Ruhi bäyläneş

Nurihan Fättah digän dönya bar. Bu dönya böten tatar tormışın da üz eçenä ala...
Nurihan abıy ädip bularak iñ berençe bulıp bezgä bolgar dönyasın kaytardı. Bu eşne ul “Ätil suı aka torur” romanın yazıp, bezgä – tatar ukuçısına büläk itü räveşendä başkardı. Şul yıllarda bu romannı ukunıñ kızıkları, mavıktıruları, ör-yaña ber täesir birülären äsärne basılıp çıkkan könnärendä ukuçı gayät köçle kiçerde. Agay-ene, intelligentsiyä, yazuçılar, sänğat ähelläre arasında borıngı Bolgar däüläteneñ başkalası Bolgar şähäre kaldıkların-häräbälären barıp kürü teläge şul vakıygadan soñ, nık köçäyep kitte, döresräge, bu häl şunnan soñ başlandı, disäñ dä hak bulır. Bez dä bardık. Häyrannarga kalıp, väyrannarga kalgan tarihıbıznı karap yördek.
Min üzem Bolgar artındagı Älki rayonınnan buluım säbäple, bäläkäyräk çaktan uk, Bolgar turında bezneñ äbi-apanıñ, änineñ, babaylarnıñ söyläülären işetkäli idem. Bolgarga häm äle tagın Bilärgä barıp, bayırak yıllarnı sarık, yabıgrak yıllarnı ätäç-tavıklar çalıp kaytuları turında da söyläşülär bula ide. Bu eşlär yäşerten eşlänä. Sarık belän niçegräk ütkännärder, belmim, ä kultıgına tavık kıstırgan äbi-säbineñ cäyäüläp kenä Bolgarga eldertüen, ayırım saklap torıp kumasalar (andıy hällär dä bulgan), kem sizsen.
Soñrak tagın da Bolgarga barıp, yañgır belän bergäläp küz yäşlären koyular buldı. Şulay yöräk ärnetep kaytkannan soñ, bezneñ Bolgar yakları häm Bolgar şähäre häräbäläre hakında şaktıy külämle mäqalä yazıp, “İdel” curnalında bastırgan idem. “Ätil suı aka torur” romanı kuzgatıp cibärgän bezneñ häter yılgası menä şulay yañarıp, tiränäyep kitä başladı. Nurihan abıydan soñ, gomumän dä, Bolgar turında yazu inde açılgan, tazartılgan ber platsdarmda, mäydanda eş alıp baru kebek küreneşkä äylände. Nurihan abıy berençe ide.
Nurihan abıy miña üzeneñ “Şäcärä” kitabın avtograf belän büläk itkän ide. Bu hezmättä ğalim avtorıbız tarihi-lingvistik etimologiyä çıtırmanlıkların aralap, bezneñ törki-tatar dönyası öçen dä täräzälär uyıp yöri. Bu ölkädä dä bik küp törki-tatar tamır-ezlärebez tarih tarafınnan komga kümderelergä, suga çumdırılırga tırışılgan. Moña çaklı şul ölkädä (tarihi-etimologik lingvistika ölkäsendä ) dönya tuplagan gıylem häm täcribä belän korallanıp, Nurihan abıyda gına bulgan intuitsiyägä tayanıp yazılgan hezmät ul “Şäcärä”.
Üzeneñ ezlänüläreneñ başında bezne “moloko” – mal agı, “tvorog” tuar agı dip, ğalim ädibebez i kanatlandırgan, şatlandırgan ide. Şatlanırsıñ da, bigräk tä sovet yıllarında törkilärdän, törki-tatarlardan – sezdän on suı da kalmagan, toz suı da kalmagan digändäy, sezdän ber närsä dä kalmagan, sez berkem dä bulmagan, ä äşäkelek oyası bulgansız dip, bezneñ başka tarih däresleklärennän här sayın tukıp toralar ide, üzebez gomer buyı tovariş – tauarda iş bulıp yäşägän sıman bulsak ta. Annan soñ Nurihan abıy açkan süzlär küp buldı. Ä menä bervakıt Nurihan Fättah mal agı, tuar agı digän süzlärdän, yağni moloko, tvorog törki tamırdan yaralgan digän fikerennän baş tartkan, dip äyttelär. Min tüzmädem, monı üzennän soradım. Ul bu hälne rasladı. Monda ingliz tele dä kilep kerä, dip äytte. İnglizlärdä milk – moloko – söt. Dönya küläm belemne üzläştergän, küp faktik materiallar belän eş itkän ğalim ädibebezneñ fikerläü, çagıştıru mömkinlege, enceläü-neçkäläü ülçäve sizger ide, bilgele. Ä şulay da mindä mal agı, tuar agı (moloko, tvorog) üzebeznekeder digän ücätlek kaldı äle. Bezneñ yaklarda bu gıybärälär bötenläy ük töşep kalmagan äle. Sıyır agı dip äytü ğadäti sanala.Terlek-tuarga mal dip karau, äytü nık saklansa da, nişläpter, mal agın taşlap, sıyır agı dilär. Annan soñ bit inglizlär dä ällä kem tügel. Şularnıñ ber ğalime “Bibliyskiye holmı” isemle kitabında şulay uk süz mäğnäläre turında gäp kora. Ul tikşergän süzlär arasında törki bulgannarı az tügel, küzgä bärelep toralar. Bu ğalim alarnıñ bersen genä dä törki dip avız açmıy, ällä kemnärgä kiterep bäyli, törki dip atarga uyına da kilmi. İskitkeç evrotsentrizm digän avıru!
Bezdä “yahşılık eşlä dä suga sal” digän äybät mäqal, ahrısı, kayvakıt artıgrak ta tormışka aşırılgan. Altın Urda hannarınıñ üzläre, halkı möselman bula torıp, çirkäü-monastırlarnı öf-öf itep saklaularına gına kara inde sin. Ahırı ni belän bette... Mäskäülärneñ Kazan hanlıgın, başka tatar hanlıkların kulga töşerüdä berençe bulıp oyıştıruçı, katnaşuçılarnıñ kemnär ikänlege iskä töşä... Yäisä borıngı törkilärneñ ezlekle tarih yazmauları. Korıçnı iñ berençe koyuıñ, käğaz akçanı iñ berençe kullanuıñnı bulsa da taşka basıp kaldır ideñ, içmasa... Ä menä Könbatış digän cir maktançık. Alar gına barsın da eşlägän, buldırgan ikän. Mongol, törki ğaskärlärneñ, alarnıñ hannarınıñ yırak könçıgıştan hätle täre kütärep kilmäüläre, Bolgar – İdel buylarına, Urta häm Üzäk Aziyä turılarına citkäç, mäcüsilektän totaş möselmanlıkka küçüläre öçen, Mongol ilenä, Yırak Törkestanga, Kıtayga hätle missioner bulıp yörgän Papa monahlarınıñ tırışlıkları yukka çıkkanı öçen törkilärgä karşı totaş doşmanlık yulına baskannar ikänlege kilep çıga. Törkilär hristian (bigräk tä katolik) bulıp kilsälär, ber dä varvar dip süz çübege çäynämäslär ide äle.
Ber egoistik karaş hakında gına dönya tsivilizatsiyäse kiştälärendä törkilärgä urın birmäskä tırışu karşılıgı belän bergä, halkıñnıñ şul dönya algarışında şaktıy gına öleşe barlıgın isbatlarga tırışıp, isäpsez-hisapsız tarihi katlamnarga çumu – peçän kibänennän yugalgan inäne ezläü belän ber dip äytü genä dä az bulır. Nurihan Fättahnıñ lingvistik ezlänüläre taş ğasırdan alıp bügenge könnärgä hätle vakıt çiklären üz eçenä ala. Bu ezlänülärneñ obektı – böten dönya halıklarınıñ tele.Taş ğasırdan bügengegä qadär. Şuña bäylängän räveştä kilep çıkkan soraularga cavaplar ezläü yulında tagın da küpme başka fännär katlamın aktaru.
Şulay itep, ğalim yazuçınıñ distä yıllar buyı ezlänüläre näticäse bulıp, “Şäcärä”dän soñ “Yazık bogov i faraonov” hezmäte dönyaga kilä. Äle kayçan gına “Şäcärä”däge Fest disbesen borıngı avazıbız – häbärebez itep kütärep yörgän idek, “Yazık bogov i faraonov” hezmäte belän Nurihan Fättah bezne böten dönya kiñleklärenä alıp çıktı, anıñ da vakıt yagınnan iksez-çiksez ğasırlarnı eçenä alganına.
Tarihi-lingvistik etimologiyä yünäleşendä eşläven dävam itkän häldä, Nurihan abıy bezne ike kitaptan torgan “Sızgıra torgan uklar” isemle romanın yazıp, şakkatırdı, üsenderde, üsterde, çönki bezne bu äsärdä bezneñ borıngı zamanda kendegebez berekkän cirgä – yırak törkestanga häm kıtaylarga hätle alıp barıp citkerde. Moña çaklı kırık yozak belän biklängän kebek toyılgan cirlär, yullar, hällärneñ şahitı bulganday toydık üzebezne. Bu sovet çorında, tatar betä, betä digän yıllarda yazılganın iskä alsak, Nurihan Fättahnıñ icatına bäha birep beterä almayaçagıbıznı añlarbız. Bügenge köndä dä bernindi informatsiyä birmäskä tırışıp yäşägän kıtaylarnıñ da ütkän-kitkännärenä dä küz salıp kara äle. Nurihan abıy tagın berençe buldı. Äye, bar ul bezneñ berençelär. Böten dönya buylap taralgan tatarnı ezläp, barlap, şul hakta yazuçı Täüfik Äydi bar ide. Bu ölkädä ul da berençe ide. Tagın da tatar betä digän yıllarda batırgan cirdän kalkıp çıgıp, tatar sängate turında sängati däräcädä tugan telendä yazmalar birä başlauçı şagıyrä Rozalina Şahiyevanı gına al inde! Tugan tel betä digän säğattä tota da urıs mäktäbendä uku säbäple rätläp belmägän tugan telen sänğat däräcäsenä kütärep öyränä.
Äye, böyek şäheslärebez, inde bettek, digändä, kalkıp çıgalar da, yuk betmädek, halık bar ul, tarihı bar, süze-tele, köye-moñı bar dip, tiränlekkä çumalar, häm annan bezneñ çumdırılgan ence-märcännärne kalkıtıp, tın betkändä diñgez töbennän kütärelälär, kütärelälär dä, äye, halıknı kütärälär. Mäsälän, bügenge ber notaga kalgan zamanda kompozitor Şamil Şärifullinnıñ öyendäge laboratoriyäsendä, üzençä studiyäsendä diñgez şavıday köçle, urmandagı kuyı yabaldaşlı agaç yafraklarıday şaulı, böten koşlarnıñ bergä kuşılıp sayravıday täesirle muzıkanı kilep tıñlasınnar...
Nurihan abıy kübräk öydä bulıp, öydä yazıp utırır ide. Ul sirägräk kürener ide. Kürener ide dim, çönki sovet zamanında dönya hätle närsälär bula ide: profsoyuz, komsomol, kommunistlar cıyılışınnan alıp, üzara yärdämläşü kassası cıyılışlarına qadär yörise ide. Sin bötenläy dä komsomol yäisä kommunist bulmasañ da. Yazuçılar öçen bu cıyınnar, bilgele, Yazuçılar berlege binasında ütä ide. Läkin kızıgı şunda, Nurihan abıy üze bulmasa da, anıñ ruhi energetikası Därvişlär bistäsennän ük sizelep, toyılıp tora ide. Yazuçılar cıyılışında Nurihan Fättah ni äyter digän sımanrak süz çıkmıy kalmıy ide. Tatar yazuçılarna, (bu tatar halkına digän süz) anıñ täesire iskitkeç zur buldı. Bu täesirne, şiklänmiçä, Näkıy İsänbät, Ämirhan Yeniki energetik köçe belän tigez dip hisaplarga mömkinder.
Cayı çıkkan sayın min bahırıgız da Nurihan abıy ışıgına-yaktılıgına (töreklärdä ışık bügenge köndä dä yaktılık bulıp yöri. Bezdä dä bu süz kimsetelmägän: ışık – cılı, rähät ber urın) yılışkanmın bulıp çıga. “Milli tübätäy...häm...” isemle ber mäqaläm Nurihan Fättah dip başlana. Äle küptän tügel, bıyılgı yılnıñ iyül ayında “Tatarstan” radiosında ütkän ber äñgamädä dä min süzne tugan telebezdä süz mäsläsendä Nurihan Fättah kebek printsipial bulası ide dip tämamladım. Redaktor-möhärrir bulıp ta üzlären çinovnik sıman totkannarı da Nurihan abıydan beraz şürlilär ide, döresräge, süz, tugan telebezdäge ädäbi süz mäsäläsendä Nurihan Fättahnıñ printsipiallegennän ciñelälär ide. Minem Nurihan abıynıñ “Sızgıra torgan uklar” romanındagı kayber detektiv alımnar turında yazasım da kilep kitä ide. Kızık bit. Tarihi roman. Ä detektiv elementları tulıp yata kebek toyıla miña. Kurıktım. Hata yasarsıñ da, annan Nurihan Fättah karşında cavap bir...
Min üzemneñ ber poemamnıñ isemen instinktiv räveştä “Şäcärä” dip yazıp kuygannan soñ, Nurihan abıynıñ “Şäcärä” kitabın tagın ber kat kulıma alıp, mondıy isemne kuşarga layıkmı minem äsärem digändäy, äyländerä-äyländerä karaganımnı tögäl häterlim. Kazan augannan soñ, undürt yäşlek ber kız balanıñ tragik macaralar kiçerä-kiçerä Hoday rähmäte belän isän kalıp, Kazannan yırakta, Çulman yılgası yagındagı ber avılda bezneñ şäcäräne yänädän tudıruçılar safına basuı hakındagı äsärem turıdan-turı Nurihan Fättah icatı täesirenä kilep bäylängänen tänem-kanım belän toyam.

“Vatanım Tatarstan”. 2 fevral, 2007 yıl.

Click or select a word or words to search the definition