Sälamäğaläyküm, «İşan Häzrätläre»!

Hikäyä

Anıñ ällä kemlege yözenä çıkkan ide. Ämma ul bervakıtta da tabigıy bula almadı, yasalmalıgı da cannı izä torgan yasalmalık. Yugıysä ülçäp kenä söyläşä inde menä, kiyem-salımına da tuzan töşermi, sälamätlegen dä saklıy, çista da, pöhtä dä. Ämma ni öçender bolar hämmäse yasalma çıga, tabigıy tügel. Keşeneñ zıyalılıgı yözenä eçtän bärep toruçan bula, ä monıkı — başkalardan üzenä hörmätne talap aluga korılgan. Äytep kara sin añarga kemlegen, şunda uk başıña kundıra, izep kenä kitä.

Anı hezmättäşläre elgäreräk «İşan häzrätläre» dip yörtä idelär. Ä häzer — yuk, cörät itmilär, çönki zamanalar üzgärde; ul vakıtlarda «işanıbız» fänni hezmätkär genä ide, ä häzer — gıylmi tikşerenü institutı direktorı.

Ä min anıñ bu däräcägä niçek mengänlegen bik yahşı beläm. Süzem dä şul turıda bulır.

I

Yaña urınga eşkä küçep, Gıylemhan Sabiroviçnıñ, aknı karadan ayıra başlap, äle genä oyışıp citep mataşkan çakları ide. Ul arada Mäskäüdän tikşerü kilep töşep, anıñ yaña eş urını bulgan yugarı uku yortınıñ enäsennän-cebenäçä barıp cittelär. Gıylemhan Sabiroviç kafedra mödirlegendä buluı säbäple, alarnıñ hämmä taläplärenä buysınıp, institutnıñ däräcäse öçen uttay yanıp, şul uk vakıtta citeşmägän yaklarnı da barlap, üze häm vazifası öçen kiräkle täcribälärne, kürsätmälärne al-yal belmi tuplıy tordı. Şuşılay aydan artık vakıt ütep kitte. Kiçlären lektsiyälären yazdı, köndezlären alarnı studentlarına ukıy bardı. Başayak eşkä çumıp yäşäde. İñ kiräge — monda anıñ üzenä oşıy. Citmäsä fiker sandıgı şıplap tutırıla tordı. Niçek vakıt citkergänder, bilgesez, ämma ölger bulırga tırışa ide ul.

Ä, äye, institut dimäktän, ukuçım, aldan uk belderep kuymaganım öçen gafu ütenäm, alar ike törle bulalar. Alarnıñ berläre — yugarı uku yortı, anda studentlar belem alalar, dotsent häm professorlar monda lektsiyälär alıp baralar. İnstitutlarnıñ ikençe törleläre isä gıylmi tikşerenü eşläre belän şögıllänälär, bolarda eşläüçelärne fänni hezmätkärlär dip atıylar. Berençelärenä rektorlar başlık itsä, ikençelärenä — direktorlar. Asılda fänni tikşerenü eşläre alarnıñ ikesendä dä alıp barıla, ämma gıylmi tikşerenü institutlarında studentlarnı ukıtmıylar. Kıskası, bolar ikese ike dönya, ämma berdäy fän dönyaları bulıp toralar.

Mäskäü inspektorları, Gıylemhan Sabiroviç eşli başlagan yugarı uku yortı studentlarınıñ belemenä kanäğat ikänleklären belderep, üseş mömkinlekläre barlıgın da rektoratka citkerep, kemlek arbalarında kitep bardılar. İnstitutnıñ här ğalimenä häm mögallimenä yöklätelep kaldırılgan bihisap küp törle eşlärdän gıybarät burıçlarnı hämmäsenä bergäläşep tartıp barırga kaldı. Citmäsä, kaydan çıkkan süz bulgandır, uku yortlarınıñ «Tatar» iseme belän ataluı tikşerüçelärgä oşamagan ikän digän süz taralıp, moña qadär üzlären härhäldä mäğrur totu cayın karagan ukıtuçılarnıñ küñelenä täftiş-borçılu utın saldı. Ämma vaklıklardan östen kalırga tiyeş idelär. Şähärneñ hämmä yugarı uku yortları «Kazan» dip başlanıp kitep, ä çit respublikalarnıkı, mäsälän, Çeboksarda isä «Çuaş», Ufadagılar «Başkort» bulsa da yarıy, ämma Kazanda «Tatar» digän isem yaramıy, imeş. Olı eşlär artta kalsa, vakları cannı kayızlıy torgan bula şul ul. Bu oçkınga mıskıllı utın ärdänälären ırgıtuçılar da tabılgandır, şuña kürä kayberäülärneñ kotı kitkänder — inkar itügä alınmıyk.

Gıylemhan Sabiroviç Tatarstan Fännär akademiyäseneñ olug utırışlarınıñ bersenä çakırulı ide. Ozınga suzılgan dokladlardan soñ, berazga tänäfes iğlan ittelär. Çıgıp barışında Gıylemhan Sabiroviç şuşı böyek oyışmanıñ prezidentı, akademik Mannur Camaloviçka yözgä-yöz diyärlek turı kilde. Yul birde. Mannur Camaloviçnıñ kibändäy mañgayında sırları uynaşıp aldılar, olı, avır küzlege isä mähabät borını östendä sikerep kuyganday buldı, kalın irennäre yukarıp yılmaydılar da, ul:

— Mıyık üstergänsez, näq Koganoviçnıkı kebek!— dip äytep, ciñgä kıska kuyılgan kulın suzdı.

Dörestän dä Gıylemhan Sabiroviç soñgı ike-öç ayda gına mıyık üsterep mataşkan ide. Ämma ni öçender yöze üzenä tarakan sıyfat toyılganday. Şuña kürä keşegä bik kürenmäskä tırışıp, kolga buyın niçek tä ikegä bökläp, yat häm tanış küzlärdän kaçıp törkem arasına sıyınırga, kürenmi kalırga itä. Ä ul, Mannur Camaloviç, karagız äle moñarga digändäy, başkalardan anı ayırdı da kuydı.

Küreştelär. Menä häzer Gıylemhan Sabiroviçnıñ, beregez belän dä tügel, minem belän genä kul birep isänläşte diyäräk, kükräk sugıp maktanırga da çaması bar ide. Zur türäneñ gadi adäm balasına iğtibar itüe bähet bit ul, imeş. Ämma Gıylemhan Sabiroviç, şökätsezmen bu mıyık belän dip yalgış uylapmı, kaya barırga da belmägändäy, divarlarga taba çigenmäkçe ide, anı prezident äfände ciñennän eläkterep aldı, güyäki bazga olagır cirennän tartıp çıgardı, citmäsä:

— Stalin belän Koganoviç arasında mıyık mäsäläsendä nindi vakıyga bulganlıgın işetkänegez bardır bit?— dip sorap ta kuydı häm kölkele ber hälne üz tiräsenä cıyılgan hadimnärenä söyli dä başladı. Ämma kauşavı arkasında Gıylemhan Sabiroviç vakıyganıñ asılın añlamıy kaldı. Aña, barı tik kuştanlanıp, başkalar belän bergä köleşergä genä kaldı.

Ämma prezident äfände belän bu könnärdä oçraşuları şuşı gına bulmagan ikän.

II

Lektsiyäsen Gıylemhan Sabiroviç onıtılıp söyläü belän mäşgul ide, auditoriyä işegen kaktılar. Ul da tügel, fakultet dekanı üze kilep kerde, studentlar, anı sälamläp, şunda uk ayaklarına kütäreldelär:

— Sezne telefonga!— dide Gıylemhan Sabiroviçka dekan, kul işaräse belän genä studentlarga urınnarına utırırga ämer birep.

— Kem?— dide Gıylemhan Sabiroviç, aptırap.

Ämma soravı dekannıñ küñelenä tide, ahrısı, tutaşnıñ borın oçındagı kara kürkäm miñe sikerenep aldı, ak yözenä kileşle itep sızılgan näzek kerfekläre östenä borçak küzläre menep kunaklaganday buldılar. Yarıy äle yarım kısalı pıyala küzlekläre alarnı üz kirtäsennän çıgarmadı. Tärbiyäle zat bularak, dekan şunda uk sabırın cıydı. Bülderüenä kanäğatsezlege arkasındadır inde, usal çıkkan soravı öçen tizräk Gıylemhan Sabiroviçnıñ gafu ütenü cayına kerergä ölgergänendä, ul:

— Fännär akademiyäsennän... kiçekmästän çakırtalar!— dide.

Dekanat koridornıñ ikençe başında bulganlıktan, andagı telefonga barıp citü öçen aşıgırga tiyeş idelär.

— Bik citdi tavış ide. Yögeregez, miña karamagız!— dide, akrın kıymıldavına Gıylemhan äfändene şeltäläp häm anı kualıy birüdä bulgan dekan.

Telefonda hanım tavışı ide. Ul häzer ük Fännär akademiyäsenä, anıñ prezidentı Mannur Camaloviç karşısına kilep citärgä boyırdı. Gıylemhan Sabiroviç lektsiyäsen säbäp itmäkçe ide, ämma süze ütmäde.

Aña kiçekmästän Tatarstan Fännär akademiyäsenä aşkınıp barıp kerergä, pıyala divarlı baskıçlarınnan ikençe katka kütärelergä turı kilde. Sulışın da alıştırıp tormastan, prezident bülmäsenä yakınaydı. Särkätip hanım, üz çibärlegenä çumıp, Gıylemhan Sabiroviçka cılı itep yılmaydı da:

— Kilep cittegezme? Häzer!— dide häm akademiknıñ bülmäsenä kerep tä kitte.

Añlaşıla: beraz kötep torırga tiyeş inde ul. Sulışın da alıştırır. Ämma Gıylemhan Sabiroviçnı üzen älegä täüge tapkır küreşkän bu hanımnıñ tanuı, isemen häm familiyäsen, ätisen atap söyläşüe häyran itmi kardırmadı. Soñgı aralarda Fännär akademiyäse yagınnan tatıy başlagan «kaynar iğtibar»ga ul erep kitärgä tiyeş ide. Bälki näq şulay bulgandır da, menä bit, närsä uylarga da belmi.

— Monda utırıgız!— dip urın kürsätte añarga Fännär akademiyäse prezidentı Mannur Camaloviç, işek yanına uk yakın citä yazıp karşı ala kilep. Anıñ kiñ, biyek häm yaktı bülmäse, kelämle parket idännäre, totaş olı täräzäläre eş östälen keçeräytep kürsätä idelär. Ämma monda Gıylemhan Sabiroviçnıñ sulışları irkenäyep kitte.

— Şaltıratasım bar ide, sabır itärsezme?— diyäräk, Mannur Camaloviç öç telefonınıñ bersendäge töymälärdä barmakların osta garmunçıday yögertep aldı.

— Mernıñ üzeme? Kazannıñ meñ yıllıgın äzerläü buyınça oyışa torgan komitetka kandidaturalar bar. Kamil Şamiloviç üze şaltıratır,— dide dä, huşlaşmıy gına telefon trubkasın urınına kuydı.

«Ällä mine ul eşkä öndämäkçelärme? Yuk, kiräkmi!»— dip uylap kuydı Gıylemhan Sabiroviç, söyläşü başlangançı uk ber kararga kilergä ölgerep.

— Sezneñ doktorlık dissertatsiyägez ni hälendä?— dide aña Mannur Camaloviç, kiterep östälemä bügen ük salıgız digändäy ütä dä citdi karaşın Gıylemhan Sabiroviçka töbäp.

Ämma ul:

«Yazıp beterep kilüemne kayan belde ikän?»— dip aptırarga mäcbür ide. Bu mizgeldä anıñ «Koganoviç» mıyıklarınnan här töge ürä tordılar, sırtınıñ bökräyep kilüen utırgan urındıgınıñ arkası, sizderep, törtep-törtep tora başladı.

— Anı äle monografiyä itep bastırıp çıgarasım bar,— dip, Gıylemhan Sabiroviç üz aldında torgan eşläreneñ küplege hakında äytergä mäcbür ide, güyäki eşe şunda gına kalganday aptıraulı karaşında butalıp.

— İke ay vakıt sezgä!— dide akademik, mögayın üzeneñ buldıklılıgınnan çıgıp häm Gıylemhan Sabiroviçnıñ da şundıy keşelärdän ikänlegenä şiklänmiçä.

— İke aydan — Yaña yıl, tipografiyälär añınçı uk yalga tuktıylar... Fevralğä bulsa gına inde,— dide Gıylemhan äfände, tiz arada başkarıp çıgarga tiyeşle eşläreneñ külämen küzallap.

— Yarar, fevralğä dip söyläşik!.. Cäygä qadär — yaklarga!.. Bolay aşıktıruımnıñ säbäbe — sezne gıylmi tikşerenülär institutına direktor itep kuyarga digän fikerdä torabız! Häzergä bu hakta hiçkemgä äytmägez! Doşmannarıgız belep alıp, ayak çalu eşenä kereşmäsennär, alarnıñ könçelek hisläre kuzgalır!— dip, Mannur Camaloviç başka temada söyläşügä küçte.

Gıylemhan Sabiroviçnıñ utırgan urınında güyäki cir ubıldı, ämma iñenä kanatlar üsärgä ölgerde, küklärdä elenep torganday üzen his itte, karşısında toman eçenä kerep yugalgan küper barlıkka kilde. Ul mondıy olı täqdimne kötmägän ide.

III

Yazıp beterep kilgän fänni hezmäten Gıylemhan Sabiroviç şuşı vakıt eçendä yañabaştan karap ta çıgarga, fikerlärenä karata tänkıyten nıgıtırga, dälillären kat-kat tikşerergä, köçäytergä, teoriyäseneñ haklıgın açıklau öçen başka metodlar belän anı bütänçä dä tikşerep kararga, yağni kabattan fänni ezlänü eşenä çumarga tiyeş ide. Gıylmi eşneñ şundıy üzençälege bar: teoriyä härtörle vak-töyäk, hätta berençe karaşka ähämiyätsez sanalgan yünäleşlärne dä üzenä tartıp alıp kerep kitüçän bula.

Könnäre könnärenä yalgandılar. Yokısız, hezmätkä çumıp ütkärelgän tönnärennän soñ Gıylemhan Sabiroviç töp eşenä dä yögerergä tiyeş ide. Ä anda lektsiyälären söyläü genä tügel, bälki rektorat häm gıylmi kiñäşmä utırışlarında da katnaşu, kuyılgan mäsälälär buyınça çıgışlar da yasau, alarga aldan äzerlänü, konferentsiyälärne äzerläü, oyıştıru häm uzdıru kebek çeterekle mäsälälärne dä başkarıp çıgarga kiräk. Kayvakıtta aru-talçıguları şul däräcälärgä citä ide ki, uramnan yäki koridordan barganında küz alları karañgılanıp, gäüdäse dä çaykalıp kitkäli. Ämma şunda uk «öçençe küze» uyana, üzen kulga alırga ölgerä.

Yazılıp betkän dip sanalgan monografiyäsenä kabat başayak çumarga turı kilde aña. Häyer, başkaça buldıra da almadı, ul hezmäte Gıylemhan Sabiroviçnı küptän üzenä tämam suırıp algan ide inde. Hämmä tezisı ayırım-ayırım, kabat tikşerenüne taläp itep kenä kalmadı, kiñäyep tä kitep, ähämiyätle töp mäsälägä dä äverelä bardı. Bu isä yazılgan hezmäten yañadan sütüne häm başkaça cıyunı taläp itä başladı. Gıylemhan Sabiroviçka başka yul kalmadı, tämam onıtıla barıp, yäşäveneñ böten mäğnäse — hatalı näticälärgä kilgänendä ärnülärdän, açışlarga ireşkänendä söyenülärennän gıybarät bula bardı. Ul üzen zur diñgezdän okeanga kilep kergän olug korab itep toya başladı. Dörese şul, yazılgan, inde basmaga äzer digän monografiyäsen üzgärtä häm tözätä-tözätä, üze dä böyeklänä bardı.

Bu yulı hezmäte çınnan da kanäğatlänerlek tös alıp, fänni açışlar nigezendä yazılgan çın monografiyä hälenä kerde. Anıñ eçtälege, yünäleşe häm kolaçlap algan ölkäse kötelgännän dä ölgergänräk häm citdiräk näticälärgä kiterde. Ämma bu vakıt eçendä Yaña yıl bäyrämnäre dä uzıp, fevral ayı da citep, martka da küp kalmagan ide.

Anı tagın lektsiyäsennän çakırtıp aldılar. Bu yulı särkätibe tügel, Mannur Camaloviç telefonnan üze şaltıratıp, Fännär akademiyäse prezidentı buluın äytep tä tormıyça, kiçekmästän söyläşüne taläp itkän.

— Bezneñ häbärläşüne berkem dä belergä tiyeş tügel!— dip boyırdı ul Gıylemhan Sabiroviçka.— Monografiyägez çıktımı? Kiterep kitärsez äle!

Telsez kalırlık häl ide. Gıylemhan Sabiroviç gafu ütenergä mäcbür buldı. İke-öç kön elek kenä monografiyäsen tipografiyägä tapşıruın äytte. Häzer bit kitap çıgartu eşe kıyın tügel. Ul anı kompyuterda üze cıyıp ölgertkän ide inde, maketka salası da, kübäytep, kitap itep töplise genä.

Ämma tipografiyädä aña kitabı martsız äzer bulmayaçagın äyttelär. Gıylemhan Sabiroviç bu hakta Mannur Camaloviçka da citkerergä mäcbür buldı. Tik bu vakıtta tipografiyädä hezmäten bastıruçı stanoknıñ vatılganlıgın älegä belmi ide ul.

Gıylemhan Sabiroviçnıñ monografiyäse aprel ahırlarına gına töplänep, berençe nöshäläre kulına kerde. Ämma bu vakıtta Mannur Camaloviç yalga kitkän bulıp çıktı.

IV

May bäyrämnäre uzıp, bakça eşläre başlangan könnär ide. Tabiğat maturaygannan maturlana bara. Gıylemhan Sabiroviçnı tagın Fännär akademiyäsenä çakırttılar. Bu yulı Mannur Camaloviç:

— Baş tartmayaçaksız! Sezne respublikabıznıñ töp gıylmi tikşerenülär institutına direktor itep kuyu mäsäläsen häryaklap tikşerdek, kileşmägän yagıgız tabılmadı. Tizdän şunda eşkä küçäçäksez! Doktorlıgıgıznı yaklaunıñ ikençe könendä ük bälki!— dide, bik citdi tonda, Gıylemhan Sabiroviçka çigener urın kaldırmıyça.— Sez — yäş keşe. Kırık tulıp kiläme äle?.. Sezdäy ğalimnärne bügennän fänne citäkläü eşenä tartmasak, irtägä soñ bulaçak!.. Ämma älegä bu hakta hiçkemgä äytmisez. Dönya tulı könläşüçeläregez häm...— Ul beraz tınıp tordı, tamagına cıyılgan töyerne uzdırıp cibärde.— Bu urınga atlıgıp toruçılar bar, alarnıñ kem ikänlekläre sezgä kiräkmi. Ämma dä maksatlarında bik aktiv eş alıp baralar, tanış-beleşlären, tugan-tumaçaların da cikkännär!

Gıylemhan Sabiroviçka süzsez genä utırırga ide, ämma küñele kitelde häm:

— Nigä alarnı kuymaska?— dide.

Mannur Camaloviç tavışın kütärä töşte:

— Sezneñ kandidaturagız alarnıkınnan biş başka östen bulganı öçen, busı — ber, ikençedän, fänne yäşlär citäklär vakıt citte!— dip, kararınıñ nıklı ikänlegen belderde.— Sez nişläp çigenergä torasız äle? Bu nindi itağatlek tagın? Fänne oçraklı keşelär citäklärgä tiyeş tügel!

Anıñ bu süzläre Gıylemhan Sabiroviçnıñ şähesenä kuyılgan bäyä dä ide.

V

Şunısı da bar, Gıylemhan Sabiroviç ul gıylmi tikşerenü institutı tiräsendä süzlärneñ şaktıy kuyıru hakında belep betermi ide. Kaydan häm niçek ikänlegen üze dä çamalamıy, ämma anda anıñ direktor itep bilgelänäse hakında süzlär taralıp ta ölgergännär. Häylägä kereşep, şunda eşläüçelär hätta tanış-beleşläre aşa da Gıylemhan Sabiroviçnıñ kılların tartıp karadılar. Äle şaltırattılar, äle üzen ezläp tabıp söyläşterdelär. Ul serne çişmäskä tiyeş ide. Süze birelgän. Açık kına cavap ta kaytarmıy kaldırırga yaramıy. Häm ul üze dä häylägä kereşä, soraularına karşı sorau belän:

— Kemne direktor itmäkçelär soñ?— digän bula.

— Sezneñ hakta da äytälär... Çakırtıp söyläşkännär ikän... Şulay tügelmeni?

Gıylemhan Sabiroviç süzsez kala. Tagın da anıñ küñel kılların tibräter öçen cay ezlilär. İnstitutnıñ üzendä dä direktor bulırlık keşelär bar sıman diyärgä telilär. Gıylemhan Sabiroviç ta şul süzlärneñ açık kına äytelüen kötä. Yalgışmıy:

— Bezneñ Hörmät agay belän Ranil äfände direktorlık känäfiye öçen çäynäşälär äle!

Bu süzläre Gıylemhan Sabiroviçka oşamıy. Ul yämle yözen suldıra.

— Direktornı çittän kitermäkçelär, yuksa kollektiv talaşıp-sugışıp betärgä mömkin, ser tügel,— di.

— Kem bulır ikän soñ?

Gıylemhan Sabiroviçka mondıy söyläşülär küñelendäge seren çişkänedäy toyıla.

— Deputat Fuat äfändebez hakında da işetkän idem,— di, şikne üzennän çitkä cibärergä teläp.

Döresräge, anı direktor itep kitertü hakında kemneñder başına kergänderme-yukmı, bilgesez, ämma üzeneñ avızınnan çıkkan süz buluın Gıylemhan Sabiroviçnıñ işetkäne bar ide. Beraz şayartıp äytelgän ideme, şul deputat äfände, Yazuçılar berlege İdaräse utırışınnan soñ, nigäder küñelendägen yäşermiçä:

— Ul urın bezneñ kebek fän doktorı keşegä kileşer ide,— dide.

Härhäldä keşe arasında söyläşkänendä, üz fikeren ülçäp kenä, yalgışmammı dip anıñ äytü ğadäte bar ide. Ä bu yulı açıldı da kitte. Gıylemhan Sabiroviç yanındagılar, ber-bersenä karaşıp:

— Kotılır idek üzennän!— dip, yäşermi söyenep äytep kuydılar.

Ämma Gıylemhan Sabiroviçnıñ gına küñelenä tide. Şulay da, seren tirängäräk yäşerer öçender inde:

— Bik kileşle kandidatura!— digän buldı.

Häm menä ul süz kabat kilep çıktı.

Tagın da berniçä könnän başka ber kızıklı häbär taraldı:

— Deputat Fuat äfändebez, şul gıylmi tikşerenü institutına kilep, andagı hällär häm kollektiv belän çitlätep kenä tanışıp yörgän!

«Ürti torgaç, täki küzen kızıktırgannar ikän üzeneñ!»— dip, eçtän genä kölep yörergä tiyeş ide Gıylemhan Sabiroviç. Adäm canında menä şundıy min-minlek şaytanı tamır cibärep, çäçäklär atıp utıruçan bit ul. Gıylemhan Sabiroviç ta annan azat tügel ide.

Şul gıylmi tikşerenülär institutı tiräsendä, gaybät bolıtları belän bergä «min-minlek cilläre» dä çıkkalap, äle kükläre tomalana, äle açılganday bula tordı. Anda eşläüçelär hämmäse dä diyärlek şähes häm añ-akıl iyäse keşelär şul. Bu — Kazannıñ gına tügel, böten tatar dönyasınıñ añ-belem üzäge häm olug serlär sandıgı sanalgan institut. Eleklärne ul gıylmi yort SSSR Fännär akademiyäseneñ Kazan filialı dip yörtelä ide. Şul çorlardan kalgan ğadät buyınça, «filial» süzen kıskartıp, ğalimnäreneñ märtäbäsen küzdä totıp, alarnı häzer dä «fil»lär, dilär.

«Fil»lär alar — tınıçlar, bolar tiräsendä süz «çerkiläre» kara bolıt kebek oçıp yörsä dä häyran itmilär, gaybätkä vakıtları yuk. Ämma tel ilägen eşsez totıp bula dimeni?

VI

Bu gıylmi tikşerenülär institutı kollektivı, üz yazmışın Hak täğalägä tapşırıp, alda ni bulaçagın kötep kenä utıra torgannar tügel ikän. Ul ikegä dä, öçkä dä bülende. Ämma artık şaulaunı ğadäte itmäde. Eçke agımnarı Ranil äfändegä dä karşı, Hörmät agaynı da söymi, başkalarga da itağat belderergä aşıkmadı. Tik bolay bulularınnan, ber süzgä kilä almaularınnan üzläre dä gaciz idelär. Gıylemhan Sabiroviç üz isemeneñ dä alar telendä tuktausız törländerelüen älegä belmi ide. Dissertatsiyäse yaklauga kuyılgaç, kayberläreneñ tökerekläre dä kabarıp çıktı.

Hikmät anıñ şähesendä ide dip kenä dä äytep bulmıy, çönki bäyläner öçen üzen tügel, hezmäten saylap aluların da belderüçelär tabıldı. Hörmät agay belän Ranil fändeneñ älegä süzläre totrıksız uynıy ide. Gıylemhan Sabiroviç üzen güyäki tau artınnan kilep çıkkan olug timer ügez kebek toyıp, yazmışına zıyan itmäsen öçen holkın yukartu cayın karadı. Aña härtörle taşlanularga karşı tınıç cavap birergä kiräk ide!

Dissertatsiyäsenä küplärneñ teşläre ütmäyäçägen ul yahşı añladı. Niçämä yıllar buyına köne-töne diyärlek alıp barılgan fänni tikşerenüläreneñ kaymagın gına cıyıp birde tügelme soñ?

Ämma ber miçkä balnı bozarga ber kaşık deget tä citä. Monı gına könçelek utına yanarın peşerep algannar belä ide. Gıylemhan Sabiroviç şulardan üzen saklarga tiyeş ikänlegen añlap eş itte. Ä hezmätendä hatalı fiker iyäläreneñ yazmaları tänkıytlänelgän häm tözätelgän, ul barı tik hakıykat tantanası östenlegenä korılgan sıman. Şulay da soñgı döreslek, absolyut hakıykat bula almıy, irtägä yaña belemnär açılaçak. Monı gına Gıylemhan Sabiroviç belmime? Kem äle hatadan hali bulıp kalgan? Böyek akıl iyälärenä dä andıy märtäbä nasıyp itelmägän. Ä ber Gıylemhan Sabiroviçka gına ul täterme? İ mesken adäm balası, ällä kemnär bulasıñ kilä dä, barıp kına çıkmıy şul!

VII

Kazannıñ koyaşlı häm rähät könnärennän berse ide. Halık ta uramnarda kaynap tormıy, bulgannarı da sabır häm itağatlek belän beregep kalgan vakıtlar ul may ahırı häm iyün başları. Ä annarı hämmäse dä kiyemsez diyärlek kalaçaklar ide dä... Älegä könnär cılınıp citä almıylar şul.

İrtäläsälär dä, saban tuyları da görläp ütäçäk. Kiläçäk şau-şulı bäyrämnär aldınnan tabiğat häm adäm balaları häl cıyalar bulır.

Gıylemhan Sabiroviç dissertatsiyäsen yaklauga çıgaru mäsäläläre belän gıylmi tikşerenülär institutına kilde, süz başında uk iskärtelgän şul «İşan häzrätläre»bez Hörmät agay, anı küptännän kötep torganday, ciñennän eläkterep aldı:

— Sezneñ belän söyläşäsebez bar ide!

«Kemnär işanga kul birmi, alar fatihasız kala» digän gıybaräne Gıylemhan Sabiroviç belä ide. Şul kısalarda häräkät itärgä buldı.

— Bik teläp, bik şatmın! Süzläregez närsä hakında ide?— dip, şunda uk beleşü yagın karadı.

— Yuk, monda tügel, üzegez belän ayırım gına, çit kolaklarsız kiñäşä torgan süz,— dide «İşan häzrätläre» Hörmät agay, yanındagı başkalarnı tämam inkar itep häm alarga ışanıçı yuklıgın belderergä teläp.

Añlagan keşe monı gına çamalarga tiyeş ide. İptäşläre yözlären çitkä aldılar. Ämma Gıylemhan Sabiroviçnıñ süzläre «İşan häzrätläre»nä oşadı, çönki şunda Hörmät agay:

— Bik yahşı,— dide,— bergä kitärbez, kötep torsagız, häzer, bülmäbezgä genä kerep çıgabız... Äye, çıgam da...

«İşan häzrätläre»neñ bu qadär ük hörmät häm üteneç belän moña qadär berkem belän dä söyläşkäne yuk ide diyärlek. Moña Gıylemhan Sabiroviç ta häyran itte, şunlıktan anıñ telägenä buysındı.

Lobaçevskiy uramınnan Baumanga taba söyläşä-söyläşä töşep kittelär. Menä häzer Hörmät agay Gıylemhan Sabiroviçnıñ dissertatsiyäsenä bäyle süzen başlar kebek ide. Härhäldä söyläşüne Gıylemhan Sabiroviç şul yakka alıp kerep kitärgä tırıştı. «İşan häzrätläre» isä üz böyeklegenä dälillär cıynagan ikän, şularnı tezep-tezep kitte. Anıñ yäşli şiğırlär yazuı da, alarnı tomlık itep tizdän bastırtıp çıgarası ikänlege dä, fänni mäqaläläreneñ olı tomlıgı da dönya küräçäge, gıylemgä başayak birelgänlege häm başkaları da mäğlüm buldı. Şunda Gıylemhan äfände alarnı maktap kuymakçı itkän ide, Hörmät agabız, tıñlap ta tormastan:

— Häzer ük äytegez! Ni öçen sezne Mannur Camaloviç Fännär akademiyäsenä çakırtıp-çakırtıp söyläşte?— dip, äñgämädäşen, belägennän umırırday totıp, kisäk tuktattı, üzenä taba bordı. Berniçä katlı «Tatar aşları yortı» şuşı minutta Gıylemhan Sabiroviçka niçekter keçeräyep kalganday toyıldı. Mannur Camaloviçnıñ «serne çişmäskä» kuşın häterendä yañartıp, alar çakıruı buyınça kabinetına berençe tapkır kerep utırganında Kazan şähäreneñ meñellık yübileen oyıştıru häm uzdıru komitetına kandidatlar barlauların isenä töşerep ölgerde dä:

— Mine meriyä eşenä täqdim itmäkçe idelärme ikän? Belmim... Ul hakta äytmädelär!— diyärgä mäcbür buldı.

Ämma bu süzlärenä «İşan häzrätläre» ışanırga telämäde. Açuı belän:

— Aldau-yalgan — kileşmi, barısın da beläbez. Gobäydullin äfände — avıldaşım... Tuganım kebek keşe! Prezident apparatın citäkli. Alarga bik yahşı, kıymmätle portretın rässam ulıbızdan eşlätep büläk ittek bez! Süzebez dä ütmi kalmas!— dip, niçekter tagın üssenep kitte häm kisterep-kisterep äytte.

Gıylemhan Sabiroviç isä, haman da:

— Añlap-belep beterä almadım şul,— diyäräk aklandı. Döresen äytergä yarasa, ul aptırap kalmayaçagın bik yahşı belä ide. Teşläsä, «İşan häzrätläre» işelärneñ genä umırtka söyägennän özep taşlıy ala torgan keşe ul.

Hörmät agay barıber ışanırga telämäde, tavışın tagın ber baskıçka tübänäytep, väqar belän tezep-tezep kitte:

— İnstitutka direktorlık turında söyläşkänsez sez anda! Bezgä hämmäse dä bilgele! Baş tartıgız! Äytep kuyam: baş tartıgız! Yuk, bulmıym, buldıra almıym dip äytegez! Yuksa muyınıgıznı gına borıp taşlarmın! Minem kandidaturamnı Gobäydullin üze yaklıy, üze! Belep torıgız!..

Gıylemhan Sabiroviç, anıñ şaşınuına gacäplänep, şaktıy vakıt telsez kalıp tordı. Muyının borıp taşlayaçakları turında äytkännärennän küñelenä kurku da kermäde, yugıysä, çönki ul süzlären çınga çıgarırga telämäde. Ä «İşan häzrätläre», añına kilepme:

— Eşlärem bar!— dip, mäğrur kıyafäten yugaltmıy gına ös-başın tözätkäläde dä, Tatarstan Fännär akademiyäse binası yagına Bauman uramı buylap kitep bardı, Gıylemhan Sabiroviç, häyranlıgınnan kayta almıyça, avtobus tuktalışına taba — «Sälamätlek kombinatı»na atladı. Ul barı ber närsäne uylıy ide: «Menä bit niçek, üz zamanında tatar şagıyre Gabdulla Tukayga Uralski millionerı Mortaza Gobäydullin belän Kazan başbaştagı Ähmätcan Säydäşev ayak çalgannar tügelme? Ahmak Can Çäynäşev...»

Äye, Hörmät agay digän «İşan häzrätläre» döres äytä ide, Gobäydullin äfände Tatarstan prezidentı apparatı citäkçese bit! Hätta kümhuc räislären dä anıñ fatihası belän genä kuyalar, dilär! Menä bit niçek!

VIII

Gıylemhan Sabiroviç dissertatsiyäsen uñışlı yakladı. Opponentları ällä ni häyran itärlek tänkıyt belän çıkmadılar. Härhäldä alar «izep taşlarga» tiyeş idelär. Andıy uk vakıygalar bulmadı. Ämma dä küñelgä yatışlı kaynar bähäslär kütärelep, yaklau vakıtları dürt säğattän artıkkarak suzıldı. Bik küplär çıgışlar yasadılar, yaklau sovetı äğzaları häm tamaşa kürergä dip aldan ömetlänep kilgän keşelär dä arıp bettelär. Ahırda Gıylemhan Sabiroviçnı bertavıştan fännär doktorı ittelär, hezmäten fänni açış dip atadılar. Ä kalgan vaklıklarnıñ iskä alırlık ähämiyäte yuk ide.

Bu yılda Gıylemhan Sabiroviç cäyge yalına soñarıp kitte. Döresräge, dissertatsiyäsen yaklau otpusk vakıtlarına turı kilep, anıñ yartısınnan kübräge şul mäşäqatlär belän uzdılar. Yaldan çıguına, tagın kafedra eşläre başlanıp kittelär, lektsiyä mäşäqatläre häm başkaları bersen ikençese alıştırdı. Ä tege, gıylmi tikşerenü institutına direktor itep çakırtıp yörü vakıygaları häterennän çıkmagan idelär äle. Fännär doktorı diplomı birelü hakında Räsäy Mäğarif ministrlıgınıñ Yugarı Attestatsiyä komissiyäsennän häbär kilüen kötep, şaktıy gına borçılgalap ta yörgän könnäreneñ bersendä gazetalar aktarıp utıra ide, ber häbärgä iğtibar itep, bötenläy diyärlek yugalıp kaldı. Anda «İşan häzrätläre» atalgan Hörmät agaynıñ tege gıylmi tikşerenü institutına Tatarstan Fännär akademiyäse prezidentı Mannur Camaloviçnıñ färmanı belän direktor itep bilgelänüe belderelgän ide.

— Sälamäğaläyküm, «İşan häzrätläre»!— dip, Gıylemhan Sabiroviç ömete aygırınnan yıgılıp töşep kaldı häm şunda, ni gacäp häl, küñele tınıçlanıp kaluın toydı. Aña häzer fäne dä, dönyalık ta ayakka baş kilgän kebek añlaşıldı.

* * *

Zamanalar uza tordı. Eleklärne tanılgan gıylmi tikşerenü institutınıñ däräcäse onıtıla, toman eçenä çumganday, cämäğatçelek aldında yugala bardı. «Fil»lär keçeräyep kaldılar. Bälki Gıylemhan Sabiroviç öçen genä şulay toyılgandır, ä bälki çınnan da şulay bulgandır, ämma halık aldında «İşan häzrätläre»bezneñ eşçänlege «zur» ide, döresräge millätneñ añı, akılı häm fikerläre tuplanılgan gıylmi üzäkne alar «yafrak külägäse astına» yäşerdelär. Şuña da Hörmät aganıñ ğamälläre: bolar — yugarıdan kuşılgan eş idelärme ällä digän şik tä kaldırdı. Härhäldä bolay uylarlık urın bar ide. Şunısı kızık, hatalı fiker ışandıru köçenä iyä, küñellärne yaulap aluçan bula.

Häm menä Gıylemhan Sabiroviç Ministrlar kabinetında sanaulı keşelär belän genä uzdırılgan kiñäşmädän kaytıp kerde. Anda tatar fäneneñ bügenge köndä hätta Gabdulla Tukayıbıznıñ äsärlären tulı tuplanmada cıynap çıgarırga äzer tügel ikänlege hakında süz küp buldı. Monıñ säbäbe däülätneñ mädäni-fänni säyäsäte belän dä bäyle ide, yugıysä. Bu, älbättä, mäsäläneñ ber yagı gına, ämma soñgı yıllarda ildä fän diñgezeneñ dä sayıga baruı faktın isäptän çıgarırga yaramıy ide. «Zamanası şundıy buldı bit!»— dip uylap kuydı Gıylemhan Sabiroviç häm, üzen bähetle toyıpmı, yılmaep aldı. Gıylem dönyası talantlılar kulında bulırga tiyeş! Gıylemhan Sabiroviçnıñ yılmayuı şuşı mäğnäsez zamanada gıylmi tikşerenü institutın citäklämävenä söyenüdän gıybarät ide bulsa kiräk. Ul şunda tagın da äytep kuydı:

— Sälamäğaläyküm, «İşan häzrätläre»! Kilep cittegezme?

Oktyabr-noyabr, 2005.

Click or select a word or words to search the definition