Sataşu

(Hikäyä)

1.

Serle töş ide ul. Töş tä tügel, Hoday Täğaläneñ nindider ımı, işaräse ide. Töş bu qadär ayırım-açık, tögäl häm... tere bulmıy. Monda bötenese dä çın tormıştagı kebek.

...Avıl uramı. Yuk, yuk, şähär uramı bu. Avılda uramnar bolay uk tar bulmıy. İskerep, karayıp betkän yortlar kıska gına koymaları belän ber-bersenä totınışıp utıralar. Avılda yort aralarında kiñ bakçalar bula. Ä monda... ber-ike miläş, ber-ike çiyä kuagı...

Şähär bu, şähär. Bu karañgı yortlar artında ikençe ber dönya, çınlıkta isä, küpkatlı taş şähär bar kebek. Ul şähär üze kürenmi, ämma ul bar, ul yakında gına. İskändärgä şulay toyıldı. Avılga berdänber işarä — tar uramnıñ ike yak çitendä tigez tasma bulıp suzılgan çirämlektän nurlı cılılık börkep tora... Şundıy uk töskä buyalgan koymalar da, kapkalar da matur kürenälär kürenüen... Koymalar artındagı zäñgär täräzälär belän kızıl kalay tüşälgän kiñ yaurınlı tübälär, şul tübälärgä ürelep, totınıp torgan çiyä kuakları isä küñellärne serle dulkınlandırıp, hätta beraz şomlandırıp toralar...

Uram buş. Töştäge kebek. Bäy, töş üze bit inde bu! “Kelt” itkän tavış ta işetelmi. Ayıruça İskändärneñ küz aldında päyda bulgan kiñ kapka töbendä nindider ülem tınlıgı hökem sörä ide. Läkin bu tınlıknıñ gomere kıska bulıp çıktı. Berazdan İskändärneñ kolagına üzäk özgeç çıñ kilep ireşte... Ul çıñ, köçäygännän köçäyä barıp, säyer zeñgeldäp, hätta kolaklarnı avırttırırlık, zihenne butaştırırlık däräcädä iñräp, yañgırap işetelä başladı.

Töşneñ tavışı bulmıy, dilär. Bula ikän! İskändär bik yahşı toydı, hätta işette ul tavışnı, ul çıñnı! Ul tagın şunı toydı: bu tavışnıñ argı yagında ser yata. Nider bulaçak häzer, nindider ser-siherdä özeläçäk bu çıñ...

Şulay buldı da. Kolak tondırgıç tavışka uyanam, uyanam dip torganda gına, karşıdagı kiñ, iske kapka şar açılıp kitte dä annan, cil kebek isep, kübäläk kebek cilpenep ber mölayım kız kilep çıktı.

Färeştägä ohşagan ide ul. Bälki äle färeştäneñ üze bulgandır. Şulaydır... Änä bit — kanatları da bar. İskändär karaşların kıznıñ ike yak yanbaşınnan çak kına kalkınıp torgan ap-ak kanatlardan ala almıy cäfalandı. Ğadäti närsä tügel lä. Kanat bit ul! Ä keşedäge kanatlar barı tik anıñ canınnan gına tamırlanıp üsä ala. Kanat bar, dimäk can bar. Bu kıznıñ da canı bar, küñele bar. İmanı bar. Menä bit nidä hikmät!

Yöze dä mölayım, nurlı, imanlı ikän. Bu ällä kayan sizelep, kürenep tora.

Çem kara, sirtmäle bödrä çäçlär şundıy uk çem kara, ay-kaşlar belän totaşıp uk kitälär. Şomırt börtege kebek kenä, ämma, kiñ açılıp, tomırılıp karap torgan küzläre isä anıñ neçkä, ihlas küñelenä, tıynak holkına işarä itep tora... Matur, cıynak borını, mul, susıl irennäre, bit oçındagı cıynak kına “çokırlar” da gayre tabigıy, hätta serle, sihri ide bu kıznıñ. Gacäplänüdän nişlärgä dä belmiçä, beraz kaltıranıbrak torgan irennäre artında ap-ak, tigez teşläre üzenä ber yämle dönya tudıralar, nindider matur, yagımlı süzlärgä, ul süzlärdän soñ şundıy uk matur, bähetle yazmışka ımsındırıp toralar kebek...

Küzläre kebek ük şomırt börtekläre çäçelgän ak külmäge cilfer-cilfer kilä. Cil dä yuk, yugıysä... Töş bit bu, töş... Ä töştä bötenese dä bulırga mömkin... Külmäge östennän börmäle bala itäkle alyapkıç yapkan. Ul alyapkıçka zäñgär cep belän ike kügärçen çigelgän. Tomşıklarında — al göllär...

Menä bervakıt tege kız yılmaep cibärde. Ap-ak teşlärendä nurlar biyeşep aldı. Läkin nindider moñsu, sagışlı yılmayu ide bu. Töş bulgangadır inde. “Töş kenä şul, şuña da bez oçraşa, küreşä almıybız, bergä bula almıybız”, — digän kebek karıy ide bu kız. Ber süz endäşmi, şulay karıy gına. Yaratıp, ämma moñsulanıp-sagışlanıp karıy...

İskändär kızga nider äytmäkçe buldı. Tele äylänmäde. Alga taba omtıldı. Urınınnan kuzgala almadı. Närsä buldı soñ bu? Töş digäç tä...

Kız İskändärneñ küñelen sizde bulsa kiräk. Kanatların cilpep kilep çıkkan kapkadan kire kerep kitärgä cıyındı. Monı İskändär sizep belde. Änä bit kıznıñ küzlärendäge oçkın ber mälgä yaktırıp-balkıp kitte. Keşe, ayırılganda, soñgı märtäbä özelep, özlegep karaganda kabına mondıy oçkın.

Şulay buldı da. Kız soñgı märtäbä yılmayulı küz karaşın sirpep aldı da, kisken borılıp, kapkadan kerep kitte, İskändär kulların, yuk la, küñelen, canın alga suzıp, kakkan kazık kebek basıp kaldı...

2.

Şundıy töşlär bula, kürgändä ük anıñ töş kenä ikänen belep, añlap torasıñ... Hätta ul töşkä nindider yünäleş, mäğnä birergä tırışasıñ... İskändär dä bügen kürgän töşeneñ töş ikänen belä ide. Şul uk vakıtta kürgännäreneñ ğadäti töş kenä bulmavına, nindider ilahi işarägä, sergä tiñ ikänlegenä dä şige yuk.

Ul, uyangaç ta, ozak kına uylanıp yattı. Häzer anıñ uylanırga vakıtı küp. Cäyge yalınıñ berençe köne bit bügen. Kirpeç zavodında master bulıp eşli başlagaç, berençe märtäbä yal ala äle ul. Tseh naçalnigı: “Min sentyabrdä genä alam, sin çıgıp ker äydä”, — digäç, şatlanıp riza bulgan ide. Berençe könne, döresräge, berençe tönne ük şundıy töş... Töşe töş tä, ul töştäge tege mölayım kız nıklap kerep kaldı İskändärneñ küñelenä. Ällä ğaşıyq buldı inde? İkençe, öçençe könne dä şul kız hakında gına uylap yörde. Tagın töşenä kermäsme dip, könnär-tönnär buyı tüşägendä aunadı. Kermäde. Kıznıñ çem kara şomırt küzläre, cil kebek ciñel çäçläre, ak teşläre, saftan da saf yözläre ber minutka da anıñ küz aldınnan kitmäde, bertuktausız ımsındırıp, yödätep, tıngısızlap tordılar... Dürtençe köngä çıkkaç, ul, başın isärlekkä salıp, töşendäge tanış yortnı ezläp, uramga çıgıp kitte. Tabarına da ışanmadı. Läkin bolay ciñelräk ide. Öydä can bimazalap yatkançı, uram havası isnäü meñ märtäbä äybäträk. Şulay da, küñeleneñ kaysıdır ber poçmagında ömet tä bar — Kazan kalasınıñ kaysıdır tıkrıgında posıp toradır äle bu bistä, bu yort... Bu kız... Bu färeştä...

Öç kön yörgäç, İskändär ber närsägä töşende — Kazanda avılnı häterlätkän bistälär küp ikän. Şähär eçendäge avıllar... Bu hakta küplär belep tä betermilärder. Bu hakta kıçkırıp ta yörmilär, gäzitälärgä da yazmıylar şul...

İskändär şuşı öç kön eçendä nindi genä avıllar kürmäde! Yäşellekkä çumıp utıruçı bu “tabiğat utrauları” aña yırakta kalgan avılın häterlättelär, nigezen, ätkäsen, änkäsen iskä töşerep, tirän sagışka çumdırdılar...

Läkin barazdan, tugan avılı belän bäyle sagışın töşennän kilep kergän mölayım kıznıñ tanış suräte kaplap kitte. İskändär tagın töş gamenä birelde... Tik... bu yulı küñelendäge güzäl obraz beraz üzgäräk, hätta tereräk ide. Ul, İskändärgä karap: “Tap mine, tap! Ezläp tap!..” — dip, üzenä çakırıp, ımsındırıp torgan kebek ide.

Şulay ike atna, öç atna ütte. İskändär haman uramnan kaytıp kermi. Ul yış kına: “Akılga ciñeläyä başlamasam yarar ide”, — dip uylıy. Yünle, akıllı keşe töşendä kürgän kıznı ezläp yörime inde? Böten şähär köläder kebek üzennän. Bälki kölmider dä. İskändärgä şulay toyıla gınadır. Aptıramaslıkmıni?! Anıñ öçen çınbarlık belän hıyal çikläre tämam yuılıp betkän, ruhı da, küçärennän ıçkınıp, cir belän kük arasında bärgälänep yörgän mäl bit bu...

3.

Cäyge yalınıñ soñgı könendä irtän uyanıp kitkäç, cuyıla başlagan huşı, sataşa başlagan zihene İskändärgä kabat kayttı. “Citte! Buldı! — dip nıklı kararga kilde ul. — Uram taşın citärlek taptadım inde, monnan soñ sıñar ayagımnı da atlamayaçakmın!”

Şunda uk bu niyätennän kire kayttı. “Nişläp? Ber kön kalgaç inde... Bolay da böten yalı äräm buldı. Betkäç, soñgı könenä qadär betsen, çukınıp kitsen! Şulay döresräk bulır... Yuanır öçen dä, bu hikmätle töştän uyanır öçen dä...”

İskändär sikerep tordı da, tiz-tiz genä cıyınıp, yögerep diyärlek uramga çıgıp kitte. Anıñ inde barır cire dä kalmadı bugay. Kazannıñ avılnı häterlätkän böten poçmagın yörep, barlap çıktı bit ul.

Şulay da... “Ciläkle” digän ber uram barlıgın belä İskändär. Şähärneñ näq urtasına urnaşkan, yäşellekkä kümelep utırgan bu avıl uramı yanınnan ul ütep-sütep yörgäläde. Ämma älläni iğtibar itmäde. Aña bit iske bistä kiräk, oçsız-kırıysız uramnar, bakçalarga kümelep utıruçı avıl yortları kiräk. Olı şähär şau-şuınnan ber çittä posıp, kaçıp utırgan berniçä yort närsä häl itä?

İskändär küñelen zur ömetlärgä üsendermiçä genä “Ciläkle” uramına kitte. Şunduk ezläp tä taptı. Uram üz isemen aklıy ikän. Çattan borılırga da ölgermäde, İskändärneñ borınına ällä nindi, bersennän-berse tatlı ciläk, cimeş isläre kilep ireşte. Koyma başlarınnan ürelep karap torgan kuralar, çiyälär, almagaçlar, miläşlär bötenläy bütän dönyadan kilep çıkkan kebek päyda buldılar.

Uramda ber can äsäre yuk. Maşina-mazar da kürenmi. Nindider säyer uram bu. Säyer tınlık. Hätta şomlı tınlık...

İskändär ul urınnı küñeleneñ ällä kaysı cire belän genä toyıp, sizep kilde. Anıñ can kıllarında tege vakıttagı serle, hikmätle töşennän ük tanış moñlı çıñ zeñgeldäp, berazdan yañırap uk tora başladı...

Änä ul yort. Yäşel koymaları da, zäñgär täräzä yañakları, kızılga buyalgan kalay tübäse dä anıñ karañgı çırayına yäm birep, ä küñellärgä ömet birep toralar.

Böten närsä dä näq töştäge kebek: uram koymaları da, koyma çitendäge çirämlek tä, yäşel kübek kebek küperep utıruçı bakça da...

Läkin İskändär artık “ah” itmäde. Ällä ay buyı şähärdä yörep, nık kına arılgan, şul arudan anıñ küñele, karaşı tonıklanıp kalgan? Ällä!.. Ällä, küzläre ışansa da, küñele, yöräge bu hällärgä haman ışanıp citä almıymı?

Ul arada töş dävam itte. Zamannıñ cil-yañgırlarında şaktıy gına tösen yugaltıp ölgergän mähabät kapka artında canlılık barlıkka kilde, berazdan bu canlılık uñ yaktagı cilkapka bulıp açılıp kitte, annarı, yäş, çibär, mölayım ber kız bulıp, uramga yögerep kilep çıktı...

Bu yulı İskändär çınlap ta akılın cuya yazdı. Cuyarsıñ da! Anıñ karşında ber ay elek kürgän töşennän kilep kergän tanış kız, döresräge, färeştä basıp tora ide! Färeştä! Ä kayda soñ monıñ kanatları? Ak alyapkıçı kayda, andagı kügärçennär kayda?

Bulmasa ni... Bu bit töş tügel, ön, ön! Öndä nindi kanat bulsın, nindi färeştä bulsın?!

— Sin kem? — Gacäplänüdän zurayıp, tagın da maturayıp kitkän şomırt küzlär İskändärgä ütäli karap toralar ide. Gacäpläner dä şul, — çit-yat kapka töbendä tile kebek basıp tor inde, ä? Äle yarıy kurkıp kire kerep kitmäde... Yuk, bu kız kurka torgannardan tügelder. Töştä kürgäne oyalçanrak, moñsurak ide, ä monısı... Canıña töşep, yörägeñä kadalırga tora... Şomırt küzläre belän ap-ak, tigez teşläre genä töştän küçkän...

— Sin kem, dim?..

— Min... Min — İskändär.

— İskändär dä bulsın di. Kayan soñ sin? Nik torasıñ monda?

— Min... Min sineñ yanga kildem...

— Minem yanga? Bez tanışmıni?

— Tanış.

— Niçek? Kayan? — Kız yözendäge yılmayu yuılıp yukka çıktı. Ul hätta sagayıbrak kalganday buldı.

— Min sine töştä kürdem...

— Ä? Töştä? — Kız bu yulı, başın artka taşlap, kıçkırıp kölep cibärde. Şunda uk tagın citdilände, oçkın çäçep torgan küzlären İskändärneñ kauşabrak kalgan karaşına töbäde. — Niçek inde — töştä?

İskändärgä ällä kayan gına kıyulık, nıklık kilep yulıktı. Ul, hätta, kızga taba ber adım atlap kuydı.

— Min sine ber ay elek töşemdä kürdem.

— Mineme? Töşeñdä? Niçek itep?

— Menä häzer kürgän kebek... Şuşı uramda. Şuşı kapka töbendä. Tik...

— Närsä — tik?..

— Sineñ alyapkıçıñ bar ide. Kanatlarıñ da...

— Kanatlarım?

— Min sine färeştä dip uylagan idem.

— Häzer uylamıysıñmı?

— Häzer dä uylıym. Min siña ğaşıyq buldım...

— Sin? Miña? Ğaşıyq buldıñ? Töşeñdä? — kız, yözen cıyırıp, avızın kütärep kölde. Küzlärendäge şomırt börtekläre yuılıp, bit oçındagı çokırlar cäyelep kittelär... Annarı ul tagın citdilände, tele dä kamçılandı. — Yukka köçänäseñ, yegetkäy, podhod nepravilnıy. Min öydä kabul itmim...

İskändärneñ küñele, avırtınıp, kayadır ubılıp töşep kitte. Niçek inde, niçek? Töştä kürgän kız bolay söyläşergä tiyeş tügel ide bit. Bolay kölärgä tiyeş tügel ide. Bolay kararga tiyeş tügel ide... Yalgıştımı ällä? Sataştımı? Bütän keşe töşenä kilep yulıktımı?

Şul, şul! Täneneñ här ım-häräkäte, yözendäge här nur börtege: “Şuşı, şuşı, sineñ ezlägäneñ şuşı inde”, — dip äytep tora.

Läkin şuşı berniçä mizgel eçendä İskändärneñ yöräk türendä ber ay buyı kaynagan hislär suına başlagan ide inde.Ul üzen-üze añışmıyça, kırt borılıp, kitärgä cıyındı.

— Äy!

İskändär, “närsä tagın?” digän yöz çıgarıp, kızga taba borıldı.

— Äy, isemeñ niçek äle?

Şul citä kaldı. Kıznıñ yagımlı, moñlı tavışı İskändärneñ küñelendä barlıkka kilgän töyerne şunduk eretep cibärde. Şul, şul! Ber ay elek töşendä kürgän kız!

— İskändär.

— Ä min — Liliana. İsänme... İskändär...

Kıznıñ yomşak, cılı kulın üz uçına algaç, İskändär tagın ber märtäbä inandı: “Şul! Ezlägäne! Kötkäne!”

— İsänme?

— İsän äle, äydä keräbez.

— Yuk, yuk, kermim... Borçımıym... Äybät tügel... Monda gına...

— Kurkasıñmı ällä?

— Kurıkmıym da... Kıyınsınam...

— Öydä berkem dä yuk, äydä inde. Monda kakkan kazık kebek tormıyk.

İskändär däşmäde. Ul bu qadäresen ük kötmägän ide. Belep tä, teläp tä tügel, nindider serle, yäşeren köçkä buysınıp, kız artınnan iyärde. Aña häzer barıber ide — tizräk betsen genä bu sataşulı töş, ä üze tizräk uyansın gına...

Yuk şul, önnän uyanıp bulmıy şul. Önnän töşkä kaytıp bulmıy. Küñeleneñ ällä kaysı cire belän sizenä İskändär — ber ay elek töştä kürgän kanatlı färeştä belän bu Liliana ber ük tügel. Ber ük, şul uk, anısı. Näq menä şuşı Liliananı kürde ul töşendä. Tik nider artık, nider citmi bu Lilianaga.

Töştägesendä kanatlar, kügärçennär bar ide, anıñ yöze bütänräk — samimiräk, yaktırak, ämma ütä dä tıynak, moñsu ide... Ä bu Liliananıñ yöze dä, küñele dä menä şuşı kiyerep açıp kuyılgan cilkapka kebek...

Ber aylık ımsınu, sagınu, aşkınu üzeneken itte, — İskändär, däşmi-nitmi genä kız artınnan iyärde, öygä kerde, Liliana kürsätkän tür tüşäkkä barıp utırdı. Berazdan anıñ yanına kay arada gına külmägen halatka alıştırıp ölgergän Liliana kilep urnaştı. İskändär tämam tınıçlandı: barıber yakın, qaderle, gaziz ide bu kız aña.

— İskändär... Nindi, töş ul, söyläle... Böten keşe töş kürä... Nigä miña gına kermi soñ ul?

— Tagın kem kürä?

— Kem dip... Äy, bolay gına äytäm... Äyt inde — nindi töş ul?

— Töş töş inde. Äyttem bit inde. Menä şuşı uramnı, şuşı yortnı, menä sine ap-açık kürdem min ul töşemdä...

— Niçek inde? Mineme? Ä kayan beläseñ mine? Çınlap ta, kayan?

— Belmim... belmäsäm dä kürdem, töşemdä kürdem. Säyer bu. Ämma döres. Ber tamçı da yalganlamıym.

— Çınlapmı, min idemme soñ anda? — Liliana kiñ itep açılgan, isertkeç mähäbbät şaukımı añkıtıp torgan küz karaşları belän İskändärne yotar kebek ide.

— Sin dä, tügel dä...

— Min berni dä añlamıym...

— Sinlekkä sin dä... Tik ul bütän törle karıy ide. Annarı... anıñ kanatları da bar ide.

— Närsä? Kanatları?

— Äye.

— Kanatları da bulgaç, angel inde ul, min tügel.

— Siña ohşagan ide ul.

— Mindä kanatlar yuk bit. — Liliana, ışanmasañ, üzeñ kara, digän kebek, çitkä borılıp, arkasın kürsätep aldı.

— Yuk şul... Läkin bu ul qadär möhim tügel.

— Keşelärneñ kanatları gel kürenep tormıy, di bit. Anıñ çın kanatları — küñellärendä. Küñele kanatlı keşe genä bähetle bula ala...

— Kızık...

Liliana üzeneñ kanatları bulmavına ozak köymäde. İskändärneñ kulbaşına başın salıp, üzaldına söylängän kebek kenä äytep kuydı:

— Barıber äybät fal bu. Yazmış işaräse... Töşeñne äytäm...

— Säyer bu, şulaymı? — Nihayät, İskändär tılsımlı töşennän aynıganday itte.

— Arıdım min, İskändär. Çın, çista his kötep arıdım. Uramnan arıdım. Oçraklı keşelärdän, yalgan mähäbbät süzlärennän, oçraklı yaratışulardan, söyläşülärdän arıdım... Rähmät siña!

— Närsä öçen, Liliana?

— Sin bit mine üzeñ ezläp taptıñ, şunıñ öçen. Yaratmasañ, ezlämäs ideñ, tapmas ideñ... Şulaymı?

— Äye, şulay. Min siña çınlap ğaşıyq buldım. Şuña da ezlädem, taptım.

4.

Beraz tın kalıp utırdılar. Härkemneñ üz uyı, üz game digändäy... Bu biş minut bigräk tä İskändärgä kiräk ide. Ul niçek tä toyarga tiyeş üzeneñ färeştäsen, anı küñelenä alırga, yörägenä kertergä tiyeş!..

— İskändär, äydä bergä bulabız. — Liliana, ürelep, İskändärneñ çäçen sıypap nazlıy başladı.

İskändär monı uk kötmägän ide. Niçek inde? Häzer ük bergä bulırgamı? Söyeşergäme?

— Liliana, sin çınlapmı?

— Şayarıp torırga vakıt yuk. Äydä üzem başlıym...

— Sin şayartmıysıñmı?

— Ä sin mine yaratmıysıñmıni?

— Yaratam...

— Yaratkaç... Oyalsañ, yom küzläreñne, barısın da üzem eşlim.

İskändär, küzlären yomıp, tagın tege serle töşenä kerep kitte. Ul hätta: “Töştä nilär bulmas?!” — dip uylarga da ölgerde.

Yaña töşe, çınlap ta, hikmätle bulıp çıktı. Totaş nazdan gına tora ide ul. Läkin bu nazdan nindider salkınlık börkelep tora, — şul salkınlık İskändärneñ küñelen öşetep-öşetep ala ide.

Şulay da, aña rähät ide. Liliananıñ cılı sulışın, kaynar irennären üzeneñ nazga tansıklagan tänendä toyıp, ozak yattı İskändär. Kıznıñ tulışıp torgan yomşak kükräkläre, ul kükräklär oçındagı salkınça, susıl yözem börtekläre sizger tänenä tiyep-tiyep kitkändä, ul is-akılın yugalta yazıp-yazıp kaldı.

“Şul, şul kız bu, töşendä kürgän färeştä kız... Bu qadär naz, söyü töştän küçkän ilahi mähäbbättän genä tua ala. Şulay da... Nigä bolay buldı soñ äle? Nigä tännän başlandı soñ bu söyü digännäre. Cannan başlanırga tiyeş ide läsa! Kan — canga, can — tängä ımsındıra. Bu — aksioma. Cannar añlaşmıy torıp, tän ihtıyacına buysındılar bit alar...

Üzeneñ buınsız, ihtıyarsız, imansız bulıp yatuın añlasa da, İskändär berni kıla almadı, kılırga telämäde dä. Çönki... bu haläte aña oşıy ide.

Şulvakıt matur, ilahi dönyaga tagın töş kilep kerde. Başta ul şıgırdap açılgan işek tavışı bulıp İskändärneñ bähettän oyıy başlagan küñelen siskänderde. Annarı İskändär kemneñder kurkıngan tavışın işette:

— Ay Allam!

İskändär katlı-katlı öyelgän töş şaukımınnan avıraygan küz kabakların köçkä-köçkä genä açtı... Açtı da, yanında yatkan Liliananıñ şärä tänenä küze çagılıp, kabat yomdı. Tagın açtı. Bu yulı inde ul Liliananı kiyengän kileş kürde. Kız, aptıravınnan huşın cıyıp beterä almıyça, işek katında basıp tora ide. Par kanatları da bar. Tege töştäge kebek... Alyapkıçnıñ börmäle yanbaş itäkläre şulay, kanat kebek, kalkınıp toralar ikän...

Lilianamı soñ bu? Menä bit — nazga, mähäbbätkä tulışkan zifa botların yak-yakka taşlap, anıñ yanında yata! Alaysa, işek töbendäge kız kem soñ? Liliana tügelmeni? İñ dörese, ul da, tügel dä. Änä bit, “ay” çäçläre dä, bit çokırları da, şomırt küzläre dä bütänçä... Şundıy uk, ämma bütänçä... Niçekter, mölayım, ütä dä samimi, yaktı, gaziz, qaderle!.. Tagın... Tagın moñsu! Tıynak moñsulık belän köläç yılmayu bergä yäşi ide anıñ yözendä. Näq töştäge kebek...

Tukta, tukta, bu Liliana kem soñ, alaysa?

İskändärneñ tämam zihene butaldı. Liliana da, işek katında basıp toruçı kız da şundıyrak häldä idelär, ahrı, süz däşüçe bulmadı.

Berençe bulıp işek katındagı kız huşına kilde — yözen kuş uçları belän kaplap, işekkä bärelä-sugıla çıgıp kitte. İskändär dä tüşägennän sikerep tordı. Anı ozın, zifa ayak-botları belän koçaklap algan Liliana tüşäk çitendä izelep, tauşalıp yatkan vak mendärlär östenä tägäräp töşte.

— Kem buldı bu? Kem? Ä, Liliana?

— Kem bulsın, Ädilä.

— Kem? Kayan?

— Kayan dip... İgezäk tuganım minem. Beraz kırgıyrak bulsa da, bik äybät, iple ul... Tik... Hıyalıyrak beraz. Sin kürgän kebek, ul da töşendä ber yegetne kürgän, häzer şunı ezli. Ber ay çaması elek kürgän keşene bügen ezläp yöri, predstavlyät?

— Predstavlyayu...

Ul arda Liliana böten oyatsızlıgı belän tagın İskändärgä yabırıldı:

— Yä, kil inde, nazlıym äle... Übeşep tä tuya almadım... Ä sin şundıy tämle!

İskändär, bu hätär töşennän uyanırga telägändäy, yözen uçları belän kaplap, barmakların avırttırgançı küzlärenä batırdı. Uyana almadı. Küñeleñ ber sataşsa, anı üz asılına tiz genä kaytaram dimä inde...

12—13 mart, 2004 yıl.

BİTLEK
(Novella)

Min anı yöz bitlek arasınnan saylap aldım. Nindider säyer bitlek ide ul. Kem yöze, närsä yöze buluın da äytep bulmıy, şatlanamı ul, borçılamı — anısı da mäğlüm tügel. Minemçä, bu bitlek yahşı käyefle keşelärgä kölä, käyefe kırılgannarnı — ürti... Säyer, şulay bit? Nigäder, näq şuşı bitlekne satıp alırga buldım min.

Barısı da min yakın itep yörgän tanışımnan başlandı. Ul mine bıyılgı Yaña yıl mäclesenä üz dusları yanına çakırdı. Läkin ber şart kuydı: “Bitlek kiyep kilü mäcbüri”, — dide. Şundıy ğadät ikän: bu kiçtä berkem dä üz yözen açmıy. Äye-äye. Küpme teliseñ, şulkadär küñeleñne aç, ämma çırayıñnı kürsätmä.

Ser keşene härvakıt üzenä tarta. Min, gomumän, üz gomeremdä serdän-sergä, annarı tagın serdän-sergä qadär yäşim, ahrı. Şulay miña kızık, läkin bolay şaktıy borçulı da... Bu süzem dä üzem teläp algan ber borçu, ber hatirä hakında.

Yaña yıl mäclesendäge ul kızga min şunduk iğtibar ittem. Ni öçenme? Çönki ul mineke kebek ük bitlek kigän ide. Nindider säyer bitlek, iyäsez, isemsez, cisemsez, dimme?..

Läkin iskitkeç mölayım bitlek ide ul! Yugıysä şundıy uk bitlek: tössez, çıraysız... Ämma ütä dä tere häm üz, gaziz kebek toyıldı miña bu bitlek!

Şunduk barıp süz katasım, tanışasım kilde. Berençe bi̇yü köyen kötep aldım da, bähetemä, yazmışıma aşıkkan kebek, şul säyer bitlek yanına aşıktım.

— İsänmesez?

— Sez vraçmı ällä?

— Vraç bulmasam — isänläşmisezme?

— Oy, gafu itegez! Artıgrak kılanıp taşladım bugay. İsänmesez!..

— Min — İslam.

— O-o-o!

— Añlamadım...

— Nindi izge, dini isem!

— Ä sez kem?

— Güzäl.

— Güzäl ikänegezne beläm. İsemegez kem, dim.

— İsemem Güzäl şul. Kalganın belmim... Ä sez kayan beläsez?

— Tavışıgızdan.

— Niçek inde?

— Beläsezme, tavışınnan, söyläşüennän keşeneñ yözen tanıp bula bit. Tavışı nikadär yagımlı, tigez, hätta, äyter idem... moñlı bulsa, anıñ yöze dä şundıy uk matur, kürkäm...

— Oy, sez bik kızık keşe ikän! Menä äytegez äle — minem küzlärem nindi töstä?

— Häzer äytäm... Häzer... Zäñgär! Zäñgär töstä sezneñ küzläregez!

— Oy, sez äüliyäme ällä? Kayan beldegez? Çınlap ta zäñgär bit minem küzlär... Ällä?..

— Närsä ällä?

— Sez mine beläsezme? — Kıznıñ yomşak, moñlı tavışına sizeler-sizelmäs kenä şomlı ahäñ kilep kerde. Min şuşı häldän faydalanıp kalırga aşıktım.

— Beläm şul!

— Oy, sez kurkınıç keşe ikän...

— Menä biş minut beläm inde min sezne. Ä gomer buyı belgän kebek, billähi!

— Niçek kurkıttıgız mine... — Güzäl avır itep tın alıp kuydı da sılışın tigezläde. — Ällä närsälär uylıy başlagan idem inde...

— Ä küzegezneñ tösen barıber beldem!

— Oy, çınlap ta! Ä kayan?

— Änä bit alar tulışıp miña karap toralar...

Güzäl yañgıratıp kölep cibärde. Aña kuşılıp min dä köldem.

— Bigräk yülär inde min, äyeme, Möselman?

— Möselman tügel, İslam.

— Barıber inde... Ä sineñ küzlär kara, şulaymı?

— Sin äüliyäme ällä?

Güzäl tagın kölde. Kölüe dä matur, mölayım ide anıñ. Min dä köldem. Kölüen köldem, ämma küñelem urınınnan kuzgalgan ide inde.

Min yaña tanışıma böten barlıgım belän ğaşıyq buldım.

Ähä! Aña ğaşıyq buluçılar minnän başka da citärlek ikän. Mäcles başında, cayın turı kiterep minem Güzälgä süz katuçılar kürengäläp tordı. Güzäl üze dä alarnı çitkä tipmäde, härberse belän yagımlı söyläşep yörde.

Berara yukka çıgıp ta tordı. Min inde: “Kitte mikänni, nıklap tanışıp ta kala almadım. Ä ul yazmışım bulsa?..” — dip borçıla da başlagan idem.

Mindä könçelek hise uyandı. Bolay da üz küçärennän ıçkıngan küñelem tämam tıngısızlandı, tıngısızlanıp kına kalmıyça, ürtälä, üpkäli başladı... Ber oçraşkanda Güzälneñ iskitkeç güzäl, mölayım bitlegenä karap:

— Sin bügen populyar... — dip endäştem.

Güzäl öçen bu yañalık ide. Beläm, şulay kılana gına. Ämma matur kılana!

— Oy, şulaymıni?!

Şuşı “oy” digännäre üterä dä inde. Minem öçen ul “yaratam” digän kebek yañgırıy.

Läkin bu “yaratam” süze başkalarga da äytelä ikän. Bervakıt, arıslan bitlege kigän beräü belän sılanıp-sırpalanıp torgan Güzälemneñ: “Oy, sez kurkınıç keşe ikän!” — digän, miña ütä dä tanış süze kilep işetelde. İkençe bervakıt ikençe ber bitlekkä ul: “Küzläregezneñ tösen äytimme, äytimme?” — dip bäylänep tora ide.

Minem kisken borılıp karavıma ul da borılıp karadı. Miña kıyın bulıp kitte. Borçulı yözemne kürsä? Şunduk tınıçlandım. Kayan kürsen ul?! Mindä bit bitlek! Alay dimä... Bitlek aşa da yöz kürenmi dip kem äytä ala? Änä bit — Güzälneñ bitlege ul qadär kölep tormıy häzer... Şundıy uk mölayım, ämma kölmi inde...

Bervakıt şul mölayım bitlek üze yanıma kilep citkän.

— Äy, İmam... Obidelsya, da?

— İmam tügel, İslam!..

— Oy, tagın yalgışkanmın...

— Yalgıştıñ şul. Güzäl, äydä bitleklärne salabız.

— Yuk, salmıym. Sin dä salma. Salıp, nigä küñelgä avırlık alırga?

— Alaysa, äydä ber dä salmıybız. Şuşı bitlekne bähet bitlege itep kiyäbez dä, bitlek kenä buluın onıtkançı kiyep yöribez. Ul bezneñ çın yözebezgä ävereler... Ä, Güzäl?

— İslam, äydä ber cirgä.

— Kaya?

— Äydä-äydä, kürerseñ...

Min aña iyärdem. Güzäl mine türdäge kısan gına bülmägä alıp kerep kitte. Kürenep tora: monda ul üz keşe, kayda närsä ikänen belä. Karşıbızga kızarıngan-bürtengän ber par oçradı. “Büre” belän “Sarık”. Alarnıñ nişläp yörgännären kayan beläseñ, bitlekläre bulgandır bit, disezme? Beldem şul. Yış-eş sulış alularınnan beldem min monı.

Güzäl, bülmägä kilep kerü belän, işekne eçtän bikläp kuydı, utnı sünderde, bitlegen saldı, mineken dä tartıp aldı. Annarı, ber süz däşmi-nitmi, übeşergä ürelde.

Ämma minem übeşäsem kilmäde. Übeşäse kilmiçä genä übeşä-übeşä şul hakta uyladım: “Bolay bulırga tiyeş tügel! Keşeçäräk bulırga tiyeş ide! Dimäk... Minem Güzäl baya yugalıp torganda da şuşında bulgan. Nişläp sineñ Güzäleñ bulsın ul? Änä — ul inde bötenläy başka keşe. Tegese mölayım bitlektän ide. Bu Güzälneñ bitlege bütän... Yuk, anıñ hätta bitlege dä yuk...”

Kulımnıñ cılı şärä tängä, küperep tulışkan, yomşak kükräklärgä orınuı mine aynıtıp cibärde. Kay arada çişenep ölgergän soñ äle?!

Bu kötelmägän häldän çirkanıp, çitkäräk taypılganmın, ahrı, Güzäl şeltäläp äytep kuydı:

— Äydä inde tizräk! Bezgä un minut vakıt birelgän, ölgerergä kiräk!

Min niçek bitlegemne ezläp tapkanımnı, niçek zalga, başka bitleklär yanına çıgıp kitüemne häterlämim dä. Üzennän-üze şulay kilep çıktı. Döres eşlämädem bugay. Ämma döres tä eşlädem!

Berazdan tanış bitlek tä çıktı. Ozak kına minem yakka karap tordı, annarı, kırt borılıp, şaktıy iserep algan arıslan yanına kitte. Cänleklär patşasına şul gına kiräk ide, Güzälneñ, ürelep, anıñ kolagına nider pışıldavı buldı, tegese şunduk canlanıp kitte, kıznı kultıklap aldı. Berazdan alar, ber-bersenä sıyınışıp, türdäge “mähäbbät bülmäsenä” kerep baralar ide inde.

Bülmägä kerep kitär aldınnan Güzälneñ bitlege miña taba borılıp karadı. Yukka karadı. Bayagı mölayım bitlek küñelemnän kitmiçäräk tora ide äle. Menä häzer ul kinät kenä kayadır yuılıp töşte, yukka çıktı. Küz aldımda salkın, yämsez, tössez hätta mäğnäsez ber çıray gına torıp kaldı.

Üzemneñ bitlek tä Güzälgä alay uk matur, mölayım bulıp kürenmägänder. Çönki bu minutta küñelemnän küzlärem aşa bärep çıkkan avır hislär ber katırgını gına tügel, yöz kat korıçnı da eretep çıgarlık kaynar, yarsu ide. Min ilämsez, şıksız bitlegemne ber çitkä atıp, avır hislär artımnan iyärep ölgermäsen öçen, işekne kisken yabıp, uramga çıgıp kittem. Podezddan kilep çıkkaç, tanışım yäşägän fatirnıñ täräzälärenä kütärelep karadım. Şul mäldä çittäge täräzälärneñ bersendä ike şäülä, ber-bersenä omtılıp, bergä kuşıldı, yaña ber şäülägä äverelde. Berazdan, bülmädäge ut sünep, bu şäüläne dä töpsez, mäğnäsez karañgılık üzenä yottı...

Min, bu küñelsez könemne artta kaldırıp, çın, yaña, ımsındırgıç tormışka aşıktım.

6 dekabr, 2003 yıl.

ÇUAR KOLAK
(Hikäyä)

1. Käşäkä artınnan

Äy bu “käşäkä uyınnarı”! Bala çagımnıñ iñ matur mizgelläre käşäkä uyınnarı bulıp häteremdä kalgan disäm dä yalgış bulmas. Härhäldä, kış ayları şuşı uyın şaukımında ütä ide. Yuk-yuk, käşäkä sugu ul hokkey tügel. Şul uk ike kapka, şul uk kagıydälär anısı... Tik... Käşäkä uyını ul — uram ğalämäte. Uram beterep, öyerelep yögerep yörüçe malaylar uyını belän hokkeynıñ ber urtaklıgı da yuk. Şayba urınına — kaz kükäye qadär genä agaç tup, ä klyuşkanı käşäkä almaştıra. Ber başı käkereräk hätta beraz bormalanıbrak torgan agaç botagı “käşäkä” dip yörtelä dä inde...

Käşäkä uyınında ciñü-ciñmäü küp vakıtta änä şul käşäkä agaçınıñ nindi buluınnan tora. Äybät käşäkä yartı ciñü digän süz. Andıy käşäkä tayagı yomrı tupnı “uçlap” eläkterep ala da, taptalıp, şomarıp betkän uram buylatıp, karşı kapkaga qadär şudırıp alıp kitä. Ayak buınnarıñ gına tüzsen dä tınıñ gına citsen...

Kışka berniçä käşäkä agaçı kiräk bula. Häteremdä, ber kışnı min ber käşäkä tayagı belän çıktım. İñ küp tup kertüçe dä min buldım. Can dustım Näfisä aldında da yözem ak ide. Bu kışta ul mine ayıruça üz itte... Mart koyaşı uramnarnı cebetä başlagaç kına bu äybät käşäkämne çormaga mengerep kuydım. Ul inde ikençe yılga yaramıy. Malaylar arasında şundıy süz bar: ber käşäkä agaçın ike yıl rättän totsañ, üsmi kalasıñ... Här yılda yaña käşäkä äzerlärgä turı kilä. Kayçakta, kiläse kış öçen, ber yıl aldan uk agaçlar alıp kaytıp kuyasıñ. Cäy buyı kibep, cip-ciñel bulıp kala ul.

Min üzem käşäkägä fevral ahırında çıga idem. Kırdagı kar katıbrak kitkän, östennän cäyäü yörep bula torgan çak bu. Yakındagı “Mulla kuagı”na ber säğat digändä barıp citärgä bula...

Häteremdä, ul irtädä koyaş ayıruça nurlı, balkışlı ide. Ofık artındagı yaznı da çamalarga, toyarga mömkin inde. Mondıy koyaşnı “et koyaşı” dilär. Üze suık, üze... Yap-yaktı!

Etne ıçkındırıp tormadım. Auga barmıym bit min. İke-öç botak çabıp alam da, töşkelekkä kaytıp ta citäm. Şulay da, änkäydän ber-ike telem ipi belän ber kabımlık it kisäge sorap aldım. Dönya hälen belmässeñ...

Käşäkägä yörü öçen ätkäy yünätep birgän cıynak kına baltam bar ide. Şunı aldım. Bilemä bau uradım. Şul bilbauga baltamnı kıstırıp kuydım. Çıgıp kittem.

Nigä min bolarnı täfsilläp, tämläp söylim soñ äle? Söylisem kilmägängä şulay suzam. Çönki... Söyläyäçäk vakıygam ul vakıtta minem yäş küñelemdä şaktıy avır täesirlär kaldırgan ide.

“Mulla kuagı” digän urmanga dürt-biş çakırım ara bardır. Tigez, şoma, cem-cem kilep üzenä däşep torgan kır buylap barasıñ da barasıñ... Ber ez yuk, hätta can äsärenä ber börtek işarä dä yuk... Dönya belän küzgä-küz karaşıp, üz-üzeñ belän, yuk la, nindider ber bilgesez can hasiyäte belän söyläşep barasıñ... Böten uylar toyım däräcäsendä, küñel agımında yögereşälär dä yögereşälär... Mondıy vakıtta kaya, nigä, ni öçen baruıñ da onıtıla. Öy, uram, käşäkä uyını onıtıla... Dönya, tabiğat karşında üzeñneñ nikadär köçle ikäneñne toyıp barasıñ. Ä bälki... Ä bälki kiresençäder? Nikadär köçsez, çarasız ikäneñne toyasıñdır? Ul vakıtta niçek bulgandır, häzer şul halätkä kaytıp uylaganda, bu iksez-çiksez tabiğatneñ kiñlegenä, biyeklegenä, böyeklegenä şaklar katasıñ! Küz karaşları yıragaya, hislär, uylar cetelänä, küzgä kürenep, belenep tora başlıy...

Közdän sörep kaldırılgan basunıñ kaysıdır käse artınnan uk kebek atılıp çıkkan kuyan da baştarak kaysıdır hisemneñ yäisä uyımnıñ, küñel yarlarınnan şuıp töşep, yögerep-çabıp kitüe kebek toyıldı. Läkin bu toygı ozakka barmadı. Bu can iyäse artınnan çıp-çın ezlär kalıp bara ide. Çıp-çın kuyan ide bu! Kır kuyanı. Andıylar bezdä küp. Käşäkä suguçı avıl malaylarınıñ bürekläre şundıy kuyan tiresennän tegelgän.

Şulay da bu bik säyer kuyan ide. Kaysı cire säyer ikänlegen genä äytep beterep bulmıy... Tırık-tırık beraz çabıp bargaç, ak kır östendä kinät erep yugaluı säyerme? Nindider şaukım ğalämäte disäñ inde... Şaukım gına bulsa, ezläre kalmas ide. Tagın şul da säyer: min aña iğtibar itmäskä tırışam. Minem maksat bütän. Ä ul, küz küreme cirdä, ürtägän kebek, yänäşämnän bara da bara... Döresräge, ber ırgım çabıp bara da başın kalkıtıp karap tora, çabıp bara da tagın küzätä. Artık kızıksınuçan kuyan buldımı, ällä karını açmı, berär yärdämgä mohtacmı?

Yuktır, änä nindi yomrı, taza gäüdäle ul. Kolakları da tere, töz, kamış kıyagı kebek ürä baskan! Aç kuyannıñ kolagı bolay tırpaymıy... Ähä! Kolagında ikän monıñ hikmäte! Sıñar kolaklı bit bu! Döresräge, ber kolagı kitek monıñ! Yuk... Kitek tä tügel... Kük sipkellär belän bizälgän ikän bit anıñ sul kolagı. Şul timgel-timgel taplar kübäyep kitkän urın yıraktan kitek kebek kürenä... Şulay yänäşä bara-bara, min yaña tanışıma “Çuar kolak” dip isem dä kuştım. Berazdan bu kuyan üze dä, hätta kolagınıñ çuarlıgı, “kiteklege“ dä yarıysı gına matur bulıp kürenä başladı... Min aña eçemnän genä rähmät tä äyttem. Berüzemä baru ay-hay kıyın, kıyınlıktan da bigräk, yamansu bulır ide mögayın... Ä bolay parlaşıp barabız. Ber-berebezdän yatsınışıbrak barsak ta, bu minutta bezneñ cannar, añnar üzara aralaşıp, añlaşıp bara kebek. Ä min beläm: cannar aralaşkan urında nindider moğcizaga oçravıñnı köt tä tor...

2. Kan hätere

Küñelemdä ul his uylamagan-nitmägändä, kinät kenä baş kalkıttı, uyandı, annarı üzaldına möstäkıyl tormış korıp yäşi başladı... Bu his, bu toygı moña qadär miña tanış tügel ide. Çönki moña qadär miña yapan kır urtasında kuyan oçraganı bulmadı.

“Totıp alıp kaytsam, bügen kiç änkäy kuyan itennän tämle aş peşerer ide, ä tiresennän menä digän bürek çıgaçak”, — dip uyladım min. Şunduk bil turısında kısıp, caysızlap torgan baltamnı barlap kuydım... Ä nigä! Şäp ideya bu! Böten avıl şakkataçak, billähi! “Hämit malayı balta belän kuyan bärep kaytkan”, — dip, bik ozak söyläyäçäklär minem hakta...

Au hise, au toygısı berazdan böten küñelemne, zihenemne, böten dönyamnı biläp aldı. Güyä, borıngı babalarıbızdan küçep kilep, yöräk tamırlarımda yokımsırap yatkan bu his, kan hätere bulıp, här küzänägemnän, här sulışımnan häm här küz karaşımnan bärep çıktı! Mindä kırgıy auçı uyandı... Äle yaña gına ap-ak bulıp balkıp, cemeldäp yatkan kır öste alsu-kızıl töskä kerä başladı. Berazdan bü tös tagın da kuyırıbrak, cetelänebräk kitte, berazdan, kan tösmerläre alıp, ireşterep, hätta ımsındırıp tora başladı...

Min, ike dä uylap tormıyça, baltamnı kulıma tottım da kuyanga karşı kittem. Beraz çügäläbräk, sak-sak adımnar belän kiñ-kiñ atlap kilgän adäm zatın kürgäç, Çuar kolak, säyersenep, başın kütärep karap kuydı. Ämma urınınnan kuzgalmadı. Küpme vakıt, ber zıyan salmıyça, yänäşä bargan keşedän yavızlık kötmägänder şul. Ä yavızlık iyäse belän yörmi, ul üzaldına da yäşi ala ikän. Min kulımdagı balatmnı un-unbiş adımnar çittäräk böreşep utırgan kuyanga töbäp tomıruımı sizmi dä kaldım. Niçek kilep çıktı äle bu? Ber gönahsız can iyäsenä kul kütärergä niçek batırçılık ittem soñ min? Bu sorauga cavap taba almadım. Bötenläy ikençe keşe idem inde min.

Au eşe alay uk ciñel tügel ikän. Şaktıy ozak kuıp yördem min korbanımnı. Kuyan iseme genä yörtsä dä häyläkär bulıp çıktı ul. Äle ber yakka, äle ikençe yakka ırgıla-ırgıla çabıp kitä dä, yüri ireştergän kebek, min älseräp kilep citkänçe kötep utıra... Un adımlap kalgaç, tagın çabıp kitä. Baltam tiyä yazıp, tiyä yazıp kalgan çaklar da buldı. Ämma tiyä yazıp kalu isäplänmi. Kuyan haman da isän-sau, änä, mine ürtägän kebek, başın ara-tirä kalkıtkalap, üze genä belgän sukmak buylap çaba da çaba...

Şulay kuışa-kuışa ber säğat tä ütte, ike säğat tä uzdı. İkebez dä nık kına arıdık. Niçek kenä arısam da, niyätemnän kire kaytmadım. Yış-eş tın alıp, kuyanga karap, beraz häl cıyıp toram da tagın kuzgalam... Kuyannıñ sulışı da yışaydı, ul da yışrak tuktala, aranı da yakınrak kaldıra... Läkin min barıber tiderä almıym. Ämma tuktıysı da, tınıçlanası da kilmi. Üzem küptän yalıktım inde bu vähşilektän, bu çarasızlıktan. Ämma kan tamırlarımda baş kütärgän sunarçı ücätlegen, kırgıy can häteren hiç kenä dä basa almıym. Şunı iskä aldım: küñelemdä ber tamçı kızganu äsäre kalmagan. Üç bar, ücätlek citärlek anısı... Rähim-şäfkat belän miherbanlıknıñ tamçısı da yuk. Bähillek tä yuk. Añlau, añlaşu da yuk. Güyä tabiğat belän minem arada nindider salkın häm şıksız stena kalıkkan da, şunnan yäş, ämma gönahlı tänem ütep-çıgıp yöri, ä canım hiç çıga almıy, izalanıp, ürsälänep, ap-ak kar östendä bärgälänep kala...

Akılına kilä almagan bändäsen Hoday Täğalä kisätä belä ul. Bu yulı da şulay buldı. Yamçılı çokırı digän urınga yakınlaşıp kilä idek inde. Çuar kolaklı kuyanım kinät kenä küzdän yuk buldı da kuydı. Eze buyınça kittem. Ähä, menä bu kalkulıktan soñ ez yugala... Nindider aralık, buşlık ta bar... Ällä?.. Ah!..

Şunda minem belän nider buldı. Ayak astımdagı cir, döresräge, kar katlamı kaltıranıp, hätta tetränep kuyganday itte, annarı ber yakka şuışa başladı...

Häm min. tayanır äyber tapmıyça, kullarımnı yak-yakka bolgıy-bolgıy, ällä cir astına, ällä kükkä oçıp töşep kittem...

3. Totkınlıkta

Kükkä min bik ozak töştem. Ber minut, bälki ber säğatter, ber kön yäisä ber gomer töşkänmender. “Dıñk!” itep barıp bärelgäç kenä añlap aldım: min kükkä tügel, nindider koyı töbenä, çokırga oçıp töşep kitkänmen. Kükkä töşkän bulsam, tänem bu qadär sızlamas ide. Can-bägırem dä ärnemäs ide, zihenem dä tomalanmas ide...

İsemä kilgändä böten dönyam döm karañgı ide. Kay arada tön citkänder... Änä — küktä berdänber yaktılık — yarım ay, ak ay... Läkin ul bügen ayga ohşamagan da; özgälänep betkän kebek kürenä... Tuktale... Bu bit ay tügel. Bu — kük kisäge, koyı avızı... Ä min... Min şuşı koyı töbendä yatam... Äye şul, tege yünsez kuyannı kuganda ubılıp töşep kittem min. Ul üze dä töşkän bulırga tiyeş. Anıñ eze dä şuşı çokır buyında özelgän ide... Alaysa, kayda soñ ul, kayda? İsänme, yukmı?

Tirä-yakka karana başladım. Küzem bu kar bazına beraz künekkän ide inde. Kapşana-kapşana, aska taba kiñäyebräk kitkän baznıñ stenasına ışkılıp, türgäräk şuıştım... Menä balta... İkmäk, it salıngan yançık... Peçän öyeme... Min kayda? Nindi cähännäm tişegendä? Kaysı tämug avızında?

Ähä! Menä bit ul — Çuar Kolak! Cılı yomgak bulıp ber çittä bögärlänep yata. Üze der-der kilä. Yöräge niçek tüzäder... Çıgıp çabam, çıgıp çabam dip tibä... Döresräge, tibenä...

Küñelemdäge vähşilek ğalämäte tagın ber märtäbä kalkınıp kuydı. Kanımdagı auçı üçe, kırgıy kan mine canı çıgam-çıgam dip torgan tabiğat yomgagına taba etärde. “Bar, üter, canın kıy, kanın tük, tantana it!..” — di ide bu kırgıy kan. Bu kan şulkadär köçle, yegärle bulgan, küräseñ, min, üzem dä sizmästän, kulıma baltamnı aldım häm, ber ikelänüsez-nisez, kuyanga omtıldım. Şunda minem belän ällä närsä buldı. Aldımda kaltıranıp yatkan tere yomgak akrın gına miña taba kilä başladı. Kotım botıma yögerde. Kurkuımnan kulımdagı baltam töşep kitte. Tezlängän kileş artkarak çigep kuydım...

Hoday eşe buldımı — şuşı kurkuım belän yavızlıgım da basıldı. Kan tamırlarımda akkan kırgıylıgım ällä kaya buldı. Min, tezemä borının törtep, isnänep torgan Çuar Kolaknı ürelep, kulıma aldım, sak kına kükrägemä kıstım. Ul şundıy ciñel ide! Fevraldä alarnıñ aşarlarına kimi başlıy. Köz cıyıp kalgan tülläre dä betä. Küptän aşaganı yuktır şul meskenkäyneñ. Ä üze mul gına kürengän ide... Änä niçek karap tora. “Yä üter, yä aşarga rizık bir”, — digän kebek karıy.

Şunda min it-ikmäk salıngan yançıknı ezlärgä kereştem. Kuyannar it aşamıy, anısın gına beläm. Ä menä ipine... İpine böten can iyäse dä tigez kürä...

Çuar Kolak ike telem ipine dä bik tiz yalt itterde. Tagın soraşıp bulaştı äle. Min anı artık irkäläp tormadım, kire urınına kuydım da, bu kar bazınnan öskä çıgu yulların ezli başladım.

Ay-hay tirängä töşkän bulıp çıktık! Ürmäläp kenä menärlek tügel. Bötenläy dä menärlek tügel! Kapşanırga gına kereşäseñ, öskä yarmaday kar işelä, böten cilkälärgä, tüşlärgä kerep, tänne äçetterep, ürtäp, mıskıllap tora başlıy...

Yuk, öskä menärlek tügel. Bälki kırıy yakka çokıp karargadır? Akrın gına, cay gına kazısam, ike-öç adımnan yar çitenä kilep tä çıgaçakmın, billähi!

Läkin öç adımnan da, biş, un adımnan da yul açılmadı, Yaktı dönya kürenmäde. Min, tämam arıp, üzem kazıgan cir tişege buylap kire çıktım, Çuar Kolak yänäşäsenä, kayandır töşep kalgan ülän kamılları östenä suzılıp yattım. Üterep ayak sızlıy. Kaymıkkan, ahrı. Citmäsä, aşıysı kilä. Soñgı ikmäkne şuşı can iyäsenä aşattım, içmasam... Aña rähät... Tik utıra... Nindi eşe bar anıñ?! Yukka kızgandım, ahrı... Anıñ arkasında şuşı hälgä töştem bit inde... Ällä kızdırıp aşargamı üzen? Kesädä şırpı bar barın. Kipkän ülän öyeme utın bulır... Yuk, bulmıy... Kul kütärelmi... Häzer şuşında uk ayak suzarga turı kiler mikänni? Ä üläse kilmi, kilmi, kilmi!.. İh!..

Min, sikerep torıp, karşımdagı kar stenaga tagın da ücätlänebräk, yarsıbrak taşlandım. Bu yulı bötenläy bütän yünäleşne sayladım. Tagın şul häl — betmäs-tökänmäs kar dönyası! Küpme genä barma — ni cire, ni koyaşı yuk...

Tuktarga buldım. Bu yulı böten köçemne birep betergänmen, ahrı. Şul kazıgan kileş, dürt-biş adım eçtä yatıp kaldım. Çuar Kolak yanına çıgarlık ta häl yuk. Zihenemne ötärdäy bulıp, tagın tege hätär uy sızılıp ütte: “Şuşında kalıp ülärmen mikänni? Käşäkägä kilep, ülep kal inde, ä? Adäm kölkese! Ülsäm, änkäy pır tuzdırıp tirgäyäçäk... “Ülsäñ, öygä kaytası bulma!” — dip orışa ide. Min anıñ bu süzennän kölä idem. Häzer inde kölke bulmas... Änkäy nık yılar... Ätkäy dä, abıylar da yılarlar, klasstaşlar da, Näfisä dä...”

Öşi başladım. Kaltırata. Äçtä ber börtek cılı kalmadı, ahrı. Ömet tä kalmadı. Ällä ömet digännäre şul cılınıñ üze mikän. Yäisä cılı digännäre — ömetme?

Berazdan yokı kilä başladı. Cılı, börkü bulıp kitte. Änä — änkäy şäüläse... Miçkä yagıp yöri... Öy tutırıp utırgan miçne ap-ak itep akşarlap kuygan... Kilep uyatmakçı bula. “Tor, balam, tor, soñga kalasıñ, tor...” — di. Tik menä kaya soñga kaluımnı gına äytmi...

4. İlahi ım

Änkäy törtkälägängä uyanıp kittem. Küzemne açtım. Berni kürmädem. Bu nindi döm karañgılık? Änkäy kayda? Miç kayda? Aklık-yaktılık kayda? Tukta, kem törtkäli soñ mine?

Ürelep kapşangan kulım tanış yomgakka tap buldı. Tep-tere, yop-yomşak, cıp-cılı yomgak... Çuar Kolak! Minem qaderle, gaziz kuyanım! Yazmışım bulıp äverelgän can börtegem!

Köç-häl belän genä şuışıp, artka — koyı eçenä çıktım. Çalkan suzılıp yattım. Öskä — koyı avızına karadım. Çat-çatları kitek tanış “ay”nı ezlädem. Yuk... Tapmadım! Närsä bu? Monısı da töşme? Tukta! Kaydadır yaktılık bar bit... Yaktılık bulmasa, kayan kilep yaktırgan soñ bu koyı töbe?

Şunda tagın Çuar Kolak iskä töşte. Änä ul — minem kul astınnan şuıp çıktı da türgä — nindider serle-tılsımlı, hätta gacäyep ımsındırgıç, ämma tıynak kına bu yakka suzılıp kilep yatuçı yaktılıkka karşı kitte. Miña da ällä kayan gına häl kerde. Üzemne üzem beleştermiçä, kisken genä tüşemä äylänep yattım, annarı, dürt ayaklap, kuyan artınnan kittem.

Minem alda gacäyep küreneş açıldı: kul sıyarlık kına tişektän yaktı dönya kürenep tora ide. Bik tiz añlap aldım: Çuar Kolak eşe bu. Änä anıñ tırnak ezläre, şunda uk — tibelep, öyelep kalgan kar öyemnäre. Şul tar tişekne beraz kiñäytäse dä yaktı dönyaga çıgıp kına kitäse, annarı tagın yäşi başlıysı... Tagın änkäylär belän bergä cılı öydä sötle çäy eçäse, malaylar belän käşäkä sugası, Näfisä belän gäpläşäse, Blok, Yesenin, Taktaş, Tufan şiğırläre hakında söyläşäse, serläşäse...

...Tışkı yakka kilep çıkkanda karañgı töşä başlagan ide inde. Buran kupkan. Östäge koyı avızın da şuşı buran tomalap kuygan, ahrı. Avıl äle ut almagan, ämma pocar kalançasında yangan olı lampanı şunduk şäyläp aldım. Şuña turılap kaytırga da kaytırga häzer...

Tik menä Çuar Kolak belän nişlärgä soñ? Kaya äle ul? Yuk?.. Niçek inde — yuk? “Çuar Kola-a-a-ak!” Yuk... Ul da üz önen, yakınnarın sagıngandır şul. Ul da can iyäse bit... Anıñ da nindiye äle! Hoday Täğaläneñ ilahi ımı, işaräse, ihtıyarı häm kisätüe bulıp yäşi torganı...

10 fevral, 2003 yıl.

KUBARILU
(Hikäyä)

Min bu vakıyganı hikäyä itep täqdim itärgä bik ozak kıyınsınıp yördem. Menä bügen täväkkällädem. Çönki min bügen barısına da äzer idem. Şatlıkka da, häsrätkä dä. Bügen min köçle!

Küz aldına kiteregez. Vokzal. Timer yul vokzalı. Min, tämläp alma kaba-kaba, poyızdımnı kötep utıram. Diktornıñ yañgıravık tavışına, poyızdlarnıñ açırgalanıñ kıçkıruına, relslar tıkıldavına, halık şau-şuına kolak tonarlık. Citmäsä, çellä. Cäyneñ küze akaygan çak. Keşe däryası, därräü kilep, cılı yaklarga agıla. Platformalarda, platformaga alıp çıga torgan küper östendä mıclap torgan halık küçe kıyamät mähşären häterlätä. Ber-ber artlı kilep-kitep torgan poyızdlardagı soñgı urınnar öçen ayausız köräş bara...

Şuşı ıgı-zıgıda min alarnı niçek kürep kalganmındır, üzem dä aptırıym. İñ gacäbe – alar ber-bersen niçek kürep kaldılar ikän soñ? Mıcgıp torgan platformalar aşa iñräüle tavış belän kıçkırıp söyläşep torgan bu ike can iyäsen minnän başka tagın berärse şäyläp kala aldı mikän?

- Säryan!Säryan!

- Asiyä? Asiyä...

- Säryan!

- Asiyä!

- Säryan, sinme bu?

- Min bu, Asiyä, min - Säryan!..

- Ä min – Asiyä! Tanıdıñmı?

- Tanıdım, Asiyä. Ä sin?

- Min dä tanıdım, Säryan! Sin kayan, Säryan?

- Min... tegennän. Ä sin?

- Ä min... bu yaktan. Sin kaya taban, Säryan?

- Min... Ä sin?

- Min bu yakka.

- Ä min bu yakka...

- Säryan, sin tege vakıtta kaya yugaldıñ? Kiläm dideñ dä... Kilmädeñ...

- Närsä? İşetmim, Asiyä...

- Yugaldıñ, dim...

- Menä bit, tabıldım, Asiyä. Häzer yugalmam inde!

- Yugalma, Säryan! Miña sinsez şundıy kıyın! Bezgä...

- Ä? Bezgä?

- Äye, Säryan. Bezneñ ulıbız üsä bit. Öçençe yäşe kitte.

- Asiyä, sin çınmı?

- Çın, Säryan. Sin häzer äti keşe.

- İseme niçek?

- Änis. Sin şatmı, Säryan?

- Min bähetle, Asiyä.

- Min dä, Säryan.

- Asiyä!

- Äü, Säryan.

- Kayda ul, Asiyä?

- Kem, Säryan?

- Änis...

- Vagonda kaldı. Min bit alma alırga gına töştem. Alma yarata ul.

- Minem kebekme? Min dä alma alırga töştem. Menä!

- Säryan, häterlisezme?

- Närsäne, Asiyä?

- Alma bakçasın? Sin mine almaga kümgän ideñ...

- Häterlim, Asiyä... Sihri tön ide ul. Almalı tön... Här almanı ikegä bülep aşagan idek...

- Änis almasın izge dilär bit...

- Asiyä! Dimäk, Änis...

- Äye, Säryan, Änisebez – şul sihri tön cimeşe bulıp tudı... Şuña da Änis dip kuştım. Açulanmıysıñmı?

- Yuk-yuk, Asiyä. Açulanammı soñ!.. Sin üzeñ açulanma, Asiyä.

- Ni öçen, Säryan?

- Yugalıp yörgänem öçen...

- Häzer açulanmıym inde... Niçek açulanıym, min bit sine yaratam, Säryan...

- Min dä, Asiyä... Min dä sine yaratam!

- Säryan, sin bähetleme?

- Ä sin?

- Min bähetle, Säryan. Minem Änisem bar...

- Bez bähetle, digen, Asiyä. Ul bit mineke dä...

- Bez bähetle...

- Asiyä!.. Köt mine... Min häzer kiläm. Äyberläremne genä kerep alam da... Platformaga töşä torıgız, Änisne kerep al...

- Bu yulı da yugalmassıñmı soñ, Säryan? Tege vakıtta vokzal töbendä ike kön kötep utırdım bit...

- Bu yulı kiläm, Asiyä. Kazanda minem fatirım bar. Şunda yäşärbez. Bähetle yäşärbez...

- Säryan, aldamassıñmı?

- Yuk, aldamıym, Asiyä. Ant itimme?

- Tege vakıtta da ant itkän ideñ bit...

- Ul vakıtta... min kurıktım, Asiyä. Cavaplılıktan kurıktım...

- Ä häzer kurıkmıysıñmı?

- Häzer kurıkmıym.

- Cavaplılıktan, yazmışıñnın kurıkmasañ, bik tiz tabarsıñ bezne, Säryan.

- Asiyä, köt! Kötegez! Häzer ük kiläm!

- Säryan, tiz bul! Bolay da ozak köttem min sine. Tiz bul, tizräk tap bezne!

- Häzer, häzer, Asiyä... Tagın beraz gına köt inde... Kötegez...

- Säryan...

- Asiyä!..

...Baya gına Asiyä isemle hatın torgan platforma çitendä sarı çemodanı belän olı törgäk alma totıp basıp kalgan ul keşene min, küzdän yugalgançı, kupe täräzäsennän karap tordım. Äyterseñ lä Änis isemle malay belän anıñ mölayım änise, kayadır ubılıp, yukka çıkkannar... Platformalardagı halık ta, açırgalanıp kıçkıruçı poyızdlar da, ahırzamandagı kebek, därräü kubarılıp, nindider kıyamät şaukımı belän, kabat älmisakka kitep olakkannar... Cannarnıñ mähşär davılında oça torgan mäle şulayrak bula mikän ällä? Ä bu adäm balası – ber koçak alma totıp, torataş kebek katıp kalgan ir kisäge – kem soñ? Tübän ber zatmı, ällä izge can iyäseme? Asiyä üze kem? Hakıykatme, sihri toyımmı?

Gomumän, närsä buldı bügen minem belän? Ällä bulmadımı? Zamannıñ kazanışı yäisä afäte bulıp, küzemä, döresräge, küñelemä kürenep kenä kaldımı?

Añ-zihenne sataştırırlık äçkeltem-tatlı alma isennän başım äylänep, urınıma utırdım. Poyızd mine, böten köçenä ıñgıraşıp, bu säyer, şaukımlı cirdän yırakkarak alıp kitärgä aşıga ide...

15 ğıynvar, 2006 yıl.

«ALTILI»
(Tormıştan alıngan hikäyä)

Taksi kötäm. Säğatkä karıy-karıy, borçılıp yörenäm. Yulnıñ äle ber yagına, äle ikençe yagına çıgıp, kul bolgap karıym. Yuk, berkem tuktamıy. Ä miña kiçke altıga niçek tä kaytıp citärgä kiräk...

Nihayät, tıynak kına kıçkırta-kıçkırta, beraz algarak kitep, “altılı” “Ciguli” maşinası kilep tuktadı. İske genä bulsa da, pöhtä itep yuılgan, karalgan. Şunduk oşadı bu mina. Keşese dä bik mölayım ikän. Açık işektän:

- Utırıgız! Sezgä kaya? - dip çakırıp tora.

Söyenä-söyenä, Hoday cibärgän kotkaruçım yanına aşıktım. Şulay da, yögerä-atlıy bargan uñayga, nomerın karap ölgerdem – “666”!.. Yörägem “cu!” itep kitte. Läkin soñ ide inde. Barıp citü belän, üzemne-üzem dä beleştermiçä, açıp kuyılgan işektän salon eçenä kerep çumdım. Kuzgalıp kitäbez. Bayagı “altılı” nomer arkasında küñeldä tugan şik-şöbhälärne taratırga teläp, rul artındagı yegetkä kütärelep karadım. Läkin cannı ürti başlagan şom koçäyde genä: yartı yözen kaplap torgan küzlek yuldaşımnıñ kıyafäten şulkadär kilbätsez, hätta mäğnäsez itep kürsätä!.. Küñeldä yaralgan salkın cil ul arada yöräk türenä ük töşep yattı...

Barası ciremne äyttem dä bu säyer häldän çıgu çarasın ezlärgä kereştem. İñ elek algı tereze közgesende asılınıp torgan kalay kisegene iğtibar ittem. Törtkeläp yazılgan mondıy cetonnarnı desantniklar takkanın beläm. Tik... närsä bu - aña da şul uk “altılar” çükelgän tügelme - “66666”?

Yazmışımnı şuşı säyer bändägä, yuk la, Hoday Täğalä ihtıyarına birep baram şulay. Ällä barmıymmı? Ällä min küptän siher-zähmät kulındamı? Änä bit – spidometrdagı sannar ber tamçı da kuzgalıp karamıylar!.. Şaytan küzläre bulıp, çekeräyep karap toralar. Ästäğfirulla!.. Şul uk sannar: “66666”!

Menä içmasam kilep kaptım! Kem bu? Nindi maşina? Nindi cen arbası? Kaya bara? Min nigä kiräk buldım aña?

Yörägem urınınnan kubıp, canım taban astına uk töşep yattı. Sulış alırga da kurkıp, spidometrdagı şaytan sannarına karap baram. Küzlekle bändä süz başlamasa, belmim, niçek kenä kotılır idem ikän bu zähmäti şaukımnan...

- Sez bu “altılar”nı äytäsezme?

Nigä alay di ul. Minem bit äle ber süz dä äytkänem yuk, ber närsä hakında da soraganım yuk... Ällä üzem dä sizmiçä söyläşämme? Bälki... minem isemnän bötenläy başka ber zat söyläşäder? Yuk la, üzem söyläşäm ikän:

- Kayan bu “altılar”? Närsägä alar?..

- Anıñ sere bar...

Tagın ber märtäbä yörägem kısılıp kuydı. Şunduk tınıçlandım tagı. “Altılı” nomer takkan “altılı” “Ciguli” iyäseneñ tavışında ber tamçı da yavızlık, usallık yuk ide.

- Ser? Nindi ser? – Tavışım kaltıranıbrak çıksa da, anda inde kurkunıñ, şiklänüneñ äsäre dä kalmagan ide.

- Kavkazdagı sugış istälege ul... Razvedkada hezmät ittem min. Yäş idem, täcribäsez idem. Bervakıt urmanda kaça-posa yäşäüçe “sakalbaylar”ga äsirlekkä töştem. Sizmi dä kaldım. Üzemä bilgelängän kalkulıkta tirä-yünne küzätep yatkan cirdän kilep tottılar. Avıldagı yäräşkän kızımnan hat algan idem şul... Artık hıyallanıp cibärgänmen... Kara kanga batırıp kıynap taşladılar, ämma ütermädelär. Ällä minem möselman buluım täesir itte, ällä inde cetondagı sannar örkette... Tängä tisälär dä, canga kagılmadılar. Zur-zur kaplar kütärgän ber atnıñ iyärenä arkan belän bäyläp kuydılar da yulga kuzgaldılar.

Bazalarına kaytıp citäräk, “sakalbaylar” tönge yalga tuktaldılar. Mine dä cirgä küçerep öyelgän kaplar, kapçıklar arasına bäyläp taşladılar. Şunda kürep kaldım da inde min ul minanı. Baş oçındagı törgäktän mıştım gına karap toruçı bu şartlatkıç hakında işetkänem bar ide. Mahsus kodlar belän “can kerä” torgan minalarnı “sakalbaylar” çit ildän kaytartalar. İñ kıyını - şul kodlarnı tabu, turı kiterü. Yuksa şuşı ber mina belän dä ike-öç adımda gına uçak tiräsenä utıruçı bu urman halkın “eh” digänçe yuk itep bulır ide... Tırışıp karargamı ällä? Üzem dä betär idem, tege yavızlarnı da dömekterer idem mägär...

Uylıy başladım: nindi kod bulırga mömkin? Bu biş töymäne nindi sannar belän tutırırga? Şunduk iskä töşte: “sakalbaylar”, katlaulı kombinatsiyälärdä yalgışudan kurkıp, kodlarda ber ük sannarnı kullanırga yaratalar. Kaysı sannı kuyarlar ide ikän, dip uylıym. “Cidele”? Yuk, anı inde federallar yahşı belä. Altılı? Altılı bulırga mömkin. Yarımayga ohşagan ul – “sakalbaylar” öçen yakın san. Annarı mina da yat tügel – cetondagı nomerıma turı kilä...

Kırıkka böklänsäm bökländem, cähät kenä tege mina yanına tägäräp-şuışıp barıp cittem, avızıma ber çıbık kisege kabıp, kiräkle sannarnı cıydım: “66666”. Ahırdan, cem-cem kilep, küzlärne kamaştırıp yatuçı kızıl töymägä bastım...

Şartlauga qadär berniçä minut barlıgın belä idem. Şuna kürä bik borçılmadım. Kilgän yuldan kabat üz urınıma kayttım da timer sandıklar artına yäşerendem.

Şartlau bik köçle bulgan. Banditlar öyerennän berni dä kalmagan. Mine dä, timer sandıklar belän bergä çitkä alıp oçırgan. Kul ayaklarım, küzlärem isän-sau kalsa da, tändäge cärähätlärneñ isäbe-hisabı yuk ide. Şartlaunı kürep, vertolet kilep citmäsä, minem belän närsä bulasın ber Hoday gına belä... Menä şuşındıy kilbätsez küzlek kiyep yörergä turı kilä häzer miña... Spidometrdagı bu “altılar” änä şul vakıyganıñ hatiräse bulıp kaldı...

Şunda taksit yeget küzlegen salıp, miña taba borıldı. Berse östenä ikençese yagılgan cöylär, şadra çokırlar, buy-buy cıyırçıklar anıñ bit-yözlären tämug kisävendä ötelgän kebek itkän. Läkin min bu yözdän hiç kurıkmadım. Kiñ açılıp, nindider yakın tuganın tapkan kebek yılmaep karap toruçı bu mölayım karaş tuñ bäğırlärne dä ereterlek ide...

Nihayät, yuldaşım, sikänep, aynıp kitkändäy buldı, başın kütärep, alga – täräzä artında şaulap-görläp yäşäp yatkan uramga karadı. Aña iyärep, min dä bu dönyaga kayttım. Tirä-yagıma küz saldım. Baksañ, bez küptän inde tiyeşle çatka kaytıp citkänbez, min yäşi torgan yortnıñ yänäşäsendä ük tuktalıp torabız ikän.

Beraz tın utırdık. Kul birep saubullaşkaç ta çıgıp kitärgä aşıkmadım äle. Ähä, şuşı sorau öçen utırganmın ikän:

- Yäräşkän kızıñ kötkänme soñ? Sez bergäme?

- Yuk... Bez bergä tügel. Anıñ ber gayıbe dä yuk. Üzem baş tarttım. Keşe arasında minem kebek yämsez, kotsız keşe belän yäşäü aña kıyın bulır ide...

Bu häbär miña bik avır täesir itte. Şuna da, ber süz däşmi-nitmi, baş kagıp kına huşlaştım da uramga çıgıp kittem, annarı, yögerä-atlıy kaytıp, domofonnan fatirımnıñ “66666”lı nomerın cıydım...

7 aprel, 2009 yıl.

MİNEM YaNGA ATLAR KİLDE...
(Hikäyä)

Bügen tañ belän Salpar avılında bersennän-berse şomlırak ike häbär taraldı. Buran kotırgan bu töndä, ferma stenaların cimerep, kolhoznıñ iñ hälle biş atın urlap kitkännär. Halidä belän Zäkäriyäneñ keçe ulları uyınnan kermägän. Uram oçında yäşäüçe Matur apasında da kunmagan, kürşedäge dus malayı Röstämdä dä tabılmagan...

Atları tabılır. Tabılmasa da berni eşlär häl yuk. At dip inde... Gomer-gomergä atlar yugalıp torgan. Keşe bälase tügel bit. Ä menä keşe balası... Keşe balası kızganıç. Kaydadır buran kuyınında hälsez, cansız bulıp yata mikän meskenkäy?

Avıl irläre, ikegä bülenep, ber törkeme ındır artlarınnan, ikençese Çabak yılgası buylarınnan yörep kaytırga buldılar. Hatın-kızlar, cıyılışıp, Halidäne tınıçlandırırga kaldılar. Berniçä säğattän bişär-altışar keşelek ike törkem iske tegermän buası östendä oçraştı. Burannıñ, tagın da köçäyep, pır tuzıngan ber vakıtı ide bu. Ul ihtıyarsızdan garasat eçendä kalgan Hoda bändäläreneñ äle bürek kolaklarınnan, yä bulmasa kütärelgän yakalarınnan yäisä ciñ-çabularınnan tartkalap kitä, äle yulnı karau öçen genä açılıp algan yözlärenä, küz-kerfeklärenä äçettergeç salkın karın sılap kuya...

Özek-özek süzlär belän genä söyläşep alalar. «Barmı?» — «Yuk». «Tabıldımı? — «Yuk». «İşetäseñme?» — «Yuk». Şul gına. Zäkäriyä bötenläy däşmi. Anıñ küñelendä nilär genä bardır. Änä niçek özgälänä, izalana. Şul arada olı, matur küzläre eçkä kerep batkan, yözen vak-vak cıyırçıklar kaplap ölgergän. Üze bertuktausız tämäke kabıza. Ber-ike genä suıra da taşlıy, ber-ike suıra da taşlıy. Suıktan tuña başlagan borın oçına ak töymä yabıştırıp kuygannar diyärseñ, — anı sizmi dä ul...

Tagın taraldılar. Bu yulı Kuray tavı buyların, fermalar artına cıyılgan eskert tirälären karap kaytırga buldılar. Oçraşu urını itep timerçelek artında üsep utırgan kuşkayın agaçın bilgelädelär. Kemder: «Oriyentir nomer odin — kuşkayın», — dip köldermäkçe bulsa da, avız yırıp yılmayuçı tabılmadı.

Şulay yöri torgaç, tagın ber-ike säğat vakıt ütte. Äzmäverdäy ir-atlarnıñ böten avıl buylap ezlänep yörüe burannıñ cen açuların çıgardı. Ul tagın da yarsıbrak ulıy başladı,avıl beterep, arlı-birle yörüçe adäm balaların etep-törtep öylärenä kuıp kertmäkçe buldı. Ämma bu yulı da telägenä ireşä almadı. Aptıragaç, bötenesenä kul seltäp, Çabak yılgası aşa salıngan agaç küper astına töşep, şıñşıy-şıñşıy bögärlänep yattı.

Kinät böten dönya tınıp kaldı. Kön açılıp kitte. Halidä belän Zäkäriyäneñ buranda adaşıp yugalgan keçe malayın ezläüçe irlär dä irken tın aldılar. Buran tuktagan mäldä ike törkem dä ferma yanına tarttırıp kuyılgan eskertlär rätenä yakınlaşıp kilälär ide. Alar oçraşıp kuşılırga, süz alışırga ölgermi kaldılar, aradan kemder şomlı tavış belän:

— Nindi äkämät bu?! — dip, kıçkırıp diyärlek äytep kuydı. Böten keşe, berdäy bulıp, sötçe Nurıyga taban borıldı, annarı, anıñ küz karaşı buylap, kır yagındagı iñ soñgı eskert yänäşäsendä par börkep torgan kar kibänenä töbäldelär...

Çıp-çın moğciza ide bu. Bu çıgarıp, parlanıp utırgan kar tavın, kar tümgägen kemneñ kürgäne bar soñ?!

Nider sizengän kebek, barısı da därräü şunda aşıktılar. Berençe barıp citkännär, kuşkullap, yaña, yomşak karnı çitkä körärgä kereştelär. Borınnarına at ise kilep bärelgäç kenä, añışıp, ber-bersenä karaşıp aldılar. Ozaklamıy bötenese dä açıklandı. Keşe biyeklege kar öyeme astınnan kolhoznıñ yugalgan biş atı kilep çıktı. Alar tügäräklänep baskannar da, başların tübän iyep, urta ber cirdä, karlı salam östendä hälsez, cansız bulıp yatkan bala kisägenä cılı tın-sulışların örep, par-bu börkep toralar...

Keşelärne kürügä, atlar almaşlap başların kalkıtıp aldılar, kaysıdır tonık kına keşnäp kuydı. Ämma ber at ta urınınnan kuzgalmadı. Zäkäriyä, yögerep kilep, malayınıñ östenä iyelde, anıñ başın kütärep, ipläp kenä kükrägenä kıstı:

— Balam!..

Bala ıñgıraşıp kuydı. Annarı, akrın gına bozlı kerfeklären açıp, hälsez, işeteler-işetelmäs tavış belän:

— Ätiyem... Minem yanga atlar kilde... — dide.

3 mart, 2003 yıl.