Rus balalarına tatar telen ukıtkanda yaña leksika üzläşterü mäsäläläre

metodik kullanma

 

 

Kazan 2007



 

Sabirov R.Ä. Rus balalarına tatar telen ukıtkanda yaña leksika üzläşterü mäsäläläre. – Kazan: Tatarname, 2007.

 

Bu metodik kullanma urta mäktäp rus balalarına tatar telen öyrätüçe ukıtuçılar öçen yazılgan. Monda yaña tatar süzlären üzläşterüe buyınça printsiplar häm şular nigezendä eşkärtelgän künegülär häm testlar täqdim itelä. 


 

Eçtälek

 

Kereş


1. Tatar teleneñ leksikasın üzläşterü ısulları (teoretik karaş)

 

2. Yaña leksikanı üzläştergändä töp printsiplar


3. Kürsätelgän printsiplarga nigezlängän ğamäli künegülär

 

Yomgak


Kullanılgan ädäbiyät



 

Kereş

 

Tatarstan Respublikasında ike däülät tele – tatar häm rus telläreneñ kiläçäktä çın mäğnäsendä tigez hokuklı bulıp yäşäeşe öçen, berençe çiratta, tatar telen tatarlarga gına tügel, başka millät väkillärenä dä öyrätü zaruri. Rus tele küp distä yıllar millätara aralaşu tele bulıp yäşägängä kürä, anı ukıtu metodikası da, fänni-didaktik nigezläre dä, programma häm däreslek tözü mäsäläse dä, bu telne öyränüneñ motivatsiyäse dä açıklangan. Häzerge çorda da rus telen ukıtu metodikası kamilläşep bara, däresleklärneñ sıyfatı da yahşıra, telgä häm söylämgä öyrätü problemaları da eşkärtelä.

Häzerge şartlarda «Tatarstan Respublikası halıkları telläre turında»gı Zakonnı tormışka aşıru, tatar telen ğamälgä kertü öçen obektiv şartlar citärlek.

Tatar telenä öyrätüneñ 200 yıllık tarihı bar. Bügenge köndä tatar tele mäktäplärdä, uçilişelarda, yugarı uku yortlarında ukıtılıp kilä. Läkin tatar telen rus häm başka tatar bulmagan auditoriyädä ukıtu ölkäsendä zur avırlıklar bar. Şul avırlıklarnı tögälräk añlau öçen, alarnıñ töp säbäplärenä töşenü öçen tatar telen rus balalarına ukıtkanda leksikanı üzläşterüe töp mäsälälärneñ berse bulıp tora.

Bu hezmättä bezneñ taraftan leksikanı üzläşterüneñ mäsäläläre tikşerelä, çönki yış kına näq bu ölkädä ayırım kıyınlıklar küzätelä.

Tatar telenä öyrätüneñ bügenge mäsälärenä kilgändä, alarnıñ şaktıy kiñ räveştä häl itelep kilüenä iğtibar itärgä kiräk. Ämma törle metodikalar kullanılsa da, yış kına ukıtuçılar, gomumän, töp printsiplardan yırak kitälär. Mäsälän, leksika häm grammatikanı üzläştergändä, balalarga kızıklı bulmagan, bertörle inşalar, künegülär täqdim itälär.

 

 

 

1. Tatar teleneñ leksikasın üzläşterü ısullara (teoretik karaş)

Tatar tele leksikasın üzläşterü başka çit tellärdäge leksikası üzläşterü kebek ük künegülärgä tayanıp kilä. Läkin rus balalarına tatar leksikasın öyrätkändä telebezneñ üzençäleklären dä istä totarga kiräk.

Tatar tele süzlek sostavın üzläştergändä avır yakları bulıp tübändägelärne atap ütep bula:

1)    tatar teleneñ leksik baylıgı gayät zur: añarda bik küp tarihi süzlär, arhaizm, kaytarılgan süzlär zur külämdä oçrıy;

2)    tatar telendä anıñ töp singarmonizm kanunına buysınmagan garäp häm farsı alınmaları katlamı şaktıy zur;

3)    tatar telendä süzlärneñ küçerelmä mäğnäläre häyran küp;

4)    tatar süze belän rus süze mäğnäläre arasında zur ayırmalar bar.

Hätta şul uk vakıtta tatar telenä öyränüdä ukuçılar öçen küpmeder ciñel momentlarnı da kürsätergä mömkin. Berençedän, här ike teldä bulgan urtak süzlär şaktıy. Bu, berençedän, törki tellärdän rus telenä küp ğasırlar elek kergän alınmalar: başmak, başkovitıy, balık, hozyain, kaznaçey, loşad, kaurıy, karakovıy, kariy, savrasıy, igrenevıy, tovar, tovariş, tamga, arba, tuşkançik, apença, tyumen, arık, altın, dengi h.b. İkençedän, ğasırlar buyı yänäşä yäşäü näticäsendä tatarlar da rus telennän yözlärçä süzlär kabul itkännär: östäl, ıstansa, büränä, sumala, eskätert, eskert h.b. Öçençedän, rus tele sovet çorında halıkara aralaşu tele bularak böten SSSR cirendä yäşäüçe halıklar tellärenä küp kenä yaña süzlär kerde: kolhoz, persidätel (räis urınına), kosmos, raketa h.b. Dürtençedän, rus tele aşa Evropa tellärennän dä meñlägän süzlär kergän häm kerep tora: armiyä, grammatika, korol, imperator, himiyä, fizika, kafedra h.b. Häzerge çorda da andıy süzlär şaktıy: kompyuter, lizing, beysbol, marketing, menedcer, printer h.b. Bişençedän, tatar telendäge süzlärneñ küpçelegen ber tamırdan yasalgan süzlär täşkil itä. Agglyutinativ tel bularak monda tamır üzgärmi: yaña süz yasalsa da, süzneñ forması üzgärsä dä, süzneñ tamırı saklanıp kilä. Mäsälän: baş, başlık, başmak, başlanu, başta, başlı, başka-baş, başlangıç, başak h.b. süzlärneñ mäğnälärendäge urtaklıknı ezläp tabıp bula. Bu – baş süze, ul härvakıt golova, naçalo mäğnäläre belän bäyle. Dimäk, rus ukuçısı baş digän süzne istä kaldırsa, şul tamırnı tıñlagan, kürgän, ukıgan, yazgan sayın, ul anıñ mäğnäsen añlıy ala.

Bu kagıydä tügel, häm monda oçrak çıganaklar da tabıp bula. Mäsälän: aş, aşhanä, aş-su, aşıy, läkin aşıga. Häm bu küreneşkä sak bulıp kına tayanırga mömkin.

Yaña süzlärne öyränü – ukuçınıñ leksik baylıgın arttıru küp kenä teoretik problemalar tudıra. Berençedän, bu leksik minimum töşençäsen añlau. F.S. Safiullina fikere buyınça, «ipilek, tozlık belü» öçen 500 süz citä digän karaş yaklap kilä. Telneñ öyränüneñ başlangıç etabında şunıñ belän çiklänergä dä mömkin»[1].

Häzerge tatar telendä bu leksik minimum bilgelängän dip äytergä bula, läkin küp kenä äsbaplarda, kullanmalarda, hätta rus mäktäp balaları öçen tözelgän däresleklärdä dä leksik minimum kagıydäse yış kına eşlämi.

Yaña süzlärne öyränü berniçä etaptan tora: 1) yaña süzlärne täqdim itü; 2) yaña süzlärne üzläşterüne oyıştıru; 3) öyrängän süzlärne kabatlaunı oyıştıru häm uzläşterü däräcäsen tikşerü[2].

Yaña süzlärne tädim itü mäsäläse häm kabatlau problemaları andıy uk aktual tügel häzerge köndä. Läkin ul ölkälärdä da leksikanı öyrängändä kiñ karala (äytik, urıs telen çit tel bularak ukıtu metodikasında).

Bez kübräk yaña süzlärne üzläşterüen oyıştıru mäsäläsenä tuktarga buldık. Bu ölkädä küplägän ısul bar, läkin bügenge köndäge äsbaplarda häm däresleklärdä alarnıñ bik azı gına kullanışta yöri. Häm näticä bulıp däresleklärneñ kızıklı bulmavı, korı tekst cıyıntıklarına ohşaşlıgı, katlaulıgı h.b. kimçelekläre.

 

Yaña süzne üzläşterüdä tübändäge ısullarnı sanap kitep bula:

1. Kürsätmälektän faydalanu. Yaña süzgä añlatma birgändä, kürsätmälek iñ uñaylı çaralarnıñ berse. Älbättä, ber-bersen añlamıy torgan, törle tellärdä söyläşä torgan ike keşe oçraşsa, alar näq bu ısul belän kullanırlar ide.

Kürsätmälekneñ öç töre bar: 1) cismi (predmetnıñ üzen kürsätep atau); 2) räsem belän (kartina,shema h.b.); 3)häräkät belän (eşne eşläü häm anı atau).

Kürsätmälek ısul berençe çiratta başlangıç mäktäptä kullanıla dip sanala, läkin bu çaranı yugarı sıynıflarda da, hätta yugarı uku yortlarında da kullanırga mömkin. Bügenge köndä bu ısul kullanır öçen küp kenä räsemnär cıyılması, tehnik çaralar, tablitsalar, shemalar kullanırga mömkinleklär bar.

2. Tasvirlaudan faydalanu. Bu ısul ukuçınıñ üzläştergşän leksikasına tayanıp yaña süz kertüne añlata. Mäsälän: sabantuy – tatar halık bäyräme; kalfak – hatın-kıznıñ baş kiyeme. Yağni: aşamlık – anı aşıylar; ayak – ayak belän yörilär, tramvaynıñ ayagı yuk, keşeneñ ike ayagı bar, etneñ dürt ayagı bar h.b. Kayvakıt bu ısul eçendä kommentariy da kullanırga mömkin. Kommentariy – mäğnäse añlatıla torgan süzneñ sıyfatları kürsätelgän keçkenä tekst häm anı tege yäki bu milli koloritlı äybergä karata yış kullanırga bula. Mäsälän: öçpoçmak – milli aşamlık. Ul öç poçmak kebek bula. Aña bäräñge, it, sugan, may, toz kiräk.

Tasvirlaudan faydalanu ısulı ukuçı belän moña qadär üzläşterelgän leksikanı da kabatlauga yärdäm itä.

3. Sanau alımın kullanu. Bu çaranı öleşlär aşa bötenne yäisä ıru-tör töşençälär aşa süzneñ mäğnäsen añlatkanda kullanlar. Mäsälän, yäşelçä – bäräñge, kıyar, käbestä, kişer, çugan; uku äsbapları – kaläm, karandaş, sızgıç, betergeç, däftär.

4. Iru süzgä kürsätep añlatu. Bu alım tübändägedän gıybarät: ber konkret süzne alalar da, añlatmıyça gına bilgele ber törkemgä kertep kuyalar. Mäsälän: gäyet bäyräme – urazadan soñ dini bäyräm; kayın – agaçnıñ ber töre: kara yılan – agulı yılan h.b.

5. Sinonimnardan faydalanu. Ukuçı yaña kertelä torgan süzneñ sinonimın inde öyrängän bulırga tiyeş. Sinonimnar belän kullanganda, alarnıñ arasındagı nindi dä bulsa ayırmasın bilgeläu kiräk. Tup-tulı sinonimnar telgä bik siräk bula. Alar stilistik, mäğnävi çisä tarihi yakları belän ayırılıp toralar. Bk ayırmalar ähämiyätle bulganda, alar turında äytelergä tiyeş. Mäsälän: läkin, ä – ikese dä karşı kuyuçı terkägeçlär, Läkin – kisken karşı kuyunı beldersä, ä – ciñelçä karşı kuyunı belderä.

6. Antonimnardan faydalanu. Ägär antonim süz ukuçılarga tanış ikän, anıñ yärdämendä mäğnäne añlatıp bula. Antonimnar belän törle uyınnar, törle başvatkıçlar h.b. çaralarnı kullanırga mömkin. Läkin alarnı kullanganda, ber iskärmä bar: süzneñ küpmäğnälelege belän sak bulırga kiräk. Mäsälän, kuyı çäy – sıyık çäy. Monda kuyı – sıyık antonimnar. Ä menä beleme sıyık dip äytäbez ikän, anıñ antonimı küp bulırMondıy oçraklarda süzneñ mäğnäsen añlatu yaña süz kergän kontekstta bulırga tiyeş.

7. Süzneñ süzyasalış kıymmätennän faydalanu. Süz mäğnäsen süzyasalış kıymmätennän çıgıp yañlatkanda, ukuçılar süzyasalış mäğnäsen añlıylar, süzyasalış çılbırın kürä alalar, süzneñ morfemalar sostavın küzätä alalar. Bu alım belän eşlägändä, ukuçılar tamır süzne häm formatnıñ mäğnäsen belergä tiyeşlär. Äytik, -lık/-lek kuşımçası belän matur, akıllı, batır, kayın, döres kebek süzlärdän yaña süzlär barlıkka kiterep, ukuçılar kuşımçanıñ mäğnäsenä töşenälär.

8. Süzneñ eçke formasınnan faydalanu. Bu alım süz mäğnäsen añlatuda küp kullanmıy, çönki eçke formanıñ ap-açık oçrakları küp tügel. Läkin alar bulgan oçraklarda, alar belän kullanırga kiräk. Mäsälän: tukran – tuk-tuk itä; siksän – sigez + un; üsemlek – üsä torgan; köräk – köri torgan; tübätäy – baş tübäsenä kiyä torgan.

9. Köçle konteksttan faydalanu. Bu çara süzne şundıy kontekstta kullanunı küz aldında tota ki, ukuçılar üzläre anı uylap taba alalar. Mäsälän: min söylim – ul tıñlıy. Tegüçe tegä – ukıtuçı ukıta. Eşçe eşli. Kibetçe kibettä eşli.

10. Tärcemädän faydalanu. Süzneñ mäğnäsen añlatunıñ iñ näticäle alımnarınnan berse dip tärcemäne sanıylar. Tärcemä başka ısullarga kuşılıp, härvakıt diyärlek leksik töşençäneñ mäğnäsen bilgelärgä yärdäm itä. Läkin tärcemä interferentsiyä küreneşenä dä kiterergä mömkin. Leksik interferentsiyä – tugan teldäge häm öyränelä torgan teldäge süzlärneñ mäğnäläre iurı kilmäü digän süz. Mäsälän, ya idu domoy tatarçaga, älbättä, min öygä kaytam dip tärcemä itelergä tiyeş. Läkin yış kına anı rus balaları min öygä baram dip tärcemä itälär.

Süzne täqdim itü, anıñ turında berençel añlatma birü leksikanı öyrätü yünäleşendä ähämiyätle protsess bulsa da, ul äle başlangıç adım gına sanala. Ul süz belän alga taba eşläüneñ oriyentirların gına bilgeli. Şuña kürä yaña süzlärne üzläşterüen oyıştıru da leksikaga ukıtkanda ähämiyätlelärdän sanala.

Süzne üzläşterü öçen ğadäti törle künegülär kullanıla. Künegülär törle buluları mömkin, läkin alar bötenese dä ber maksatka yünälgän: süzlärne kullanırga öyrätügä.

F.S. Safiullina bu künegülärne ike törgä bülä: äzerlek häm kommunikativ (söyläm) künegülärgä.

Äzerlek künegüläre ukuçılarnı tatar telendä, kertelgän yaña süzlärne faydalanıp, söyläm eşçänlegen öyränügä äzerlilär. Bu künegülär leksik berämleklärne häterdä kaldırırga yärdäm itälär, alarnıñ sistemalı häm kontrastiv kıymmäten, yağni teldäge başka süzlär belän mönäsäbäten häm ukuçılarnıñ tugan telendäge ekvivalentları belän mönäsäbäten açkılarga bulışalar.

Kommunikativ (söyläm) künegülär, leksik künegülärneñ ber töre bularak, inde täqdim itelgän häm üzläşterelgän leksik berämleklär cirlegendä situatsiyälärgä bäyle söyläm eşçänlegen barlıkka kiterälär[3].

Şulay itep, bez kıskaça rus balalarına tatar tele leksikasın ukıtu ölkäsendäge teoretik çaralarnı, metodik ısullarnı äytep çıktık. Alar niçek ğamälgä aşırılalar ikänen däresleklärdän belep bula.

Metodikada eksperimental yul belän raslangan ber fakt gayät kızıklı: süzne nıklap üzläşterü öçen, urtaça 15-25 tapkır kabatlau kiräk ikän. Ä menä söyläm eşçänlegeneñ produktiv törlären täemin itü öçen, küpme kiräklege turında mäğlümatlar bulmasa da, kabatlaular sanı küpkä artık bulırga tiyeşlege üzennän-üze añlaşıla bulsa kiräk.

Şuña kürä, ütelgän süzlärne kabatlau oyıştıru öçen, alarnı barlık tördäge künegülärgä kertü töp çara bulıp tora. Şul uk çakta ukıtuçınıñ da kontrol häm hatalarnı tikşerü sisteması yahşı kuyılgan bulırga tiyeş.

Äytep kitkän ısullarga tayanıp, yaña süzlärne oyıştıruında mahsus künegülär zur urın alıp tora. Şulay alarnıñ törlären kiterü kiräkter.

Monda, berençedän, äzerlek biremnärne bilgeläp bula. Bu biremnärne kertep, ukuçılar söyläm eşçänlegenä yärdäm itälär. Monda 1) buş kalgan urınnarnı tutıru; 2) sorau-cavap künegüläre; 3) yaña süzlär kertep, kisäkläre funktsiyäsendä kullanıp, söyläm ürnäklären kiñäytü künegüläre; 4) yaña süzlärne törle cömlä ürnäklären kiñäytü künegüläre h.b.

İkençedän, kommunikativ (söyläm) künegülär, leksik künegülärneñ ber töre bularak, inde täqdim itelgän häm üzläşterelgän leksik berämleklär cirlegendä situatsiyälärgä bäyle söyläm eşçänlegen barlıkka kiterälär.

Bezneñçä, öçençedän, retseptiv künegülärne dä karap kitü möhim. Monda ber öleşen ukuçılarga tanış bulmagan süzneñ mäğnäsen ezläp tabuga etärgeç künegülär täşkil itä.

F.S. Safiullina fikerençä, “metodika fänendä täcribälär belän raslangan ber näticä bar: yaña süz berençe täülektä ük bik tiz onıtıla ikän. Şuña kürä leksik künegülärne süzlärne kertü belän ük, şul uk därestä eşli başlarga kiräk”[4].

Bezneñ taraftan şaktıy küp kenä däresleklär karaldı, häm bez anda bezneñ temaga karata küp kenä kimçeleklär dä, şul uk vakıtta uñay yakların da bilgeläp kitä alabız.

Bu däreslekneñ leksika öyrätü yagınnan uñışlı yagı dip, berençedän, bez tekstlarnı äytep kitär idek. Tekstlar gadi, alar çın mäğnädä lekçik minimumna nigezlänep eşlängän.  Tekstlar kübese kitapnıñ avtorları tarafınnan yazılgan, häm şuña kürä alar kiñ taralgan süzlärne (almaşlıklarnı, mäktäp belän bäylängän häm här könne oçrıy torgan) kullanıp yazılgannar. Här tekst astında keçkenä genä süzlek tä birelgän. Ul süzlektä süzlär (alarnıñ teksta kullangan formalarında) häm süztezmälär kiterelgän. Misallar: çäçäklär bäyläme – buket tsvetovtäräzä töbe – podokonnik [8][5]monda, biredä – zdes [11]; iğtibar belän – vnimatelno [15]; tramvay belän bara – yedet na tramvayı [23].

Tel üsterügä bagışlangan künegülär törlelege belän ayırılıp tormıylar. İñ yış oçrıy torgan biremnär: «Proçitayte i zapomnite», «Zadayte voprosı», «Sluşayte i vıpolnyayte», «Skacite po-tatarski». Bu küreneşne, älbättä, däreslekneñ kimçelege dip tabarga bula.

Kayber temalar leksik minimumnan tış süzlär dä oçrıy, läkin alar «Proçitayte i zapomnite» digän künegülärne kermilär. Mäsälän: ostahanä, çükeç, balta, pıçkı, kadak kaga [37]. Kayber süzlär, bezneñ fikerebezçä, başlangıç sıynıf rus balaları öçen katlaulırak. Şulay: kızgılt-sarı – orancevıy, kuyı zäñgär – temno-siniy, şämähä – fioletovıy [196]. Bu töslär alarga rus tele däreslärendä genä birelä.

Däreslekneñ avtorları tatar ädäbiyätın häm halık avaz icatın da onıtmagannar. Äytik, bik uñışlı Musa Cälil şigıyre kertelgän:

Tañ ata bugay,

Ätäç kıçkara:

– Kikri-kük,

Kikri-kük! [99].

Şulay uk uñışlı dip «Käcä belän sarık», «Käkre kayınnı terätkän» [211, 213] kebek mäzäklärne kertüne tabıp bula. Häm şul uk räveştä avır süzlärne alıştırıp tatar balalar klassigınnan özek tä uñışlı: Abdulla Aliştan «Kuyan kızı». Mondıy adaptatsiyälängän tekstlar, kızganıçka karşı, rus balaları öçen küp tügel. Alar däresleklärdä dä siräk kürenä, ayırım kitaplar da yuk digändäy.

Näq şul uk printsiplar nigezendä Yusupov F.Yu. häm Garipova V.Z. tarafınnan yazılgan 4 nçe sıynıfı öçen däreslek yazılgan. Şunlıy uk katlaulı bulmagan tekstlar, häm şulay uk kitap ayırım temalar öyränü nigezendä başkarılgan. Östämä uñışlı yagı dip däreslekneñ ahırında kiterelgän tatarça-rusça süzlekne äytep kitep bula.

Bu ike däreslekne uñışlı dip tabarga bula. Alarda başlangıç sıynıfta çit tele öyrätü printsipları kullangan, läkin kimçelek itep kızıklı künegülär yuklıgın, uyınnar, başvatkıçlar, mäqallär bulmavın äytäse kilä.

6 nçı sıynıftagı rus balalarına yazılgan Häydärova R.Z. häm başkalar däreslege kommunikativ metodka nigezlängän. Monıñ turında kitapnıñ añlatmasında uk yazılgan.

Däreslektä ike töp printsip bar: berençese, böten materialnı situativ dialoglar aşa, tematik tekstlar aşa birü; ikençese – grammatik materialnı leksik materialdan ayırıp rus häm tatar telendä tablitsalar häm shemalar yärdämendä kürsätü.

Tatar leksikasın öyränü ölkäsendä kitapta gadidän katlaulıga taba printsibı yuk diyärlek. Avtorlar materialnı kabatlamıyça, ber temadan ikençe temaga sikerälär. Här därestä yaña leksika kullanıla (bik yış kullanıla torgan süzlärdän tış). Däreslektä şaktıy tulı häm uñışlı süzlek bar.

Däreslekneñ tagın ber printsibı itep rus telenä kiñ tayanunı bilgelärgä kiräkter. Bik küp tärcemä künegüläre, rus sorauları buyınça tatarça tekstlar tözü häm başkalar. Mäsälän: Kakiye voprosı tı zadaş, yısli hoçeş uznat:

1) Skolko kilometrov ot Kazani do Zainska? [154] .

Tärcemä itü belän bergä icadi künegülär dä şaktıy. Şulay: Döres tärcemäne tap.

Mondıy künegülär tatar leksikasın üzläşterergä bulışa, häm balalarda kızıklık uyata.

Leksik minimum belän eşläü taläbe däreslektä saklangan. Siräk kullana torgan süzlär, arhaik, tarihi süzlär yuk diyärlek. Avtorlar şulay uk kaytarılgan garäp-farsı alınmaları belän dä mavıkmıylır. Östämä härber tekst astında keçkenä süzlekçä birelgän, läkin alar «ber süz – ber tärcemä» printsibı belän başkarılgan. Ä 6 nçı sıynıfta süzneñ küpmäğnälelegen dä üzläşterä başlarga vakıt.

Kızganıçka karşı, bik küp kenä däresleklär rus telenä tayanırga aşıkmıylar, häm däresleklär tatar tekstları cıyıntıklarına ohşıy başlıylar.

Safiullina F.S. 7 nçe sıynıfı öçen yazılgan däreslek näq şul kimçelege belän bilgelänep tora. Däreslektä kızıklı materiallar da, mäqallär dä, leksikanı kabatlau da yugarı däräcädä birelüenä karamastan, anda rus telennän tärcemälär, tärcemä belän icadi künegülär bik az.

Bezneñ fikerebezçä, avtor bu kitabın kübräk tatar auditoriyäsenä yaza. Çönki rus balaları öçen bik möhim psihologik yak karalmagan. Katlaulı künegülär, katlaulı adaptatsiyälänmägän tekstlar rus balasın tatar telen öyränüdän bizderüe dä bar.

Uñışlı yakları itep, däreslekneñ tematikasın bilgeläp kitärgä kiräk: «Yazu tarihınnan», «Kitap ul – halık hätere» (Äbrar Kärimullinnan) kebek tekstlar häm temalar leksika öyränü genä tügel, tärbiyä funktsiyäsen dä ütilär. Läkin bu temalarda leksik minimum birü printsibı saklanmagan.

Däreslektä töp printsip bulıp kommunikativ metodı tora. Başkaça, ukuçılarnı söyläşergä öyrätü. Şuña kürä, leksikaga karagan künegülärdä bez «Şul turıda söylägez!» digänen genä taptık. Kalgan böten künegülär süzyasalışına, grammatikaga, sintaksiska bagışlangannar. Östämä tagın leksikaga karagan ber genä künegü bar: -lık, -lek, -çı, -çe, -daş, -däş, -taş, -täş kuşımçaları belän yaña süzlär yasagız. Bü birem tatar teleneñ süzyasalış paradigmasın üzläşterergä yärdäm itä.

Safiullina F.S., Möhiyärova R.H. tarafınnan tözelgän 8 nçe sıynıfı öçen häm Safiullina F.S., Fäthullova K.S. tarafınnan 10 nçı sıynıf öçen tözelgän däresleklär tagın da katlaulırak. Äytik, 10 nçı sıynıf däreslegendä tekstlar kübesençä vakıtlı matbugattan alıngan häm cämgıyätneñ säyäsi-ictimagıy tormışına bagışlangan.

Hätta kızıklı temalar bar: «Tatar halık yazu tarihı», «Asıltaşlar dönyasında», läkin alarnıñ kayberläre fänni tekstlarga yakın, başkaları saf tatar auditoriyäseneñ köçle ukuçılarına da gına yazılgan.

Mäsälän, 10 nçı sıynıfnıñ berençe tekstlarında uk tübändäge säyäsi-ictimagıy leksika kullanıla: hökumätara, väkillek, mönäsäbät [6], kabilä, taş pulat [7], väqalät, mänfäğat [13]. Yäisä tektsnıñ iseme genä küp turında söyli: Väqaläte väkillek – ilçelek digän süz [14].

Şuña karamastan, bu däresleklärneñ töp printsibı bulıp söyläügä öyrätü kala. Äytik, Tugan ciregez turında äñgämä korıgız (soraular birelä).

8 nçe sıynıfı öçen yazılgan däreslektä temaları uñışlırak: Belem häm fän; Keşe harakterı; Ğailä etikası; Citeşterü, birca, bank kebek temalar kiräkter. Läkin tekstlar katlaulıgı alarnı tatar auditoriyäse öçen yazılganı kürenä.

Bu däreslekneñ ahırında 150 (!) süzdän torgan leksik minimum dip atalgan süzlekçek birelgän. Bu süzlektä säyäsi-ictimagıy leksikanıñ (bezneñ añlavıbızça) leksik minimumı birelgän. Süzlek «bez süz – ber tärcemä» printsipı buyınça tözelgän. Bu şulay uk olı yäştäge mäktäp balaları öçen döres tügelder. Ä kayber süzlär üzençälekle bulıp tora. Mäsälän: ütemle – hodovoy; hodkiy; raslau käğaze – udostovereniye (?), kamillek – soverşenstvo h.b.

Bu öç karalgan däresleklärgä kilgändä, alarnıñ katlaulıgına iğtibar itäse kilä. Bügenge köndä yugarı uku yortları öçen yazılgan küp kenä äsbaplar, kullanmalar barlıkka kilde, hätta alar da kommunikativ metodına nigezlängännär. Läkin anda mondıy katlaulılık yuk.

 


 

2. Yaña leksikanı üzläştergändä töp printsiplar

 

Bilgele bulgança, balalar psihologiyäse üzeneñ kızıksınuçanlıgı belän ayırılıp tora. Alar törle uyınnarnı (mäsälän, bügenge köndä kompyuter uyınnarın) olılarga karata tizräk üzläşterä. Bala, berençedän, härvakıt yañanı üzläşterergä omtıla. Bu yaktan, nindi genä uyın bulmasın, anıñ informatik yañalıgı bulmasa, bala baş tarta başlıy.

Monnan bez berençe printsipnı da bilgeläp çıga alabız:

1. Ukuçı bala tatar leksikasın mäğlümatıy yaktan yaña itep kürergä tiyeşle. Kızganıçka karşı, bügenge däresleklärdä bez yış kına nindi dä bulsa korı häm informatsion yaktan say tekstlarnı küzätä alabız. Yış kına alar nindi dä bulsa bäyrämgä bagışlangan (mäsälän, Belem bäyrämenä). Bala rus telendä dä, ingliz telendä dä şundıy uk korı, kızıksız tekstlarnı ukıy. Häm tatar tele däresendä dä ul bernindi üzençälekle yañalık işetmi.

Tel aşa bala nindi dä bulsa kızıklı mäğlümat alırga ireşä. Tel şul vakıtta gına üzeneñ tulı gomere belän yäşi ala. Bala şunı sizep tora häm “kiräkmägän” belän üz başın tutırmıy. Ä yaña süzlär öyrängändä bu ayıruça ähämiyätle.

Ämma şul uk vakıtta urta sıynıf ukuçısı kayber kızıklı bulıp toyılgan mäğlümatnı kabul itmi. Mäsälän, ber bik üzençälekle häm urını belän ayıruça kızıklı däreslektä mondıy mäqalä tabıp bula:

Dönyada iñ küp tellär – Yaña Gvineyada. Monda 500 teldä söyläşälär.

İñ katlaulı tel – Dagestanda, tabasaran tele. Anda 48 kileş.

“A” avazı böten tellärdä dä bar. İñ küp suzık avaz – 55 – Vetnamda sedang telendä. Ä menä abhaz telendä 2 genä suzık avaz.

İñ küp tartık – 85 avaz – Kavkazda ubıh telendä; iñ az tartık – 6 avaz – rotokas telendä.

İñ küp avaz härefläre khmer alfavitında – 72 häref.

Bügen dönyada 65 alfavit bilgele[6].

Däreslek başka çit tellär ukıtu metodikasına yakın tora, häm üzeneñ yahşı yakları belän dä bilgelänä. Ämma mondıy mäqalä 5 nçe sıynıf ukuçıları öçen kızıklı bulır, dip uylamıym. Rus balaları öçen yazılgan däreslektä mondıy katlaulı häm olılarga bagışlangan mäğlümat ukuçılarnı kurkıta gına. Alarnıñ hätta yugalıp kaluları ihtimal.

Şulay itep, balanıñ mäğlümat kırın kiñäytü öçen yaña öyränä telne kullanu – ayıruça ähämiyätle küreneş.

2. İkençe printsip – künegülär, tekstlar emotsional häm ekspressiv yaktan tulı buluları.

Bu printsip emotsional-assotsiativ metodikası nigezendä yata. Kızganıçka karşı, ul däresleklärdä bik siräk kullanıla. Birelgän künegü, tekst, tema alarnı emotsional yaktan dulkınlandıra, alarnı uylandıra başlarga tiyeşle.

Balalarda kızıksınu uyatır öçen bu ısul belän küp kenä bala yazuçıları kullana. Misalnı Läbib Leronnıñ “keçteki äkiyätlär”yın kiterep bula:

Ni öçen käcä sagız çäynämi? Çönki anıñ akçası yuk. Ägär akçası bulsa, yulında oçragan här kioskka tuktalıp, här kibetkä kerep, ul teläsä nindi sagıznı, äytik, “Stimorol”, şikärle-şikärsez “Dirol”, “Bom-bimbom” işe bukıy-sukıynı satıp alıp, şularnı özleksez çäyni-çäyni aşau-eçüdän bötenläy yazar ide. Ul çagında Gayşä käcäneñ şifalı söten dä eçä almas ide, käcä mamıgınnan cılı şäl dä bäyli almas ide. Menä bit hikmät nidä![7]

Şulay itep, bez monda yazuçınıñ balanı nindider ğadäti bulmagan situatsiyägä etärä, ä, ikençedän, ul emotsional assotsiatsiyälär tudırıp kilä.

3. Öçençe printsip itep tatar telen öyränüdä ukuçınıñ mantıygına (logikasına) möräcäğat itüne bilgeläp kitärgä bula. Bez monda çın räveştä balanıñ fiker üseşenä yogıntı yasıy alabız. Bu oçrakta test räveşendä birelä torgan biremnärne kullanırga mömkin. Mäsälän:

Naydite pravilnıy perevod:

Teplıy                 1) yahşı

                              2) naçar

                              3) matur

                              4) cılı

                              5) salkın

Mondıy künegülär balada kızıksınu uyata. Monda ul psihologik yaktan hata cibärergä kurıkmıy başlıy.

Älbättä, kiterelgän printsipnı ütägändä, ayıruça zur rolne başvatkıçlar uynap kilä. Alar 3 nçe bülektä kiterelgän. Alarnıñ kayberläre balalar öçen avır kebek toyıla, ämma ukuçılar mondıy mäsälälärdän kurıkmıylar. Çönki alarga ällä kayan kilep çıkkan problemalar kızıklı.

 4. Dürtençe printsip – tekstlarnıñ sıyfatı üzençälekle,  sitautiv häm ekspressiv bulırga tiyeşle. Tel – ul tekstlar cıyıntıgı. Ukuçını tekst belän eşlärgä, anı kızıksındırıp ukırga öyrätü – urta mäktäpneñ töp burıçlarnıñ berse. Alar mäğnäle tekstı tulısınça üzläşterä belergä tiyeşlär. Kayvakıt ayırım yaña süzlärne añlamıyça da, alar tekstnıñ eçtälegenä kereşergä omtılalar. Monda bez, älbättä, şul uk bala psihologiyäsenä tayanıp, kübesençä däreslärdä birelä torgan tekstlarınıñ korılıgın bilgeläp kitä alabız.

Kızganıçka karşı, tekstlar häm temalar ber kitaptan ikençe kitapka küçep yörilär. Balaga härdaimi tabiğat maturlıgı, tatar teleneñ kiräklege, anıñ baylıgı (ul bit älegä anı belmi!), Vatanga, tugan yakka hörmät tärbiyäläve belän mavıgıp bertösle tekstlar birelä. Ukuçı monı sizep tora, häm şundıy tekstlarnı kızıksınmıyça, salkın kabul itä. Yış kına bu ğadäti normaga kerep

Şuña kürä, minem fikeremçä, monda şul uk tärbiyävi neçkäleklär yäşerelep häm mäzäkle, kızıklı tekstları aşa ütälergä tiyeşter.

Älbättä, yaña süzlärne üzläşterüdä äytep kitkän dürt printsip kına tügel, ämma näq boları bügenge köndä däresleklärdä häm küp kenä mögallimnär tarafınnan ütälmi kilä.


 

3. Kürsätelgän printsiplarga nigezlängän ğamäli künegülär

 

Berençe printsipka karagan künegülärgä kilgändä, alarga karata tübändäge tekstlarnı kiterep bula. Bu tekstlar nindi dä bulsa katlaulıgı belän ayırılıp tormıylar, ämma alar balada kızıksınu uyatıp toralar. Bu tekstlarnıñ törle ölkälärgä karavı mömkin. Mäsälän, sport, cänleklär dönyası üzençäleklärenä:

Keşe niçä yıl yäşi? Keşe urtaça 70-80 yıl yäşi. Keşe kayçan babay dip sanala? Anıñ onıkları tugannan soñ. Cide yäştä keşe mäktäpkä bara. Altmış yäştä ul pensiyägä çıga.

Hayvannar niçä yıl yäşi? Tiyen 9-12 yıl yäşi. Kuyan 7-8 yıl yäşi. Büre 15 yıl yäşi. Tölke 10-12 yıl yäşi. Arıslan 25-30 yıl yäşi. Yulbarıs 40-45 yıl yäşi. Ayu 40-50 yıl yäşi. At, urtaça alganda, 40 yıl çaması. Sıyır 20-25 yıl yäşi. Döyä 40 yäşkä qadär yäşi. Bolan 30 yıl yäşi. Duñgız da 30 yıl çaması yäşi. Ä fil 150-200 yıl çaması yäşi.

Ä şulay uk gadi, häm balalarga yakın bulgan mäğlümatlarga. Tübändäge tekstan bala üzenä faydalı mäğlümatlar da ala, şul uk vakıtta monda cömlä strukturasınıñ ber töre kabatlanıp tora:

Kazan belän Mäskäü arasında niçä kilometr? Sigez yöz kilometr. Kazannan Mäskäügä tramvaylar baramı? Yuk, Kazannan Mäskäügä poyızdlar yöri. Bu ike başkala arasında samoletlar oça häm avtobuslar yöri. İcau belän Kazan arası niçä kilometr? Kazannan Udmurtiyä başkalasına qadär dürt yöz kilometr çaması. Avtobus Çallıdan Kazanga qadär öç säğat yarım bara. Kazan belän Çallı arası – ike yöz yegerme kilometr.

Şul uk tugan yak temasın tübändäge tekst aşa açıklap kitep bula.

Kazanda küpme keşe yäşi? Kazanda ber million ike yöz meñ çaması keşe yäşi. Kazanda trolleybuslar da, tramvaylar da, avtobuslar da bik küp. Häzer monda metro da tözilär. Ä Yar Çallıda küpme halık bar? Çallıda altı yöz meñ çaması keşe yäşi. Monda trolleybuslar yuk, läkin tramvaylar häm avtobuslar küp. Çallıda äle metro tözemilär. Älmättä ike yöz meñnän artık keşe yäşi. Monda tramvaylar yuk, läkin trolleybuslar yöri. Alabugada altmış meñ çaması keşe bar. Bu şähärdä trolleybuslar da, tramvaylar da yuk. Monda avtobuslar gına bar.

Kürgänebezçä, monda tugan yak nindi dä bulsa tabiğat, soklanu häm patriotik hislär aşa açılmıy. Monda gadi beleşmä kebek tekst birelä.

 

Emotsional-situativlık printsibı üzennän-üze ber metodika çarası bulıp tora ala. Bu bik sıyfatlı ısul, ämma anıñ belän sak kullanu möhim. Çönki monda bez mavıgırga tiyeş tügelbez. Mäsälän, ekspressivlıknı kiräkle däräcägä citär öçen berniçek açulanu cömlälär, balanıñ psihikasına yatmagan situatsiyälär kullana almıybız.

Mäsälän, monda yış kına tatar halık avız icatında misallar kiterep bula:

Bezneñ dä bar mäçebez,

Sezneñ dä bar mäçegez.

Bezneñ mäçe sezgä kilsä,

Zinhar, işek açıgız.

Bu misalda tatar telenä has bulgan ahäñlek yañgırıy, häm ul balalarga mäğnäse yagınnan añlaşılıp tora.

İkençe misal-künegü – dialoglar kiterü. Mäsälän:

İsänme, çit ildäge tanış bulmagan minem qaderle dustım, kindersyurpriz! Sälam, känişne! (L. Leron).

Monda balalar “tanış bulmagan”, “qaderle” süzlären emotsional räveştä eläkterep alalar.

Tagın ber ısul – kürsätmälektän kullanu:

 

Ø   Õ Ú   Ü   Þ à

yañgır    koyaş      kar     yäşenle yañgır     cil     ay

 

á

Ü cılı

Ü ciläs

Ü salkın (suık)

 

 

 

 

Tönyak

 

 

Könbatış

 

l

 

Könçıgış

 

Könyak

 

 

Kürgänebezçä, mondıy künegülärdä situativlık näq kürsätmälek yärdämendä birep bula. Monda ukıtuçılar tarafınnan törle räsemnär (mäsälän, mäzäkle situatsiyälär, komikslar h.b.) kullanıla ala.

 

Aldanrak bilgelängän öçençe printsip tatar telen öyränüdä ukuçınıñ mantıygına (logikasına) möräcäğat itüne bilgeläp kitärgä bula. Bez monda çın räveştä balanıñ üseşenä yogıntı yasıy alabız. Mondıy biremnär çın mäğnädä ukuçıda kızıksınu gına tügel, ä uyın räveşendä birelä torgan künegülär bulıp toruı ähämiyätle. Monda bezneñ taraftan tübändäge misallar kiterelä ala:

 

Berse artık:

Ürnäk: östäl         urındık            cömlä

             kızıl        bara                   yäşel

1)

häref

süz

baş

2)

cömlä

yaza

kerä

3)

sorau

kara

cavap

4)

şähär

avıl

kileş

5)

başlana

betä

sarı

6)

unbiş

isem

utız

7)

kul

eşçe

ayak

8)

kızıl

ak

alma

9)

künegü

yaza

ukıy

10)

döres

däres

kitap

11)

ğailä

min

anıñ

12)

barabız

Eşlim

ukırga

13)

däftär

zäñgär

kitap

14)

sıynıf

kıçkıra

takta

15)

abıy

äybät

onık

16)

säğat

Vakıt

niçä

17)

kiçä

naçar

irtägä

18)

kön

niçek

küpme

19)

irtä

eşli

kiç

20)

atna

kiç

ay

 

Ayırım situatsiyädä mäğlümat printsibı belän bergäläşterep ukuçınıñ logikasına, anıñ yaña süzlär belüenä tayanıp eşlägän künegülärgä tuktalıp kitep bula.

 

Cömlälär tözegez:

a)

Yözü öçen

Çañgıda yörü öçen

Timerayakta şuu öçen

Futbol uynau öçen

Şahmat uynau öçen

Hokkey uynau öçen

 

Tennis uynau öçen

Yahtada yözü öçen

Diñgez yäki kül kiräk

Raketkalar kiräk

Basseyn kiräk

Boz kiräk

Tup kiräk

64 şakmaklı aklı-karalı takta kiräk

käşäkä (klyuşka) kiräk

kar kiräk

 

Et

At

Mäçe

Sıyır

Tıçkan

Tavık

Keşe

Çıpçık

sarık

Bäeldi

Çırkıldıy

Kıikıldıy

Keşni

Çinıy

Bernärsä äytmi

Söyläşä

Mögri

mıraulıy

 

Soñgı künegü üzeneñ tematikası yagınnan da kızıksınu tudıra. Çınnan da, kaysı teldä hayvannar niçek tavış birälär? Bu – bik üzençälekle häm balalarga başka mäğlümatlardan yakınrak, häm şul kızıksınu cänleklärneñ isemnären häterdä kaldırırga yärdäm itä.

Bu kabatlau printsibın açıklap kilä torgan künegülär. Monda bez ber cömlä konstruktsiyäsen ğamäli räveştä kabatlanıp kilgänen küräbez. Şul uk vakıtta balalarga kızıklı tematika da häm başvatkıçlı uyın da täqdim itelä ala.

Tekst belän eşlärgä öyrätü ısullarında, äytep kitkänçä,  anıñ mavıktırgıç häm korı bulmavı taläp itep bilgelänä. Şul uk vakıtta monda da bez balalarga nindider yaña mäğlümat biräbez:

Öç sum akça bulsa, sagız satıp alıp bula. Cide sum akça bulsa, keçkenä şokolad alıp bula, ikmäk alıp bula. Öç yöz sum akça bulsa, çalbar yäki külmäk alıp bula. Yegerme meñ sum akçañ bulsa, sin yahşı kompyuter satıp alasıñ. Ä inde yöz meñ sum akçañ bulsa, yaña maşina satıp alıp bula. Ä akçañ bulmasa, ber äyber dä satıp bulmıy. Çönki böten äyber öçen tülärgä kiräk.

 

Leksikanı üzläştergändä yış kına küpmäğnäle süzlär oçrıy, häm alarnı öyrängändä östäge printsiplarnı kaldırırga tırışırga kiräkter. Yağni alarnıñ nigezendä kalambur tösle mäzäklär kiterep bula. Mäsälän, Robert Miñnullin, Şäükät Galiyev avtorlar şağıyrlär äsärlären. Ä kayvakıt kıska mäzäklär dä kullanuı mömkin:

 

– Nigä bügen sin soñga kaldıñ soñ?

– Min öydän soñ çıktım.

– Ä nigä irtäräk çıkmadıñ?

– Ä irtäräk çıgarga min ölgermädem.

 

Kitap kibetendä:

– Ber nindi dä bulsa yahşı ukıla torgan kitap biregez äle miña.

– Sezgä ciñelräk kitap kiräkter?

– Avırlıgı turında borçılmagız: min maşinada…

 

 

Yış kına yaña süzlärne öyränü belän bergä balalarga yaña grammatik modellärne dä birergä ciñelräk bula.

 

– Älfiyä, irtägä berençe lektsiyä bulamı, belmiseñme?

– Buladır inde…

– Ä ikençe lektsiyägä İskändär kilä mikän?

– Kiläder…

– Ä Rämziyä sineñ belän Çallıga baramı soñ?

– Belmim, baradır…

– Nigä sin gel «dır» da «tır» dip äytäseñ?

– Kiläçäkne kem belä?..

 

 

Tekst belän eşlärgä öyrätü öçen teksttan soñ avır bulmagan, ämma barıber tekstka möräcäğat itterä torgan künegülär faydalı. Yış kına bu oçrakta däresleklärdä tekst buyınça soraular gına küzätelä. Bezneñ taraftan tübändäge ğamäli misallar kiterelä ala:

 

1

İz cizni rıb

Rıbı ukıymı? Alar bit söyläşä belmilär. Yuk, alar söyläşälär, alar ber-bersen yaratalar, obuçayutuçat.

Ä deystvitelno, balıklar ukıy. Alarnıñ raznıyı mäktäpläre bar, gimnaziyäläre dä, vısşiye uçebnıyı zavedeniyä da bar. Pod vodoy şulay uk mäktäplär bula. Rıbı üz mäktäplärendä «Fizika», «Vodı himiyäse», «Podvodnaya geografiyäse», «Rıbak psihologiyäse», «Keşelär strana – suhaya strana», «Sredstva predohraneniyä ot kryuçka» kebek däreslär ukıylar. Anda şulay uk lektsiyälär bula, annarı laboratoriyälärdä raznıyı tipı vodı belän opıtı dä bula.

Rıbı-uçenıyı pod vodoy na kamnyah kitapların yazalar, ul kitaphanälärgä balık-studentlar yöri.

Odnako balıklar arasında da lentyai küp, alar ukımıylar, däreslären ostavlyayut (propuskayut), şuña kürä popadayutsya na kryuçok

Kayda da ukırga kiräk. Znaniyä pod vodoy da kiräkle ikän. Ukısañ, na kryuçok ne popadeşsya!

 

Uçenıy baran

Nigä sarık ukıy-yaza belmi? Çönki aña ukıy-yaza belärgä nelzya. Ägär ul ukıy-yaza belsä, keşelär ukıy-yaza belmägän keşelärgä: «Eh, negramotnıy baran», – ne mogli bı skazat. Menä şulay şul!

(po Labibu Leronu)

 

2

Uku turında

Balıklar tormışınnan

Balıklar ukıymı? Alar bit söyläşä belmilär. Yuk, alar söyläşälär, alar ber-bersen yaratalar, ukıtalar, öyrätälär.

Ä çınnan, balıklar ukıy. Alarnıñ törle mäktäpläre bar, gimnaziyäläre dä, yugarı uku yortları da bar. Su astında şulay uk mäktäplär bula. Balıklar üz mäktäplärendä «Fizika», «Su himiyäse», «Su astı geografiyäse», «Balıkçı psihologiyäse», «Keşelär ile – korı il», «Karmaktan saklanuçı çaralar» kebek däreslär ukıylar. Anda şulay uk lektsiyälär bula, annarı laboratoriyälärdä törle sular belän täcribälär dä bula.

Ğalim-balıklar su astında taşlarga kitapların yazalar, ul kitaphanälärgä balık-studentlar yöri.

Ämma balıklar arasında da yalkaular küp, alar ukımıylar, däreslären kaldıralar, şuña kürä karmaklarga elägälär…

Kayda da ukırga kiräk. Belem su astında da kiräkle ikän. Ukısañ, karmakka eläkmiseñ!

 

Ukımışlı sarık

Nigä sarık ukıy-yaza belmi? Çönki aña ukıy-yaza belärgä yaramıy. Ägär ul ukıy-yaza belsä, keşelär ukıy-yaza belmägän keşelärgä: «Häy, nadan sarık!», – diyä almaslar ide. Menä şulay şul!

(Läbib Leron buyınça)

Häm tekstnı şundıy tärcemä aşa birgäç (İ. Frank metodı buyınça), anıñ belän eşne dä retseptiv künegülär aşa başkaruı ähämiyätle. Ul biremnär berniçek tä avır bulmaska tiyeşle. Ä, kızganıçka karşı, bügenge däresleklärdä avır gına häm korı gına tekstan soñ  Eçtälegen söylägez häm Soraularga cavap biregez kebek biremnärne küzätep tä bulmıy.

Misal itep tübändäge künegüne kiterep bula:

 

Berse artık:

1. Balık keşe belän söyläşä belä.

2. Balık söyläşmi.

3. Balık süzen keşe añlamıy.

 

1. Su astında balıklarnıñ institutları bar.

2. Su astında kitaphanälär häm muzeylar küp.

3. Balıklarnıñ uku yortları yuk.

 

1. Ukıy-yaza belgän balık karmakka eläkmi.

2. Ukıy-yaza belgän balıklar bulmıy.

3.  Balıklar kitaplar ukıy häm keşelär turında äkiyätlär söyli.

 

1. Sarıklar ukırga häm yazarga yaratalar.

2. Sarıklar balıklarnı ukırga häm yazarga öyrätälär.

3. Sarık ukıy-yaza belmi, çönki alar nadannar.

 

Şul uk vakıtta tekstka soraular kiräk, ämma alar härdaimi ciñel bulırga tiyeşlär.

 

Soraular:

1.    Balıklar ukıymı?

2.    Balıklar söyläşä beläme?

3.    Balıklarnıñ kitapları barmı?

4.    Alar yaza beläme? Alar niçek yaza: kulları yuk bit?

5.    Aldan keşelär dä kitaphanälärne taşlardan yasagannar. Sez andıy kitaphanäne kürgänegez barmı?

6.    Niçek uylıysız: tatar telen yäki balık telen öyränergä avırrak?

7.    Nindi balıklar karmakka elägä?

8.    Keşe belän balıklar duslarmı?

9.    Nigä keşe balıklarnı karmmakka tota (lovit)?

10.    Sez balık totarga yaratasızmı?

 

Tagın ber misal. Monda bez inde İ. Frank metodın kullanmadık, ämma töp tekst itep ciñeläşterelgän tatar halık äkiyäte tekstın aldık. Halık avız icatı härvakıt kabatlauları, üzeneñ metaforaları häm kızıklı syuñetları belän ayırılıp tora. Häm alarnı kullanu kayvakıt bik tä uñaylı.

 

Vasıyät

Tatar halık äkiyäte

Borın zamanda bulgan ikän ber kart. Anıñ bulgan, di, öç ulı. Ülär aldınnan kart olı ulına äytkän:

– Sin, ulım, häleñnän kilsä, avıl sayın yort sal, – digän.

Şunnan soñ urtançı ulına:

– Sin, ulım, gel tämle äyber genä aşap tor, – digän.

Ä keçesenä:

– Sin yışrak öylänergä kara, – digänyu

Yarar. Kart ülgän. Ätiläre ülgäç, ulları: «Äti äytkän vasıyätne niçek bulsa da ütärgä kiräk. Niçek ütärbez ikän?» – dip baş vata başlagannar.

Olısı yort salu turında uylıy, urtançısı tämle rizıklar ezläp çıgıp kitä, ä keçese yışrak öylänü turında hıyallana.

Könnärdän ber könne bolarga ber kart kilep kerä. Yegetlärneñ tormışları belän kızıksına.

– Tormış bik şäp tügel äle, babay, – di olı ulları. – Menä äti ülgän vakıtta: «Avıl sayın yort sal», – digän ide, äle ätineñ vasıyaten üti alganım yuk, – di.

Urtançısı äytä:

– Miña äti tämle rizıklar gına aşap tor dip äytkän ide, – di.

İñ keçeläre dä süzgä katnaşıp äytä:

– Äti miña: «Yışrak öylänergä kara, ulım», – dip äytkän ide. Min dä äti vasıyaten ütärgä tırışıp karıym da, barıp çıkmıy, – di.

Kart bolarnıñ süzlären tıñlap-tıñlar tora da, bolay di:

– Äy, ullarım, sez ätiyegezneñ vasıyaten yalgış añlagansız ikän, di. Ul sezgä menä bolay dip äytkän: «avıl sayın yort sal» diyüe – «avıl sayın duslar tap, çönki dönyada duslar belän yäşäve ciñelräk bula» dip äytüe bulgan; «tämle aşlar gına aşap kına yäşä» diyüe – «eşläp aşasañ, kara ikmäk tä bik tämle bulır» dip äytüe; anıñ «yışrak öylän» dip äytüe – «eş artınnan yörep, hatınıñnı sagınıbrak kaytsañ, kön dä öylängän kebek bulır» dip äytüe ul, di. Ätiyegez sezne eşläp kön itärgä öndägän, – di.

Şulay dip äytä dä kart çıgıp kitä. Şunnan soñ bolar ätiläreneñ vasıyätlären ul äytkänçä üti başlıylar.

 

Tekst östendä eşlägändä, tübändäge kiterelgän künegüne gel kullanıp bula. Berençedän, ul üzeneñ gadilege belän ayırılıp tora. Bu oçrakta anı eşlämi almauçı ukuçı bula almıy, monıñ öçen tekstka gına möräcäğat itärgä kiräk.

İkençedän, bu künegüne başkarganda, ukuçı böten töşerep kaldırılgan yaña süzlärne tabıp, alarnı kabatlarga mäcbür.

 

1)               – Sin, ulım, … kilsä, avıl sayın yort …, – digän.

2)               – Sin, ulım, gel … äyber genä aşap tor, – digän.

3)               – Sin yışrak … kara, – digän kart.

4)               Äti äytkän … niçek tä bulsa … kiräk.

5)               «Niçek ütärbez ikän?» – dip … … başladılar.

6)               Kart bolarnıñ  süzlären …-… tora da bolay di.

7)               – Äy, ullarım, sez ätiyegezneñ vasıyaten … añlagansız ikän.

8)               «Avıl sayın duslar tap, çönki … duslar belän yäşäve ciñelräk bula».

9)               «Eşläp aşasañ, … … tä bik tämle bulır».

10)          «Eş artınnan yörep, hatınıñnı … kaytsañ, kön dä öylängän kebek bulır».

 

Tekstka bäyläp törle künegülär kiterep bula. Ämma däresleklärebez bügenge köndä biremnär törlelege belän ayırılıp tormıylar. Mäsälän, tübändägeçä künegü täqdim itep bula:

 

Cömlälär tözegez:

1)               Bulgan, ber, kart, zamanda, borın, ikän.

2)               Yort, salu, uylıy, turında, olısı.

3)               Çıgıp, tämle, kitä, rizıklar, ezläp, urtançısı.

4)               Turında, hıyallana, öylänü, yışrak, keçese.

5)               Tormışları, yegetlärneñ, kızıksına, kart, belän.

6)               Ütägän, yuk, ätineñ, äle, vasıyaten.

7)               Ätiyegezneñ, vasıyaten, añlagansız, yalgış, ikän, sez.

8)               Kara, ikmäk, bulır, eşläp, aşasañ, tä, bik, tämle.

9)               Duslar, yäşäve, belän, dönyada, bula, ciñelräk.

10)          Sezne, öndägän, ätiyegez, kön, itärgä, eşläp.

 

Tekst, älbättä, üzeneñ kızıklı syucetı belän ayırılıp torırga tiyeş. Bu oçrakta ukıtuçı törle ingliz däresleklärennän h.b. şundıy tekstlarnı üzlegennän tärcemä itep, häm kiräkle yaña süzlär kertep täqdim itä ala. Mäsälän:

 

Bähetle keşe

Bervakıt ber ildä patşa avırıy başlagan. Ber tabib ta anı tereltä almagan. Patşa bik kart bulsa da, anıñ bik yäşise kilgän. Soñınnan ber bik ataklı tabib äytkän:

– Patşanı terelter öçen, aña bähetle keşe külmägen kidertergä kiräk. Şunnan soñ gına ul tereler.

Patşanıñ väzirläre bähetle, kaygısız keşene ezli başlagannar. Berençedän, alar baş ministr yanına bargannar:

– Sin zur hakimiyät keşese. Sineñ här süzeñ böten ildäge keşegä zakon. Bu ildä iñ bähetle keşeder? – dip soragannar.

– Bulmagannı söylisez. Sez anı belmisezder, äfändelär: minem böten gomerem kaygıda ütä. İldä bulgan böten mäsälälär – minem kaygı.  Mäsälän, häzer mine kürşe illär belän mönäsäbätlär borçıy. Sez mine bähetle keşe dip sanıysız, ä min üzemne bik tä bähetsez dip sanıym.

Şunnan väzirlär başkaladagı häm böten ildäge iñ bay keşe yanına kittelär.

– Sin bezneñ ilebezdä iñ bay keşe. Sin bähetleme?

– Sez, äfändelär, yalgışıp kilgänsez. Bik bay bulsam da, iñ bähetle tügel. Minem başım kaygıdan çıkmıy. Ya korabım bata, ya karaklar borçıy. Mine niçek inde bähetle bulıym?!

Väzirlär böten ilne äylänep çıkkannar, läkin ber keşe dä üzen bähetle dip sanamagan. Şulay kaygırıp kaytıp bargan vakıtta, väzirlär urmannan cırlap çıkkan keşene oçratkannar.

– Sin şundıy küñelle cırlıysıñ. Bälki sin üzeñne bähetle dip sanıysıñdır? – dip soragannar bu fäqıyr kiyengän keşedän väzirlär.

– Äye, min üzemne bähetle dip sanıym. Minem zur kaygılarım yuk. Närsäm bar, min şuña kanäğat, – dip cavap birgän tege keşe.

– Alay bulsa, bezgä sineñ külmägeñ kiräk.

– Gafu itegez, äfändelär, kızganıçka karşı, minem külmägem yuk. Min gomerem buyı külmäk kimiçä yörim, – digän bähetle keşe.

 

Noktalar urınnarına süzlär kuyıgız:

1)                    Patşanı tereltü öçen, aña bähetle keşeneñ külmägen … kiräk.

2)                    Sin zur … keşese.

3)                    Sez mine … keşe dip sanıysız, ä min … bik bähetsez dip sanıym.

4)                    Şunnan soñ väzirlär başkaladagı häm böten … iñ … keşe yanına kitkännär.

5)                    Minem başım … çıkmıy: ya korabım …, ya … borçıy.

6)                    Väzirlär böten ilne … çıkkannar, läkin ber keşe dä … … dip sanamagan.

7)                    Sin şulay … cırlıysıñ.

8)                    … bulsa, bezgä mineñ külmägeñ ….

9)                    Gafu …, …, kızganıçka …, minem külmägem yuk.

10)              Min gomerem … külmäk … yörim, – digän … keşe.

 

 

Tematik bäyläneş monda kuşma cömlä konstruktsiyäsen  dä (grammatik materialnı) kabatlarga yärdäm itä:

 

1) Ber tabib ta patşanı tereltä almagan, çönki (a) alarnıñ daruları bulmagan; b) kart bik kart bulgan; v) tabiblarnıñ patşanı dävalarga teläkläre bulmagan.

2) Baş ministr üzen bähetsez dip sanagan, çönki (a) ul kart häm avıru bulgan; v) anı halık yaratmagan; v) anıñ ildäge mäsälälär borçıgan.

3) Väzirlär bähetle keşene taba almagannar, çönki (a) alar yalkau bulgan; v) böten keşe dä üzen bähetsez dip sanagan; v) alar patşanıñ ülemen telägän).

4) Väzirlär karşına urmannan cırlap (a) büre; b) bik bay ber keşe; v) fäqıyr keşe) çıkkan.

5) Fäqıyr keşe üzen bähetle dip sanıy ide, çönki (a) ul bulganına kanäğat buldı; b) anıñ külmäge yuk ide; v) anıñ akçası da, problemaları da yuk ide).

 

Bilgele bulgança, rus balalarına bäyleklärne üzläşterü tatar telendä ayıruça ähämiyätle, Bez monda testka yakın torgan biremnärne täqdim itä alabız:

 

Cäyälärne aç:

1)                   Min Alabugaga (qadär, birle, turında) avtobus (kebek, tagın, belän) kayttım.

2)                   Häbir Kazan (belän, turında, öçen) bik az söyläde.

3)                   Rämziyä bazarga (kebek, qadär, taba) (avtobus, avtobustan, avtobuska) belän bardı.

4)                   Avtobus Kazannan Çallıga (qadär, aşa, taba) barganda Mamadış (şikelle, turında, aşa) ütä.

5)                   Bu poyızdlar (Mäskäü, Mäskäügä, Mäskäüdän) (kebek, aşa, taba) baramı?

6)                   Aleksey Marat (turında, belän, şikelle) futbol kararga yarata.

7)                   Marat, samoletka utırıp, Mäskäüdän (başka, birle, taba) Begişevo aeroportına (hätle, başka, soñ) yoklap kayttı.

8)                   İskändär avıldan (birle, başka, soñ) berkayda da bulmagan.

9)                   Älmät Zäy şähärennän (birle, başka, soñ) bulır.

10)             Marat (kebek, hätle, belän) İskändär yazdan (hätle, başka, birle) küreşmägännär.

 

Başvatkıçlar häm kızıklı künegülär, älbättä, balalarga oşıy. Alar monda yaña leksikanı gına üzläştermilär, hätta üzläreneñ gomumi fikerläülären üsterep, tatar telenä hörmätläre dä arta. Älbättä, bu künegülärne ciñelräk leksika belän dä başkarıp bula. Ämma kızıklı künegülärne üzläştergändä, ukuçılar süzlek belän dä kullanırga öyränä. Ä bilgele bulgança, süzlek belän döres häm eşläü – şulay uk bügenge mäktäptä şaktıy zur mäsälä bulıp kala.

 

Antonimnar:

Tiz « …, siräk « …; naçar « …; zur « …; kıska « …; cılı « …; kara « …; tön « …; yuk « …; yaktı « …; kiçä « …; ütkän « …; neçkä « …; yüeş « ….

 

 

Ber süzdän ikençesenä ürnäk buyınça küç (här kiläse süzneñ ber härefe üzgärtelä):

Ürnäk: kön – köl – göl – gel – ger – ser

sarı ® yäşel

korıç ® kamır

bolıt ® karaş

 

Süzlärneñ tärtiben bilgelä (süzlek buyınça):

Ürnäkalma – ärem – yılga – isem – orlık – öräñge – utın – ürmäküç – et – yulbarıs – yaka (süzlär suzık avazlardan alfavit tärtibendä urnaşkannar)

agım – ämer – bähet – vakıt – gömbä – dönya – ...

ärekmän – vatan – daru – cihan – ...

divar – ğamäl – vaklık – baka – aşhanä – yaugir – yulbarıs – ...

 

Kiterelgän süzlärgä yakı, ämma kalın bulgan tap:

Ürnäk: Mäskäü – Kazan; döyä – at; matur – çibär.

Mäk; cide; käräkä; diñgez; üzäk; güzäl; köräk; yöräk; östäl; cärähät; kimçelek.

 

Kiterelgän süzlärgä yakı, ämma neçkä bulgan süzlär tap:

Ürnäk: at – işäk; koyaş – kük.

Sıyır; taza; ğasır; atna; balık; yılan;

 

Kiterelgän süzlärgä şul uk temaga karagan süzlär yaz:

Ürnäk: kuyan – küse; çiläk – çümeç.

Kısla; balık; sarık; tavık; alma;

 

Süzlärneñ tärtip mäğnäsen tap häm rätlärne dävam it:

Ürnäk: al – tal – tala – talak

kar – kara – ?

öç – köç – ?

mäk – bäke – bähet – ?

 

Kaysı süzdä hata bar?

başak – kölke – serkä – sözmä – közgä – mögez

belärgä – kilärgä – kitärgä – bäylärgä – menärgä

añgıra – karañgı – bäräñge – yañgır – menger

başlayaçak – kiläçäk – keräçäk – baraçak – kitäyäçäk

 

Şul ük härefkä başlangan tematik törkemnärne dävam it:

kabartma – kaymak – koymak, katık, kazılık, kak, kalca, kamır, karta, katlama, keks, kort, kullama, kuırma, kızartma, kıstıbıy, kälävä, küzikmäk, küpertmä, kürägä

kukuruz – kabak – kavın, kayın, kakı, kamış, karagaç, karama, kara ciläk, kedr, kişer, kıyar, käbestä

kondız – kerpe – kama, keş, kısla, kuyan, käcä, küse, kübäläk, kıyıkbaş, kältä

karga – kaz – küke, kürkä, karlıgaç, karakoş

Anagrammı kebek başvatkıçlar kiñ kullanırga tiyeşlege turında küp kenä psihologlar bilgeli. Ämma, telçe tarafınnan da monda ayıruça möhim küreneşne äytep kitärgä buladır. Mondıy biremnär ukuçınıñ orfografiyäsen dä tözätep kilä:

 

Anagrammanarnı çiş häm artık süzne tap:

 

stäöl

nkruıdı

avarkta

ñgyarı

şeki

äärzät

anets

aplsa

maal

iyäç

kipta

krlangıa

 

kalko

yınum

sakkro

şeke

 

alçarb

ülmkkä

ükber

rtoy

 

hfräye

üzs

mcölä

hşäär

 

 

Monda rät-rät cänleklär isemnäre, şunnan kızıl baganadan eş yaratuçan böcäkne tap:

 

 

K

 

 

N

 

 

K

I

S

 

 

 

 

 

 

 

Ä

K

Ü

Ç

 

M

A

 

 

 

L

K

I

 

 

 

A

Ş

 

 

R

 

Ä

 

 

K

Ü

 

 

 

B

 

K

 

 

 

 

 

Cäyälär eçendä yazılgan süzlärne beldergän süzne tap (nokta sanı häref sanın belderä):

 

çor (...) tögäl bulu

üsemlek (....) küz yalkınsınuı

elek bulgan kön (....) mäcles

 

Älbättä, kiterelgän künegü rus balaları öçen katlaulırak bulıp toyılır, ämma bu oçrakta monnan kurkırga yaramıy. Monda inde ukıtuçı üze dä aktiv katnaşıp, östämä mäğlümatlar birergä tiyeşle. Ä annan şul leksik berämleklär belän törle dialoglar tözep bula.

 

 

1. Gorizontal yullarga agaç isemnären yaz häm bilgelängän vertikaldä tagın ber agaç isemen tap:

 

 

 

 

N

 

 

 

 

 

U

S

 

K

 

 

 

 

 

 

 

Ş

I

 

 

 

 

K

 

N

 

 

 

 

 

 

İ

R

Ä

K

 

Cavabı:

 

İ

M

Ä

N

 

 

 

 

 

U

S

A

K

 

 

 

 

Ç

I

R

Ş

I

 

 

 

 

K

A

N

 

 

 

 

 

T

İ

R

Ä

K

 

 

2.  Tabışmaklarga cavapplar tabıp yazıgız. Şunnan bişençe tabışmaknıñ cavabın bilgelängän baganadan tabırsıñ:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Zäñgär aşyaulık böten dönyanı kaplagan

2. Ayagı yuk – il gizä,

  Küze yuk – yäş tügä

3. Cäyge esse könnärdä

Mine sagınıp kötälär,

Min az gına kürensäm,

Kaçıp-posıp betälär.

4. Yal itär dä yolt itär,

Tigän ciren ut itär.

5. Ul bulsa, kön bula,

Ul bulmasa, kem bula?

 

Cavabı:

 

 

K

Ü

K

 

 

B

O

L

I

T

 

 

Ya

Ñ

G

I

R

Ya

Ş

N

 

 

 

 

3. Böten süzlär dä A härefenä başlana. Rät-rät şakmaklarnı tutır:

 

A

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Agaç başında altın yözek,

Anıñ da ber yartısı özek

2. Üzeñnän olırak yäştäge kız tugan.

3. Alsu bitle kız üste,

“Tıp” itep agaçtan sikerep töşte.

4. Sarı töstäge zatlı metall, baylıknı belderä.

5. Äkiyätlärdäge küp başlı zur yılan.

 

Cavabı:

 

A

Y

 

 

 

 

P

A

 

 

 

L

m

A

 

 

L

t

ı

N

 

C

d

a

h

A

 

 

4. Böten süzlär dä B härefenä başlana. Rät-rät şakmaklarnı tutırıgız:

 

B

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Utta yanmıy, suda batmıy

2. Batkaklıkta cılıy, üze çıkmıy.

3. Ayagı yuk – il gizä,

  Küze yuk – yäş tügä

4. Här kulda alar bişär.

 

Cavabı:

 

B

O

Z

 

 

 

A

K

A

 

 

O

L

I

T

 

A

R

M

A

K

 

Mondıy künegälär üzeneñ katlaulıgına karamastan, kızıklıgı, yañalıgı belän ayırılıp tora. Bu misallar ukuçılarga tiz räveştä yaña leksika berämleklären üzläşterergä bulışalar. Mondıy başvatkıçlarnı çişüdän soñ (ukıtuçı yärdämendä), balalar belän ayırım süzlär buyınça dialoglar, äñgämälär tözü uñış kiterä.

 

 

 

Yomgaklau

 

Telne öyränü andagı süzlärne öyränüdän başka mömkin tügel, älbättä.

Metodika tarihında başka tellärgä öyrätüdä iñ zur urınnı näq leksika alıp tora. Telgä öyrätüneñ kaysı gına etabın alsak ta, iñ başlap süzlär öyränelä. Fonetikaga öyrätkändä dä, avazlar süzlär aşa kilep kerälär. Morfologiyäne öyrätkändä dä, süzneñ formaları sintaksik nigezdä üzläşterelä. Söyläşü, tıñlap añlau, uku häm yazudan torgan söyläm eşçänlegeneñ törlärenä öyrätü leksikadan başka mömkin tügel. Şuña kürä çit telne öyrängändä, telneñ leksikasın öyränü iñ möhim, iñ ähämiyätle ölkä dip sanala.

Tatar teleneñ leksikasın ukıtkanda bik küp teoretik material bar. Alar arasında: yaña süzgä añlatma birü; kürsätmälektän faydalanu, tasvirlaudan faydalanu, sanau alımın kullanu, ıru süzgä kürsätep añlatu, sinonimnardan faydalanu, antonimnardan faydalanu, süzneñ suzyasalış kıymmätennän faydalanu, süzneñ eçke formasınnan faydalanu, köçle konteksttan faydalanu, tärcemädän faydalanu.

Läkin rus balaları öçen yazılgan däresleklärdä äytep kitkän ısullarnıñ kayberläre genä faydalana.

Kızganıçka karşı, tatar teleneñ leksikasın ukıtkanda, kabatlau, icadi künegülär, adaptatsiyälängän tekstlar, başvatkıçlar h.b. yuk däräcädä.

Bez hezmätebezdä yaña situativ-emotsional ısulın kuşıp, şul uk vakıtta tekst belän eşläüne analizlap kittek. Monda bügenge däresleklär häm äsbaplar tözüçelär öçen kiñ kır açıla. Ukuçılarga karata korı häm mavıktırgıç temalı tekstlar birü – balalarnı tel öyränügä bitaraf kalu digänne belderä. Çönki tel, berençe çiratta, ul – çınbarlık belän bäyläneş, şähesneñ mäğlümatıy kırın tulılandıru çarası.


 

 

 

 

 

 

Avtornıñ saubullaşu süze

Kiterelgän künegülär, başvatkıçlarnı ukıtuçılar üzläre dä başkara ala. Älbättä, şundıy häm ohşaş künegülär häm tekstlarga ihtıyac bulsa, alarnı zur külämle cıyıntık itep tä çıgarıp bulır ide, ämma mondıy cıyıntıkka, kızganıçka karşı, älegä mömkinleklär yuk.


 

Kullanılgan ädäbiyät

 

İbragimov T.İ. Uskorennoyı obuçeniye tatarskomu yazıku: Obuçeniye obşeniyü i sostavleniyü delovıh bumag na tatarskom yazıke: Metodiçeskiye ukazaniyä i uçebnıyı zadaniyä. – Kazan: İzd-vo Kazanskogo gos. teh. un-ta, 1998. – 128 s.

Kononov A.N. İstoriyä izuçeniyä tyurkskih narodov v Rossii. Dooktyabrskiy period. – L.: Nauka, 1972. – 271 s.

Leron L. Koyaşnı koçkan malay: Şiğırlär, cırlar, äkiyätlär, mäzäkiyätlär, şiğri äkiyätlär, äkiyät-pesalar. – Kazan: Mäğarif, 2004. – 303 b.

Metodika prepodavaniyä russkogo yazıka kak inostrannogo. – M.: Russkiy yazık, 1990. – 231 s.

Niğmätullina R.R., Fäizova F.S., Yunısova R.Ä. Tatarça da yahşı bel. Rus telendä urta gomumi belem birüçe mäktäpneñ 5 nçe klassı öçen tatar tele däreslege. – Kazan: Mäğarif, 2005. – B. 63.

Safiullina F.S. Tatar tele: rus urta gomumi belem mäktäbeneñ 7 nçe sıynıfı öçen däreslek (rus telendä söyläşüçe balalar öçen). – Kazan: Mäğarif, 2001. – 311 b.

Safiullina F.S., Möhiyärova R.H. Tatar tele: rus urta gomumi belem mäktäbeneñ 8 nçe sıynıfı öçen däreslek (rus telendä söyläşüçe balalar öçen). – Kazan: Mäğarif, 2002. – 223 b.

Safiullina F.S., Fäthullova K.S. Tatar tele: rus urta gomumi belem mäktäbeneñ 10 nçe sıynıfı öçen däreslek (rus telendä söyläşüçe balalar öçen). – Kazan: Mäğarif, 2000. – 271 b.

Safiullina F.S. Tatar telenä öyrätüneñ fänni-metodik nigezläre. – Tatarstan Respublikası «Häter» näşriyätı, 2001. – 432 b.

Hayrullin M.B. Tatar tele leksik sistemasındagı häzerge etaptagı yañarışka karata //Problemı leksikologii i leksikografii tatarskogo yazıka. Vıpusk 2. – B. 36-49.

Harisov F.F. Kak vse eto bılo? (iz istorii obuçeniyä tatarskomu yazıku netatar) // Respublika Tatarstan, 1993. – №2.

Harisov F.F. Nauçnıyı osnovı naçalnogo obuçeniyä tatarskomu yazıku kak nerodnomu. – Kazan: İzd-vo TaRİH, 2000. – 479 s.

Häydärova R.Z., Näcipova Z.R. Tatar tele: Rus mäktäbeneñ 6 nçı sıynıfı öçen kommunikativ metod nigezendä tözelgän sınau tärtibendä däreslek: Rus telendä söyläşüçe balalar öçen. – Kazan: Tatarstan kitap näşriyätı, 1998. – 201 b.

Yusupova A.Ş. İstoriko-lingvistiçeskaya harakteristika i analiz samouçiteley i razgovornikov tatarskogo yazıka kontsa XVIII- naçala XX vv.: avtoref. kand. diss. – Kazan, 1994. – 18 s.

Yusupov F.Yu., Garipova V.Z. Tatar tele: Dürtellık başlangıç rus mäktäpläreneñ 4 nçe sıynıfı öçen däreslek (Rus telendä söyläşüçe balalar öçen). – Kazan: Mäğarif, 1998. – 207 b.

Yusupov F.Yu. Tatar tele: Dürtellık başlangıç rus mäktäpläreneñ 3 nçe sıynıfı öçen däreslek (Rus telendä söyläşüçe balalar öçen) / F.Yu. Yusupov, V.Z. Garifullin, L.K. Novikova. – Kazan: Mäğarif, 1999. – 271 b.

 

 

 

 



[1] Safiullina F.S. Tatar telenä öyrätüneñ fänni-metodik nigezläre. – Tatarstan Respublikası «Häter» näşriyätı, 2001. – B. 101.

[2] Safiullina F.S. Tatar telenä öyrätüneñ fänni-metodik nigezläre. – Tatarstan Respublikası «Häter» näşriyätı, 2001. – B. 104.

[3] Safiullina F.S. Tatar telenä öyrätüneñ fänni-metodik nigezläre. – Tatarstan Respublikası «Häter» näşriyätı, 2001. – B. 115.

[4] Safiullina F.S. Tatar telenä öyrätüneñ fänni-metodik nigezläre. – Tatarstan Respublikası «Häter» näşriyätı, 2001. – B. 116.

[5] Sınık cäyälär eçendä Yusupov F.Yu. Tatar tele: Dürtellık başlangıç rus mäktäpläreneñ 3 nçe sıynıfı öçen däreslek (Rus telendä söyläşüçe balalar öçen) / F.Yu. Yusupov, V.Z. Garifullin, L.K. Novikova. – Kazan: Mäğarif, 1999. – 271 b.  däreslektäge bit kürsätelgän.

[6] Niğmätullina R.R., Fäizova F.S., Yunısova R.Ä. Tatarça da yahşı bel. Rus telendä urta gomumi belem birüçe mäktäpneñ 5 nçe klassı öçen tatar tele däreslege. – Kazan: Mäğarif, 2005. – B. 63.

[7] Leron L. Koyaşnı koçkan malay: Şiğırlär, cırlar, äkiyätlär, mäzäkiyätlär, şiğri äkiyätlär, äkiyät-pesalar. – Kazan: Mäğarif, 2004. – B. 135.