Sähipcamal

( Dastan-poema)

Kür: niçek, irte koyaş çıksa,
cihanga nur tula, -
här küñellär nurlanadır,
çıksa Gıyzzötullina.

G. Tukay


I

Retrospektsiyä

Kazan östendä bolıtlar,
güläp tora ak divarlar;
Kazan suı öslärendä
oça közge akçarlaklar,
tavışları taşka ütä!

Petropavel çirkäveneñ
çäükäläre kış aldınnan
soñgı virac yasıy küktä...

«Yullarımda kalıkkannar,
niçek örep audarası?» -
kotıra cil. Oçıp bara
Söyembikä manarası
gomerlärdän gomerlärgä,
oçıp bara Tarih aşa.

Közge küktä kärvan-kärvan
tetkälängän bolıtları...
İdel közgesenä karıy
közge Kazan, tugan Kazan...

Kazan berni onıtmadı.
Ber mizgelgä artka çigep,
bügenge kön ütkännärgä
urın birä küz aldında:
... Voznesenskiy buylatıp
şaulıy toyak tavışları,
uza pogonlı caydaklar,
oçkın çäçä dagaları...
Aleksandr mäydanında
zeñläp kuya özäñgelär,
ukşım-ukşım kan şikelle,
yafrak koya öräñgelär.

Räşä kebek päyda bula
yutällägän kyarhanälär,
sau eşçelärne kaynatkan
iske sabın zavodları:
cil kiterä Bakaltaydan
yökçelärneñ avazların...

Ay da, bizgäk totkan kızday,
karıy moñsu çarlagınnan.

Agıla köfer poçmakları,
notıkları, väğazläre...
işetelep kitkän sıman
ütkännärneñ «Yaşäsen!» häm
«Doloy!» digän avazları,
İşetelep kitä çattan
butışniknıñ sıbızgısı,
cigüle at borılıp kerä
Mäskäveski uramına,
şagır-şogır köpçäkläre...
Apuş çükkän arba töbe...
İl türendä kuılıp yöri
fida cannar, näfis cannar.
Ber täräzdän moñ agıla:
«Kem beler qadereñne i...»
Sähipcamal,
Sähipcamal!


II

Kazan östendä bolıtlar,
güläp tora ak divarlar,
Kazan suı öslärendä,
ertkalangan afişaday,
oça közge akçarlaklar...

Utların kabızdı Kazan,
bar köçenä yaktırdı ul,
kemne kötä, kemne yaktı
tamaşaga çakırdı ul?

Mäydan totaş sähnä güyä,
rampa utları kabıngan...

Ber külägä menep kilä,
kilä Çerek kül yagınnan,
tamak kıra, tayak tavışı,
üze äle yakınlaşa,
külägäse, mäydan tutırıp,
uzıp kitte mäydan aşa.
- Äy, çal karçık, sin kem? — di cil, -
Ä ul berni endäşmäde -
häsrät eçkän Tugızakmı sin?..
Uçma-uçma çal çäçläre
tuzgıp çıkkan, ap-ak şäle
sıypap kilä mäydan taşın.
Kaberlektän kiläseñme?
Äy biçara...
Tayak tavışı

sıkrıy mäydan taşlarında
bügengedäy.

Akrın gına, öräk tösle,
atlaganı sizelmi dä,
uzıp kitte mäydan buylap
ak külägä,
ozın şäülä
tayagına tayangan da...

Uzdı şäülä, ozın şäülä,
ak divarlarga yılışıp.
Aña balkıp karap kaldı
«Dvoryannar cıyılışı».

Uzdı uñga, uzdı sulga,
tıkrıktagı taş baskıçtan
kütärelde... Söyälde dä
yazdı huştan.

Hälsez barmak köçkä-köçkä
ak töymägä basa aldı.
Açılıp kitte güyä dönya.
Güyä tulı ğasır ütkän,
güyä mäydan aşa tügel,
gasır aşa kilep citkän.

Açılıp kitte yaktı işek,
öydägelär şaulaştılar,
ayagına sarıldılar:
«Sinme soñ bu,
Sähipcamal,
Sä-hip-ca-ma-al ?!»

Sähipcamal inde — Kazanında!


III

Kürçe, nindi sähnä Kazan!
Dekoratsiyäläre dä
äzer kileş, tot ta uyna -
böten Rossiyälärendä
ber genä ul moñlı Kazan,
ber genä ul nurlı kala.
Kemnär uynıy, kemnär yılıy,
kem köräşä gomere buylıy,
üz yoldızın ürelep ala!
Kemnär sünä, kemnär tünä,
kemnär künä tuk yazmışka.
Şundıy itep uynadı ul,
balkıdı ul meñ balkışka!
Mohtacmıni ul alkışka?

Alkışladı anı zaman.
Bügengä ul Kazanında

üze kaynıy! Kaynattı ul
millionnarnı zamanında!

Volcskaya! İdel kızı!
Kötä İcau bügen anı...
Mutinnar vä Kariyevlar,
der selketep bu dönyanı,
uynadılar üz-üzlären
böyek zaman karşısında.
İlenä ğaşıyq can-Tahirlar,
can-Zöhrälär — barısı da!

Säyyar cannar yulda äle,
Yulda — «Säyyar» arbasında.
Bügen — «Säyyar» arbasında,
irtägä — «Nur» sähnäsendä
üz-üzeñne tabasıñ da,
yul totasıñ yañasına -
gomer buyı säyyarlekkä! -
«Äydä halıkka hezmätkä,
hezmät eçendä yözmäkkä».
Yafrak bulıyk yarasına,
kerikläçe dävasına!
Kürçe, nindi sähnä Kazan!
Uynaladır Yaña Zaman.


IV

Halık tarihında olı yulga -
zur säfärgä çıga Teatr.
Kan yılatır yıllar alda sineñ,
yulıñ sikältäle, yıraktır!
Ämirhannıñ kiñäşläre istä:
millät kızı, sähnä — sineñ eş.
Kuy, şaulasın köfer poçmakları,
irlär uynıy hatın-kızlar rolen,
bügennän soñ menä sin tiyeş!

Kiñäşläre istä Galiäsgarneñ,
soklanuı istä Tukaynıñ...
Sähipcamal, şul sähnädän gayre
ni şatlıgıñ sineñ, ni kaygıñ?..
Säfär çıktı Teatr. Zur sänğatneñ
poçmakları alda, türläre.
...Kükşellänä yırak ofıklarda
Akademiyäneñ ürläre.

V

— Sähipcamal, citkän, küpme yudıñ
Apanaylar tabak-savıtın?!

— Bälki, sine bay kiyäügä dimlik?
İrtä kideñ tormış kamıtın.

Ispay yeget, kara mıyık belän
çäçegezne bäylik, üskänem!..
(Sähipcamal sizä iñnärendä
zur oçışka kanat üskänen...)

Ärcäsen birmilär,
kiyäügä dimlilär,
birmilär kiyemen,
biklilär yozakka.

— Cünleräk yäşärseñ,
kiyäügä bar, cülär!

— Açıgız işekne,
hiç kermäm tozakka!

— A, niçek bayıylar kalfakçı kızlar,
nindi bay kiyäülär baş imilär!
Sineñ süzne kötä yauçı-dimçe.
Karasana, sin bit yäş, dimilär...
Kilgän yeget, bar da olı kupkan,
birnäläreñ sineñ, hay, kiçekte.
Tora da kız: «Kiyäü — Teatr tügel,
alıştırasım yuk,
aç işekne!

Aç işekne, apa, keşe bulsañ,
aç işekne, kötä yullar alda;
aç işekne, Tormış, kiñ dönyaga,
ak kanatlar üste, toyam canda!»

- Kalfak biräm siña, encelesen...

— Kagılma sin, tolçok, tiñ tügelseñ!
Teatrmı, äfyun satuçımı —
açıklanır — alda Kön belensen!


VI

Cıyınıgız,
kötä Mädäniyät,
öç tiyengä tamak yalgasak ta,
Sin, Kudaşev, satma çalbarıñnı,
bu vokzaldan alga barmasak ta.

Cıyıldılar «Säyyar» ähelläre:
— Taralabız, yä, huş, Sähipcamal.
Spektakl kabul itelmäde,
akça bette, rät yuk tamak yalgar.

Cıyıldılar «Säyyar» ähelläre,
Kariyev ta tirän uyga batkan.
Älfiraktan älmisakka iltkän
Sänğat yulı töşä, hay, kıybatka!

- Cıyınıgız, kötä Mädäniyät,
Lokman, İlyas, Kari, Gıylac, Barıy.

- Sähipcamal tutaş, sez — kız bala,
İr-egetlär iç bez, bezgä — yarıy!..

Çalbar satıp tügel, at satıp ta
iltep bulmas ide vakıtında
olug sänğat digän kıyblalarga,
bu cigelü avır -- hakı şunda.

Niçek sezne saklap kalıyk mikän
aç-yalangaç itmi, Volcskaya,
Zöläyha vä Fähernisa tutaş?
Yulga çıktık,
iş berebez citmi, İlyas kaya?

Beräm-beräm avıl, kalalarda
sibeldelär, kuşıldılar tagın.
Kalmıyk äle, sin biredä ikän,
şul arbada, Sähipcamal canım!
Ber arbada,
bez «Nur» arbasında
kiläçäkkä ütik äle tagın...


*

Kışın kışlap, yulda cäyen cäyläp,
kilep çıktık Öfe, Çiläbegä...
Çiläbedä urazaga eläktek,
turı kiler ozak çilänergä.

Ni eşlämäk kiräk, göbernatır
Röhsät birer, bälki, berazdan soñ.
Niçänçe kön inde, ireksezdän,
teatr da tota «uraza»sın.


VII

Menä... kilep cittek. «Bez -- monda» dip,
yaz afişa fälän çatlarga.
Yava yañgır, arba tägärmäçe
ıñgıraşa yırak yaklarda...

Cayık, Öfe, Mäkärcälär aşa
bara şirkät, cildä tirbälep.
Bara Teatr, kıyın mäğrifätneñ
biştärlären iñgä kütärep.

Bara Teatr halık karşısına, -
kul çapmıylar, dustım, cılıylar...
«Sähipcamal, kayda Kariyev?» dip,
ayagıñnan yıgıp sorıylar...

«Bez üzebez inde zur buldıkmı, -
bez üzebez inde «Nur» buldık.
Nur töşäme bezdän küñellärgä?
Nur buldıkmı, ällä... hur buldık?»

Sähipcamal, uynap kürsät äle
İskitmäle itep tormışın.
İr-egetlär çäçelä törle yakka,
nik atıñnı turı totmıysıñ?

- Sähipcamal, kaya kitte İlyas,
kaya Mohtar, kaya Tarhanov?

- Olı yulda bar da,
urtak yulda

Teatr ul betmäs tarkalıp!
Bara Teatr, çakrım baganaları
atılıp kala ozın yullarda.
Yartı yulın uza säyyar bulıp,
äverelep annan nurlarga...
Säyyar bula, küz yaktısı bula,
il yaktısı olı sähnädä.
İ talantlı Tormış-spektakl,
iyä ikän olı mäğnägä!
Sänğat böyek!

Tübäläre — küktä.
«Arıdım» dip, teşeñ agartma.
Barıp cit tik,

şuşı hakka soñgı
kalfagıñnı salıp lombardka*!

* Volcskaya şirkät hakına kalfagın da lombardka salgan bulgan.
Artistkanıñ, istäleklärennän

VIII

Menä cännät!
Sähipcamalkayım,
çakıralar sine tabınga.
Taşla teatrnı,

küç cännätkä,
aşa da eç yäp-yäş çagında!

Tabın sıylı. Sılu sine sıylıy,
kürkä kebek bugaz kiyerep,

irkäçläre kilä, şampan kaynıy,
koç yarlarnı,
yaşä söyelep!

Österilär anı sıylı türgä:
menä tormış, menä teatr!
İ zamana, kilmädem tabınıña,
Tormış — sähnä, şunı kürä tor!

— Fäqıyrlektän sine yolıp alam,
Menä şampan, kaynıy ak kübek!..
Sin yäş kızsıñ, yörmä dönyasında
gidaylarnı töyäp,

at kebek!

Nazlar kiräk sindäy näzkäy bilgä,
yomşak tüşäk, señel, tüşikme?
Kütärelä,
tora yat kullardan
Sähipcamal:
— Açıgız işekne!
Açıgız işekne sez
ak dönyaga,
Teatrga, pärdä, kütärel!
Ence kalfak duslar başında dip,
Mädäniyät tacın yörtä bel!
Açıgız işekne sez, meşan cannar,
sezlärdän bez söyäk kötmibez.
Aç bulsa da, gorur beznets millät,
bez tän belän satu itmibez!

*

Bara teatr, bara töyi-töyi
yul uñayı ruhi baylıklarnı.
Äkiyätlär yul birälär!.. Äydä
gizep kaytıyk Mäskäü,

Cayıklarnı!

Uzıyk äle alga, oftanmaska,
yul yaktırtıp kıyın çorlar aşa.
Bu dönya bit üze ber teatr,
halık ruhı — üze ber tamaşa!


IH

Sähipcamalnıñ ak şäle

Kıybla yoldız karşısında,
Cil-cil tibrätep çukların,
çakıra, äydi onıkların
biyek, yaktı ofıklarga!

Sähipcamalnıñ ak şäle
erak yıllar tomanında,
Kiyek Kazlar Yulı sıman,
suzıla yaktı kıyblalarga...
Şul ak şälne cillär aldı,
iltep däryalarga saldı,
mähäbbäte däryasına!

Tönne yaktırtkan şul ak şäl,
balkıp tatar dönyasında,
iñbaşında sılularnıñ
yaktı sagış, yaktı moñday,
yomşak nazday suzılıp yata,
cil-cil kilep çakıra alga!

Sähipcamalnıñ ak şäle,
tatar hatınınıñ häle
kara şäldäy söyrälgändä
inkıylabka iltkän yulda,
Sähipcamalnıñ ak şäle
mäğrifätkä alıp çıga.

Karañgılık patşalıgın
Ütädän-ütä yaktırta
yaktı obraz — Katerina,
Sähipcamal — Katerina
erak yıllar tomanında
tonıklanmas Häter inde.

Sähipcamalnıñ ak şäle
Zur birnä ul Köräş-tuyda
İl kızınıñ batırına
Sähipcamalnıñ ak şäle!
Saubullaşıp kitep bara
Erak-erak ofıklarga...
Sagınu kala onıklarga.

Sähipcamalnıñ ak şäle -
Paq yoldızday tutaş şäle
aşıp bara bolıtlarga!..

Kemnär uynar yañasında?..


H

Tatar ziratında köz. Pärävez
kerfeklärgä sarıla. Baram şunnan
ezläp soñgı yortın. Komaç kızıl
karga miläşläre arasınnan.

Afişalar ukıp yörimmeni —
ukıp yörim taşka yazgannarnı.
Kariyevta bulam. Ä ber çatta
kilep tabam İlyas Aşkazarnı...

Töp nigezdän yırak kitmägännär, -
kürşe genä ikän Tukay, Kamal...
Öyänkelär şavın tıñlap yata
gastrollärdän kaytkan Sähipcamal
gäüdäläre biredä. Şäüläläre
tormış sähnäsendä, kük çatında.
Köz sargayıp tezen çükkän, ul da
säcdä kıla Tatar ziratında.
Ziyärät ittem min dä küñelemnän,
figılemnän mömkin qadäresen...
här kalkulık — yöräk urtasında,
çirämenä çaklı qaderle soñ!


HI

Doga Fasılı

Halık küzendäge karındıknı
açkan kebek,
şöker,
sähnä pärdäsen iñ berençe kütärüçegä
bagışladım,
kara munçalarda, çıra kabızıp,
teatr sürälären yatlauçıga,
añ orlıgın, yaktılıknıñ nurın
küz karası kebek saklauçıga!

Bagışladım
sähnä kollarına,
öydän öygä çitek-kalfak cıygan,
yörägenä koçak-koçak igelek sıygan
tutaşlarga,
Berençe Teatr ullarına!
Bagışladım Galiäsgar cänablärenä,
«Säyyar» şirkätenä, annan «Nur»ga.
Kariyevlar şäräfenä, Kudaşevka,
zobanilar cannı kıskan çorda
şämnär bulıp tönne yaktırtuçı
fida cannar ütkän kıyın yulga!

Bagışladım
berençe sukmaklarda,
dindar ätilärdän kaça-posa,
räyeş kiyemen kiyep,
kısıla-kısıla,
zalga kergän berençe tamaşaçıga!
Bagışladım,
şöker,
böyek sähnä hakına
çitkä kuyıp tormış niğmätlären,
dindar küsägenä karşı bargan,
yörägenä yöz cärähät algan,
çüpkä sanap saray zinnätlären,
halık mänfäğate öçen yangan
fida canlı sähnä yoldızına,
millätebez kızına —
Sähipcamal yädqarenä!

Bagışladım,
şöker,
olug mäğrifät yulında
göltläp yangan gomerlärgä.
Yaşäsen häm çäçäk atsın
gomer bakıy
Berençe Teatr ruhı küñellärdä!

1984