Sabırlık

1979 yılnıñ cäye ide. May ahırları. Eşli torgan urınınnan Hämdünägä nindider "yana" torgan yullama täqdim ittelär. Kurortka, Kırım yarımutravına. Bakça eşläre, dip beraz ikelänep torsa da, yörägeneñ küptän inde tuktap-tuktap tibüenä, sulkıldavına gaciz bulgan Hämdünä barırga buldı. Balaları, ire belän kiñäşte. İre dä, Kırım digännären kürep kaytırsıñ, il kürü—üze bik zur närsä, diyebräk, Hämdünäneñ bu säfärenä häyer-fatihasın birde. Yullama S. dip atalgan, yöräk-kan tamırları avıruların dävalıy torgan, böten ilgä tanılgan mäşhür sanatoriy ide.
Hämdünä iñ elek Kazanga oçtı, annan Mäskäügä, annan Kırımga. Mäskäüdän samolet irtänge 5tä kütärelä ikänen beleşep, Hämdünä biletın kompostirovat itte, annan halık tulı aeroportnıñ yalan zurlıgındagı kötü zalına, ber urınga barıp utırdı. Berazdan tönge kafega kepep kaynar çäy eçte, ike sumsa aşadı. Tön bik ozın, ıgı-zıgı, şau-şu şulkadär köçle ide, inde ul nik çıkkanına meñ tapkır ükende. Häyerle bulsın, akçası tülängän, bilet alıngan, berni eşlär häleñ yuk, barısına tüzärgä, sabır itärgä, dip uyladı. Olılar yukka gına "Yul gazabı—gür gazabı", dimägännärder. Çemodanına başın kuyıp, çerem itkäläde. Başı avıraydı, üzennän-üze küze yomıldı. Ul arada, soñga kalmıym dip täşvişlänep, küzen açıp, zalnıñ biyek divarına elengän ciz tabak çaklı säğatkä karap-karap aldı. Nihayät, vakıt citte...
Samolet şulkadär yugarıdan oçtı, kük yöze zäp-zäñgär, yaña gına çıgıp kilüçe koyaş samolet astındagı kabarınkı bolıtlarnı ällä nindi sihri töslärgä mançıgan. Hämdünä, illyuminatorga başın teräp, şul sihri bolıtlar arasınnan cirne küzätä. Yä, Hoda! Nindi hozurlık!
Güyä aska, cir östenä, ul kayçandır geografiyä fänennän öyrängän fizik kartanı cäyep salgannar. änä ozın-ozın yılgalar, urmannar, şähärlär, bormalı yullar. Nindi manzara! Monı kayçan kürer idem äle, dip kuandı Hämdünä.
Küp tä ütmäde, samolet ige-çige kürenmägän zur diñgez östennan oça başladı. Hämdünä bertuktausız küzätte. änä korablar, parohodlar dulkınnarnı yara-yara kayadır baralap. Çü! Busı närsä? Diñgez östendä gayät zur kara tap. Tüp-tügäräk, şomlı-yamsez tap. Ul dulkınnarda çaykalıp-çaykalıp tora.
Berniçä minuttan kara tap ta artta kaldı. Nihayät, samolet urmannar belän kaplangan diñgez yarı buylap oça başladı.
—Kırım, Kırım,—diyeşte samolettagılar.

* * *
Samolettan töşü belän, zur avtobuska utırıp, Hämdünä S. kurortına kilep citte. Avtobustagılar barısı da şunda kilüçelär ikän, alar, zur ber agım bulıp, iskitkeç matur çäçäklär üsep utırgan alleyalar buylap totaş pıyaladan torgan ber güzäl bina yanına kildelar. Hämdünä dä bina eçenä kerep, kurortka terkäler öçen pasportın, yullamasın alıp sabır gına çirat kötä başladı.
Menä ikese dä çal çäçle irle-hatınlı bik mölayım keşelär yazıldı häm Hämdünägä çirat citte.
Ul yazıp utıruçı hanımga dokumentların suzdı, kıp-kızıl innek sörtkän kalın irenle, altın teşle bu hanım Hämdünäneñ isem-familiyäsen härefläp diyärlek yazıp kuydı, yullamadan tagın närsälerder yazdı. Annan pasportnıñ ber noktasına usal küzlären akaytıp tekälde. Tınıp kaldı. Kulındagı kalämen curnal östenä taşladı häm Hämdünägä çekräyde:
—Sez tatarkamı?
—Äye, min tatar, hatını.
—Kaydan kildegez?—dide hanım, tagın da dorfarak tavış belän.
—Min Tatarstannan, A. şähärennän.
—Kayda tudıgız? Kayda yäşädegez?
Ul tagın nider äytergä teläp, altın teşle avızın açtı, tik başka sorau birmäde.
—Küçep utırıgız, änä tegendäräk, tegendäräk! Açıklarbız, tikşererbez.—dip çittäge ber urındıknı kürsätte.
Nişläsen, Hämdünä telär-telämäs kenä ul kürsätkän urınga küçte.
Kilüçelär bik küp ide. Hanım, yözenä yasalma yılmayu çıgarıp, tärtip belän härkaysın yazdı, nindider käğazlär birde, yahşı yal teläde, çäy bülmäsenä kerep çäy eçärgä täqdim yasadı.
Bu tseremoniyä bik ozakka suzıldı. Yokısız tönnär, açlı-tuklı ozın yul ütkän Hämdünä üzendä çigenä citär däräcädä talçıgu toydı, tamagı kipte, tele añkavına yabıştı. Ber genä çınayak çäy eçep alsa, häl kerer ide, tik aña karata bu kunakçıllıknı kürsätüçe, anıñ hälenä kerüçe bulmadı. "Ni öçen mine bolay totkarlıy bu hanım? Nindi gayıbem bar soñ minem? Berär käğazem yalgış yazıldı mikäni?"—digän uylar butaldı anıñ avıraygan, açıgudan çıñlap kısılıp avırta başlagan başında. Şulay da sabır itte.
Nihayat, kön kiçkä avışkaç kına, kilüçelär sirägäyde, yazıluçılar bette. Kızıl avızlı hanım Hämdünäne yanına çakırdı. Ul karşısında basıp torgan by keçkenä gäüdäle, koñgırt küzle, urta yäşlärdäge hatınga küzen yommıyça, sözep, bik ozak kapap tordı, karaşı anıñ sayın karañgılana bardı.
—Tatarmı sin?
—Äyttem bit inde, min tatar hatını, irem, öç balam bar. Tatarstannan. A. şähärendä, neftçelärdä onepator bulıp eşlim. Menä şul.
—Tugan ciregez kayda?
—Tuuım da Tatarstanda.
—Kayda soñ ul. Tatarstan? Üzbäkstan yanındamı?
—Nindi Üzbäkstan yanında bulsın?! İdel buyında.
—Tatarlar häzer Üzbäkstanda yäşilär bit. Satlık halık. Kırımnı nemetslarga sattılar. Sezneñ arkada nemetslar Kırımnı basıp aldılar.
—Sez ni söylisez? Min Kırım digännären dä berençe tapkır küräm. "Yangan" yullama bulmasa, gomeremdä ayak basasım yuk ide. Nik kenä kildem?! Nik kenä ul kahär sukkan yullamanı aldım?—dip açırgalandı Hämdünä.
—Ya, yarıy, kararbız. Menä sezgä talonnar, bülmä alıgız. Urnaşu belän tulı kileş avtobiografiyägezne yazıp miña kiteregez. Sak bulıgız, ber genä adımıgıznı da küzdän yazdırmabız. Bu cirlärgä kilep urnaşu turında uylap ta karamagız. Hıyallarıgıznı onıtıgız. Kırımda sezgä urın yuk!—dide hanım küzlärennän oçkınnar uynatıp, tökrek çäçä-çäçä.
Hämdünä öçen bu söyläşü—başına avır tayak belän sukkan kebek buddı. äye, işetkäne dä, ukıganı da bar ide anıñ bu faciga turında. Sugış yıllarında yuk kına ğayep öçen böten ber halıknıñ tugan cirlärennän köçläp Urta Aziyä dalalarına sörelüe turında ul belä ide. ämma üz yazmışında anıñ şaukımı bulır, dip başına da kitermäde. Näq menä şuşı söyläşüdän soñ böten tiränlege belän bu kahärläü anıñ küz aldına kilep bastı.
Halkı kuıp cibärelgäç, buşıp kalgan yözlägän avıllar, şähärlär... Ata-babalarınıñ izge kaberläre. Hucasız kalgan etlär, mäçelär...

* * *
Hämdünä, işekne sak kına açıp, bulmägä kilep kerde. Stenalar buylap dürt karavat. Berse—taräzä buyındagısı—anı kötä bulır. Yäşel cäymäse bik yahşılap şomartılıp kuyılgan, östendä keçkenä mendär. Öç karavatta yuldan soñ talçıkkan hanımnar yal itärgä yatkannar. Berse ayagındagı kara tufliyen dä salırga onıtkan. İkençese yatkan kileş kenä çemodanınnan allı-gölle külmäklären urındık arkasına elä.
—Kahäp genä ikän, yomarlanıp betkännär. Ytük birerlärme ikän?
Anıñ soravı cavapsız kaldı. Hämdünä öç hatınnıñ sınaulı karaşı astında sabır gına taräzä buyındagı karavat yanına ütte. Çemodanın idängä kuyıp, urındıkka utırdı. Anıñ şuşı minutta uk karavatka suzılıp yatası kilde. Läkin anıñ äle avtobiografiyä yazası bar.
Ul uyga kaldı. Nigä kiräk buldı ikän anıñ tärcemäi häle? Anıñ tormışında bernindi dä kara taplar yuk bit. Avıl kızı, kolhozçı balası. Un sıynıf betergäç, başlangıç mäktäptä ukıttı, ä A. şähärenä küçep kilgäç, operator bulıp urnaştı. İre, öç bäğır kisäge—balaları bar. Ul sabıyların küz aldına kiterde...
Beraz utırgannan soñ, käğaz alıp yaza başladı...

* * *
Kiç belän, kötmägändä, bik köçle yañgır yaudı. Küz açıp yomgançı bar cirdä bolgançık şarlavıklar hasil buldı. Tekä yarlardan taşlar tägäräde. Diñgez yarı güläp tordı, şaşkan dulkınnar yarga bärelüdän meñärlägän binihaya zur su költäläre bulıp havaga omtıldılar häm, kabat ıñgıraşıp, akıldan yazgan diñgezgä kilep töştelär.
Yar buyında timer troska bäylängän katerlar, köymälär ber-bersenä bärelep şıgırdaştı, ıñgıraştı.
Bu kara tavıştan, moñarçı berkayçan da işetmägän bu ükerüdän Hämdünä yokısınnan uyanıp kitte, kurkınıp, şomlanıp, yoklap kitä almıy bik ozak yattı. Bolgançık yañgır suı belän tössezlängän täräzä aşa bülmäne yaktırtkan yäşen aña bigräk tä kurkınıç, küzen açıp täräzägä karasa, asılınıp-asılınıp torgan kara bolıtlar küñelenä ayıruça köçle şom saldı. Yöräge yarsıp-yarsıp tipte, kükrägen yarıp çıgarday bulıp sulkıldadı.
Kürşe karavatta yoklauçı yuan hanım yokı aralaş teşlären şıgırdata, nider mıgırdanıp ala da, avır ıñgıraşıp, ikençe yakka borılıp yata. Anıñ öçen tabiğattäge bu mähşär barmı da yukmı, ul işetmi. Yokısı katı.
Berazdan yañgır tuktaganday itte, yäşen dä sirägäyde, yıraktarak kük kükräde, ämma diñgez östendä elenep torgan kara bolıtlar ozın yonlı yüeş tolıp kebek böten kükne kaplap tora ide...

* * *
Hämdünä tañ aldınnan gına yokıga taldı. Ul uyanıp küzen açkanda, bolıtlar taralgan, kük yöze çalt ayaz, yaltırap koyaş çıkkan ide. Ul ayaklarına ciñel çüägen elep, zäñgär halatın kiyep aldı da, başkalar uyanmasın, dip äkren genä işekne açıp, koridorga çıktı, annan çäçäkle alleyalar buylap diñgezgä taba atladı. Diñgez tıngan, yögerek dulkınnar gına yar buyındagı komnı yua. Hämdünä üzenä bep äsärlänü belän küz karaşın yırakka-erakka töbäde. Menä nindi ikän ul—diñgez digännäre!
—Saumı, zäñgär diñgez! Saumı-ı-ı!—dip avaz saldı.
Kıçkırmadı, ä yakın serdäşenä, berençe kürüdä ük küñelenä huş kilgän beräügä däşkän kebek, hislänep, çın küñeldän kükräk tutırıp, yılmaep äytte ul bu gadi genä sälamläü süzlären. Çüäklären salıp cılı komga bastı, diñgezgä yakın uk kilde, uñ ayagınıñ barmakların gına suga tigezep karadı. Nindi talgın, cılımsa su! Annan ike ayagı belän dä tubıktan suga kerep bastı. İyelep, kuşuçlap su aldı häm kinät kenä yözenä sipte. Anıñ moña qadär bervakıtta da mondıy hozurlıknı, rähätlekne tatıganı yuk ide bugay. Kiçäge yämsez uylar da ällä kaya yukka çıktı. Anıñ diñgezdä yözäse, çuması kilep kigte. Tik yalgızı, tile keşe kebek, bik irtä monda kilüenä beraz kıyınsınıp ta kuydı.
Ni öçen bu çista sulı zäp-zäñgär diñgezne Kara diñgez dip atagannar soñ? Kem berençe taptkır anı kara itep kürgän ikän? Ul keşe nindi halättä ide ikän? ällä bik räncetelgän ide mikän?
Ul äkren genä iñ yaratkan cırın cırlap cibärde:
—Zäñgär diñgez,
Zäñgär hava
Zäñgärlätä diñgezne...
Hay, diñgez digännäre matur da ikän soñ! Bu köy üze dä, süzläre dä canga sarı may bulıp yata. Mögayın, bu cırnı Hämdünä kebek berençe tapkır diñgez kürgän tirän hisle, güzäl yäş kız cırlagandır. Bezneñ halık şundıy inde:
İdel buyına barsa, İdelkäyem, dip, urmanga kersä, urman turında, çişmä buyına kilsä, çişmäne maktap cırlarga yarata.
Hämdünä dä bik neçkä zävıklı, cırlı, moñlı hanım. Bu hozurlıkka cırlamıy tüzä almadı.

* * *
Hanımnar bik tiz tanışıp ölgerdelär.
—Min—Arhangelskidan,—dide yäş kenä çibär hanım.—İsemem—Nina.
—Ä min—Şura, Aleksandra Hristoforovna, Kurskidan. İşetkänegez barmı? Bezne "Kursk sandugaçları" dip atıylar. Bezdä cırçı halık yäşi.
Ul cırlap ta kürsätte. Cırçı, yänäse.
—Min Kama buylarınnan. İsemem—Hämdünä. Operator bulıp eşlim.
—Ham-ham-ham,—niçek, niçek?—dide Şura kaşların kütärep.
—Hämdünä.
—Hamduna,—ha-ha-ha,—dip şarkıldadı tagın Şura digäne.
—Ham-dunya! Bez sine Dunya dip atarbız,—dide, yılmaya töşep öçençese.
Öçençe digäne, bik yabık, kırkılgan kıska çäçle, yolka-yolka neçkärep betkän kaşlı, bik yuka irenle hanım üzen:
—Min Mäskäüneñ üzennän. İsemem Eleonora,—dip tanıştırdı.
Hämdünägä ul bik söykemsez bulıp kürende.
Bu hanımnı Hämdünä bülmädä bik siräk oçrattı. Ul kurortka kilü belän üzenä iş tapkan häm şul bändä belän kön-tön bergä bulıp, bik siräk kenä küzgä çalındı.
Şulay itep, Hämdünä Dunya iseme alıp, kurort mohitendä yäşi başladı. Yaña isemgä ul iyäläşä almadı, şulay da sabır itte, tüzde. Endäşsälär, yış kına işetmäde. Yz iseme belän niçä yıllar gomer itkän keşe niçek yaña isemgä tiz genä iyäläşsen.
Kön buyı cay gına törle dävalau bülmälärenä yörde. Kiçlären bülmädä üz uylarına birelä torgan buldı.
Üze genä kalganda cırlar cırdadı. Sagınganda cır da küñel türennän ällä niçek moñlırak ta, maturrak ta bulıp çıga ikän.
Hämdünä şuşı hakıykatne berençe märtäbä biredä añladı. Çönki ul kurort digännärendä berençe tapkır ide. Kurort tormışı totaş sagıştan, törle-törle küñelsez epizodlardan tora ikänen añladı.

* * *
Berkönne hatınnar barısı da bülmädä söyläşep utırdılar. Kemder üzeneñ balaları, kemder eşe turında söyläde.
—Sin milläteñ belän kem soñ?—dide yuan Şura Hämdünägä.
—Minme? Min—tatar hatını.
—-Tatar? Kem soñ ul—tatar? Dalada yäşime? Urmandamı?—dide Eleonora.
—Cez yurtalarda yäşisezder bit?—dide Şura.
—Yurtalar?! Nindi yurtalar?!—dide Hämdünä, gacäplänüen yäşerä almıy, sabırlıgın cuyıp.
—Kırgıy halıklar—kazahlar, kırgızlar, tatarlar—barısı da kom çüllärendä kiyezdän yasalgan tirmälärdä yäşilär ikän bit.
—Yuknı söylämä! Tatar halkı İdel-Çulman buyında yäşi. Urman eçendä dä, çüldä dä tügel. Menä digän undırışlı cirdä, Tatarstanda!—dide Hämdünä.
Ul inde beraz kızıp kitä yazdı. Küñelennän "kızma, sabır, sabır, Hämdünä!"—dip uyladı.
—Lıgırdama! İdel ul urıs yılgası! Velikaya russkaya reka,—dide Şura.
—äye, urıslar tatarlarnı kuıp, İdel yarına üzläreneñ şähärlären calgannar, çirkäülär citkergännär. Ä ul cirlär niçä ğasırlar bezneñ babalarıbız cire bulgan.
—Lıgırdama! Nindi ahmaklık! Tatar cire, imeş! Tatarlar alar—satlık halık. Änä, Kırımda da tatarlar yäşägän. Nemetslarga satılgannar.
—Yalgışasıñ, Şura hanım,—dide Hämdünä sabır bulırga tırışıp,—tatarlar satlık halık tügel, ä geroy halık.
—Geroy! Tot kapçıgıñnı! Ni öçen Kırımnan tatarlarnı kugannar? Ä?! Belmiseñme? Satlık bulganga kugannar!
—Yuk, yuk. Urıska cännät kebeya cirlär kiräk bulgan. Şuña kuıp cibärgännär. ä urısta satlıklar az bulganmı? Vlasov kem? Tatarmı? Benderçılar—kem? Tatarlarmı? Berniçä keşe satlık bulgan, dip böten halıkka pıçrak atarga, anı ezärläklärgä kem hokuk birgän? Halık satlık bula almıy!
Süz ozak dävam itte. Hämdünä böten akılın, böten sabırlıgın cıyıp, üz halkın yakladı. Geroylar isemnären atadı.
—Geroy-şağıyr Musa Cälile böten cir şarı belä.
—Musa Cälil,—dide Şura,—ul beläseñ, kilsä, yevrey, ä, yuk, gruzin! Şuña ul geroy.
—Yuk, can kisägem, ul yevrey da, gruzin da tügel, ul—tatar.
—Yuknı söylämä, lıgırdık. Dcalili—gruzin familiyäse. Yañgıraşın gına işet—Dcalili! Gruzinnar—geroy halık alar!
Hämdünä yoklarga yatkaç ta ozak kına tınıçlana almadı. Şuranıñ tuzgan çäçe, bäbägennän tägäräp töşäm-töşäm dip kiyerelgän sıyık zäñgär küzläre anıñ küz aldınnan kitmäde. Anıñ acgırıp kabat-kabat äytkän "lıgırdama!" digän süze kolagında yañgıradı. Ya, Hodam! Nindi dorfa hatın, iindi usal.
—Sabırlıklar bir, sabırlıklar,—dip kabatladı Hämdünä.
Ul bit, un yıl buyı ukıganda, bu halıknı ihtiram itep, telen öyrände. Äye, gıybrät alu öçen monda kilergä kiräk bulgan ikän aña. Ul sukır bulgan ikän. Tatarnı kürä almıylar ikän, läbasa.

* * *
Berkönne Hämdünä Nina isemle hatın belän yalgız ide, ikäüdän-ikäü genä. ällä ni söyläşer süz dä yuk, eş tä yuk. Tegelär kiçke tantsıga kittelär. Nina tıynak hatın, alay artık maktanmıy, küp söyläşmi. Tantsılarga yörmi. İren, balaların sagına, yış kına yöräge avırta.
—Dunya,—dide ul, Hämdünägä turı karap.—sin Şuranıñ süzlären iğtibarga alma. Ul akılga sayrak, ärepläşergä yarata torgan, buş hatın. Söylägän süzeneñ räte yuk.
—Yuk, min aña üpkälämim, ul, çınnan da, uzıngan hatın.
—Äye, äye. Menä minem öçen sezneñ fikerläregez bik kızık toyıldı, döresräge—ışanıçlı, mäğnäle. Sez üzegezne tatar didegez.
—Citte, Nina, min bu temaga başka söyläşergä telämim.
—Yuk, yuk, min çınnan da sezneñ halık turında bik az beläm, gafu it. äydä, minem belän çın küñeldän söyläş äle. Min cäncal kuptarırga telämim. Ya inde! Sezneñ çınnan da şähärläregez, mädäniyätegez, ädäbiyätıgız, cırlarıgız barmı?
Hämdünä ozak kına däşmäde. Sabırlık, bir, dide küñelennän.
Urınınnan torıp bastı, tönge täräzädän yoldızlarnı küzätte. Nina isä soravın tagın kabatladı:
—Cırlarıgız, cırlarıgız da barmı?
—Nindi genä äle, nindi genä!—dide Hämdünä äsärlänep, özgälänep...
Niçek kenä bu samimi yäş hanımga üzeneñ böyek halkı turında anıñ küñelenä, yörägenä barıp citärlek itep, kızmıy gına, sabır gına söyläp birergä soñ?—dip uyladı.
—Cırlap kürsätimme?
—Cırla, cırla!
Bügen kön buyı üze yäşägän şähären, Çulmanın, iren, balaların yuksınudan Hämdünäneñ yöräge sulkıldap-sulkıldap sagınu hise belän tulgan ide. İnde kilgänenä dä un kön, sagınırga vakıt. Ul kinät kükrägen tutırıp, tirän itep tın aldı da, moñarçı hiç bulmagança köçle häm moñlı itep, näfis kükräk tavışı belän, könyaknıñ çaya yoldızlarına küzen tekäp, cırlap cibärde:
—Kitmi küñlemnän minem hiç
Şul söyekle ilkäyem.
Anda minem söygän halkım,
Anda söygän änkäyem.
Anda tañnar—cäyge diñgez...
Ul cırnı dävam itä almadı, küzennän atılıp yäşe çıktı, tamak töbenä nindider katı töyer kilep tıgıldı, tavışı kısıldı. Ul bu minutta ütkän könnärdä bulıp algan avır söyläşülär, aña şiklänep, çit itep karauçılarga räncep, üz ciren, üz ilen sagınıp, böyälep torgan barlık kiçereşläreneñ, ärneşläreneñ ırgılıp tışka çıguın sizde, karavatı yanına kilep, mendärenä audı häm tın gına sulkıldadı.
Tantsı mäydançırında yañgıragan "Vinovata li ya? Vinovata li ya?"—digän şaşkın cır, täräzä aşa kerep, bülmäne tutırdı. Nina isä Hämdünäne yuatıp ta karadı, soraular da birde. Läkin ul däşä almadı, telämäde. Anıñ küñele katkan, uyları çualgan ide.
Halıklar duslıgı simvolı bulgan bu böyek ildä anıñ gaziz halkına çüp itep karıylar, anı belmilär ikän. Citmäsä, cayı çınkan sayın kıyırsıtırga, tübänsetergä genä toralar ikän. Yugarı belemlese dä, çep-çi nadanı da, dip uyladı Hämdünä.

* * *
By yaklarda köçle yäşenle yañgırlar siräk tügel ikän, ämma şunısı yahşı, kotoçkıç köçle yañgır yavıp ütä dä, yalt itep koyaş çıga, güyä ber dä yañgır da yaumagan, bolıt ta bulmagan. Berkönne tagın kük yözen bolıt kaplap aldı. Hatınnar, dävalanu tämamlangaç, küñelsezlänep üz bülmälärendä utırdılar. Hämdünä üze belän kul eşe alıp kilmävenä ükenep betä almadı. Bäyläm enäläre belän berär yomgak cep tıkkan bulsa soñ, avır da tügel bit yugıysä, dip uyladı eçennän.
Süz iyärä süz kitte, härkem üzeneñ ütkänen, kızık hällär söyläde, ir belän hatın mönäsäbätläre urtaga salıp cilgärelde.
—Hi,—dide Eleonora,—irlärne üzeñä karatu ike tiyen ber tiyen ul. Menä min üzem berençe iremne bik osta kaptırdım.
Bülmädä tınlık urnaştı. Tın kalıp, barısı da anı tıñladı. Ul oçınıp-oçınıp söyli başladı.
—Yäş çak, matur çak. Arttan yörüçelärneñ isäbe yuk, tik berse genä dä minem zävıkta tügel. Kaysınıñ buyı, kaysınıñ yöze-bite. Kiñ cilkäle, kuyı kara kaşlı sölektäy ber yeget oşıy, ämma ul mina küz dä sirpemi. ä minem aña süz kuşasım, küzlärenä turı karıysım kilä. Oçratsam, üz-üzemne beleştermäs däräcädä aña omtılam, läkin ul mine kürmi. İkebez dä tulay torakta yäşibez. Ul ikençe katta, ä min öçençedä. Ul ukıy, min eşlim. Barıber min sine kulga töşeräm, dim, ücätlänä başladım. Törle-törle plannar korıp karadım, yullarına karşı çıgıp torgan çaklarım buldı. Tik yukka. Berkönne ul vahtada decur tora. ähä, min äytäm, buldı bu. Häylä uylap taptım. Soñ gına, tönge unikelär tiräsendä, aşıga-aşıga öçençe kattan töşep kiläm. Ul kürde dä:
—Kaya kitteñ soñlap, Elya?—di bu.
—Menä, dim, keçe täräzädän ridikyulemneñ çüp-çarın kakkan idem, yalgış säğatem töşep kitte, dim, şunı ezlärgä çıgam.
—Soñ bit inde,—di bu,—yalgızıña kurkınıç bit. äydä min dä ezläşim, di.
Ähä, dip uylıym, eläkteräm monı karmakka! Eläkteräm!
Uramga çıktık, ezlägän buldık. Säğatne tapmadık. Yarar, mäytäm, beräpce tabıp algandır. Tulay torakka kerdek. Min aldan, ä ul minem arttan. Ah, ul çagında minem tantana itüläremne belsägez ide! Min aña turı karap yılmayam. Kürde, kızlar, kürde, ul da miña karap şundıy yılmaydı!
Säğat unikene suktı, anıñ vahtadan kitär vakıtı citte.
—Äydä, dim, minem bülmägä kerik, vahtadan soñ çäy eçäseñ kiläder, yaña tañnı bergä karşılıyk. Riza buldı, kızlar, artımnan iyärep bülmämä kerde. Şul könnän soñ kön dä minem bülmädä tañnarnı bergä karşılıy başladık. Ul minem bülmämä küçte.
Eleonora bik yämsez itep kölä başladı. Ul ozak kölde. Başkalar berse dä kölmäde. Ul süzen tagın dävam itte.
—Ozak yäşi almadık, ayırılıştık. Cin mine üzeñä köçläp öyländerdeñ, dip canımnı aşadı. Eçä başladı, minem yanga siräk kayttı, başkanı taptı.
—Başka kiyäügä çıkmadıñmı?—dide Nina.
—Hi-i, yülär, irläremneñ inde sanın onıtıp baram.
Bu yämsez söyläşüdän coñ Hämdünä Eleonoraga turı kararga, anıñ belän söyläşergä çirkandı.
Ul üzeneñ yäşlegen, ire Ralif belän tanışu könnären isenä töşerde. Ul aña niçä könnär yalındırıp yörde. Yalınsın, qaderne belergä äybät bulır, dip uylıy ide. Änä bit kayberäülär niçek kılana. Gıybrätlär alu öçen çit cirlärgä çıgıp yörergä kiräk ikän, dip uyladı Hämdünä tagın ber tapkdır. Bu anıñ öçen ber yaña açış ide. Gıybrätlär alu öçen...

* * *
Bülmädä yalga, dävalanırga kilgän bu hanımnar arasında kön caen nindider karşılıklı söyläşü bulıp ala häm torgan sayın mönäsäbätlär kiyerenkelänä bardı. Hämdünä häp irtäne şomlanıp, käyefsezlänep karşı aldı. Dävalanunıñ da uñay näticälären sizmäde. Ul tönnären dä naçar yoklıy başladı. Kön sayın berniçä märtäbä "Bu cähännäm astına nik kenä kildem?"—dip uylıy ide. Allı-gölle çäçäkläre dä, diñgezneñ güzällege dä küzenä kürenmäde. Ul inde dävalanu könnäreneñ yartısı citü belän, kaytıp kitü turında uylıy başladı. Uylap kına kalmadı, çemodanına äyberlären tutırıp ta kuydı.
Cir tetri torgan urınnarda yäşäüçelärneñ härçak "trevoga çemodannarı" äzer tora ikän, dip işetkäne bar ide Hämdünäneñ. Ul üzeneñ bu könnärdäge haläten şuña ohşattı.
Berdän, balaların sagınu, ikençedän, kilü belän tugan bu kiyerenke mohit anıñ canına, bägırenä ber genä minutka da tışıçlık birmäde. Nikadär genä Hodaydan sabırlık copap, sabır bulırga tırışmasın, anıñ eçendä närsäder kımırcıp avırta başladı. Kaytıp kitärgä! Tizräk monnan kitärgä! Kitärgä! Ul härvakıt şuşı uy belän yandı.
Könnärneñ berendä tagın ğadättän tış häl bulıp aldı.
Hämdünäneñ üz itep ölgergän Ninası berkönne koş totkanday, yaltırap kaytıp kerde.
—Kızlar, bügen minem tugan kön, öydän telegramma aldım, şul şatlıktan ärmän konyagı alıp kayttım, eçäbez, cırlıybız, utırışıgız,—dip, östälgä kolbasa turap kuydı.
—Dunya, Dunya, östäl yanına!
Hämdünä dä östäl yanına kilep utırdı. Nina kurort stakannarına konyak koydı. Hatınnar anı kotladılar, matur-matur tostlar äyttelär. Şakıldatıp sırlı stakannarın bärep aldılar häm eçep tä cibärdelär. Hämdünä genä savıtka kagılmadı.
—Dunya!—dide Nina avızın bültäytep,—sin närsä? Mine kotlarga telämiseñmeni?
—Kotlıym, Nina, çın küñelemnän siña bähet telim, sin bik yahşı keşe, min sine yarattım. ämma, gafu it, minem bu närsäne berkayçan da eçkänem yuk,—dip Hämdünä stakannı etep kuydı.
—Za kompanayu i cid udavilsya,—dide Eleonora.
Yuan Şura da üz däräcäsen belep kenä kayçandır, kemnänder işetkän süzen äytergä buldı:
—Şekspirça äytsäk, "Sin monda çakta, bez sine eçärgä öyräterbez!" Ha-ha-ha!
—Närsä genä äytsägez dä, eçä almıym, kızlar, gafu itegez, eçkänem yuk.
Beraz utlı su da yotkaç, hatınnarnıñ avızları yabılunı, telläre talçıgunı belmäde, törle tavışlar çıgarıp cır suzdılar.
Hämdünä sabır gına alarnıñ kılanışların kapap utırdı. Sabır it, Hämdünä, küp kalmadı, dip yuattı ul üzen.

* * *
İke könnän ul, täväkkälläp, kire kaytu yulına samoletka bilet aldı. Citte, bu mähşärdä nindi däva bulsın da, nindi yal bulsın. Üzemneñ bakçamda eşlärmen, balalarımnı koçarmın, dip, öç könnän kaytıp ta kitte. Aeroportka qadär anı Nina ozata kilde.
—Sin mine, Dunya, gafu it, min dä, bälki sine räncetkänmender, sin miña üpkälämä, bälki iğtibarım citmägänder,—dide Nina samolet kötep utırganda.
—Yuk, Nina, minem kilü beläp kanatımnı sındırdılar, sabır kanatıma zıyan kilde, sına yazdı minem sabırlıgım. Min ber närsä añladım: bezdä baylık bar, matur da yäşibez. Yal itü öçen cännät kebek matur cirlärgä, kurortlarga yöribez. Kiyem-salım da, Allaga şöker, küp. änä bit Şura niçaklı kiyem, niçaklı altınnar belän kilgän. Aşıy-eçä, tuygançı yoklıy. Häsräte yuk, bernidä anıñ game yuk. ä bit uylanır närsälär küp ikän: bayırga tırışu, mullık, bötenlek bezdäge iñ qaderle närsäne yukka çıgargan. Ul—keşeleklelek. Keşegä, yağni başka keşegä, başka halıklarga ihtiram.
—Äye, Dunya, sin haklı, monı "keşeleklelek defitsitı" dip atıylar. Çınnan da bezdä keşeleklelek yukka çıgıp bara bugay,—dip kileşte Nina da.
Samolet kuzgalıp kitte. Hämdünä tagın illyuminatorga başın teräp aska karap bara başladı. Kara diñgezneñ meñnärçä çakrımnarga suzılgan sarı komlı plyaclyarında kızınıp, aunap-togäräp yatuçı gäüdälär aña çäçep taşlangan bäräñgelärne häterlätte.
Tizräk, tizräk, üz yagıma, üz öyemä, üz ciremä!—dip uyladı Hämdünä.

Click or select a word or words to search the definition