Ser Master, Elekkege Terlekçe

(hikäyä)
- Hörmätle ledi häm cäntälmän iptäşlär! Menä bezneñ fer... äy, firmanıñ töp tsehı!

Monda tärtiplär, älbättä, sezdäge kebek zur täcribäle tügel, ämma tehnologik protsessnı cayga saldık. Bezneñ tsehta algan täesirläregez häteregezdä yaktı istälek bulır dip ömetlänäm. Soraular tusa, ekskursiyä barışında uk birersez, yäme?!

Menä karagız: äzerläülär tsehına kerüçe çimalnı berençel däräcädä eşkärtüçe cide miçkä tora. Cide! Näq bezneñ avıldagı yortlar hätle!

- Gafu itegez, ser master, sezneñ avılda da çimal äzerläü tsehı barmıni?

- Yuk, mister älläkem, telgä genä kilde... Dälşe... Monda operatorlar täülek buyı alarnıñ tulı buluın tikşerep toralar. Çimal, menä bu bocrasıman tapşırgıçnıñ Yı-1 liniyäsennän kilep kerä dä, T-1 suıtkıç caylanmasınıñ refleksatsiyä kamerasında berençel basımga duçar itelgännän soñ, suına başlap, Ş-1 transformatorı aşa yugarı köçäneşle tok yärdämendä keçkenä diametrlı torbaga kuıla. İkençe operator, kigävennärgä seltängän sıyır koyrıgı kebek tuda-suda karangalap, anıñ kompressor bunkerına kabul itelüen küzätä...

- Sezdä sıyır koyrıgınnan da faydalanalarmıni, ser master?

- Yuk la inde, missis cinşina, çagıştıru gına... Dälşe... Biredäge Yı-2 liniyäseneñ şarlı klapannarı aşa çıkkan material T-2 suıtkıçınıñ deflektorizatsiyä sektorında vakuum yärdämendä ikençel basımga duçar itelä häm Ş-2 transformatorınnan çıkkan elektr dugası yärdämendä zur diametrlı köpşägä yünälderelelä. Öçençe yıl minem avıldagı kürşem Trofim üzeneñ at arbasına, kayandır tabıp, ike tärtä alıp kaytkan ide. Agaç ta tügel üzläre, ämma läkin ciñel dä, üzläre çıdam da. Bu köpşä dä näq şunıñ kebek çıdam materialdan yasalgan. Işanmasagız, totıp, kimerep, hätta çükeç belän kıynap ta karıy alasız...

- Ser master, at arbasına köpşä närsägä häm sezneñ tsehka at arbası närsägä?

- Hörtätle mister iptäş! At arbasına köpşä kiräkmi, bezneñ tsehta atlar yuk!.. Köpşä

Yı-2 liniyäsennän çimalnı Yı-3 liniyäsenä kuar öçen ul. Monda öçençe operator mahsus detonatorlı pultivant yärdämendä çimalnıñ tıgızlık koeffitsiyentın häm turbulentlı magnetikasın tikşerä. Şunnan soñ material T-3 termokabinasına elägä, reaktiv ventilyatsiyä ısulı belän kipterelä, şarnirlı konteynerga äyländerep kaplandırıla da,

Ş-3 tiristorlı kondensatorınnan çıgıp tora torgan mikroradioaktiv nurlanış yassılıgına citä. Şunısın äytim, ul reaktiv ventilyatsiyä şundıy näticäle ki, hätta bezneñ avılga şul apparatnıñ bersen genä kaytarsañ da, böten kolhoz fermaların ber atna eçendä kipterep beterer ide! Şäp närsä inde, süz dä yuk! Tik menä mondagıga karaganda avılga kirägräk tä bit ul... Yuk şul!

- Kolhoz fermaları şulay kipterelmägän kileş toramıni inde, ser master?

- Tormıy nişläsen! Kemgä kiräk soñ ul? Anda yünläp eşläüçese dä kalmadı bit inde anıñ. İke brigadir da öç kötüçe. Ä bit kayçandır min dä ferma mödire idem. Bar ide zamanalar: ferma eçläre yalt itep tora, proizvodstvo protsessı säğat mehanizmı kebek tögäl eşli, barısı da üz urının belä. Kemder kırdan azık kaytara, kaysıları tires konteynerınıñ ritmik eşläven täemin itä, başkaları karaltı tirälären remontlıy- tözätä... Sıyır savuçılar üz vakıtların belä, bozau karauçılar üz çiratın. Näq menä bezneñ bu tsehtagı kebek tärtip ide inde: irtän kilep kabızıp cibärdeñ, keşelären urınnarına bastırdıñ – bette, dälşe tehnologik agım üze bara da bara... Menä busın karap kitegez – dürtençe miçkä. Şundıy uk operator, şundıy uk cihazlar, tehnologiyä...

- Ser master, sezneñ fermada nindi tehnologiyä kullanışta buldı: Kanadanıkımı,

Gollandiyänekeme?

- İkese dä buldı: äbineke dä, babaynıkı da! Äbi-babaylardan kalgan traditsion ısul dip atala ul. Anıñ östenlege şunda, ul bezneñ urta geografik polosada hucalık itü şartlarında kötelmägän bäla-kazadan potentsial yugaltularnı minimalläşterergä mömkinlek birä. Älbättä, bezneñ fermada azık ratsionı härvakıt zootehnikanıñ iñ soñgı kazanışları belän bayıtılıp tordı... Menä, karagız: bu illyuminatordan termokabina eçendäge massanıñ haläten kürergä bula.

- Sezneñ tsehta da zootehnik şundıy eşlär belän mäşgulme soñ, ser master?..

- Zootehnik avılda gına bula! Uglevodorodlı çimaldan uglevodorodsız çimalnıñ kayber törlären çiklängän külämdä citeşterä torgan fänni-tikşerenü institutında närsä kalgan aña? Menä avılda, fermada, annan başka eş barmıy. Döres karamasañ, vakıtında aşatmasañ-eçertmäsäñ, çiratı citkäç, ügezgä kürsätmäsäñ, sıyır da mal bula almıy, ä prosto hayvan! Näticäle, fayda kiterä torgan mal bulsın öçen sıyırga vitaminnarı da, glyukozası da, kaloriyäse dä kiräk. Sez anı korı peçän yäisä yıl buyına senac östendä genä asrap, savımın kübäytügä ireşermen yäki täüleklek ürçemen arttıra alırmın disezme? Yalgışasız, lädi häm iptäş cäntälmännär!

- Ser master, yalgışmasak, bez bişençe miçkä yanında bugay. Monda da çimal haman eşkärtelü dävam itäme?

- Äye, başkaça tagın nişläp yörsen ul monda?.. kötüdän adaşkan sıyır tügel läbasa!

Sıyır da, hayvan, ber yörgän sukmagın onıtmıy – kayçan da bulsa barıber aşagan cirenä kayta. Kırda, bolında, kuaklıkta bozaulap kalmasa inde, bilgele. Fermadan çittä bozaulasa, bu – veterinar karap citkermägän digän süz. Här sıyırnıñ holkın, näsel şäcäräsen, ğadätlären, çirlären, bozaulau stacın, buazlık srogın – barısın da ul, veterinar, botına sukkan möherenä tügel, ä sıñar mögezenä karauga belergä, tanırga tiyeş. Bezneñ kolhoz veterinardan ber dä uñmadı inde anısı, ukıp kaytkanı çitkä kitä tordı, kalgannarı veterinariyägä dip birelgän äremle dinaturat eçüdän buşamadı...

Dinaturat menä şundıy yäşkelt töstä bula torgan ide, karagız! Tik altınçı miçkädäge bu sıyıklık dinaturat tügel, ä çimalnı zararlı maylardan neytralläşterüçe glikemitilinsitikol... Menä cidençe miçkä, çimalnı proizvodstvoga äzerläüneñ soñgı etabı. Biredä suprimitrikalenvaltsedon çın mäğnäsendä kamil çimalga – mitrisuprivalenkaltsedonga – äylänä. Näq inde menä yahşı karalıp, susıl azıklar häm multivitaminlı organik östämälär aşap, könenä öç tapkır çistartıla torgan cılı fermada üskän tananıñ yugarı sıyfatlı sıyırga äylänüe kebek... Min söylägän süzlär añlaşıladır dip uylıym. Şuña kürä, başka soraular bulmasa, ekskursiyä tämam. Sezneñ fänni eşegez öçen anıñ faydası küp bulır dip ışanam...

2000 yıl

"Beznekelär bit ul!" kitabınnan