Rossiyä tarihınnan sähifälär

Kazannıñ Rossiyä sostavına kertelüe häm tatarlarnıñ yaña şartlardagı haläte

Rossiyä 961(1552) yıl ahırında tatarlarnı ciñep, Kazan şähären häm anıñ tirä-yunen yaulap alganda kalğa eçendä sigez manaralı ber camiğ mäçet [1], «Tacik yırmagı» dip yörtelgän urında tagın ber mäçet häm mädräsä bula. Ğalimnärdän, hörmätkä layık gabbasilardan häm böyek säyedlärdän[2] küpmeder şäheslär bulıp, alarnıñ başında näkıybel-äşraf[3] dip tanılgan mella Şärifkol isemle ber zat tora. Ul islam hannarı häm şähär halkı aldında ihtiramga häm zur hörmätkä layık bula.

«Rosiyä knyazläre Kazan hannarına ilçelär aşa hatlar kündergändä, mella Şärifkolga da mahsus hat häm büläklär cibärä idelär»,— dip söylilär. Ahırda, rossiyälelär Kazanga höcüm itkändä, ul üzeneñ iyärçennären cıyıp mädräsägä kerä häm mädräsä tübäsenä çıgıp rossiyälelär belän bik katı sugışa. Ruslar anı mädräsä tübäsennän çänçep töşerälär häm ul şulay itep şähit bula...
Şulay da Kazan Rossiyä sostavına kergäç möselmannarnıñ din häm dönya eşlärenä komaçaulık häm kısınkılıklar bulmıy. Tatarlar arasında tugan däğva häm nizaglarnı, mäyettän kalgan malnı bülü häm vasıyätlärne üz mellaları häm olıları cirenä citkerep häl kılalar. Telägän cirgä häm telägän räveştä mäçet, mäktäp häm mädräsälär bina kılgannar. Kemne ihtıyar itsälär, ägär ul riza bulsa, imam itkännär. İmamnarnı kire kaguda da mähällä häm avıl halkı möstäkıyl bulgan. Balalarga isem birü, öylänü, mäyetlärne kümüdä härkem üz ihtıyarında bulıp, moña kem dä bulsa çittän katnaşmagan, yağni Rossiyä däüläte bu eşlärgä hiçnindi karşılık kılmagan.

Şunıñ östenä, bistä halkı, yağni şähärneñ töp halkı bulgan möselmannar üzläre ähle islam telendä— «yomışlı möselmannar», ä rossiyälelär karşında «tatar säüdägärläre» isemendä tanılıp, hiçnindi komaçaulıksız, tulı irek belän härtörle säüdä häm alış-bireş alıp barırga haklı bulgannar. Bu häl 1220(1805) yılga çaklı dävam itkän. Monnan soñ «yomışlı möselmannarnıñ» bu hokukları häm säüdädä yäşäp kilgän tärtiplär beterelgän. Säüdägärlär dürt däräcägä bülenep, dürtençese «meşan» däräcäsenä töşerelä. Berençe däräcä säüdägärlärgä böten Rossiyädä, hätta çit illär belän dä säüdä itü hokukı birelä. İkençe däräcädägelärdän çit illär belän säüdä itü hokukı alınıp, alar —

Rossiyäneñ barlık ölkälärendä, öçençe däräcädäge-lär — kayber ölkälärdä genä, ä meşannar isä fäqat üz şähärlärendä genä säüdä häm alış-bireş itärgä hokukl! bulıp kala. härkaysı, däräcäsenä kürä, häzinägä bilgele külämdä salım tüläü, meşannardan başkalarnıñ ğaskär hezmätenä alınmau tärtibe kertelä. Avıl halkınıñ isä asıl zatlarınnan başkaları ike törkemgä bülenä häm berse — «kazaq» *, ikençese «yasaklı» ** iseme belän atala. Yasak-lılardan barı imana *** alınıp, çirügä[4] baru hezmätennän azat itelälär. «Kazaq» cämäğatenä isä kiräk çakta çirügä baru burıçı yöklänä...

Avıl halkınıñ «kazaq» dip atalgannarına kayber çakta, soldat birü östenä, sugış korabları öçen urmannardan zur imen agaçları kisep, bilgelängän urınga taşu hezmätläre dä yöklänä. Vakıtı belän soldat birüdän azat itelgänlektän, bu hezmätlär bik mäğkul sanalgan, çönki alarga kaznadan can başınnan hätta beraz hezmät hakı da birelgän. Bezneñ babalarıbız — şuşı «kazaq» dip yörtelgän törkemnän. Petr I 1123(1711) yılda Kazanga kilep, başta «laşman» hezmätenä**** 700000 keşe bilgelänä. 1133(1721) yılda mahsus ştab açılgaç, bu san kimetelä häm 120000 gä kaldırıla. Şul vakıtlardan başlap sugış köymäläre yasau tuktatılgançı häm laşman hezmäte betkänçe halıkka imän agaçın kisü kisken räveştä tıyıla. Ägär beräüneñ imän kiskäne isbatlansa, ul yaman cäzaga tartıla häm aña ülem kurkınıçı yanıy. Monnan soñ, 1260(1844) yıllarda, ut köçe belän yöri torgan köymälär uylap tabıla, Rossiyä mämläkätendä dä ut köymäläre yasala başlıy, agaçtan sugış köymäläre yasau häm aña bäyläneşle hezmätlär beterelä. 1276(1859) yıllarda «laşman» hezmäte dä, atlısı bulsın, cäyäülese bulsın, tämam yukka çıgarılıp, laşmançı kazaqtan häm yasaklıdan bertigez soldat alına başlıy.
Başta ber öydän ber genä keşe alına. Soñınnan üzennän soñ berär keşese bulmaganda häm küp keşele ğailä barında az keşele ğailädän soldatka almau kebek zakonnar çıga. Läkin eş başkaruda zur kimçeleklär bulganlıktan, bu şartlar tiyeşençä saklanmıy, halıkka küp zolım häm cäberlär kılına. Çirattagı keşe çittä bulsa ya kaçsa, bötenläy çiratta tormagan keşe alına.

Şunıñ arkasında çirattagı keşelärne kulga alıp, kaçmasın dip bogaulap kuyıp, un-unbişär kön, hätta artıgrak ta karavıl astında totalar ide. Hätta bezneñ zamanda da mondıy zakonsızlıklar eşlänä, çiratı citkän keşene, kaçmasın dip, hiçnindi gayıbe bulmagan ikençe beräüneñ ayagına bogaulap kuyalar, härvakıt, ni genä eşlärgä turı kilsä dä, hätta yoklaganda da häm bädräfkä çıkkanda da ikese bergä bulalar. Bu üz küzebez belän kürgän hällärdän. Şulay uk bezneñ zaman hällärennän: berär keşe nindider eş buyınça yıraktan şahit itep çakırılıp, tege häm bu mäşäqat arkasında vakıtında kilä ayamasa, baş birmäüçe dip cäza birälär, ä kilsä, bötenläy ğayepsez-gä üzen yabıp kuyalar. Bolar — mäslihät belän eşläüne yukka çıgaru küreneşläre.
84 nçe intihabtan[5] başlap, möselman urınına rusnı häm kiresençä alu tıyıla, ä 1271(1854) yılda bu şart bötenläy beterelä. Ara-tirä bu zakonnarda vak-töyäk üzgäreşlär bulıp torsa da, alar turında süz ozınaytu häm täfsilläp söyläüdän tıyılıp, däşmi kalabız. Nihayät, 1291(1874) yılda raslangan yaña nizam buyınça, hämmä halıktan, başlıça 21 yäşe tulgan yegetlärdän kiräk qadär soldat alına başlıy. Kazan säüdägärläre arasınnan, möselmannardan berençe bulıp, Şämsetdin bine Säğdeddin äl-Kügär-çeni uglı Cäläletdin soldatka alına. Yunıs bay balalarınnan ike keşe öçen akça tüläü bilgelänä. Fäqat ata-analarınıñ berärse eşkä yaraksız yäki yätim, avıru häm zägıyf kardäşläre bulıp, başka yärdäm häm tärbiyä itärlek keşeläre bulmagannar gına bu kagıydägä kertelmilär häm soldatka alınmıylar. Soldat hezmäte başta yegerme, annan soñ yegerme biş yılga çaklı häm artıgrak ta suzılıp, häzer unbiş, ä kübesençä altı yıl hezmät soñında röhsät belän illärenä kaytarılalar.

Petr I

Rossiyä däüläteneñ Romanovlar dinastiyäsennän mäşhür häm maktaulı padişahı Petr bine Aleksey bine Mihail bine Fedor bine Nikita — «Berençe Petr» yäki «Böyek Petr» dip tanılgan häm Rossiyä däülätendä «imperator» isemen berençe algan zattır. .Ul 1094(1682) yıldan padişah, 1120(1708) yıldan imperator bulıp, 1137(1725) yılda dönya kuya. Küp vakıtlar doşmannarınnan östen çıgıp, zur fidakarlek häm tırışlık belän Rossiyä şähärlärenä härtörle hönärlär häm sänğatlär kertep, zakonnar tözep, ilne nık agartıp, tärtipkä sala. Ul zamanga çaklı Rossiyä mämläkätendä yıl isäbe dönya yaratılıştan isäplängän bula. 1113 yıl hicridä dönya yaratılışınnan başlap 7208 yıl sanalgan bulsa, miladi tarih buyınça 1700 yıl bula. Olug Petr, başka hristian illärenä iyärep, din häm dini kanunnar nigezendä här yaktan ihtiram itelergä häm olılanırga tiyeşle häzräte Gaysa galäyhissälamneñ tuuınnan isäplängän miladi tarihka küçärgä ämer birä. Şulay itep, 5508 yılnı alıp taşlap, Gaysa tugan yılnı tarih başı dip isäpläp, 1 yanvardan başlap miladi tarih belän «1701» yıl dip sanıy başlıylar. Şul zamannan birle rus halkı miladi tarihnı kullanıp eş itä. Ayları rum häm yunança [6] isemnär belän ğıynvar, fevral h. b. dip sanala.
Spase öyäze İske Räcäp avılı keşeläreneñ igençelek, peçänlek häm urman cirlären, şulay uk kürşedäge başka avıllarnıñ çiklären bilgeläp yazılgan häm häzinä[7] möhere belän raslangan ışanıç yazularında häm şul avılnıñ imamnarınnan bulgan mella Zäynelgabidin bine Gabdelkärim isemle şähesneñ tärcemäsendä mondıy yullar kürende: «Tarih 7203 yıl dekabrneñ unöçençe köne ilän ukaz olug. Gazıym padişah häzräte — olug knyaz Petr Alekseeviç, barça olug häm keçek, ak padişah, Rossiyä yortın üze totuçı, üze biläüçe, ukaz kuäte belän Kazan öyäzeneñ Räcäp avılı tatarları yugarıda yazılgan cirlärne sukalau häm peçänen çabu oçen ukadilär[8] ilän bilärgä olug padişah häzräteneñ berdän yasak belän tarmakka, yağni tülämäkkä, bu zamandagı añlatunı Kazanga tülärgä yazdım». (Süze tämam.)

Ämma möselmannar här oçrakta hicri tarihnı kullanıp, aylarnı: «Möhärräm, säfär, şähre räb iğıl-äüväl, şähre räb iğıl-ahir, cömadiyel-äüväl, cö-madiyel-ahir, räcäb, şäğban, şähre ramazan, şäüväl, zölkagdä, zölhiccä»,— dip sanıylar. Fäqat igençelek eşläre öçen, koyaş hisabı belän yaz başınnan başlap, «hämäl, säver, cäüza, saratan, äsäd, sönbölä, mizan, gaqräb, kavıs, cädi, dälü, hut» [9] dip, garäbi isemnär kullanalar. Ä kayçakta, möselman garäplärdä yörtelgän söryani 2 isemnär belän, «azär, nisan, ayyar, häziran, tämmüz, ab, eylül, tiş-rin äüväl, tişrin sani, kyanun äüväl, kyanun sani, şo-bat» dip sanıylar. Ul zamannarda Kazan möselmannarı unike hayvanga bäyle törki tarihın da belgännär häm kullangannar.
Bu urında Olug Kaval imamı mella Sälimcan bine Dustmöhämmäd isemle şähesneñ ber kitabında yazgan süze üzgärtmiçä kiterelä: «Ruslar hisabı buyınça 7208 yıl bulgan ide. Baktılar, Gaysanıñ tarihınça 1700 yıl bulgan. Ul Adäm galäyhissä-lam tarihın taşladılar, oşbu—1700 yıldan aldılar da, Gaysanıñ tarihın «meñ dä cide yöz dä ber» dip sanıy başladılar. 1708 yıl buldı, päçin yılında 5508 yıl tämam taşlandı. İ añlı keşe, bel, koyaş yılınıñ öç törle hisabı bar: bersen — «farsilar hisabı» diyerlär. Anıñ belän Bolgar keşeläre faydalangannar. Bersenä — «Rumiyä hisabı» diyerlär. Anıñ belän hristiannar faydalangannar. Berse belän barlık şähärlärdäge möselmannar faydalangannar. Dimäk, hämäl hisabın barlık möselmannar belergä tiyeş, çönki namaz vakıtları anıñ belän

Älege aylar zodiak tamgası buyınça här miladi aynıñ 22 sennän alıp aldagı aynıñ 22 senä qadär bulgan aranı kürsätälär. 3 Söryani — assiriyäle.
belenä, koyaş bayu anıñ belän belenä. Tagın belegez: elek farsi näürüze [10], un könnän soñ rumiyä näürüze, annan un könnän soñ hämäl näürüze bula. Şähre Bolgar ğalimnäre «bapa näürüz, kart näürüz, esselek näürüze»,— dip kürsättelär, härber näürüz havanıñ berär üzgäreşen kürsätä». (Süze tomam.)
Yugarıda telgä alıngan mella Sälimcannıñ vafa-tı kaysı yılda ikäne bilgele bulmasa da, 1182(1768) yılda, 36 yäşendä ul äle isän bula.
Yugarıda telgä alıngan Petr I 1116(1704) hicri yılda mämläkät halkın tämam tikşerep, nikadär halık bar — isemnäre belän täfsilläp, sannarın däftärlärdä berketä häm 1134(1721) hicridä, şuña tayanıp, can başınnan imana[11] tüläü kertä. Bu tikşerü rus telendä «berençe reviziyä» dip tanıla. İkençese 1157(1744) yılnıñ ahırında anıñ kızı Yelizaveta patşa zamanında bula. Öçençese— tatarlar arasında «Äbi patşa» dip yörtelä torgan mälikä Katerina binte[12] Aleksey äs-saniyä [13] ğasırında — 1178(1764) yılda; dürtençese şunıñ uk ğasırında — 1196(1781) yılnıñ ahırında — bars yılında; bişençese — sigez yıl ütkäç; altınçısı — anıñ onıgı Aleksandr bine Pavel bine Petr ğasırında, 1226(1811) yılda; cidençese — 1231(1815) yılda; sigezençese — 1250(1834) yılda; tugızınçısı — 1266(1849) yıl ahırında, ikençe onıgı Nikolay bine Pavel ğasırında; unınçısı — anıñ uglı, ğasırıbıznıñ padişahı Aleksandr II bine Nikolay zamanında, 1273(1856) yıl ahırında ütkärelde.
Älege Petr I ğasırında, 1116(1704) yıldan başlap, berniçä keşedän saylap soldat alına başlıy. 1120(1708) yılda Rossiyä mämläkäte «guberna» dip isemlängän ölkälärgä bülenä.

Orenburg şähäre

Kazan çigendä olı ber ölkäneñ güzäl, nık häm säüdä üzäge bulgan şähäreder. 1147(1734) yılnıñ azagında mirza Kotlıgmehämmäd bine Täväkkäl bine Mämäş bine Däülätmöhämmäd bine Urazmöhämmäd han, Rossiyä ğaskäre belän kilep, bu şähärne tözetä. Rus däülätenä küp hezmätlär kürsätep, ul general-mayor däräcäsenä ireşä. 1160(1747) Häm 1167 (1753) yılda isän bulganlıgı mäğlüm. Häzerge köngä qadär Orenburgta öç mäçet tözelde.

________________

[1] Camiğ mäçet — baş mäçet, comga ukıla torgan mäçet.
[2] Säyed — başlık, citäkçe, Mehämmäd päygambär näselennän bulgan keşe.
[3] Näkıybel-äşraf — böyeklärneñ citäkçese.
[4] Çirü — ğaskär.
[5] İntihab — saylap alu. Bu oçrakta soldat hezmätenä alu.
[6] Rum häm yunança — grekça,
[7] Häzinä — bu urında däülät mäğnäsendä.
[8] Ukadilär — ugodelar — faydalana torgan cir bilämäläre.
[9] Hämäl — sarık bäräne, mart ayı. Säver — ügez, aprel ayı. Cäüza — igezäklär, may ayı. Sarvtan — kısla, iyün ayı. Äsäd — arıslan, iyül ayı. Sönbölä—- aşlık başagı, avgust ayı. Mizan — ülçäü, bizmän, sentyabr ayı. Gaqrzb — çayan, oktyabr ayı. Kavıs — cäyä, noyabr ayı. Cadi — käcä bätiye, dekabr ayı. Dälu — su çiläge, yanvar ayı. Hut — kit balıgı, fevral ayı.
[10] Näürüz — yaña yıl başı.
[11] İmana — salım.
[12] Katerina binte Aleksey - Alekseevne II.
[13] äs-saniyä — Yıkaterina

Click or select a word or words to search the definition