iyäse mähluknıñ üz yazmışı, üz yäşäü räveşe bar, diyelgän. Monıñ şulay buluına soklanırga gına kiräk. Akıl biräm dip, akılsızlıkka etärüeñ dä bar!

Kilä torgaç, Gölyözem äbineñ yulı tagın borgalanıp aldı, urmandagı agaçlar arasına kabat suzılıp kerep kitte. Monda da törle koşlar häm kiyeklär üz eşläre belän mäşgul idelär. Alar arasında şulay uk uynap-kölep kenä yäşäüçeläre dä, haman eş belän genä mäşgulläre dä — törledän-törleläre bar ide.

Menä agaçlar siräklänä başladılar. Gölyözem äbi urmannıñ tizdän betäsen añlap aldı. Ozaklamıy — kiñ alan, annan arırak — Zäñgär kül, anıñ yanındagı yäşel bakçalar, allı-gölle çäçäklär eçendä matur tügäräk yäşel kalkulık östendäge avıl kürende. Anda ätäçlär kıçkırgalıy, bozaular mögerdäşep algalıy, çiläklär şaltıraşıp kuyalar, yağni barısı da:

— Gölyözem äbi kaytıp kilä, avılıbıznıñ kürke kaytıp kilä, qaderlebez kaytıp kilä!— dip bersen-berse kotlıy, uzdırıp söyläşä idelär.

Şunda havadan par akkoş oçıp üttelär. Alarnıñ berse ikençesenä bolay dip äytä ide:

— Canım, berük, kozgınnı kürsäñ, saklan, yarıymı? Ul börket kebek ük yırtkıç. Höcüm itä kürmäsen! Oyabızdagı tizdän çıgaçak bäbkälärebezne almasın! Ul — adäm zatınnan! Karalık belän tulı! Änür bäk kara kozgınga äverelä. Aña anı öçençe tuma tugan apası, han hatını, Şährineñ ügi änise Kaymabikä öyrätkän!

İkençese cavabında aña äytä ide:

— Şul Kaybikä bit inde, öçençe yıl, siher belän mine oyıtıp, ike bäbkäbezne alıp kitte. Kurkam min annan!

— Min yanıñda bulganda — kurıkma!— dide aña ikençese.— Annarı, änä küräseñme, Gölyözem äbi kaytıp kilä! Ul avılıbızda bulsa, Zäñgär külneñ östenä şom kilmäs. Kara kozgınnar, Gölyözem äbi tanıy kürmäsen dip, annan kurkuları säbäple, monda kilmäslär!

Şunda ul akkoşka ikençese äytte:

— Gölyözem äbigä sälam birdeñme soñ?

— Yuk älegä!..— dide, ä annarı:

— Sälam, äbekäy!— dip kıçkırdı.

İkençese dä aña kuşıldı. Bu vakıtta Gölyözem äbi urmannan çıkkan, kül buyına citep kilä ide inde. Akkoşlar havadan ber äylänep uzdılar. Annarı külgä töşep, kamışlar arasına kerep yugaldılar.

Añınçı Gölyözem äbi dä:

— Sälam sezgä, izge koşlar!— dip äytergä ölgerep kaldı.— İmin torıyk!

Şul kamışlıktan yırak tügel genä Gölyözem äbineñ yäşel tübäle, ak akşar divarlı yortı kürende. Ul koyaşka taba zäñgär täräzä küzlären töbäp, hucası äbekäyne zarıgıp kötep, yäşel bakçalar eçennän ürelep-ürelep karap toradır sıman ide. Şunda täräzäläre nurlanıp yaltırap aldılar. Yortı güyäki Gölyözem äbine tanıp ölgerde, aña çiksez söyenä başladı. Böten tirä-yakka şatlık avazları tuldı sıman. Gölyözem äbi şunda gına çäçennän altın taragın saldı da, anı, kulyaulıgına törep, yugalmasınga, alyapkıçınıñ kesäsenä yäşerep kuydı. Bar tabigıy cırlıy, sayrıy, çer-çer kilä, ä yırakta suzıp-suzıp käkkük kıçkıra ide.

— Abau, ber dä tavışı işetelmägän sıman ide, tele açılgan monıñ da!— dide Gölyözem äbi, yılmaep.— Närsä äytäseñ ikän — ber tıñlap kararmın äle üzeñne!

HVI

Änür bäkneñ küñele tınıç tügel ide. Apası Kaymabikäneñ tuktausız östenlek itüe anıñ cilegenä ütte. Östen çıgası kilü toygısı könnän-köngä kotırıp arta barıp, Şährigä karata bulgan hisläre dä şunıñ belän bäyle ide. Han kızın ul yaratamı-yukmı — bu hakta uylamadı. Häyer, söymäskä-yaratmaska da mömkin tügel şul, Şähri gacäyep tä güzäl, sılu, anda bulgan zatlılık häyranga kaldırırlık. Ämma kız anıñ hislären añlar da kulına kererme? Şährineñ kemlege hakında, nindilege turında dönya buylap häbärlär taralmagannarmı ällä? Yuktan tege atlı yeget oçradımı? Ägär dä ul ber-ber mämläkätneñ şöhrätle şahzadäse bulsa, ul vakıtta Änür bäkkä nindi ömet kala? Andıylar tagın da kilmäslärme? Älbättä Şähri ber-ber han ugılın saylayaçak, Änür bäkne tügel! Menä şuña kürä dä komaçaulık tudıruçı hämmä keşe, kem buluına da karamastan, yuk itelergä tiyeşle. Monı Änür bäk yahşı belä. Ägär dä köçe citmäsä, ul häylä belän aldıraçak, alay da mömkin tügel ikän, änä apası Kaymabikä bar, bulışaçak. Ällä nindi siherlärne belä ul! Änür bäkne kara koşka äverelep oçarga, monıñ öçen nindi äfsen ukırga kiräklegen öyrätmädemeni? «Älemi-dälemi, üpçim-töpçim, uñda kanat, sulda kanat — koş bulıp oçıym! Darmidan-barmidan!» Ällä nindi avırlıgı da yuk. Äytteñ dä tirä-yagıña tökerendeñ, koşka ävereldeñ dä oçtıñ. Ämma bu häl bulu öçen öç äyber şart: koyaşnıñ bolıt arasında çagı, ayagıñ belän timergä basu häm, öçençese — tökerener aldınnan avızıña toz kabu. Änür bäk monı sınap karaganı bar. Bik ciñel genä sıman, ämma timergä basasıñ, toznı onıtasıñ, hätta anısı da, monısı da yanda, ä koyaş bolıt astına kerep kitmiçä intekterä. Annarı bötenläygä kara koş bulıp kaluıñ mömkin, mäsälän, keşelär belän keşe telendä söyläşsäñ! Häyer, anısı ber dä avır eş tügel, karkıldap oçarga bula. Kem sine añlıy? Karkıldavıñnı onıtıp cibärä genä kürmä. Anıñ äle şunısı da bar: kara koşlar sine iyärtep, oçırıp alıp kitsälär, siherlängän urınıñnı, äfsen süzlären onıtsañ, yä bulmasa östeñä toz sipsälär, adäm hälenä mäñge kayta almayaçaksıñ! Şulay da bolarınnan kurkası yuk. Kara koşlarnıñ annan kotları kaça. Annarı Änür bäk üz sarayınıñ täräzälären açıp kuya da, kılıçın idängä salıp, anıñ östenä basıp, avızına toz kabıp, şul toznı tökerenep äfsenen ukıy. Ä anıñ östenä toz sibärgä kemneñ kodrätenä yäki başına kiler? Şulay eşlärgä kiräk ikänlegen berkem dä belmi, apası Kaymabikä dä mondıy serlärne başkalarga äytmäyäçäk. Aña enese Änür bäk teräk tügelme? Tik menä haman da üzen östen kuyuı gına komaçaulıy. Hanlıkka yalgızı huca bulmakçı. Belä, bik belä Änür bäk, şunıñ öçen dä Şährine ügi anası yuk itärgä teli. Nigä ul enese belän isäpläşmi, anıñ teläklären sanga sukmıy?

Bu uyları belän Änür bäk manaraga mende, sarayınıñ äylänä-tiräsen küzätä başladı. Şunda bolın artında, urman alanı buyında Hanbalık kızlarınıñ küz bäyläş uyın uynauların kürep aldı. Alar şat tavışlar belän köleşälär, serlär söyläşälär häm cırlaşalar sıman toyıldı aña. Häm ul üzeneñ monda yugalıp toruına aptıradı. Kük yözenä karadı. Koyaş, bolıt artına kerep, berazga küzlären yomıp alırga mataşa ide. Änür bäk tizräk manaradan yögerep töşärgä itte. Ämma vakıtı azlıgın añlap, ayak astına kılıçın kuydı, kesäsennän toz tartmasın çıgardı da: «Älemi-dälemi, üpçim-töpçim, uñda kanat, sulda kanat — koş bulıp oçıym!— dide.— Darmidan-barmidan!» Şunda uk toz kabıp, äylänä tiräsenä tökerende. Böterelä birde häm kara koş bulıp äverelde dä koñgıldap-korkıldap kükkä kütärelde. Bu vakıtta koyaş bolıt artında ide. Dönya yöze Änür bäkneñ küze karaşında güyäki keçeräyep kaldı. Havada irken häm rähät ide. Şulay oçıp kına yörise kilsä dä, maksatın isenä töşerep, kızlarnıñ uyının küzlär öçen urman avızındagı alan yanındagı olı kart imänneñ korıgan botagına barıp kundı. Kızlarnıñ hafalı häldä yögereşüen kürep, alarnıñ süzlären tıñlana başladı. Bolar: «A-u, Şähri!»— dip avazlar sala-sala, arlı-birle yögereşä idelär. Şaulaşuların işetepme, ällä inde kızlar küzläü uyındamı, bire taba mıştım gına Nursälimneñ dä kilep mataşkanı kürende. Niçek bolay? Kötkän kötülären kaldırıp yörime?

Bu tamaşa karakoş Änür bäkkä bik tä ähämiyätle kebek toyıldı. Agaç başınnan ürelep-ürelep karap tora başladı. Nursälim, imän töbenä kilep posuga, östä utırgan cirennän karakoş Änür bäk koñgıldap kuydı, isäbendä yegetneñ kotın alu ide. Ä ul çınnan da äüväle kurkınıp aldı, annarı, tavış birüçeneñ koş kına ikänlegen añlap:

— Kıçkırmasana!— dip äytep, kölä-kölä söylänep kuydı.— Sineñ tavışıñ kilbätsez, agamnıkına ohşagan ikän!

Änür bäkkä mondıy mıskıllı süzlärne işetüe avır ide. Ämma tüzde. Şulay da: «Kötülärne taşlap yörgäneñ öçen, kızlar küzlägäneñ öçen, mine mıskıllaganıñ öçen kirägeñne birermen äle!»— digändäy, koñgıldıy-koñgıldıy, kanatların kagındı. Tik Nursälimneñ aña bu yulı ise kitmäde, kızlarnı küzätep, hafaga töşkän buluların belep aldımı, bu tirädän kitep bardı. Karakoş Änür bäk moña bik söyende, anıñ kurkaklıgın belgän kebek ide, ämma şuşı qadär dä tübän candır dip küz aldına da kitermägän ikän. Kara äle, sorı biyäseneñ ayak aslarına uk kerep kaçtı tügelme soñ?

Ä bu yeget kayan päyda buldı? Nigä monda taba kilä?

Änür bäk üz küzläre belän kürep torgan vakıygaga äüväle ışanmadı. Enese Nursälimneñ nindider tılsım yärdämendä kötüçedän zatlı uglan kıyafätenä kerüe, sorı biyäseneñ argamakka äverelüe gacäyep hällärdän berse ide. Ämma Änür bäk alay uk vayımsız keşe dä tügel! Menä üze dä siher yärdämendä karakoş bulıp oçtı, monda kilep kundı bit! Şulay bulgaç, Hodanıñ rähmäte ber aña gına tügel, başkalarga da nasıyp ikän bit!

Äüväle Änür bäk bu küreneşlär belän kileşergä telämäde. Nigä dip äle mesken enese Nursälim zatlı kaharman uglan yeget kıyafätenä-sıyfatına kerä dä, ä anıñ üzenä mondıy märtäbä nasıyp tügel? Açularıñ kilmäslek tä tügel! Yuk, Änür bäk ul bähetkä layık bulırga tiyeş, Nursälim tügel! Monda nindider hata bar, haksızlık! Sin karakoş bulıp kañgıldıysıñ, ä ul zatlı yeget kıyafätendä yörsen — ğadel tügel bu, ğadel tügel!

Änür bäk şuşı uyları belän haman da koñgıldap utırdı. Kanatları talçıkkan ber sandugaç şunda imän agaçınnan yırak tügel üsep utırgan miläşkä kilep kundı. Ul ällä sataşıp sayrıy, ällä söyli ide:

— Kemnär belä, äytegezçe, kayda ikän Zäñgär kül? Miña yärdäm itegezçe, anda iltä kaysı yul? Urmanda almagaç üsä, ul Şähri kız — han kızı! Anıñ tamırın büre özä, çäyni teşe-avızı! Aşıgıgız yärdämgä! Harap bula han kızı! Büre bulgan Kaymabikä, yavızlarnıñ yavızı!

Sandugaçnıñ bu süzläre Änür bäkneñ gayrätenä tide häm ul şunda aña taşlandı. Kurıkkan sandugaç kükkä atıldı. Karakoş aña koñgıldap kıçkırdı:

— Ni söyliseñ, ahmak koşçık?— dide, üzeneñ koşlar belän koşlar telendä söyläşergä tiyeş tügellegen dä häterennän çıgarıp.

Menä ul şuşı sandugaçnı tırnaklarına eläkteräse ide, argamak östendä bargan Nursälim alarnı kürep aldı häm karakoşka töbäp cäyä ugın oçırdı. Karakoş Änür bäk şunda maksatınnan kire kaytırga buldı. Koñgıldap çigende. İnde häzer Nursälimgä taşlanmakçı itte. Ämma anıñ cäyägä kabat uknı korıp, tiz arada töbäp ölgergänen kürde. Ul da tügel, cäyä ugı anıñ sul kanatınıñ kaurıyların tuzdırıp uzdı. Karakoş Änür bäk, açu belän koñgıldap, çitkä taba atıldı. Sandugaç inde küz uñınnan ıçkıngan ide. Karakoş Änür bäk isä urman yagına oçarga da, sarayına kaytırga da belmäde. Şunda yırakta yalgız yaralı ber akkoşnıñ iñräü avazları işetelde. Ul biçarakay bolay dip söyli ide:

— Ügi anam Kaymabikä kara büre bulgandır, mine harap itär öçen kara häylä korgandır! Kaya barıym, kaya kaçıym — harap kına bulamdır! Min han kızı Şährizadä, akkoş bulıp oçamdır!

Änür bäk bu forsatnı faydalanmıy kala almıy ide. Menä bit yazmış üze anıñ avızına Şährine kiterep kertte. Ul aña taba häzer barır, anı sugar häm bilennän eläkterer dä üz sarayına alıp kaytır. Moñardan da uñaylı, moñardan da forsatlı eş barmı? Berençedän, han kızı anıñ totkınına ävereler; ikençedän, apası Kaymabikä belän hisaplaşır! Anıñ küñelendä närsä bar ikänlegen elek tä belep beterä almadı, inde häzer mohtaclıgı da bulmas.

Häm ul şunda akkoş Şähri yanına oçıp kilde, yänäşä kanat kakkannarında ul bolay dip söyli başladı:

— Min — karakoş, Änür bäk, sine kotkara kildem! Ä sin — akkoş, Şähri kız, miña yarım bul, tiñem!

Karakoşnıñ bu räveşle söyläve bik tä säyer ide. Akkoş bolay da kurıkkan, ä häzer karakoşnı kürüdän tämam hälsezlände, inde bolay söylänüen dä işetkäç, ülemeneñ şuşı ikänlegen añladı häm:

— Ügi anam — apañdır, miña nigä üçläşä? Ak canımnı alam, dir, närsä öçen teşläşä?

Şunda karakoş aña bu räveşle äytte:

— Ä sin miña yarımdır, apam şunı telider, canga bulsañ canaşım, apam üçlek kılmıydır!

Aña akkoş bolay dide:

— Sin — karakoş, min — akkoş, niçek yar bulıyk ikän? Apañ kanım telider, märhämät kötmim sinnän!

Şunda karakoş, anı açulana birep, bolarnı söyläde:

— Min akkoş dip maktanma, minnän artık cireñ yuk, apañ diyep hurlama, minem anda eşem yuk! Sine alırga kildem, canga tiñ yarım, didem! Nigä bolay karışu, siña yarıñmın, tiñeñ! Ägär süzem almasañ, sarayıma barmasañ, niçek itep eşlärgä belermen, aptıramam!

Şunda akkoş bu söyläşüneñ ahırı närsä belän betäsen añladı häm karakoşka yalına başladı:

— İrem bulasıñ kilsä, yarım, diyäseñ kilsä, minem sinnän üteneç süzlärem bar berniçä!

Karakoş aña bolay dide:

— Süzeñne äyt, tıñlarmın, mömkin eşme — kararmın!

Akkoş sıyfatlı Şähri bu räveşle ütende:

— Kara urman artında, Zäñgär külneñ yarında, äbiyemneñ yanında sihät tabıym canıma! Zäñgär küldä koyıngaç, yaralarımnı yugaç, canıma sihät tapkaç — kerim canaş kuynına!

Anıñ bu räveşle ömet salıp äytkän süzläre Änür bäkneñ küñelenä huş kildelär. Ul şunda kuanıp häm:

— Zäñgär külgä oçarsıñ, sihäteñne tabarsıñ, äbiyeñne kürerseñ, koçagıma kererseñ!— dide.

Bu vakıtta Kaymabikä kara büre bulgan hälendä, yögerep kilep, alarga karap ulap kuydı häm karakoş Änür bäkkä bolay dide:

— Enem, canım, yülär sin, belmi kalıp häyläsen, ahmak süzlär äytäseñ! Yeget bulsañ — batır bul, tırnagıñnı batır bul! Şährine sugıp al, kaynar koçagıña sal! Atta kilä enebez, siña-miña üçe bar — aradan asılıbız, batırdan-batırıbız!

Kozgın karakoş Änür bäk moña karşı närsä dip äytergä dä belmäde. Şährigä taba taşlanıp, anı tırnaklarına kaptıram digänendä, anıñ kanatına Nursälimneñ yılgır ugı kilep kadaldı. Ul çaykalıp kitte, tänendäge kodräte yukka çıktı. Hälsezlänep yıgılganında, kabat kütärelep kitep, koñgıldıy-koñgıldıy, üz sarayına taba köç häl belän oça birde. Bu da tügel, akkoş Zäñgär külneñ kayda ikänlegen yugarıdan kürep aldı, şunda aşıktı. Kara büre isä Nursälimgä taba teşlären ırcaytıp taşlandı, argamagınıñ baltırın teşläp, yegetne iyärennän bärep töşerü ide isäbe. Irgılıp sikerde. Nursälim aña çukmarı belän ordı. Kara büre Kaymabikä çaykalıp barıp töşte. Nursälim anıñ östenä argamagı belän bastırmakçı, söyäklären toyakları astında izdermäkçe ide, şunda kara büre tiz arada Kaymabikägä äverelde. Argamagın Nursälim çak tıyıp ölgerde, atı art ayaklarına bastı. Yañadan cirgä töşkänendä, dürt ayaklap biyep alganında, iyärdäge uglanga Kaymabikä:

— İ enem, Nursälim, sin bit minem agamnıñ balası! Apaña kul kütäräseñme? Oyat tügelme siña?— dip, küz yäşläre belän kızgandırıp yılap cibärde.

Bu hälgä uglan aptırap kitte. Ul başta berni dä añlıy almadı, annarı gına töşende: karşısında hanbikä üze ide! Ämma tırnak aslarına balçık tulıp kayırılıp, barmakları tufrak ukmaşudan karalıp kanap betkännär, citmäsä yözendä çukmarı belän sugudan yara hasil bulgan, annan kan sarkıy.

Nursälim haman da närsä äytergä belmi aptırabrak kaluda ide. Şulay da:

— Gafu itegez, hanbikä Kaymabikä, min kara büre belän orıştım! Ul kayadır yukka çıktı. Ä sez monda niçek kildegez?— diyärgä batırçılık itte.

Anıñ bolay söyläve Kaymabikä öçen häyerlegä ide. Şunda uk yöze üzgärep, açuı küz karaşında ut uynatkanday buldı häm:

— Oyat tügelme kötüçe başıñ belän hanbikägä kul kütärergä?— dip açulana başladı.

Äle yaña gına bulgan üteneç, üpkä, meskenlek katnaş küz yäşle süzläre yukka çıktılar. Alar urınına usallık, küremsezlek, mıskıllau gına kaldı.

— Monıñ öçen han häm halık gafu itärlär dip uyladıñmı ällä? Tañ atkançı muyınıñnı özderäçäkmen!

Başına töşkän ber bälane ikençese alıştırudan tämam hälsezlängän kebek his itte üzen Nursälim. Ägär dä şuşı räveşendä hanbikäne kaldırsa, kaçsa, anıñ mäkerenä barıber ahırda kabaçak, barıber muyının özderäçäk! Ämma Kaymabikäne ber närsä dä eşlätä almıy bit ul! Aña kul kütärergä dä hakı yuk! Monıñ ahırı bik naçar betäçäk!

Nişläsen?

Egetneñ häle çınnan da avır ide, çarasızlık anıñ kanın suıttı. Tozakka kapkanday ide ul. Häzer hanbikägä barmak belän dä çirtä almayaçak, ber genä karşı süz äytä almayaçak!

— Sez monda niçek kildegez soñ? Min sizenmi dä, kürmi dä kaldım. Ällä Hanbalık kızları belän idegezme?— dip sorarga mäcbür buldı Nursälim.— Sezneñ sakçılarıgız kayda?

— Häzer kilep citälär!— dide hanşa, açulanu belän söyläp.— Yahşı çagında kaçıp kotıluıñ, hätta cir tişegenä kerüeñ häyerle!

Monısın inde Nursälim üze dä uylap ölgergän ide. Atın, çöykertep, kilgän yulına borıp çaptırdı. Şunda barça taraflarnı zäñgär töten, avır toman bastı. Bu — ügi ananıñ ğalämäte ide. Nursälimne ul kuıp tottı, anıñ avız-borının kapladı. Yeget huşsız yıgılıp kaldı. Kaymabikä, töten hälendä kala birep, Hanbalıkka taba agıldı häm, han sarayınıñ morcasınnan oçıp kerep, yuk ta buldı. Nursälim añına kilgänendä, anıñ äylänä-tiräsendä karañgı ide. Üze kötüçe hälendä aunap yata, atı yırak tügel utlauda poşkırınıp, ay yaktılıgı töşkän urında koyrıgın häm yalın bolgap basıp tora ide.

HVII

Sandugaç, karakoştan kaçıp kotılgaç, äüväle başın-küzen yugaltıp oçtı da oçtı. Annarı, häveftän yıragayganın añlagaç, yalgız tiräkkä kilep kundı. Şunda gına küñelenä tınıçlık taptı. Tamak yalgap alamın dip cim ezlänä başladı. Yafrak östendä bar dönyasın onıtıp yoklap yatkan Kapkanı kürep aldı. Sak kına, anıñ yanınarak sikerep kundı. İnde çukıp alası, kabıp yotası gına kaldı. Ämma Kamka uyanıp kitte häm sandugaçnı kürep tä aldı, oçıp, ikençe botakka küçte. Tik koşnıñ aulavınnan bolay ciñel genä kotıla almayaçagın da añlap ölgerde. Artınnan kilgän sandugaçka:

— Sin miña timä!— dip ütenä başladı.— Sin bit kamkalarnı aşıy torgan koş tügel!

— Yuk,— dide sandugaç,— sin bik tä yalgışasıñ! Näq menä sineñ kebek kortkıçlarnı yuk itäm min, hätta talpannarnı da bik yaratıp aşıym!

— Ä mine aşarga yaramıy!— dide aña Kamka.

— Ni öçen?— dide sandugaç.

— Çönki min... Çönki min...— dip aşıgıp-aşıgıp söyli başladı Kamka,— Hanbalıktagı han kızı Şährizadäneñ ilçese. Ul mine Gölyözem äbigä sälam belän cibärde. Aña sälamemne ilttem, kire alıp kaytıp kiläm. Ägär dä ul amanätne ütämäsäm, gayıbe sineñ başıña töşäçäk! Bernindi izge eş belän dä monı aklıy almayaçaksıñ! İlçegä ülem yuk, şunı da belmiseñmeni?

— Beläm!— dide kinät şunda aptıragan sandugaç.— Niçek şunı onıttım ikän? Karakoş, häyersez, höcüm itep, böten zihenemne taratkan. Min dä Şährizadädän Gölyözem äbigä häbär belän bara idem bit!

— Niçek inde?— Kamka moñarga häyran itte.— Sin kayan han kızıbıznı beläseñ?

— Anı belmägän can iyäse barmı?— dide sandugaç.— Bigräklär üzeñne ällä kemgä kuyasıñ inde!

— Sälamne min tapşırırga tiyeş, ul anı miña yökläde!— dide Kamka, tämam gasabilanıp.— Huş, miña aşıgırga kiräk!

Oçıp kitmäkçe ide dä, sandugaç anı tuktattı:

— Gölyözem äbineñ kayda yäşäven sin beläseñmeni?— dide.— Ul vakıtta bergä oçıyk!

— Yuk, min sineñ kebek tiz oça almıym!— dide Kamka, üzeneñ hälennän zarlanıp.— Sineñ artıñnan citeşü miña mömkin tügel!

— Ul vakıtta sine kütärep oçıym!— dide sandugaç.— Ällä tomşıgıma kabıp kınamı?

— Yuk inde, sin — tel bistäse, köne buyına sayrap-cırlap yörüdän tuymıysıñ. Onıtılıp kitep, kabıp ta yotarga mömkinseñ! Änä, äle min iseñä töşermäsäm, Şährizadäneñ yomışın da hätereñnän çıgargan bulır ideñ. Rähmät äyt!— diyäräk Kamka maktanıp ta aldı. Ämma sandugaç ta kimen kuymadı, Kamkanı oyaltırga buldı:

— Sin üzeñ soñ, sin üzeñ!— dide.— Monda niçänçe kön yoklap yatasıñdır äle?

— Sälamne kayçan tapşırsañ da soñ tügel!— dide Kamka, ällä kemdäy masayıp, inde ber dä aşıgırga kiräk tügellegen añlatırga teläp.— Şähri kızga berni dä bulmagan. Hanbalıkta rähättä gomer itä. Tik menä Gölyözem äbine genä beraz sagıngan... Hiç häveflänäse yuk!

— Mondıy häl kayçan buldı soñ äle?— dide aptıragan sandugaç.— Min äle yaña gına Şährizadäneñ iñendä basıp tordım. Ul alma agaçına äverelgän ide. Urman eçendä. Ä anıñ tamırların kara büre yolkıy, tännären tırnıy, teşli, yıgam-audaram dip tırmaşa ide. Min anı şundıy kızgandım. Ul mine Gölyözem äbigä cibärde. Yärdäm itüen soradı. Ul bit koşlar telen añlıy. Aña barıp söylärmen, ul gayrätle yeget-uglanga äyter. Ä batır yeget ul kara bürene çukmarı belän orır da üterer!

— Ah yülär sandugaç, isär baş! Şuşı qadär ahmak bulmasañ, köne buyı cırlap kına yörer ideñme soñ sin?— dide şunda Kamka, tämam sabırlıgın yugaltıp häm tagın da açulana birep.— Nigä monı başta uk äytmädeñ? Anda söyeklebez Şährizadä büre avızında harap bulıp tora, ä sin monda, tuymas tamak, cim çüpläp yöriseñ!

— Ä üzeñ soñ, ä üzeñ!..— dip sandugaç üpkäläven tagın da belderde aña.— Koyaşta arka kızdırıp yoklap yatudan başkanı belmiseñ!

— İ tel bistäse! Äydä, oçıyk tizräk Gölyözem äbi yanına, äytik!— dide Kamka, sandugaçnıñ arkasına oçıp kilep kunıp.— Annarı tartkalaşırbız!

— Min bit Gölyözem äbineñ kayda yäşägänlegen belmim. Hanbalıktadır dip oça idem, karakoş tırnagına kerä yazdım. Yarıy äle märgän yeget aña cäyädän uk attı. Köçkä kaçıp kotıldım!

Sandugaç şuşı süzlärennän soñ gına kanatların cäyde.

— Äydä!— dide aña Kamka.— Min siña yulnı kürsätermen!

Alar Zäñgär kül tarafına taba oçıp kittelär. Şuşı qadär bähäsläşep vakıtların ärämgä uzdırgançı, başkarırga tiyeşle eşlärendä buluları häyerleräk ide. Ämma şunda alarnıñ östenä karakoş külägäse töşte. Kotı oçkan sandugaç agaçlar arasına kerep yäşerenergä aşıktı. Anıñ yöräge tagın urınınnan kubarga ölgergän ide.

Ä karakoş oçıp kitep bardı. Ul ber kanatın avır gına selki, uñga-sulga çaykala, äle-äle yıgılıp töşär sıman ide. Kamka aña karap tordı da, sandugaçka, tınıçlandırıp:

— Monıñ kanatın yaralagannar. Şäp itkännär! Annan kurkasıñ yuk!— dide.

Şunnan soñ gına alar kabat kükkä kütärelep, Gölyözem äbigä tizräk barıp citär öçen oçtılar. Ämma Zäñgär kül buyında yaralı akkoşnı kürep, Kamka şunda töşärgä boyırdı. Biçara akkoş yar buyınnan yırak tügel genä urında, tän cärähätlärennän sıkranıp, küzlärennän ence yäş börteklären tamızıp yılıy ide. Kamka da, sandugaç ta anı tanıp aldılar.

— Şährizadä, borçılma, bez monda, yärdämgä kilep cittek!— didelär alar.— Sin niçek, kayçan akkoşka ävereldeñ soñ äle?

Akkoş Şährizadä şunda alarga kütärelep karadı. Kamkanı da, sandugaçnı da tanıp aldı.

HVIII

Änür bäk karakoş hälendä sarayına, anıñ da manarasına, yaralı hälendä köç häl belän oçıp kaytıp citte dä, kabat adäm hälenä kiler öçen kılıçına kilep kundı. Ämma aña äfsene fayda itmäde. Ul şunda gına koşlar belän koşlar telendä söyläşkänlegen isenä töşerde häm mäñgegä şuşı hälendä kalaçagın añlap aldı. Anıñ bu vakıtta kotı oçtı. Närsä eşlärgä belmiçä, koñgıldap yılıy tordı. Bu tavışın saray hezmätçeläre dä işetep aldılar häm, açulanıp:

— Bu kozgın, häyersez, kemneñ gomeren alıp kitärgä kilgän?— dip söylänä başladılar. Ämma anı kuıp cibärergä berseneñ dä batırlıgı citmäde.

Şul räveşle vakıt ütep, kiç yakınlaşıp kilde. Ul da tügel, Hanbalıktagı Hansaray morcalarınıñ bersennän zäñgär töten kara bulıp kütärelde. Äüväle bolın östenä, urman tiräsenä taraldı, annarı urgılıp, Änür bäk sarayına taba agılıp, manarasına kilep uraldı. Cirgä señgän kebek buldı. İşek töbendä bu vakıtta Kaymabikä basıp tora ide. Ul yaña gına töten sıyfatta oçıp kilde häm yaña gına adämi hälenä kayttı.

Anıñ bolay äverelülären üzennän gayre hiçkem belmider dip uylıy ide ul. Ämma iñ yäşeren serlärneñ dä, kiresençä, hämmä keşegä diyärlek bilgele ikänlegen başına da kiterä almıy adäm balası. Häyer, bolay buluı üze dä yahşıga gına tügelmeni?

Kaymabikä monda kiläse tügel ide. Ämma manarada kılıç östendä yılap utırgan Änür bäkneñ ärnüle üteneçen işette. Kızganmadı. Açulandı gına. Şulay da Änür bäkneñ bertugan enese ikänlegen, äle kiräk bulaçagın isennän çıgarmadı ul.

Kaymabikäneñ kötmägändä sarayga kilep kerüe häm manaraga kütärelä başlavı barça hezmätkärlärneñ bolay da hävefle küñelen tämam kurkuga saldı. Ämma ul alarga iğtibar da birep tormadı, sälamnären dä almadı. Anıñ küz karaşları güyäki ut kebek yalmap kına alırlar sıman ide.

— Hanbikägä igelek bulsın! Hanbikägä märhabä!— dip, anı härkem iyelgän baş belän ozatıp kaldı, kurkıngan yöz belän karşı ala tordı.

Manaraga Kaymabikä bik ciñel genä kütärelde. Uçına kulındagı yançıgınnan toz koydı, añarga nindider äfsen ukıdı häm kozgın östenä sipte. Mesken koş bärgälänüdän häm açırgalanıp koñgıldaudan tuktadı, bötenläy keçeräyep, tuzan öyemenä äverelgändäy buldı da, moğciza: Änür bäk kıyafätenä kerde. Anıñ sul kulı yaralı, aña uk kadalgan häldä ide.

— İ ahmak bäk!— dip açulana başladı anı Kaymabikä.— İ ahmak bäk! Han kızı kiräk buldımıni siña? İmeş, anı üz yanına alıp kayta! Ägär dä min siña yärdäm itmäsäm, mäñge kozgın hälendä kalası ideñ bit! Yülär! Äytmädemme koşlar belän koşlar telendä söyläşmä dip? Äyttem! Kat-kat äyttem! Tıñlamadıñ! Menä şul üzsüzlelegeñ, keşe süzen, apañ süzen tıñlamavıñ harap itä yazdımı üzeñne? Şährigä sinme kiräk? Siñamı ul kiyäügä çıgarga äzer?

— Ä mine tıñlarga äzer ide inde, tege yeget cäyädän uk atmagan bulsa!— dip, kabat Änür bäk üzeneken söylärgä totındı. Bu vakıtta kızulık belän, onıtılıp kitep, kulın kütärgän ide, yarası kuzgalıp, ul, ärnülärgä tüzärgä tırışıp, katı itep teşlären kıstı. Hätta añı da kitärgä mömkin ide. Bu forsattan faydalanıp, Kaymabikä anıñ yanına kilde, uknıñ oçın sındırıp, kadalgan cirennän tartıp aldı. Änür bäk ärnep kıçkırıp cibärde.

— Batır yarasız yörime?— dip kölde ügi ana Kaymabikä, tagın da açulana başlap.— Ul yeget sineñ kan kardäş tiyeşle eneñ, minem öç buın tugan tiyeşle enem Nursälim ide. Anıñ belän sugışırsıñmı? Miña närsä, Şährizadä siñamı, ällä añamı nasıyp — barıber! İkegez dä ahmaklar! Beläseñme?

— Beläm, kürep tordım!— dide şunda teşlären kıskan, yarasın salkınça cildän dä saklar öçen uñ kulı belän kaplagan hälendä bögelep basıp torgan Änür bäk.

— Miña disä!— Kaymabikä artık bähäsläşep torırga telämi kebek ide.— Ämma Nursälim yeget sıyfatta üsep citkän. Menä kemgä ışanıç baglarga kiräk bulgan! Şähri dä anı saylayaçak, imanım kamil!

Anıñ bu süzläre Änür bäkneñ bolay da tozlı häm açı canına kabat uçlap toz salganday täesir ittelär. Menä şuşında ul Nursälimne, ägär yanında basıp torsa, enekäşe dip tä uylamastan, tuganlık hislären isäpkä almıyça, kılıçı belän çabıp taşlarday hälgä citep şaşındı. Kaymabikägä şul gına kiräk ide: häzer Şährine onıtıp, ike enese üzara sugışaçaklar, orışka-orış kiläçäklär, ä ul şuşı vakıt eçendä han kızın bernindi avırlıksız yuk itä alaçak! Kara äle bu ahmak enekäşlärenä, ömetlären muldan totalar. Han kızına öylänep, Hanbalıkka huca bulmakçılar! Kaymabikädän uzarga alarnıñ ni hakları bar?

— Sin anıñ belän tege vakıtta orışkanda östen çıkkan ideñ. Ä nigä başın çapmadıñ?— dide, haman da Änür bäkne kotırta birep yavız hatın.— Häzer sin yaralı, eşkä yaramıysıñ! Ul sinnän östengä çıksa, ber dä kızganıp tormayaçak, bel! Anı at abzarında yoklatkan keşe sin tügelme? Sin! Anı sarayınnan uramga kuıp çıgargan, urınına barıp utırgan adäm aktıgı sin tügelme? Sin! Ul bolarnı onıtkan diseñme ällä? Onıtmadı häm onıtmayaçak! Anıñ ata-baba malın üzläştergän keşe dä sin tügelme? Sin! Ul monı da belä, häterendä tota! Añardan köne-töne kötü köttergän keşe kem? Sin! Anıñ üz tugan agası! Ul monı da isendä saklıy! İske sälämä kiyemnär kidertüeñne äytmim dä inde! Ämma sineñ tagın da olırak hatañ, yülärlegeñ şul buldı — sorı biyäne aña kaldırdıñ! Ä barlık hikmätlärneñ änä şul sorı biyä belän bäyle ikänlegen belmiseñ häm töşenmiseñder dä äle? Ul anıñ ätkäsennän algan mirası. Sorı biyä anıñ belän adäm telendä söyläşä, añlaşa ala. Ä sineñ belän — yuk! Nursälim eneñ anıñ ayakları arasınnan mätälep kilep çıga da asıl yeget-uglanga äverelä, belep tor!

Şuşı qadär küp söylägänennän soñ gına Kaymabikä tınıp kaldı. Açuları kilü arkasında keşelärneñ berdän hämmä belgännären häm uylagannarın äytep taşlau ğadätläre bar. Monda da şul häl buldı.

Ul arada Änür bäkkä dä canı kaytkanday, tänenä köç kergändäy ide. Yarasınnan da kan sarkuı tuktaldı. İnde häzer niçek itep Nursälimne yuk itärgä mömkinlegen uylıy ul, plannar kora başlagan ide. Küzlärendä açulı yalkınnar kabınganday buldı, anıñ karaşı usallandı. Könneñ soñgı yaktılıgı alarnı üze belän yomdı. Änür bäk manaradan töşü yagına kitte.

— Sin kaya?— dide aña Kaymabikä.

Ämma Änür bäk anı işetergä telämäde.

Moña Kaymabikäneñ bik tä açuı kilde häm şunda başına kara şälen kapladı da, huşlaşıp ta tormastan, kabat tötengä äverelep oçtı. Älegä kükkä ay kalkırga ölgermägän, ämma tönge suıkça hava cirgä iñgän ide inde. Mondıy vakıtta töten yırak tarala almıy, üzänlektä kala. Ä Kaymabikäneñ äfsene bar, ul kara büregä äverelä ala, annarı kabat tötengä. Şulay eşläde dä. Şährine ezläp kitäse ide.

Ni hikmät, agaçlar arasında yılap utırgan kız bala tavışın işette. Kılgan ğamälläreneñ oyatınnan häm kurkınıçınnan şuşı räveşle kaçıp utıruçı känizäk kızı ikänlegen älegä kara büre Kaymabikä belmi ide. Bolın yagında, büre barlıgın sizenep, sarık kötüe ayagürä tordı. Nursälimneñ tavışı işetelde:

— Kem yöri anda?

Näq şul vakıtta diyärlek ğaläm şäme atalgan aynıñ yözennän cirgä yaktılık töşte. Ul kütärelep kilä, başın kalkıtkan çak ide bu. Kömeş nurlar mizgel eçendä bar tarafnı çolgap aldılar. Ämma şäülälär ozınnan-ozın, kurkınıçtan-kurkınıç sıman idelär. Kara büre şım bulıp tuktalıp kaldı. Anıñ yaltıravık küzlärendä sarıklar tuplavı çagılıp aldı. Tik ul alar yagına tügel, känizäk kızınıñ yäşerten genä yılau tavışına taba kitte. Tiz arada anıñ karşısına barıp citte.

Känizäk kız yözlären kaplagan häldä mıskıllanıp üksi ide. Kara büre, mıştım gına barıp, anıñ borın töbenä diyärlek kilep bastı. Känizäk kız, anıñ barlıgın sizenep, yözennän kulların alıp, yäşle küzlären açarga ölgerde genä, kabıp yotarga torgan bürene kürep, can avazı belän ah itte. Şuşı kotı oçudan ul yaktı dip ataluçı, ämma karañgı ğadelsez dönyadan kiçte. Bu häl anıñ Kaymabikädän alınaçak altın beläzek häm encele kalfak kebek väğdäle büläklärenä ömeteneñ näticäse dä idelär. Yaman eşkä alınsañ, näticäse harabat bulır digännäre şuşı tügelme soñ?

HIH

Gölyözem äbi tugan avılına kaytudan bik zur söyeneçlär taptı. Anıñ yort-cire isän-imin torgan, tübälärdän sular ütmägän, divarlarnıñ akşarları koyılmagan, bakçalarında çäçäklär şaulaşıp üskän, cimeş agaçları korımagan idelär. Ul alarnıñ hämmäse belän dä güyäki keşelärgä sälam birgändäy isänläşep çıktı. Alar da anı tanıganday tibrälep, yafrakların şaulatıp aldılar.

Annarı Gölyözem äbi keçkenä genä, kurçak öye kebek matur yortın cıyıştırıp çıgardı, oyalarga ölgergän pärävezlärne seberep tükte. Üsärgä, çäçäklärne kısrıklarga mataşkan kıçıtkannarnı urdı. Öyneñ havası alışınsınga dip miçenä yaktı, kamır izde häm töçe kabartmalar peşerergä buldı. Alarnı tabalarga tezep, miçkä kuyuga, berazdan tämle isläre yakın-tirä bolınnarga qadär taraldılar. Älbättä büre balasınıñ da borınına barıp kerde şuşı tämle is. Häm ul tämam täqaten yugalttı. Ata-anasınnan ütenep, avılga barıp kilergä röhsät soradı. Alarga:

— Mine Gölyözem äbi üze çakırdı!— dide.

Ämma ata-anası anıñ ürsälänülären kürergä dä, işetergä dä telämädelär. Äyttelär:

— Avılda usal etlär yäşi,— didelär.— Alar büre kilgänen yıraktan uk sizep alalar, uram başına cıyılışıp çıgalar, tunnarıbıznı yırtıp, usallık kürsätep, ayaklarıbıznı teşläp kuıp cibärälär. Yaramıy!

Ämma büre balası alarnıñ kisätülären tıñlarga telämäde, çönki Gölyözem äbineñ tämle kabartmaları ise anıñ borınına haman da kerä, näfesen üçekläp tora birde. Şunlıktan büre balası:

— Ägär üzemne genä cibärmäsägez, ul vakıtta üzegez ük minem belän barıgız. Sezdän ul etlär kurkırlar. Etlärneñ kotların alabız bez dip söyli idegez elek. Bügen genä närsä buldı? Nigä, nidän kurıktıgız?— dide.

Ämma bürelär barıber rizalaşmadılar. Kaçıp kitüennän şiklänep, küz-kolak bulıp, ber dä anıñ yanınnan kitmädelär. Bu häl büre malayın tämam borçıluga saldı. Ul yılap ta karadı, üpkälägän kebek itep tä kılandı. Ämma ber häyläse dä fayda itmäde.

Bu vakıtta Gölyözem äbi peşkän kabartmaların miçtän çıgardı, suınsınnar öçen täräzä töbenä kuydı. Annarı işek aldındagı sukmaklarga köl katıştırılgan kom sibep çıktı. Bolay itkändä — pöhtä dä bula, yörergä dä uñaylı ide. Ä tämle kabartma ise täräzä töbennän tirä-yakka tagın da kübräk taraldı. Büre balası tämam sabırsızlandı. Ata-anası anı tıyıp tora almıy idelär inde. Urman avızına kildelär. Büre malayı:

— Äbekäy, min kiläm!— dip avaz saldı.

Avıldagı etlär-maemaylar, dau kütärep, örä-cıyıla başladılar. Bu häldän Gölyözem äbi dä häyran itte. Büre balasın isenä töşerde, aña birgän väğdäsen dä häterenä kiterde häm, berniçä kabartmanı aşyaulıkka törep alıp, urman yagına taba kitte. Barışlıy, tuktamıy gına, Zäñgär kül östenä küz saldı. Anda akkoşlar tınıç kına yözä idelär. Bu hozurlıkka soklanıp ul şul taraflarga berniçä kat karap-karap aldı da, küñele kuzgalıp, kızı Şährizadäne isenä töşerde. Sagış häm moñga birelep atladı. Altın taraknı öyendä onıtıp kaldıruın da häterläp ölgerde. Menä bit ällä nilär işetergä-belergä ölgerer ide, bulmadı şul!

Urman yanına kilep citkäç, agaç külägäsenä utırıp, Gölyözem äbi aşyaulıgın açtı. Andagı kabartmalarnıñ bersen kabıp karıym digänendä genä, karşısına büre balası çabıp-sikerenep kilep citte häm telänä dä başladı: äle koyrıgın bolgıy, äle kolakların uynata, üze cirne tırnaştıra, küzlärendä yılmayu ğalämäte! Gölyözem äbi anıñ:

— Kabartma aşıysım kilä, kabartma aşıysım kilä!— dip, tämam sabırsızlanıp äytülären, telen añlamasa da bik yahşı töşende.

Keşelärdä dä şulay bit ul: kemneñ kemgä närsä äytergä uylaganın, ni belderergä telägänen häräkätlärennän, küzlärennän dä tanırga bula. Barı tik iğtibar gına it, iltifat kına kürsät! Ä Gölyözem äbi keşelärgä karata hörmätçel zatlardan ide!

İnde kabartmalarınıñ soñgısı ikän. Gölyözem äbi anı ikegä bülep, bersen üze kabarga buldı, ikençesen büre malayına suzdı. Häm şunda kurkıp kitte: aña tagın da ike olı büre usal karaşları belän karap tora idelär. Äbineñ bervakıtta da bolay uk kurıkkanı bulmagandır? Ul huşsız kalganday ide. Kabarga cıyıngan kabartmasın alarga birep, yaulıgında berni dä kalmavın kürsätte. Ä bürelär güyäki:

— Häzer bez sineñ üzeñne aşıybız, äbekäy!— digändäy, haman da usal itep karap tora idelär.

Şul vakıtta avıl başına etlär örep çıktılar. Urman avızı alardan ällä ni yırakta tügel ide. Etlär örgän yakka karap aluına, bürelärneñ yukka çıkkanlıgın Gölyözem äbi sizmi dä kaldı. Forsatnı añlap, tizräk kaytıp kitü yagın karadı. Ul monda kilergä niçek batırçılık itkänen uylap aldı, yalgışkanmın diyärgä mäcbür buldı. Avıl başındagı etlär dä aña:

— Doşmannarıbız bürelärne aşatıp yöriseñ, ahmak äbekäy!— dip açulanalar sıman toyıldılar.

Bu ğamällärennän bik tä oyalıp, Gölyözem äbi berniçä kabartmanı şul läñ-läñ kilüçe etlärgä öyennän çıgarıp birergä mäcbür buldı. Alar, äräm tamaklar, aşap betergäç tä böterengäläp yörep, anıñ kapka töbennän tiz genä kitä belmädelär.

Bu vakıyga Gölyözem äbigä olı sabak buldı. Ul üzen yahşı atlılanganı öçen bitärläde, ällä akılım da çıga başladı inde dip, sagayırga da mäcbür ide. Şulay anıñ matur häm saf küñelenä beraz tutık töşte. Bu isä käyefe bozıluga citä kaldı. Kerep, öyendä başın tüşäkkä kuydı. Yokıga kitüen sizmi dä kaldı.

Tönlä belän yalgız akkoşnıñ kıçkıruınnan ul uyanıp kitte. Güyäki kızı Şährizadä anı yärdämgä çakıra ide. Niçek açırgalana, «äbiyem, kotkar mine!» dip äytäder sıman.

Uramda ay yaktısı ide. Gölyözem äbi, arkasına ak şälen genä yabındı da, şunda yögerep çıktı häm:

— Kızım Şähri, sinme ul?— dip özgälänep äytte.

— Bu min, äbiyem!— dip cavap birde aña Şährizadä.— Zäñgär külgä akkoş bulıp oçıp töştem. Ämma kotılır ber çaram da yuk. Mine kara büre aulıy!

Bu süzlärne işetüdän äbekäyneñ yörägenä ut töşte häm ul:

— Kızım, min monda, häzer kilep citäm!— dip, ayaklarına da kimiçä, salkın ülän, katı sukmaklar buylap yögerde. İnde genä Zäñgär kül yarına kilep citäm digänendä, anıñ karşısına ırıldap kara büre kilep bastı. Gölyözem äbi şunda äcäle belän yözgä-yöz oçraşkanday üzen his itte. Ämma artka da çigenä almıy, kızı Şährigä dä bulışır çarası yuk. Şulay da ul:

— Kızım, kurıkma, min kilep cittem, min monda!— dip häbär birergä üzendä köç taptı.

Şähri dä aña:

— Äbiyem, min monda, kül urtasında! Kara büredän saklana kür!— dide, yılavınnan tuktıy almıyça, äbise öçen dä kaygırtıp.

Tik soñ ide inde. Kara büre aña ırgılıp taşlanırga dip teşlären ırcayttı. Ämma şunda alarnıñ arasına ikençe ber büre kilep bastı häm alar teşläşä-çäynäşä dä başladılar. Annarı tagın da berse alarga kuşıldı. Gölyözem äbi üzen saklauçılarnıñ tege büre balasınıñ ata-anası ikänleklären töşenergä ölgerde. Ä avıl maemayları-etläre, tın da çıgarırga kurkıp, önnärendä kaçıp yata idelär. Gölyözem äbi bolarnıñ da hälen añlap aldı.

İnde kızı Şährine yar buyına kilergä çakırdı:

— Kil, kızım Şähri, kurıkma! Min barında siña hiçkem zıyan itärgä batırçılık kürsätmäs!— dide.

Ämma akkoş bire kilergä aşıkmadı:

— Min kara büredän kurkam!— dide.

— Kurıkma, kızım!— dide äbise.— Anı kuıp alıp kittelär inde! Kil bire!

Äbekäyneñ süzlärenä dälil itkän sıman itep, kül yanınnan yıraklaşa bargan bürelärneñ çinavı, alarnıñ üzara teşläşep aluları tavışı işetelde. Şähri dä, akıllı kız, bäladän tizräk kotılu cayın karadı. Yar kırıyına kilep:

— Täñreneñ büläge — adäm itü teläge!— dide häm akkoştan kabat sılu kızga äverelde.

HH

Änür bäk tınıçlıgın tämam yugalttı. Kulına inde kilep kerde digän Şährineñ Nursälimne üz itärgä mömkin ikänlegen ul añlıy ide. Moña niçek tä komaçaularga uyladı. Apası Kaymabikäneñ Şährine yuk itärgä mataşuı da borçımıy kaldırmadı. Häyer, ägär dä Nursälimne dönya yözennän ütkärsä, ike, hätta öç kuyannıñ koyrıgın beryulı totkan şikelle bula ikän bit! Berdän, apasınıñ bar telägen huşlı itä, ikençedän, üzeneñ köndäşennän kotıla häm, menä bit öçençese — ata-ana baylıgın üzendä kaldıra.

Häm bu niyäte aña bik ciñel başkarılır kebek toyıldı. Nursälimne çakırtıp alır öçen aña mondıy häbärne cibärde:

— Sorı biyäsenä atlanıp kilsen, aña büläk biräsem bar! Tuganımnı hur itep yäşätergä namusımnan kilmi!

Nursälimgä anıñ bu süzlären citkerdelär. Yeget bolarnı işetkäç, şundıy da söyende, anıñ gomerendä dä bolay kuanganı bulmagandır? Häm ul şunda bu cırnı başkardı:

«Bu dönyanıñ kürdem tarlıgın da,

Kürdem anıñ irken dalasın,

Agam, sinder minem barlıgım da,

Yuklıgım da, ni häl kılasıñ —

Bolar barsı sineñ namusıñda,

Bolar barsı sineñ teläktä,

Ömetem bar bähet tabasıma,

Kan kardäşlek hise — yöräktä!»

Anıñ şuşı süzlär belän cırlap kilgänen işetkän keşelär aptırabrak kaldılar. Ni öçen bolay moñlanuın añlıy almadılar. «Kara inde bu ahmak yegetne,— didelär,— agası anı büläk birergä çakırgan, ä ul ülemgä bargan kıyafättä kilä!»

Änür bäk, anıñ yakınlaşuın işetep, karşı alırga aşıga, güyäki enesen olılagan kıyafät çıgara belde. Ämma küñele tulı mäker ide. İsäbe — niçek tä Nursälimne oyatlı itep, halık aldında faş itü buldı. Ul kilep tuktauga, aña attan töşärgä kuşıldı. Cıyılgan keşe aldında bolarnı belderde:

— Enem, tuganım minem,— dide Nursälimgä agası Änür bäk,— äydä bezgä dä moğcizalarıñnı kürsät, niçek asıl yeget-uglan kıyafätenä kerüeñne dä! Kürik äle, nindi siher belän eş itäseñ ikän?

— İ agam!— dide, şunda añardan ütenep Nursälim.— Bernindi siher häm moğciza da keşeneñ akılın üzgärtä almıy. Küñeleñä usallık, yamanlık kergän ikän, sin yılanga ävereläseñ, ägär dä yahşılık ikän, ul vakıtta kıyafäteñ dä zatlı bulır!

Ämma Änür bäk üzen dönya yözendä iñ östen, iñ yahşılıklı, iñ söyekle adäm dip belä ide. Aña başkalar, bigräk tä Nursälim, mesken ber kötüçe tuganı, hiçşiksez yılan kıyafätendä bulırga tiyeşter sıman toyıldı.

— Yuk inde!— dide ul, üz taläbennän kire kaytırga telämiçä.— Kürsät bezgä ostalıgıñnı!

Nursälim anıñ ämerenä buysınırga buldı. Bu vakıtta kön çalt ayaz, koyaşnıñ rähät cılı yılmayuı saray mäydanına cıyılgan halıknı nurlandıra tordı. Nursälim äle koyaşka, äle halıkka, äle abıysına karap aldı. Alarnıñ barçasınıñ da teläkläre berder kebek toyıldı aña. Ömetlären kire kagarga telämäde, dogasın ukıdı da at toyakları arasınnan mätälep çıktı. Kileş-kilbäte, kıyafäte tagın da kürkämlänep kittelär. Östendä dä kötüçe sälämäse tügel, asıl yegetlärçä yahşı kiyemnär ide. Anıñ kürkämlege moñarçı küzlärenä genä çalınmagan bulgan, menä bit nindi töz buylı, küz yavın alırlık yeget ikän ul. Anıñ yözennän balkıp torgan ğadellek, hörmät, izgelek sıyfatları böten buy-sınına tagın da kileşebräk tora, güyäki barlık häräkätläre, yöreşe, süzläre belän şuşı ğadellek, hörmät, izgelek idarä itä.

Änür bäkneñ bu häldän tämam açuı kabardı. Ägär dä ber yolkış enese şuşı kıyafätkä kerä ala häm bernindi avırlıksız monı eşlägän ikän, nişläp äle ul, aradan ber, halık kürke Änür bäk tä şulay üzeneñ kemlegen kürsätmäskä tiyeş? Menä belep torsınnar: nindi güzäl anıñ canı, Nursälimneke işe genä tügel! Eh, monda ägär dä häzer Şähri dä bulsa, vakıygalarnı kürep torsa, niçek häyran itär häm söyener ide ul anı: söyekle yarı menä nindi asıl zat bit!

Änür bäk üze hakında barı tik yahşı fikerdä häm Şährinneñ dä mähäbbätenä şiklänmäüçe ide. Häyer, türälär, il başlıkları, baylar — halık küze alarda bulganlıktan — barça keşe bezne yarata dip aldanuçan bulalar. Änür bäk tä menä şuşındıy adämnär rätennän ide. Üze turında yahşı fikerdä bulu anı haman da zatın ällä kemgä kuyarga mömkinlek tudırdı, ul ber genä tapkır da ğamälläreneñ hatalımı-yukmı ikänlegen uylap karamadı häm bu turıda ikelänü mömkin dip tä belmi ide. Bu yulı da näq şulay buldı. Nursälimneñ dogasın da kabatladı Änür bäk, at toyakları arasınnan tägäräp tä çıktı. Ämma, ni hikmät, asıl yegetkä ävereläse urınga, ul, älege dä bayagı kara kozgın kıyafätenä kerep, kötmägändä koñgıldap kına kuydı. Halık aña ah ittelär. Bu äfsennän niçek arınırga belmiçä, ul şunda arı-bire yögerenä, timergä barıp basa, tozlar häm tuzannar sibä, tagın da ällä nilär kılandıra başladı. Ämma bolarnıñ berse dä aña yärdäm itmäde. Ä ber usal malay, halık arasınnan çıgıp, kara kozgın Änür bäkkä taş belän ordı. Monı ikençe keşe kabatladı, öçençe adäm, dürtençese... Anı şulay «köş-köş!» dip kuarga totındılar. Änür bäkkä karakoş hälendä monnan tizräk oçıp olagudan gayre çara kalmadı. Bu moğciza Nursälimne dä häyranga kaldırgan ide. Ul güyä şunda gına ğadellekneñ märtäbäsen añlap aldı. Karakoş, koñgıldıy-koñgıldıy, urman yagına taba oçıp kitte. Nursälim şunda agasın kızganıp kuydı. Ämma berni dä eşli alalmayaçagın, yärdäm itü kulınnan kilmäyäçägen añlarga mäcbür ide.

Ul da tügel, mäydandagı keşelär anıñ aldında, ber-ber artlı kilep, tez çügep ütä tordılar. Bu alarnıñ Nursälimne bäkläre itep tanuların belderüläre ide. Ämma yegetkä bu märtäbä kiräkmi, ä alar bu turıda uylarga da telämilär, çönki bäksez kalsalar, belälär, alarga başka bäklär kızıgaçak, ut belän dä kilergä mömkinnär, annarı tagın da şul: kötüçesez kalgan sarıklar sıman kaysı-kaya taralışıp betäçäklär!

Nursälim sarayga kerergä, agası urınına utırırga tiyeş ide. Şunda ul han kızı Şährizadäne isenä töşerde häm akkoş bulıp oçkan canaşın hiçşiksez ezläp tabaçagın küñelenä berkette. Bälki soñarırga kiräk tügelder? Änä agası kara koş bulıp oçtı. Ägär dä akkoş Şährine ul berençe bulıp ezläp tapsa, harap itüe dä bar!

HHI

Gölyözem äbi tönlä belän Şährine kotkarırga dip yalanayak çıkkanlıgı säbäple, beraz salkın tiyep, avırıp ta aldı. Ämma törle ülän tönätmäläreneñ şifası tide, tiz ayaklarına bastı. Ä kızı Şährineñ büre teşlägän yarları ozak vakıtlar tözälä almadılar. Citmäsä ul bik tä kurıkkan ide. Kön artınnan könnär ütep, ul da savıktı. Ni hikmät, Hanbalıktan Şährine ezläp häbär belän kilüçelär bulsa da, han kızınıñ yugaluı turında süzlär halıkta yörsä dä, Gölyözem äbi keşelärgä hiçnärsä beldermäskä buldı. Alar äle haman da Kaymabikäneñ üç alırga kilüennän kurka idelär.

Ä Kamka belän sandugaç tege könne Gölyözem äbine arıp yoklagan cirennän uyata almagannar ide. İkençe könne irtän sandugaç, Gölyözem äbigä kilep, bar hällärne söyläp birde. Şunda äbekäy aña inde hävefneñ ütkänlegen, Şährine kotkaruın äytte. Sandugaç üzeneñ soñaruına häyrannar kaldı, ämma irtä-kiç Gölyözem äbineñ bakçasın cırga kümep sayraunı ğadät itte. Annan kürep, başka sandugaçlar da şulay sayrıy, bakçalarga oya kora başladılar.

Vakıygalarnıñ şuşı räveşle tämamlanuın soñga kalıp Kamka da belde, çönki ul tagın yoklap kalgan ide. Anı uyatuçı bulmadı. Ul äle dä Gölyözem äbilärdä yäşi, üzenä bik cılı urın saylap algan hätta.

Häm menä güyäki barısı da üz urınına kaytkan şikelle tınıçlanıp kaldılar. Tik ara-tirä karakoşnıñ koñgıldap oçıp ütkäne, akkoşlarnı Zäñgär küldä kurkıtıp yörgänlege, tönnären urman yagınnan büre avazlarınıñ işetelep kuyuları gına keşelärne borçuga salgalap ala torgan ide. Ämma bolarga Gölyözem äbi dä, Şährizadä dä iğtibar birmäskä tırıştılar. Şulay da nider citmi, küñelläre niçekter kitelgän häldä kalgan da, şuña cannarı utırıp betmägän sıman toyıla ide alarga.

Könnärneñ berendä Şährizadä üzeneñ äkiyät dönyasında yäşäven añlıy häm töşenä başladı. Bu äverelülär, sihri moğcizalar barısı da anıñ isenä töştelär. Üzeneñ han kızı bulıp, han sarayında yäşäve dä, bernindi häsrätsez gomer sörgän çakları da nigäder gayre tabigıy hällär kebek toyıldılar. Anıñ da başkaça, gadi häm ğadäti keşelär sıman yäşise kilä ide. Ul monıñ öçen barça tırışlıgın kuya başladı. İñ äüväle eşkä, ikmäk peşerergä Gölyözem äbidän öyrände. Annarı çäçäklär üsterergä kereşte, bakça tärbiyäläü hönären üzläşterde. Şuşı räveşle ul gadi avıl kızı räveşenä kerep bette. Anıñ çäçäkle-çuklı külmäklärdän tügel, bälki gadi kiyemnärdän genä yörise kilä ide. Ul şundıy sılu, şundıy matur ide, andıylar turında «sılu keşegä solı kapçıgı da kileşä» dip äytkännär, näq şulay buldı. Şähri siherle enälärne dä alıp kuydı, alar häzer aña başka eşlärdä bik kiräk buldılar: çigeşlär çigüne, külmäklär tegüne enä-cepsez başkarıp bulamıni? Häm äkiyät dönyasınnan Şähri äkrenläp arına başladı. Tik koşlar telen, kiyek-canvar söyläşen genä onıtıp citkerä almıy. Şuña kürä alarnıñ avazlarına kolak salmaska tırışa. Alay itkändä, üzenä dä rähät bulıp kitä. Küpne işetmägän, küpne kürmägän keşedän dä bähetleräk hiçkem yuk ikän dip uylıy. Bälki bu fikere belän yalgışa da torgandır? Ämma aña şuşılay buluı ciñellek häm rähätlek birä. Hätta sandugaçnıñ sayravı da eleklärne aña cır kebek işetelmi ide, häzer barısı da başkaça. Alar anı söyenderälär, küñelenä rähätlek birälär. Menä ni öçen keşelär koşlar telen, kiyek-canvarlarnıñ söyläven añlamıylar ikän bit! Ägär dä añlıy başlasalar, tıñlarga, hafalanırga, gaybätkä batarga mäcbür bulır idelär. Üz eşlären taşlap, alarnıñ tormışlarına, yäşäü räveşlärenä katnaşıp kitär idelär dä, bolay da katlaulı könnären tagın da avırlaştırıp kuyar idelär. Koşlar telen belü dä, kiyek-canvarlarnıñ ni äytkännären añlau da keşelärgä kiräk tügel ikän şul. Adäm balasınıñ bähete üze bulıp kaludan gıybarät tügelme? Menä hikmät närsädä!

Äkrenläp bulsa da Şähri äkiyät dönyasınnan kotıla başladı. Gölyözem äbi genä, çäçlärenä kayvakıt altın taraknı kadap kuyıp, dönyada nilär barlıgın tıñlıy torgan ğadätennän ayırılmadı. Ul, sandugaçnıñ sayravına kolak sala da, kölep:

— Tege, urmandagı min oyasına kütärep kuygan bılbıl malayı yeget bulıp üsep citkän ikän, kilep sälam birde!— dip äytep, üz aldına kanäğatlek belän yılmaep utıra. Annarı tagın:

— Büre malayı da yeget bulıp üsep citä torgandır, ber dä annan häbär-häter yuk, ällä onıtkan inde?— diyäräk söyläp ala.

Ägär dä Kamka uyansa häm anıñ kulına oçıp kilep kunsa, anda da alar närsälär hakındadır söyläşälär. Bu häl Şährigä säyer toyıla. Alar haman da äkiyät ilendä kalgannar, ä ul çın kız, çın Şähri inde! Çıp-çın dönyada yäşi! Ni öçen Kamka da, äbise dä anıñ kebek bulırga telämilär ikän?

Könnärneñ berendä Gölyözem äbidän bu hakta Şähri soradı häm äytte:

— Nigä soñ şul äkiyät dönyasında kalasıñ kilä, äbiyem?— dide.— Min bit anda bernindi bähet tä tapmadım. Ä bu hakıykat dönyasında miña zıyan salırga tırışuçı ügi äniyem dä yuk, ul bulsa da, büregä dä, başkaga da äverelä almas ide. Kürengän sayın kotımnı aluçı Änür bäk tä oçramadı, kara kozgın bulıp tirämdä dä oçmıy. Monda miña meñ öleş rähät häm min monda han kızı da tügel, irekle keşe! Şular öçen dä bik bähetlemen!

Anıñ süzlären Gölyözem äbi tıñlap-tıñlap tordı da, bolay dip belderde:

— Kızım, äkiyät dönyasında härber vakıyganıñ ahırı bähetle betä, anda moğciza häm hikmätle hällär bar! Bu hakıykıy tormışta isä alarnıñ berse dä yuk!

— Nişläp bulmasın?— dip aptıradı Şährizadä.— Äbiyem, nigä alay äytäseñ? Äkiyät dönyası ul barı tik hıyal urını gına. Ä minem anda tügel, çınlıkta, hakıykıy dönyada yäşisem kilä.

Häm şunda Gölyözem äbi aña tagın da bolay dide:

— Kızım, iseñä töşer äle, şul äkiyät dönyasında sin berär närsäñne, yäki keşeñne onıtıp kaldırmadıñmı ikän?

Annan bu süzlärne işetkäç, Şährizadä aptırap kaldı. Ägär dä ätiyem hannı onıtkanmındır, disä, anıñ Hanbalıktan häm gomumän dä äkiyättän başka yäşi almayaçagın isenä töşerde häm:

— Hakıykıy dönyaga hannar kiräkmi, alar barı tik äkiyät öçen genä yaraklı,— dide, annarı tagın da uylarına birelep aldı. Nursälimne söygänen dä, anıñ äkiyät ilendä kaluın da belä ide ul, bolarnı häterendä tottı, ämma bu hakta Gölyözem äbigä äytergä, şunıñ belän yöräk seren çişärgä aşıkmadı. Ä äbise anıñ küñelendä nilär barın inde küptän sizenä, ämma kızınıñ üzenä beldermi genä ide.

Şulay da bügen äytergä buldı:

— Kızım, yahşırak uyla, bälki onıtılıp kalgan ber-ber keşeñ bardır?— dide tagın da kabatlap.— Anı sinnän başka berkem dä belmi häm aña bälki menä häzer sin kiräkter?

Şähri uyga kaldı.

— Äbiyem,— dide ul annarı,— ägär dä ul keşe mine çınlap, min anı söygän kebek yaratsa, ällä kayçan ezläp kiler häm tabar ide inde! Yuk, ul mine isenä dä almıy! Añlap-belep toram!

— Ä sin, kızım, andıy süzne äytergä aşıkma!— dide şunda aña kiñäş birep Gölyözem äbi.— Sin anı äüväle çittän genä bulsa da barıp kür. Bälki yalgışasıñdır. Ul sine ezläp-ezläp tä tapmagaç, sagışka bireşkänder, ällä inde başka yarı barmı — kürerseñ! Äkiyät dönyasında izge urın ber dä buş kalmıy, buş tormıy!

— Ämma monıñ öçen äkiyät dönyasına kire kaytırga kiräk şul, äbiyem. Ä min anda kaytırga telämim!— dide şunda Şähri, yözenä kurku bilgeläre yögerep.

— Ä sin, kızım, batır bul!— dide äbise, kızınıñ yöze bozıluın kürep.

— Batırlık kızlar eşe tügel, bezneñ ğamäl — naz häm namus, äbekäyem! Üzeñ haman da şulay diyä torgan ideñ bit. Nigä häzer başkaça söyliseñ, minem küñelemne därtländeräseñ?— dide Şähri, yılarga citeşep.

— Menä sineñ belän Kamka da barır!— dide Gölyözem äbi, ällä böcäkne ürtäp, ällä çınlap ta şulay uylap, anı yäşermi äytep?

— Ul bit yalkau, yata da yoklıy, ä miña ni kala? Anıñ yokısın saklap utırırgamı?— dide Şähri, bu yulı da äbiseneñ teläklären kire kagıp.

Şunıñ belän süzläre bette.

Alar bu hakta başka ber tapkır da söyläşmädelär. Häyer, Gölyözem äbi dä altın taragın yugalttı, şul säbäple koşlar, kiyek-canvarlar telenä iğtibar itmäs buldı. Şährineñ dä enäläre neçkärep sındılar. Eşli-eşli, alarnıñ küptän siherläre betkän ide. İnde yañaların satıp aldılar.

Cäy artınnan köz kilde, köz artınnan kış citte. Keşelärneñ äkiyättäge Kış babay, Kar kızı bulıp kiyenüläre Şähri öçen dä kölke häm kızık bulıp toyıla başladı. Gölyözem äbineñ yaktı ay yözle, sızılıp kitkän kara kaşlı, kızıl çiyä irenle, sılu buylı kızı turındagı häbärlär teldän-telgä küçep-küçep bara-bara, yırak şähärlärgä-illärgä dä barıp taraldı. Tizdän öy tutırıp yauçılar kilä başlayaçak ide. Ämma bu hakta Şähri uylap ta karamadı, yegetlärneñ şayartıp süz katuların da kabul itmäde. Anıñ küñelennän Nursälimneñ suräte kitärgä ölgermägän ide älegä.

Kızınıñ mondıy buluınnan Gölyözem äbi tagın hävefkä töşte. Ägär dä Şährizadä aradan ber uñgan-bulgan, akıllı yegetne saylamasa, anıñ turında halık avızında ällä nindi gaybätlär taralırga mömkin idelär. Ul bu hakta kızına azlap-azlap äytä torgan bulıp kitte. Şährineñ dä kolagına kerä tordı. Küñel cayına äytelgän uñay süzneñ şundıy hikmäte bar inde anıñ!

Häm şulay kış ütte, yaz da citte. Karlar erep aktılar. Bolınnar-bakçalar çäçäkkä kümelde. Näq äkiyät ilen häterlätüçe yämle may ayı kilep citte. Bakçalarga sandugaçlar kayttı. Matur könneñ aylı ber kiçendä Şährine avıldaş dus kızları Zäñgär kül buyına uynarga çakırdılar. Ul alar belän kitte. Gölyözem äbi anıñ bolay huşlanu telägenä bik tä söyenep kaldı.

Kiçke uyında Şähri ber cır çıgardı. Avıldaşları aldında anıñ älegä ber dä bu törle mahirlıgın kürsätkäne yuk ide. Aña hämmäse gacäpkä kaldılar. Ul anda bolay dip cırlagan ide:

«Zäñgär külneñ kamışıday

Cildä yalgız çaykalam,

Serdäşem minem — tulgan ay,

Üzem utlarda yanam.

Minem yarım üzem kebek

Yalgız ide, kötüçe,

Küzlärendä yäşlär kibep,

Zarıgıplar yörüçe.

İ duslarım, açu belän

Berük gaybät äytmägez?

Min dä adäm balasınnan,

Berük äräm itmägez!

Minem yarım hämmä yardan

Östen ide meñ öleş,

Üze — asıl yegetlärdän,

Sagınıp yäşim şul kileş!»

Anıñ cırı ozın häm moñlı köygä ide. Ul cırlap betergändä, yırak urmanda büre avaz saldı, oyası yanında sakta torgan sandugaç sataşıp sayrap aldı. Şulay hämmä taraf ber ara moñga tulıp tordı häm kinät tınıp kaldılar. Şunda Zäñgär külneñ argı başınnan beräüneñ kuray moñı tavışı işetelde. Ul da tınıp kaldı. Annarı saz moñı kilde. Barı tik şularnı uynatuçınıñ üze genä yuk ide. Ämma Şährineñ yöräge urınınnan kuptı. Üz cırına köyne ul Nursälimnän otıp kalgan ide. Änä bit, canaşı da anı işetep algan, kurayında-sazında aña cavap birä, güyäki moñnarı kuşılıp-kuşılıp kitä!

Bu häl hämmä keşegä dä nindider yat häm tirän ihlaslı añlaşu häm serläşü kebek toyıldı.

HHII

Ä ikençe könne Şähri irtän uyana almadı. Gölyözem äbigä ul sataşulı tavış belän:

— Min ülämder ahrısı,— dide.

Anıñ tavışı şundıy da avır, şundıy da yırak, şundıy da ükeneçle bulıp işetelde, hätta Gölyözem äbineñ yörägenä kızınıñ süzlärennän ut kaptı. Ul:

— Balam!— dip, sıkrap yılap cibärde.— Siña nilär buldı? Ällä soñ Zäñgär külneñ küze tideme?

Gölyözem äbi nigäder üze äytkän şuşı süzlärenä ışandı da kuydı. Yögerep töşep, Zäñgär küldän su kiterde, anı kaynatıp ta, şul kileş tä Şährineñ bitlärenä, kullarına sörtte. Ämma faydası bulmadı. Kızı tagın da köçleräk avırıy başladı. Äbekäy bu häldän närsä eşlärgä dä belmäde. İm çıgıp karadı. Doga ukıp, Hodaydan ütende, näticäse kürenmäde. Şährizadä kiçkä bötenläy süzdän kaldı, inde canı da kitär sıman ide.

İkençe könne Şährineñ häle, bigräk tä irtänge yakta, yahşırak kebek ide, ämma berazdan ul tagın agarınıp kaldı. Gölyözem äbi urmanga çıgıp yögerde. Aña büre balası oçradı, ul inde üsep citkän, çın büre bulıp bara ide. Ul da hävef barlıgın bik tiz töşende. Äbisenä tiz genä soragan ülänen tabıp kiterde. Şul ülänne Gölyözem äbi öyenä alıp kayttı, kızına tönätep eçertte. Ämma monıñ da faydası timäde. Şähri tämam ülem hälendä ide.

Şuşı mäşäqatläre belän bu könnäre dä uzdı.

Öçençe könne Gölyözem äbigä irtänge çık börteklären sandugaç alıp kilde. Monı börküdän dä fayda çıkmadı.

İnde başka çarasın tabu mömkin dä tügel ide.

Närsä eşlärgä dä belerlek tügel. Mögayın kiçkä Şähri üläçäk ikän digän häbär avılga taraldı. Ämma şul öç kön buldı digändä, ikende vakıtı uzgaç, avıl başında ber yeget kürende. Arkasında biştäre, kulında tayagı bar ide. Käläpüşen kıñgır salıp, tuzan kungan iteklären ükçälärenä bärgäläp alıp, ul uram buylap atladı. Sızgangan ciñennän köçle beläkläre kuät belän taşıp torganday toyılalar, bilen putalagan, yözenä koyaş üze nur salgan diyärseñ, yılmaep kına atlıy.

Mondıy kıyafätle yegetlärneñ küptän kürengännäre bulmaganlıktan, avıl keşeläre aña häyran bulıp karap kaldılar. Ul alardan:

— Gölyözem äbineñ yortı şuşı bulamı?— dip, çäçäkle bakça eçendä utırgan akşarlangan divarlı, olı täräzäle, kurçak öye kebek yämle surätendä, kızıl kalay tübä astında posıp utırgan yortka taba kürsätte.

— Äye,— didelär aña,— Sin kem bulasıñ, yeget?

— Min yırak yuldan kilüçe bulam,— dip cavap birde ul alarga, süzlären yüri şayartu yünäleşendä totıp.— Monnan öç kön elek Zäñgär kül buyında idem. Ber kıznıñ cırlaganın işettem. Anı kem ikän, disäm, Şähri isemle zatlı çibär, kulga-eşkä uñgan asıl göl ikänlegen äyttelär. Hak bulsa, ul şuşı yortta tora! Anı kürep kitärgä kildem!

Şunda karakoş, oçıp yörep, anıñ karşısına agaçka kundı da koñgıldap kuydı. Yeget aña da uyın-kölke katış süz belän:

— Sin dä mondamıni, häsrät agam?— dip endäşte.

— Bu koş — mäyet häbärçese!— didelär ölkännär.— Biçarakaynıñ canı kitkän mikänni?

Alarnıñ bolay äytüläre yegetne beraz aptırauga saldı. Ul, yulın dävam itep, Gölyözem äbilärneñ kapkalarınnan uzdı. Anıñ sayın artınnan kalmıy karakoş oçıp bardı. İnde Gölyözem äbilärneñ öy kıyıgına kunıp koñgıldadı. «Kozgın kıçkırsa — ülem kilä ikän» dip ışangan halık tämam kurıkkan hälendä uramda kaldı. Yeget isä öygä kerep kitte.

Gölyözem äbi bu vakıtta Şährineñ sataşulı canın kotkaru maksatında dogada ide. Nık basıp kilep kergän yegetne kürde dä aptırap kaldı. Ul anı tanıy da, yuk ta ide.

Eget yatakta yatkan kızga taba kilde. İyelde, Şährineñ mañgayınnan sıypadı häm bolay dide:

— Canım, sin kaylarda buldıñ? Ezli-ezli yartı dönyalarnı äyländem! Ni buldı siña?— dide dä kıznıñ käğaz kebek agargan irennärennän übep aldı. Annarı tagın:

— Yarar, citär, uyansañ da bula!— dide.

Cir yözendä küpme yıllar kiçkän, ällä nindi moğcizalarnı häm hikmätlärne kürgän, meñnärçä äkiyätlär belgän Gölyözem äbi dä bu hälgä şaklar kattı: kızı Şährizadä, inde ülep betkän cirennän aynıp, şunda küzlären açtı. Berazdan anıñ yözenä nur iñde. Yegetne ul tanıp aldı häm:

— Nursälim, bägırem, kildeñme? Ä min sine şundıy sagınıp köttem! İnde kilmässeñ, mine onıtkansıñ dip beldem. Nindi utlarga saldıñ sin mine, bägırem?— dide.

— Äye, canım! Açulanma! Soñara yazdım! İnde Hodayga rähmät, üzeñne ezläp tabarga bulıştı!— dide aña Nursälim, küzennän encedäy yäşe kaynar bulıp tamıp.— İ Şähri, canaşım, häbäreñne bik soñ aldım bit! Cırıñnı işetkäç kenä beldem!

Şunda Şähri, ah diyäräk, yegetneñ koçagına sıyındı, anıñ tänenä häm canına kabat köçe-kuäte kayttı. Bu hällär äkiyät dönyası öçen yaraşlı, ämma hakıykıy dönya öçen bik tä, bik tä säyer kebek idelär. Ä Gölyözem äbi şuşı kuanıçlardan ni äytergä dä belmäde.

Berazdan Şähri ayaklarına bastı, Nursälim belän işek aldına çıktı. Kıyık başında ülem teläp utırgan kozgın, şunda bu bähetlelärne kürep, tämam telennän yazdı häm häyranlıkta cirgä baştübän yıgılıp töşte. Anı şunnan birle ul yaklarda kürmädelär, oyatınnan yırakka oçkandır, didelär.

Ä avılda öç kön häm öç kiçä buyına tuy buldı. Şundıy da zur bäyräm ide, hätta min dä, halıkka kuşılıp, «äçe» dip tä, «açı» dip tä kıçkırdım äle. Sin kayan äle anda barıp çıkkan ideñ, yalganlıysıñ, dimägez. Änä tege yalkau, yokı çumarı Kamka ul min idem bit inde. Şuña kürä bu äkiyätneñ isemen «Serle Kamka» dip atadım.

Yuk-yuk, tuktagız äle, tämaman tämam itärgä aşıkmagız, monı «äkiyät» didem dä, ämma anıñ eçendä hakıykat barlıgın da onıta kürmägez, yugıysä, belegez, bütän-başka ber äyber dä söylämäm häm yazmam!

Kazan, 2007–2008.

Click or select a word or words to search the definition