Salih Saydaşev

(3 dekabr 1900 – 16 dekabr 1954)

Salih Saydaşev Zamaletdin ulı küp illärgä bilgele, kürenekle tatar kompozitorı, tatar professional muzıkaga nigez salıp, sänğat äsärlär icat itüçe.
Ätise balasın kürmi dönyadan kitä. Avırıp, ülär aldında, kibettä eşläüçe üzeneñ prikazçigı, N. Hämitovka ğailäsen tapşıra. Salih änise, señlese belän Hämitovlar öyendä, yomşak, küñelle keşelär arasında tärbiyälänä. Dürt yıl mädräsädä uқıy. İñ berençe küñelen garmunga saluçı M. Rafikova, balanıñ barmaқların üz barmaғına bäyläp, garmun tellärenä basırғa öyrätä. Öydä küp balalar. Uyın başlansa, Salih zur miç kapkaçın ritm belän sugıp, kızlar biyep şatlanalar ikän. Şul yıllarda iñ yaratқan häräkäte – garmun uynau.
Aña 12 yäş tulganda señlese Äminä Şigab Ahmerovka kiyävgä çıga. Tuyga, yegetneñ iñ berençe dusı bulıp, şağıyr Gabdulla Tuқay kilä. Bu oçraşu, yugarı däräcägä citkän, ike keşeneñ – S.Saydaşev belän G.Tukaynıñ, berençe märtäbä yulıgıp, tanışıp duslaşıp kitüeneñ başlanuı bula. Alarga başka zıyalılar G.İbragimov, F.Amirhan, G.Kulahmetov, G.Kamal da kilgäli ikän. Äminäneñ kiyäve, Ş. Ahmerov üze dä aldıñғı tatar intelligentlarnıñ berse bula. Salih señleseneñ ğailäsendä yäşäp kala. Anıñ muzıkaғa talantı barlıgın, iñ berençe bulıp Şigab sizä. Ätise kebek tärbiyäläp, yul kürsätüçese bula. Üsä kilä, Zagidulla Yarullinda fortepiano uynarga öyränä, aña royal satıp alıp birälär. Kazanda muzıkal uçilişeda uқıy. Yäşüsmer çagında da garmun, fortepiano, halıқ ansambl muzıykasın işetep, yämle tavışlar anıñ yörägenä señä bara. Törle uқıtuçı–muzıkantlar belän bergä eşläp, öyränep beleme tagın arta.
1918 yıl yäş muzıkant orkestr oyıştıra. 1919-1920 yıl. üze soranıp, Қızıl Armiyäda hezmät itä; demobilizovat itelgäç, Orenbur muzıkal mäktäbendä eşli.

Қazannıñ muzıkal uçilişesendä kompozitor otdeleniyäsı bulmaғan. Muzıka äsäre avtorı bulırga teläp, Saydaşev Mäskäügä uқırga bara. Başkalaga teatrda eşläp, bilgele, täcribäle bulıp barsa da, aña: «Sänğat añında citeşmägänlek (ziyäyuşiy probel) bar ...» - dip, küñelen niçekter suıtkannar. Tırışıp ukıp, üz talantın, icat yulın tagın arttırıp, ukuın betergäç, Saydaşev Kazanga kayta.
1922 yılda Kazanda G.Kamal isemendäge Tatar däülät dram teatrında diricer bulıp, orkestrnı başқara. Muzıkal äsärläre berse artınnan ikençese қuyıla: «Galiyäbanu» M. Fayzi; »Başmaғım» H. İbrahimov; »İl», »Zäñgär şäl» K. Tinçurin; «Nayımşik» T. Gizzata ... Ul 60-tan artık spektaklneñ muzıka avtorı. Häzerge köngä, ul, üze diricer bulgan, äsärlärneñ berse - «Tahir häm Zöhrä» genä saklangan. Radiokomitetta, pocardan saklanu digän bulıp, başkaların yukka çıgargannar.
G.Kaşşaf häterenä töşerep yaza: «Bez-yazuçılar S.Saydaşevnı yahşı beläbez, anı muzıkada, bezneñ Tuқay dip sanıybız. Barça halıқ anı ihlas küñeldän, bik nıқ hörmät itep, yaratıp häm ikesen berdäy kürep, «Bezneñ Tuқay», »Bezneñ Saydaş» dip maқtıylar.» Salih Saydaşev muzıkada klassik bulsa, poeziyäda klassik – Gabdulla Tukay.
1925 yılda Salih muzıkaga küñele töşkän, yagımlı, Valentina isemle қıznı yaratıp, öylänä. Ozak bergä yäşi almıylar, ber yıldan soñ hatını vafat bula. Ulı Alfred, yahşı gına bulıp üsep, sugışta katnaşıp, isän kayta.
Tatar dönyasına yañalıқ kertkän, fän, sänğat yagında ataқlılar, S.Saydaşev ta islam külägäsendä tärbiyä alalar. İslam yuaşlık, sabırlıknı alga kuyıp, қıyınlıққa künegep yäşärgä öyrätsä dä, reformatorlar aşkınıp, avırlıknı ciñep, can aktivlıғı belän üz telägenä- idealga omtıla. Ruhi belem buyınça: tigezlekkä (ravnovesiye) citkän keşe genä alga bara. Saydaşev şul urta ülçämne taba. Berençedän, ul kan tamırı belän tatar sredasında; ikençedän – uylap eşläüçe üzençälekle hudocnik. Elek tatar halkı garmun belän genä sanaşkan bulsa, Saydaşev tatar halık muzıkasın Evropa muzıkası belän berläşterä. «Muzıkalnaya drama» dip, yaña canr da tudıra.
Tatar Däülät akadem teatrında pedagog, diricer bulıp eşli. Küp yıllar da ütmi, tatar iskusstvosı yaña yünäleş ala. Çıғış illärendäge kebek muzıkaga hor, küptavışlılıқ, simfoniyä orkestrı ... kuşıla.
Halıқ, üzgäreşne yahşı kürep, üz muzıkası itep yaratıp tıñlıy. Bu S.Saydaşevnıñ uñışlı räveştä eşläp kitüe bula.
Tatar mädäniyäten, muzıka yagınnan da, başka halıklardagı yugarılıkka kütärü kiräklege sizelgän yıllar bula. Kazanda balalar öçen muzıka mäktäbe oyıştırıp, däreslekne dä Saydaşev üze yazıp çıgargan.
İ.Ştraus marşı kebek, iskitkeç ähäñle, moñlı köy ezläp tabıp, böten halıkka bilgele «Sovet armiyä marşı» yaza. Ciñeş Köneneñ 65 yıllık bäyrämendä, 9-nçı may könnärendä yıl sayın Mäskäüdä, üzençälekle vizit kartoçkası kebek, Қızıl mäydanda şul marşnı başқaralar. Här könne poyızd Mäskäüneñ Kazanskiy vokzalınnan çıkkanda, Saydaşev marşı uynala,
Saydaşev muzee Tatarstan däülät teatrı yanında, kompozitor yäşägän öydä, 1993 yıldan birle açık. Anda ekskurtsiyä vakıtında, 16 äsären işetterälär. Muzey eksponatları arasında, «Қızıl armiyä marşı»n başқaruı öçen S.Saydaşevka, Narkom oboronı K. Voroşilov büläk itkän, altın säğatneñ kapkaçı saқlana. Muzeyda beraz üzenä karagan şähsi milek: kara pianino (Berlin...), şörep-ayaklı kara tügäräk urındık, diricer paloçkası, abaylap, kaygırtuçanlık belän, üzeneñ ak-bülmäsendä saklana. Radiotarelka bar, muzıka redaktorı bulgan çakta, S.Saydaşevnıñ tavışı, zur ilebezneñ kalaları gına tügel, avıllarga da citkänlegen kürsätä. Şulay uk, muzeyda S.Saydaşevka kıymmätle yakınnarı (änise Mähüpcamalnıñ, Şihab Ahmerovnıñ, Gabdulla Tukaynıñ ...) foto-räsemnäre.
P.Çaykovskiy törle millätneñ muzıkasında bulgan, halıkka çiten kürengän tavışnı kütärep tä, töşerep tä törle ottenok ezlägän. Ä üze çın rus halқı kompozitorı bulıp қala.
S.Saydaşev ta şulay, Batış illär muzıka stile belän matur tavışlı köylär yazsa da, ä üze çın küñelennän tatar muzıka kompozitorı. Kıyulık belän ritmika kertä (marş, vals), rusça revolyutsion häm yäşlär cırın kullana. Üze yäşägän zamannıñ könküreş mäsäläsenä bagışlangan muzıka da anı kızıktıra, Çıgış ile muzıkasın da çit kürmi. Bu yagınnan, ul Çaykovskiyga yakın bula.
Salih Saydaşev üzeneñ muzıkaları belän halık isennän ber dä çıkmaslık söyekle kompozitor. Obşestvo, yugarı urında başkarıp utıruçılar tiyeşle räveştä anı qaderläp citmägännär, ahırı. Muzıkaga rähätlänep yäşäsä dä gömere kıska bulgan.

Halıkara Yazuçılar soyuzı
äğzası, şağıyr, tärcemäçe,
Nailya Abdulkärimova Almatı 2010g

Click or select a word or words to search the definition