Rektor Äfände

Hikäyä

I

Ul şuşı könne kötkän häm hiçşiksez kilep citäsen monnan biş yıl elek ük belgän, hästärenä dä kereşkän ide inde. Menä başlandı. Gıylmi sovetta kart rektornıñ eştän kitäçägen belderüennän, yañasın saylaular bulaçagın häbär itüennän Hälil Häsänoviç bötenläy dä yahşı yakka taba üzgärep kitte. Başkalarga hörmät häm açık yöz kürsätü elektän anıñ strategik planında yugıysä ber paragraf kına ide dä, ämma, bara-tora, häzer iñ ähämiyätle punktı bulıp çıktı.

Keşelär tabigıylekne önäp betermilär. Alar yasalmalıknı yarata. Bu kotılgısız progress, mädäni tsivilizatsiyäneñ tatlı cimeşe. Hälil Häsänoviç monıñ şulay buluın küptän işetep aldı. Häzerge zaman keşese tabigıylektä säyer ber divanalık kürä, yasalmalıktan tärbiyä, akıl häm zatlılık toya. Mägär şulay ikän, dimäk, añlaşılıp tora, sala balası buluıñnı onıtu häyerle, şähärçä kılanırga kiräk! Hälil Häsänoviçnı moña öyrätüçe tormışnıñ üze häm şul yäşäeş digännäreneñ kabırgasına törtep yatuçı olı türä belän agay-enelär ide. Keşeneñ kemlegen üze tügel, tugannarı-dusları häl itä, imeş. Monımı Hälil Häsänoviç üz rizıgında tatımadı? Tatıdı, bik tatıdı. Ämma äüväle ul bötenläy başka keşe ide. Üz köçenä ışangan, batır yöräkle, buldıklı ide bit!

Bala çagınnan tırış hezmätneñ genä bähet kiterüen ul da, härber tatar şalapayı kebek, ukıtuçılarınnan, äti-änisennän işetep, kitaplardan ukıp, belep üste. Ämma aña, şul uk vakıtta, başkaçarak fikerlärne dä sala tordılar. Änisendäge häyläkärlekne baştarak söymi kebek ide, ä kayçaklarda anıñ, kaynarlanıp kitep:

— Dönyada yülär bulıp, avız açıp yörü — ahmaklık. Avızıña kilgänne başkalar tartıp algançı, üzeñneñ yotıp kaluıñ häyerle!— dip näsıyhät birep äytkännärenä açuı da kilgäläde. Ämma tuktausız tamıp torgan tamçı da taşnı tişä. Namuslı keşelär bu mäqalne tırışlık hakında äytelgängä faraz kılalar. Hälil Häsänoviç ta eleklärne şundıy ide: hezmäteñ siña, ägär dä tırış häm namuslı bulsañ, hiçşiksez bähet kiterä dip belä ide.

Ä menä bügen ul başkaça uylıy, aña äniseneñ näsıyhäte tamçılap kerä torgan häm tormışında töp kredoga äverelgän. Almaga agaçınnan yırak tägäri almıy şul, kemnärder kızıgıp alıp kitsälär genä, kesälärenä salıp.

Äüväle äniseneñ süzlärendä Hälil komsızlıknı, hätta namussızlıknı östen kuyunı yöräge belän sizenä ide. Ul här keşe üz rizıgın başkalar belän büleşä belergä tiyeş, şunda gına tormış ğadel bula dip belde. Kitaplar da, ukıtuçıları da anı şuña öyrättelär. Ä tormış häm şul tormışnı birgän gaziz änkäse anıñ başkaça yäşäven teläde! Avızıña kilgänne bütännär dä kürep häm karap toralar, alar da üzlären tatlı rizıkka layıklı dip sanıylar, öleşeñne tartıp alıp yotarga itälär, imeş. Yäşäü öçen köräş dilärme äle monı? Häzerge cämgıyättä köçlelär, layıklılar ciñmi. Tabiğat täesirennän häm tabigıylektän keşelek inde küptän kotıldı. İnde mädäni tsivilizatsiyä östen çıktı. Mädäni cämgıyättä köç hiçşiksez häylä, intrigalar, säyäsät kulında!

Avızına kilgänne ıçkındırmau Hälil Häsänoviçnıñ töp yäşäü printsibına härbi hezmättä çagında urnaşıp citte. Soldat muştrası adäm balasınnan keşelegen yukka çıgaru öçen barlıkka kiterelgän kebek toyıla ikän ul. Baştarak şulay uyladı. Tugan avılın sagınuı, tugan tufrak, äti-äni, tugan-tumaça — alar barısı da gaziz ikän. Yort-cirdä anıñ bulışlıgına öyränep citkän bulgannar. Hälilneñ änise hatların zar tutırıp, kolhozdan salam kaytartular da meñ bälagä häm cäber-cäfaga äverelüen yäşermi yaza tordı. Andıy häbärlärne uku Hälil öçen nikadär borçular häm avırlıklar kiterüen añlıy ideme änise? Ällä soldat hezmätennän ulı kapçık-kapçık salam cibärer dip kötäme? Bolar hakında küpme uy yörette yeget. Nigä äniseneñ zardan tuymavı añlaşılmıy ide aña. Hälil mondıy häbärlärneñ asılında ananıñ balanı tugan yortnıñ kapka bagasına bäyläp kuyarga omtıluınnan ikänlegen soñınnan gına añladı. Avılda torıp kalgan yegetlär cir cimertep yäşilär, traktorlarda yäki maşinalarda eşlilär, hezmät hakların änilärenä kaytarıp birälär... Sanıy kitsäñ — küp alarnıñ izgelekläre. Ata-ana, bala digändä dä, üz bäheten alga kuyıp uylauçan ikän şul!

Hälilneñ enese ike yıl eçendä kul arasına kererlek hälgä citep, yort-cirdä töp teräklärneñ bersenä äverelde. Bu häl, tora-bara, gaziz ananı da tınıçlandırdı. Yegetneñ soldat hezmäte betügä taba yakınlaşa. Häzer änise dä başkaçarak hatlar yaza. İnde aña Hälil ulı kolhozda traktorist yäki şofer bulıp küzallanmıy, bälki kimendä räislek itärgä tiyeşter kebek toyıla başladı. Hatlarında ul härtörle hucalarga «tel ozayta», alardan zarlanu kebek ğalämätlärne kuyırttı.

— Min äle belermen nişlärgä!— digän uy Hälilneñ küñelendä menä şular täesirendä oyıştı.

Anıñ küz aldında sercantlar cirneñ kendege kebek yöri häm kılana idelär. Ofitserlarnı äytkän dä yuk. Hälil küpme tırışlık kuymasın, astırtın räveştä häm üzara tayanışıp soldatlarnı izgän, cäfalagan hohol yegetlärennän barıber dä östen çıga almıy ide tatar balası. Ämma yegetneñ küñelendä ışanıçı sünmäde, anıñ niçek tä sercant bulası kilde. Bu däräcä aña üze kiler, ofitserlar kemlegen kürep alırlar sıman ide. Hälil menä anıñ menä şulay bulıp çıgasına ışandı. Ämma ömete kötek häldä kaldı. Yugıysä demokratiyä şaukımı ğaskäri hezmätkä ütep kergän, armiyäneñ iñ tarkau çorı ide bu. Häzer astagılarnıñ saylavın östägelär raslıylar gına!

Sercant saylau hakında armiyädä dä yülär süz çıktı. Elekkese demobilizatsiyälängän ide. Ul da Hälilneñ sercant bulaçagı hakında äytte. Vzvod komandirı yäş rus yegete, leytenant yeget tä şulay digän ide. Ämma başkaça kilep çıktı. Hohol Andrey, aña kilep:

— Minem kandidaturamnı kürsätsäñ, hezmätneñ ber avırlıgın da kürmässeñ,— digän ide, Hälil, havadagı tornaga kızıgıp:

— Minem üzemneñ sercant bulu telägemdä!— dip äytep taşladı.

Bu vakıtta küñele tantana itte. Ä Andrey bötenläy başkaça eş yörtte, yağni käsebenä kerde: här soldat belän söyläşep, süz bireşep çıkkan kebek, rota komandirına da «turı sukmaknı» saldı. Küz aldında bargan bu vakıygalarnıñ bersendä dä Hälil katnaşmadı. Üzen tizdän sercant itäçäklärenä ul şiklänmi, tormış-yaşäyeşneñ, bigräk tä härbi hezmätneñ döreslek häm ğadellek kanunnarı nigezendä korılganlıgına häm alıp barılganlıgına hisap itte. Ämma haklık başkaça bulıp çıktı. Hikmät çınnan da avızıña kilgänne kabıp ölgerüdä, yota belüdä, yoklap kalmauda ikän bit! Kem layıklı ikän dip isäpläp tormıylar. Hälil hämmä yaklap ta sercant däräcäsenä genä layıklı ide yugıysä, ämma Andrey bu «kalcanı kaptı da yottı». Haklık anıñ yagına çıktı. Şuşı räveşle eş itüläre ğadellek kısalarına sıyışmıy kebek ide, ämma tormış başkaça ikän bit! Eşneñ ahırı niçek kilep çıksa — şul döres, şul hakıykat. Anıñ nindi häylälärgä, mäkerlärgä, yalganga, aldauga, kızıktıruga, ışandırularga bäyle başkarıluında tügel! Kem ciñä — şul haklı!

Hälil ul vakıtlarda Andrey kebek eş yörtüne buldıra almıy ide äle. Namuska tayanuı da «alma — peş, avızga töş» digän kebek kilep çıktı. Ägär dä käsebenä kersä häm tırışlık kürsätkän bulsa, aña Andrey kebek ällä nindi mäkerlärgä häm häylälärgä barırga da turı kilmägän bulır ide bälki?

Monı Hälil ul vakıtta añlap citkermäde. Tatar avılınıñ namuslı hezmättä üskän balası döreslekne başkaça añlıy ide şul. Ul mokıtlıgı anı ozak intekterde. Ämma tormışta yäşäüneñ, haklıknıñ asılın töşenep algaç, anıñ küñelendäge namus töşençäse dä alışındı, avızına kerergä torgannı kabıp häm çäynäp ölgermäüçelär aña çınlıkta mokıt, añgıra, tintäk adämnär sıman toyıla başladılar. Ul monıñ öçen ädäbi kitaplarga tügel, bälki gaziz änkäseneñ «eläkterep ölgerü» hakındagı süzlärenä rähmätle bulırga tiyeş ide. Şulay aña da akıl kerde.

Andrey, sercant bulıp algaç, Hälilgä härbi hezmätneñ bar avırlıkların kürsätte. Hätta «molodoylar» da otdeleniye häm vzvodta añardan östen kuyılgan idelär. Bu kimsetelüneñ säbäben Hälil yahşı añladı, başkalar da kürep-belep tora idelär. Kay vakıtlarda isä, ällä ürtäp, ällä çınlap anıñ hälenä dä kerergä itkän bulalar. Ämma aña karap kına berni dä üzgärmi ide. Andreynıñ talkırga Hälile bulu alarnı bähetle itte bilgele. Kayda da «korban täkäse» urınına ber keşe kiräk şul ul. Härbi hezmättä bigräk tä. Häm bu cäberle avırlıknı demobilizatsiyälänügä qadär Hälil üz cilkäsendä, canı belän yılap, bägıre belän suyılıp kütärde. Härbi çasttän alarnıñ partiyäse kitep betkäç tä aña ike täülekkä artıgrak hezmät itärgä turı kilde. Monısı da aña Andreynıñ «büläge» ide.

Şuşı qadär kısularınıñ berse dä ezsez kalmadı. Hälilneñ canı baştarak kirelände, ürtälde, ä annarı yeget bütän ber çara uylap taptı: här avırlıknı kütärä belergä, zarlanmaska üzenä süz birde! Täqdirneñ öleş itkän rizıgı şuşı ikän, berni dä eşli almıysıñ! Tatarnıñ ruhın kol bulırga öyrätäse yuk ide şul!

Monıñ öçen ul tırış bulırga, här kuşılgan ämerne cirenä citkerep başkarırga kiräklegen, elenke-salınkılıktan kotılırga tiyeşlegen töşende. Aña komandirlarınnan alıp här soldatnıñ küzläre töbälgän idelär. Ul hätta mıskıllı karaşlarnı da layıklı räveştä kütärä belde. Andreynıñ härdaim añardan «korban täkäse» yasavı äüväle küplärgä oşasa, rähätlek birsä dä, inde ahırga taba teñkälärenä dä tiyä başladı. Keşedä namus digän baylıknıñ saklana torgan urını bar ul, kayçan da bulsa üz barlıgın kürsätep, küñele kiñleklären koyaş kebek yaktırtmıy kalmıy!

Usallıknıñ da faydası tiyä şul. Timerne utka salıp kızdırıp, avır çükeçlär belän kıynap kamır itälär dä, annarı suga tıgıp nıgıtalar. Yugıysä ul utta da, suda da barıber timer hälendä kala. Dimäk, kamırıñ nindi, sin dä şundıy.

Andrey üç itsä dä, Hälilne şul avırlıkları belän nıgıta barganlıgın toymadı. Häyer, monı Hälil üze dä soñınnan gına añladı. Soldat muştrası anı tormışka, keşelärgä, avırlıklarga citdi kararga, teleñne genä tügel, teläkläreñne häm näfseñne dä tıyarga, här kuşılgan ämerne cirenä citkerep, vakıtında başkarırga kiräklegen öyrätte. Ul härbi hezmättän citlegep, çükelep, nıgıp kayttı. İnde äti-äniseneñ urınlı-urınsız zarları anı cebetep töşerä almıy idelär. Härkemneñ üz tormışı, keşeneken keşe kürmi. Ämma rizıgıñnı avızıñnan tartıp alırga toruçı häylägä ostalar bik küp. Näq «Karga belän Tölke» mäsälendäge kebek avızıñnı açıp kalırga mömkinseñ!

Yaşäü öçen köräş. Anda här adäm sanaulı. Üz mänfäğaten kem dä kuymıy. Yalgışırga yaramıy. Ber tapkır hatalansañ, ul yalgışıñ ikençesen kiterep çıgara. Yäşäü öçen köräştä ğadellek barmı? Kaya, barmı ul ğadellär? Kayda häm kayçan alarnı oçrattıñ? Ätiyeñ, äniyeñ? Alar, ğadel bulıp, ahırda närsägä ireştelär? Nindi märtäbä taptılar? Ğadellek gadi halıkta gına bula. Yugarıdagılar ğadellekne başkaça añlıylarmı ällä? Yugıysä ildä tormış bütänçä bulaçak ide tügelme? Uncidençe yılda gavamnı närsä kuzgattı, sugışlarda batır yasadı? Ğadellek öçen köräş tügelme? Ä tuksanınçı yıllarda halık ni dip mäydannarga çıktı? Işangan ğadellekkä ireşä almaudan aptıraşka töşep tügelme?

Bu soraular Hälilneñ başında beräm-berämläp kenä malay çagınnan uk barlıkka kilde, cıyıla kildelär. Anıñ ätise Häsän abzıy, ni yokısız keşe, gomere buyı tırış hezmättä buldı. Köne-töne kolhoz eşendä ide. Ä kürşeläre, Hismät aga, üze kebek üşän alaşa cigep, ındır tabagında mödirlek hezmätendä cil sugarıp yörde, ä ğailäse balda-mayda yözde. Yaratkan ber süze bar ide anıñ. Hälilneñ küz aldında kolhoz bazlarınnan azmı ul kapçıgı-kapçıgı, yöge-yöge azık-tölek, furac, peçän, yahşı ak on taşıdı häm dä äytä tordı:

— Eşlägän — aşar!

Ämma ul «aşlarnı» Hälilneñ dustı, Hismät aganıñ ulı Taci çömerde. Alar ikese dä monı şulay tiyeş dip beldelär. Hälil tökerek yota, aş urınına taş kaba ide tügelme? Hismät aganıñ ğadellege şuşı ide. Hälilneñ ätise köne-töne eşlämäde? Ä bälki aña Hismät aga urınında kön uzdırırga kiräk bulgandır?

Ägär dä yuan bädänle keçkenä däräcäle ber mödir kolhoz malına menä şulay küse kebek huca bula alsa, brigadirlar, başkalar, räis üze niçek yäşilär ide ikän soñ? Hismät aganıñ karaklıgın häm Hälil kebek yülär başlarga eşläp aşarga öyrätülären belmi idelärmeni?

Ä Hälil çınnan da eşläp aşadı, Hismät aganıñ hikmätlären, astırtın ğamällären kürüen-belüen hiçkemgä, hätta änkäsenä dä söylämäde. Häyer, söylämäsäñ dä halık belep tora ide. Üsä töşkäç Hälil, ägär dä baylıknı ğadel itep, härkemgä tigez itep bülsäñ, böten keşegä dä citäçäk dip hıyallanıp yörde. Ul moña çın küñelennän ışandı. Mäktäptä, cidençe sıynıfta ukıganında, şuşı hakta inşa yazıp, «bişle» bilgese dä aldı. Bu häl anı şundıy da kanatlandırdı, moñarçı citdi eştä alga çıkkanı yuk ide. Monnan soñ aldatmaska tırıştı. Anıñ kaläme dä şomardı. Rayon gazetasında ber-ber artlı ike häbär bastırıp çıgardı. Alarnıñ berse pionerlarnıñ metallolom cıyuları turında, ikençese kümhucda çögender aluda tırışıp eşlägän ukuçılarnı maktaudan gıybarät ide. Döres, küzenä çalıngan ğadelsezleklär, balalarnıñ irtännän köndezge säğat ikegä qadär mäktäp kişärleklärendä, ä annarı änilärenä bülenep birelgän basuda töngäçä eşlärgä mäcbür buluların da, kümhuc idaräse väkilläreneñ häm ukıtuçılarnıñ balaları isä köne buyına uramda uynap yörüdä gomerlären uzdıruların da yazdı ul. Tik aların gazetada bastırmadılar. Moña Hälil mıskıllanırga tiyeş ide. Ä ätise, ul mäqalälären ukıgaç, nigäder maktap ber genä süz dä äytmäde. Änise genä kuanıp yörde. Ulı zur keşe bulaçagın uylap söyenä ide, häyer monı yäşermäde dä:

— Bezneñ dä yazuçıbız bar!— diyä başladı.— Min anıñ änkäse!

Mäqalälär kürşe-külänne şım bulırga mäcbür itte. Bigräk tä Hälilne mäktäp ukıtuçılarınıñ yatsınıp ta, hätärgä karaganday kurkınıp ta üzenä küz tekäp aluları aptıraşta kaldırdı. Bu vakıygalar bälki şulay onıtılır da idelär, ämma su buyında uynaganda, inde yaz ayında, anı Taci açu belän çitkä törtep cibärde häm:

— Gäcit koyrıgın yalauçı!— dip, üçlänep süz ırgıttı.

Hälil aptıradı. Yörägenä şom töşte. Tacinıñ närsä äytüen añlıy almıyça kaldı. Ul mıskıllıy ideme, ällä könläşteme — bilgesez ide. Hismät agay, at yöge belän kaytsa, kapkaların eçtän tiz genä bikläp ala, arbasın da lapas astında yäşerep buşatu ğadätenä küçte. Hälilgä kürşese Taci dustın ezläp kerü tıyıldı. Kapka töplärenä yakınlaşuga, häzer berärse karşısına yögerep çıga. Eleklärne Tacinıñ, bal-may aşap tuyıp, uramga uynarga çıguın säğatlär buyına öyläre eçendä tupsaga söyälep kötep gazaplangan bulsa, inde häzer anı Hälil uramnıñ ikençe yagında torıp çakırırga mäcbür ide. Häyer, böten avıl belän añardan tel yäşerä başlauları da olı ber sabak bulırga tiyeş ide yugıysä. Tik bu üzgäreşlärneñ säbäben Hälil dus-doşmansız kalganın añlıy başlagaç kına töşende: gazetada maktap yazuları da avıl kolagına äläk süze sıman kilep ireşkän!

Mondıy häl belän berni dä eşläp bulmıy ide. Bu ğadelsezlekkä kilep oçravı Hälilneñ yäş yörägen tagın da nıgrak vattı. Ul hätta şul sagışları arkasında şiğırlär dä yaza başladı.

Häyer, bolar barı tik keçkenä Hälil belän bulgan vakıygalardan berniçäse genä ide. İnde häzer häl başka. Ul bit Hälil Häsänoviç. Kazanda universitetlar distägä yakınayıp kilä. Hälil Häsänoviç şularnıñ bersendä rektor urınbasarı bulıp eşli. Anıñ hakında ber dä avıl malayı dimässeñ. Döres, rektor urınbasarları universitetta unike. Härkaysınıñ üz kemlege, üz fikere, dönyaga üz karaşı. Berdäm kollektiv bulıp bişençe yılların eşlilär. Hälil Häsänoviç uku-ukıtu buyınça cavaplı. Häm menä yıl ahırına rektornıñ hezmät srogı çıga, yäşe — citmeştä. Anıñ urınına yañasın saylayaçaklar häm ul keşe hiçşiksez Hälil Häsänoviç bulırga tiyeşle! Monıñ şulay buluı öçen bik küp närsälärne eşläde inde. Un yıl eçendä kandidatlık häm doktorlık dissertatsiyälären yakladı. Yarıy äle ul vakıtlarda ministrlıkta cavaplı eştä ide. Hökümät akçasın kemnärgä «öläşü» säyäsäten üz faydasına tözede. Baylık tiräsendä mäş kilüçe ğalim-golamädä ğadellek töşençäse bötenläy diyärlek yuklıgın ul şunda bik yahşı toyıp häm añlap aldı. Fän iyäse iseme artına kompilyatorlar da yäşerengänlegen, üze dä alardan kalışmaska tiyeşlegen belep ölgerde. Çın, ğadel, gıylem üseşenä hezmät itüçe ğalimnärneñ dä barlıgın ul belmi häm kürmi kalmadı, tik andıylar annan yırakta idelär. Alar hakında barı tik «ul keşe bik usal», «ul bik taläpçän», «ul fän belän sataşkan» digän kotoçırgıç süzlärne genä işette, şunlıktan küzlärenä çalınmaska, yıragrak, çittäräk yörergä tırıştı. Häyer, ministrlıktagı hämmä çinovnik ta şuşındıy sakçıl cannardan idelär. Alar da aşıga-aşıga üzlärennän «galim» yasadılar. Bu eşläre kübeseneñ ciñel barıp çıktı, ministrlık väkilenä, säyäsäten döres korganda, kiräkle keşelär belän genä eş itkändä, alagayım küsäk kütärä alırlık gıylem iyäse tabılmadı. Hälil Häsänoviçnıñ kandidatlıgı belän doktorlıgı arasında berniçä frazadan häm farazdan gayre ayırma yuk ide. Mäskäü dä alarnı ciñel rasladı. Dokumentlarınıñ vakıtında yöreşen ul üze küzätep tordı. Kiräksä, häzer Mäskäü yulına aşıktı. Anıñ ölgerlegenä soklanuçılar az tügel idelär.

İnde menä rektor bulırga tiyeş ul! Ä universitet kollektivı saylarmı? Alar anıñ nindi asıl zat häm nindi böyek ğalim ikänlegen belälärme?

II

Rektor bulıp saylanırga teläp sigez keşedän däğvalı gariza kergänlegen işetkäç, Hälil Häsänoviçnıñ bolay da peläşlänä bargan başı tämam taşka äverelep, yörägenä bavırı aşa üt kaynarı yögerde. Niçek moñarçı beldermäüläre dä anı şikkä kaldırdı. Bit inde Mäskäüdäge agası, äniseneñ abıysı, danlıklı Abdulla Abdulloviç belän söyläşenep tä kuygan ide. Ul anda Räsäy Däülät dumasında eşli, här mäsälädä il eçendä süze ütemle. Fän häm mäğarif ministrlıgı belän duslıgı bar. Häyer, mondagı, Tatarstandagı, ministrlarnı da ul yahşı belä. Ällä Hälil Häsänoviçka häzergä qadär Abdulla Abdulloviç yärdäm itmädeme? Här adımı anıñ yärdäme belän başkarıldı, bigräk tä soñgı yegerme yıl eçendä. Abdulla Abdulloviçtan başka cir yözenä koyaş ta çıkmıy, tañ da atmıy! Monı böten keşe dä belä. Ämma anıñ belän turı elemtä barı tik Hälil Häsänoviç kulında häm respublika prezidentında gına. Döres, bälki hatını, balaları da şundıy häldäder? Ämma Abdulla Abdulloviçnıñ iñ yakın keşese hiçşiksez Hälil Häsänoviç, ul anıñ ilçese dä, ışanıçı da. Şulay tügelme?

Ä eleklärne bötenläy başka häl ide. Hälil Häsänoviç kay vakıtlarnı Abdulla Abdulloviç hakında işetkäli tordı: äniseneñ tugan enese kaydadır Apas yaklarında agronom bulıp eşli, imeş. Ber dä faydası tigäne yuk, kaytıp, kunakka töşep tä kitmi hätta. Bigräk tä Hälilneñ ätise Häsän abıy:

— Yülär ul, ällä kayda aşlama aşap yata. Monda räis bulıp kilä dä belmäde!— dip, anı açulanıp iskä algalıy tordı.

Häm menä, Hälil härbi hezmättän kaytkan yılnı, sin işet tä min kür, digändäy, Abdulla Abdulloviçnı Tatarstannıñ iñ çeterekle sanalgan rayonına hakimiyät başlıgı itep kuymasınnarmı! Ul anda, elekke eşlägän rayonında, agronom bulıp kına yatmagan, ällä kemnär däräcäsenä kütärelep ölgergän ikän bit! Citmäsä avıl hucalıgına bäyle kandidatlık dissertatsiyäse dä yazıp yaklagan, nindider kolak işetmägän, küzlär kürmägän üsemlekne kiñ mäydannarda üsterep, añardan çiksez zur uñışlar alıp, ilne bayıtu yünäleşendä eş alıp bargan, ä «sukır» ciznäse Häsän abıy şunı da belmi yörgän.

Äye, çınlap torıp Hälil öçen dä koyaş çıktı, tañ attı. Anı ul ber telefon şaltıratuı belän universitetka ukırga kertte. Abdulla Abdulloviçnıñ bülmäsenä yegetneñ berençe ayak atlavı buldı, moğcizalı häl diyärseñ, Hälilne tanıp aldı, äti-äniseneñ hälen soraştı, härvakıt elemtädä torırga kuşıp, hätta kesä telefonı nomerın birde. Ul vakıtlarda andıy söyläşü caylanmaları bik siräk adämnärneñ genä kulında idelär. Döres, soñınnan Hälil üze dä belde: keşeneñ isemen, kem häm kaydan buluın aldan särkätip kızga äytkäç, ul, kerep-çıgıp yörgän arada hucasına işek töbendä kemnärneñ zarıgıp kötep torganın bäynä-bäynä citkerä ikän.

Hälil Häsänoviçnıñ nıklı teräge Abdulla Abdulloviç hakında hiçkemgä söylägäne, seren tişkäne yuk. Berençe oçraşu vakıygasın da, annarı bulgannarın da bik yahşı häterli. Haman da üzeneke üzendä hatirälär bulıp uyılıp kala birä. Keşelärneñ söylägän serlärenä isä san da kürsätep tormıy, kergänen ciñel genä çıgara da cibärä. Ä üzeneke — kaber sere! Añardan monı Abdulla Abdulloviç taläp itte. Ul kiñäşen totuı Hälil Häsänoviçnıñ üzenä dä faydaga kilde. İntrigan adämnär öçen keşe serennän dä ähämiyätle, şunı söyläp yuanudan da böyegräk läzzät häm täm yuk. Monı Hälil Häsänoviç üze dä küptän belä, tabigate, cene belän toya ide kebek. Şunlıktan ul intrigannar artınnan iyärep kitmägänder dä äle. Ämma küpmelär menä şuşındıylar: keşene söylilär, keşe keren avız tagaraklarında çaykıylar. Adämdä üzen-üze maktau häm zurlau ğadäte bar gına tügel, başınnan aşkan. Monıñ öçen başkalarnı pıçratu yulın saylıy. Ul şuşı räveşle üz zatın pedestallarga menderä, ällä nindi yahşı yakların küpertep söyläp birä. Färeştä inde menä. Ä başkalar? Başkalarnı tübängä kuyuı, naçarga sanap bäyäläü adäm balasınıñ çın sıyfatı. Äye, dörese şul: ber genä keşe dä intriganga äverelüdän azat tügel — ğalimnäre dä, çinovnikları, deputatları, prezidentları da. Ägär dä kem dä kem gaybät mäclesendä sineñ hakta döres häm yahşı süz äyter dip kötsäñ, yalgışaçaksıñ. Ul böyek akıl iyäläre genä keşeneñ hatalı ğamälen dä huplap söyli alalar, çönki här tuzan börtegeneñ selkenüendä dä mäğnä häm säbäp barlıgın kürälär. Abdulla Abdulloviç hakında kaysı adäm aña maktap söyläde älegäçä? Hätta tugannarınnan da işetmäde. Ämma başkalardan ömet tä itäse tügel. Döres äytkän ul:

— Enem, häräkättä bul! Teşeñ-tırnagıñ belän yabış, üzeñneke it. Kulıñnan kilmägän eşne akça belän häl itep bula. Belep tor! Akçanıñ köçe citmi kalganı yuk älegäçä, azlıgı gına kurkınıç. Hätta prezident apparatında anıñ kire kagılganı yuk. Keşelär arasındagı mönäsäbätne häl itü öçen uylap tabılgan ul. Alış-bireş öçen, ğadellek öçen! Här äyberneñ bäyäse bar, tik belüçeläre genä barmak belän sanarlık!

Abdulla Abdulloviç näq Hälil Häsänoviçnıñ üze kebek kara tut yözle, kiñ kükräkle, olı gäüdäle, ütker kara küzle, ämma usal, taläpçän, katı keşe bulıp çıktı. Kaydadır tugan avılında yäşäp yatuçı kiyäüläre, Hälilneñ ätise Häsän agay, bilgele anıñ ike yatıp ber töşenä dä kererlek tügel. Añarga vakıtı barmı? Niçek Hälil belän küreşkän äle? Kaydan mömkinlek tapkan? Berençe oçraşularınnan kotı oçıp çıkkaç, yeget aña rähmät äytep şaltıratırga da kurkıp yörde. Ämma ozakka kaldırırga da yaramıy ide.

— Enekäş, ukı!— dide cavabında Abdulla Abdulloviç, kırıs tavışın yomşartıp. Ämma telefon trubkasınıñ utlı kümer kebek hälgä kilüe Hälilneñ kulın peşergändäy ide. Şulay da tıñlap beterergä üzendä köç taptı. Agası aña ämer birergä dä ölgerde: — Onıtma, şaltıratkala! Problemalar tudırma!

Anıñ bolay itep aldan äytep kuyuı yaradı. Hälilneñ üz zihenenä dä zarlanırlıgı yuk ide, tırışıp ta ukıdı. Ämma fännärneñ asılın añlau hakında uylap ta karamadı. Belem öçen añarga lektsiyälärgä yörü, tıñlap-yazıp utıru, ber-ike kitapnı karaştırgalap çıgu, praktik däreslärdä şul ukıgannarınıñ eçtälegenä muafıykatle fikerlär äytü dä citä torgan buldı. Fändä tabigıy zakonçalıklarnı açu häm añlatu tügel, fiker äytü ähämiyätle digän ğalimnär çorına turı kilüe üz eşen başkardı. Ul da şuşı taläpkä buysındı. Añladımı-yukmı, bu hakta uylap ta karamadı. Hakıykat küreneşlärenä karata ul fikri mönäsäbät tudıru belän şögıllände. Añ belän fikerne bergä kuştı, añlau belän bäyle gıylemnär añardan çittä kaldı. Ul güyäki koş ide. Kanatın cäyä dä oçıp kitä, cäyä dä oçıp kitä, kayda kunsa, şunda cim taba. Aña böten tirä-yün añlaşılıp tora häm ul şunnan üzenä kiräkle «börtekne» kürep ala da, şuña taşlana. Ämma tomşıgına alganı yäki elgäne borçak börtegeme, çebeşme, ällä taşmı, agaç botagımı — boların uk töşenep tormıy. Ul bu mäğnädä sukır koş ide. Monıñ fändä fiker äytergä häm şunı hakıykat itep urnaştırırga teläüdän kilgänlegen belmi dä kaldı. Härhäldä yaña fiker ul , asılı belän, inde bulgan, iskergän, onıtıla töşkän iske fiker genä. Anı menä şuşı töşenmäü, fikerçelek tantanasına birelü gıylemdä sukır hälendä kaldırdı. Şunıñ öçen dä anıñ küñelenä säyäsät yakın ide. Fiker aşa hakıykatne açarga omtılu başka törle näticägä kiterä dä almıy. Bu isä fängä säyäsätneñ katnaşuınnan tuganlıgın kayan belergä mömkin ide soñ? Häyer, Ukıtuçıları da çın ğalimnärdän tügel idelär şul. Alar nindi dä bulsa fiker belderüne östen sanadılar, çın fänneñ hakıykat küreneşlären, hakıykattä bäysez räveştä yäki üzara berekkän küreneşlärne añlatıp birüdän gıybarät ikänlege, fändä fiker tügel, bälki açış, töşenü, eçtälekne häm säbäplärne açıklau mökatdäs häm döres yul ikänlegen Hälil Häsänoviç belmi genä yugarı belem aldı, şuşılay aspiranturanı da beterde, dissertatsiyälär dä yakladı. Tagın şunısı ähämiyätle — ul üz mänfäğatlärenä hilaflık itmäde, haman da fikerçelär yagında tordı. Fänni ezlänü dip algan temaları gıylem häm säyäsätne üzara berekterep karaudan, fänni mäsälälärgä karata säyäsi mönäsäbät belderüdän gıybarät buldı. Monıñ öçen il citäkçeläreneñ fikerlärenä tayanıp eş yörtte, säyäsi vazgıyätne üzäkkä alıp eş itte. Anıñ fikri näticäläre millätçelärne dä, däülät çinovnikların da, yugarı katlam başlıklarnı da kanäğatländerergä tiyeş idelär. Ul daimi räveştä mantıyklı buldı, fikerlämälären üsterep, säyäsi yaktan ülçängän gomumi fikergä taba kiterde. Bu räveşle eş itüen yaratmagan ğalimnärneñ höcümennän saklanu öçen dä kiräkle süzlärne taba aldı, «fänni farazlar», «gıylmi-säyäsi prognozlar» birü belän şögıllände. Häyer, boların uk aña opponentları da yünäleş birep äyttelär. Mıskıllarga teläp, älbättä. Ämma Hälil Häsänoviç alarnıñ ul süzläreneñ asılda naçar mäğnädä ikänlegen añlamadı, bälki yahşı fiker bularak kabul itte. Gıylemdä älegä «säyäsi prognozlar» yuk ide. Bu eş reporterlar, gazeta-curnal mäqalälären yazuçılar şögıle ide. Ämma fändä Hälil Häsnoviçnı zur açış yasauçı dip atadılar, ul bit säyäsi prognozlarnı gıylem ölkäsendä citdi häm dälille farazlar bularak täqdim itte. Çirattagı dönyanı üzgärtep koru mömkinlegen dä iskärtsä, bötenläy dä böyek akıl iyäse dip atalaçak ide. Häyer, çorı da şundıy, milli tellärne, millätlärne üsterü mäsäläsen mäydannıñ üzägenä çıgarıp, töp söyläşü teması yasagan zamannar ide bu.

Hälil Häsänoviçnıñ säyäsi planda neçkäläp ülçänelgän «fänni farazları» bik tä aktual bulıp çıktılar. Kandidatlık dissertatsiyäsen yaklagan çagında uk gıylmi sovet aña şuşı temanı doktorlık itep üsterergä täqdim itte. Eşne çitkä alıp kuymıyça, ike yıl eçendä başkarıp ta çıgarga mömkin ide. Hälil Häsänoviç näq şulay eşläde dä. Bu vakıtta ul tagın da agası Abdulla Abdulloviçnıñ hämmä närsäne östän kürep, kirägendä enesenä fatıyha birep, yulın arçıp toruın añlap aldı. Mögayın Hoday täğalä digännäreneñ çınlıkta şuşındıy keşe bulırga tiyeş ikänen dä toygandır?

Hälil Häsänoviç bolay uylaunıñ dährilek häm şaytanlık ikänlegen küñelenä dä kitermäde. Abdulla Abdulloviç belän bergä fotoga töşep, anı divar zurlıgında eşlätep, zal bülmäsenä elderep kuyu teläge dä tudı. Bu fikere belän isä şaşınır däräcädä bähetle ide. Ämma andıy fotonı eşlätä almavı gına şuşı telägen berazga sünderep tordı.

III

Rektorlıkka gariza birgän keşelärdän bigräk tä öçese Hälil Häsänoviçnıñ açuın kiterde. Anıñ berençese älbättä hatın-kız zatınnan, fikerdäşe kebek toyıluçılardan ide.

Şuşı Kamilä Häkimovnaga soñgı öç yıl eçendä Hälil Häsänoviç niçeklär genä yärdäm itmäde yugıysä. Tugan-tumaçaların da yahşı belä anıñ, hätta alarnı yakın da kürä ide. Ä ul, menä bit niçek, üzen östennärdän sanap yörgän ikän. Aña Hälil Häsänovnıñ fakultet oyıştırırga yärdäm itüen onıtkan ul. Danlıklı dekan, imeş. Kem arkasında? Universitetta şuşındıy uk fakultet bar ide bit inde. İş yanına kuş bulsın, şulay kiräk dip kem dälilli aldı gıylmi sovetta? Hälil Häsänoviç! Ä Kamilä Häkimovna tuktausız üz keşelärennän dä, ğalim-golamälärennän dä, fakultetınıñ igezägennän dä zarlandı, hätta küplärne kompetentsızlıkta da ğayepläde. Anıñ fikere belän kileşmi mömkin tügel ide, anısı. Söyläşä dä, zarlana da, üz säyäsätenä başkalarnı iyärtä dä belä! Kurkınıç keşe!

Döres, Hälil Häsänoviç menä dürtençe yılın rektornıñ berençe urınbasarı sıyfatında eşläsä dä, däräcäseneñ dekannar karşında şikle ikänlegen yahşı toydı, ämma bu häle belän ber dä kileşergä telämäde. Şunlıktan Kamilä Häkimovna aña tayanıçı kebek toyıla, bik tä üz keşe sıman buldı. Fakultetı oyışu da Hälil Häsänoviçnıñ küz aldında bardı. Ukıtuçıları barça kollektivları belän ul dekannı söymi idelär. Ämma hanım üzen bik tä ğalimä sıyfatında kürsätä belde. Dokladlarnı osta itep ukıy, oyıştıra aldı. Rektorat utırışlarında Kamilä Häkimovnaga ışanıç baglanıldı. Ul härdaim yugarılarnıñ fikeren kürälätä yalagaylık belän yaklap, tugrı hezmäten kürsätergä häm bu yulda canın fida kılırga da teläk belderep çıgışlar yasadı. Citäkçelekkä tayanıç öçen mondıy zatlar kiräk, andıylar nıklı häm ışanıçlı toyıla idelär. Süzläreneñ töçelegen sizendelär, ämma küñellären bik tä huş tottılar.

Kamilä Häkimovna älbättä fändä barı tik fikerçelär rätenä yakın kilgäne, anıñ da süz häm ğamäldä bergälekne täemin itä aluçılarınnan buldı. Tugan tel aşa çit telne öyränü hakında yazgan häm yaklagan dissertatsiyäläre asılda ber telgä ikençe telne yänäşä kuyudan häm bolay da süzleklärdän añlaşılıp, küzgä bärep torgan «urtaklıklarnı» bäyän itep çıgudan gıybarät ikänlegen Hälil Häsänoviç yahşı belä. Kamilä Häkimovna, tatar avılı balası isä dä, tugan telendä hatalı häm avırlık belän söyläşä. Rusçası da yasalma cömlälärne äytüdän uzmagan bulu ber häl, ämma, fikere yuklıknı da toymıyça, yaña fiker äytkändäy üzen tota aluı kızıklı. Hälil Häsänoviç anı yalagaylıgı, kuştanlıgı, universitetta yäki fakultetında çıga bargan şılt itkän avaznı da kiterep citkerergä tırışkanlıgı öçen söyde, yakın itte. Ämma bolarnıñ ahırı kara yılannıkı kebek astırtın ğamäl alıp barılgan räveşçä kilep çıgasın başına da kitermäde.

— Hayvan!— dide ul, üz aldına anı açulanıp.— Menä bit niçek, menä bit nişli! Çın yözen yäşerep yörgän. Kemlegen kürsätteme?

Hälil Häsänoviç «üz kuyınında» kara yılan simertep yatkanlıgın añlagaç, inde keşelärne tanıy belmäven dä töşenergä tiyeş ide. Ämma anıñ añında tanıp-belügä omtılışı yuk, fiker genä tua ala. Häm ul fiker bu yulı da köttermi kilde: «Hanımga kirägençä akıl birergä! Urınına utırtırga!»

Akıl birü dimäktän, Hälil Häsänoviç keşelärneñ köymälären komga terätep kaldırırga yarata. Mondıy mahirlık belän ällä nilär eşlärgä mömkin. İntriga burannarın kubarıp, Kamilä Häkimovnanıñ cilkännären kiyerelderergä, anı teläklärendä aşkındırırga, ä annarı köymäsen taş kıyaga iltep sılatırga bula. Tik monıñ öçen vakıt, bernikadär köç sarıf iteläçäk. Ciñelräk başka törle yulları da bardır, bilgele. Añlaşu, mäsälän. Hälil Häsänoviç monısın üzençä bäyäläp, hıyalı mömkinlek birgänçä küz aldına da kiterergä ölgerde. Näq şulay eşlärgä itte. Añlaşunı ul üz fikeren taläp räveşendä belderü bularak hanımga äytü dip belde.

Töne avır häm küñelsez ütte. Hatını anıñ käyefsezlegen çamalagan ikän. Gazizlärdän dä gazize, böyeklärdän dä böyege, kart tekä ofitserlar safınnan töşkän, yazmış bähete arkasında Tatarstan häm Räsäy deputatları rätenä kat-kat saylangan, kirägendä millätçe, telägänendä kakşamas berdäm ilneñ ayuına äylänä aluçı söyekle ätkäse dä ul kiçne kızına şaltıratmadı. Ämma ul qaderle kiyäüläre Hälil Häsänoviçnıñ käyefe yuklıgı hakında belä, aña, kayınataga, bu häbärne börtek kızı Färidä Barsovna bäynä-bäynä citkerergä ölgergän ide. Monı ire dä işetep tordı. Üze başlap süz äytergä ul älegä äzer tügel ide. Färidä Barsovna, Hälil Häsänoviçnıñ hatını, kuyı kara çäçle, çandır gäüdäle, şaktıy mähabät häm kılıç borınlı hanım härdaim keşe hakın tanuda häm ayıra belüdä gacäyep tä mahir zatlarnıñ berse bulırga tiyeş itep tärbiyälände. Ul ätisenä iyärep yörgän, härtörle härbi üzäklärdä yäşärgä häm çınıgırga mäcbür itelgän bala çagın sagınmıy ide. Ä milläten söyü hise köçle, ul anı yäşerä almadı, bu ölkädä isä yalgan da, çınlık ta barın belmi. Anı kayda barsalar da haman şul tatarlıkta ğayeplädelär. Mondıy kimsetelülär köçsez cannarda millätenä karata tiskäre toygılar tudırsa, añarda, kiresençä, uñayga taba etärgeç kenä ide. Ätise Bars Säyfiyev üzeneñ barça uñışsızlıkların tatarnı urısnıñ yaratmavınnan kürde. Say fikerle, hezmätkä ayık karamauçı ofitserlarnıñ da ciñel genä üsüe, däräcä aluları küñelendä ğadelsezlek toygıları uyata tordı. Urıs ilendä barı tik urıs keşeseneñ genä ölkän ofitser bulırga hakın täkrarlauçı kanunnar käğazgä tügel, küñel töplärenä sırlap yazılgan sıman ide. Bars Säyfiyevnıñ moña barı tik açu gına kilä tordı, ämma ğadätlärne üzgärtü mömkin tügelder sıman ide. Hezmäte şulay bara birde, Färidä Barsovna şul şartlarda üste, kanat çıgardı. Millätenä karata mähäbbäte ternäklänep çäçäk ata tordı. Citdilege häm kiskenlege anıñ kıyafätenä börketlek östäde. Häyer, ul bolay da tös-bittä tabigate belän şundıy sıyfatlık ide. İre Hälil Häsänoviç kıtay yözle, häyläkär holıklı, karera söyüçän bulıp çıktı. Börketlär kıyaga oyalıylar. Hälil dä kıznı şuşındıy buluı belän üzenä karatkandır äle? Yeget çagında uk ul anı gaziz ätkäse Bars äfändegä ohşattı, kıyafäte belän tügel, nindider kiskenlege, fikergä yabışırga yaratuı, kirelege belänme ohşaş idelär alar. İr keşe, Färidä hanımnıñ farazınça, näq menä şuşındıy sıyfatlarga iyä bulırga tiyeş ide: däräcä söysen, yugarıga omtılsın, nindi genä ğamäl kılsa da, äüväle ğailäsenä häm millätenä fayda öçen tırışsın.

Millät mänfäğate asılda kupşı buyau kebek Hälil Häsänoviçnıñ telenä buyalgan häldä yäşäde. Ul anı kirägendä bal, kirägendä toz itep östärgä mömkinlek birüen belep faydalandı, bigräk tä kemne dä bulsa kimseterlek, bigräk tä gaziz urısnı cäfalarlık itep söylämäskä tırıştı. Ämma süz suın millät tegermäne faydasına daimi koya tordı. Monı añardan babası Bars Säyfiyev taläp itte, kirägendä hätta öyrätkäläp tä aldı. Häyer, millätkä mähäbbät orlıkları aña qadär ük küñelenä salınıp kuyılgan bulgandır, mögayın! Yugıysä bu milli mänfäğat säyäsätenä tiz genä bireşep tä kitmäs ide. Häyer, zamanası da başka törle äle anıñ häzer — millätçelek çorı. Başka törle däver bulsa, Hälil Häsänoviç bütänçäräk itep söyläşer, başkaça töstäge bitlek kiyär ide.

Tormış ul — teatr uyını, dilärme? Keşelär şunda törle rollärne başkaralar. Härkem töp rolğä omtıla. Uynıy beldeñme — sin aña layıklı!

Hälil Häsänoviç şuşılay dip uylarga yarata ide. Aña bu fikere rähätlek birä, kareristlık hisen aklıy, omtılışlarına yañadan-yaña köç häm därt östi. Artistka nindi rol tisä, ul şunı başkara, bilgele. Ämma Hälil Häsänoviç birgänne kötep yata almıy. Ul häräkät keşese. Bu tormış teatrınıñ da älbättä recisserı häm dramaturgı bardır? Başkaça mömkin dä tügel. Allahı täğalä hämmä närsäne, küreneşlärne küz aldında totıp beterä ala, dilär. Ay-hay... Şulay uk mikän? Ä ni öçen ul vakıtta beräülärgä huca bulu märtäbäsen birä, ikençelärne anıñ kuştanı, öçençelärne bändäse itä?

Moña qadär, Hälil Häsänoviç bik yahşı belä, ul üze huca bulgan ölkädä tormış teatrınıñ dramaturgı buldı. Ämma recisserlık östenräk ikän şul. Ul üzgärtü-yañartu, vakıygalar barışınıñ eçtälegen üzençä añlata alu sıyfatına iyä. Ägär dä rektor itep saylansa, Hälil Häsänoviç hiçşiksez bu dilbegäne dä kulına alaçak, üzeneken dä birmäyäçäk. Ä komaçaularga, anı öleşennän mährüm kaldırırga tırışuçılar bar ikän şul, beryulı sigez keşe min-minlek takıyasın kiyärgä ölgergännär.

Hälil Häsänoviç arıslanga äverelergä cıyıngan mäçe kebek üz aldına acgırıp aldı. Annarı kölep kuydı. Şaktıy yämsez kilep çıktı. Äle yarıy öyendä çagında buldı bu haläte. Kürşe yak bülmädän hatını:

— Hälil, närsä buldı, Hodayım?— dip endäşte.

IV

Bu yulı Hälil Häsänoviç eş bülmäsenä kilep kerüenä ük Kamilä Häkimovnanı çakırttı. Hanım üz kemlegen belep häm märtäbä belän uzıp, aña ğadättäge señersez kulın suzdı. Hälil Häsänoviç eleklärne zatlı cantilmennarça niçä tapkır şuşı kul arkasın übep algalagan keşe ide. Bügen naz kürsätmäde. Yaratkan ire koçagınnan mährüm kalgan ğailäle hatınnarça Kamilä Häkimovna tınıçsızlandı, kilep utırgan urınında sikergälänep biyep alganday itte, annarı, yözenä taläpçän, ämma kurkulı karaş çıgardı da:

— Närsä bar ide, Hälil Häsänoviç?— dip soradı.

«Küp närsä bar ide!»— diyärgä teläde prorektor, aldan uylap kuygan taktik planın kinät kenä üzgärtergä, doşmanlık beldermiçä, usallıgın sizdermiçä tınıç eş itärgä bulıp. Köçne artık küp sarıf itärlek köndäş tügel ide aña bu Kamilä Häkimovna. Mondıy keşene çöyep taşlau ällä ni avırga da kilmäs. Şulay da sak eş yörtü tiyeşle, çönki tile adäm tigänäk buyı sikerüçän.

— Hezmätlär niçek bara? Fakultetta tormış niçegräk?

Şuşı sorauları arkasında Hälil Häsänoviç süzne yıraktan äyländerep kiterü mäşäqatenä çumarga mäcbür ide. Kamilä Häkimovnanıñ şunda uk yöze üzgärde, ul nurlanıp kitte häm ğadätençä maktanırga kereşte:

— Sessiyä başlanıp kilä. Zaçetların studentlarıbız «koyrıklarsız» birep baralar. Üzegez dä beläsez, bezdä ukuçılar tırışlar, ukıtuçılar da taläpçän totalar üzlären.

Anıñ mondıy süzlären eleklärne Hälil Häsänoviç säğatlär buyına tıñlap utırırga mömkin ide. Yalıktıruları ber häl, ä menä «küzgä töten cibärüläre» rähät gorurlık hise tudıra ala. Mondıy talant siräklärgä birelgän. Ämma bügen süz başı bu tügel häm bula da almıy ide.

— Bıyıl abituriyentlarnı alu planı unike protsentka kıskarırga tora, beläsez. Kayber iptäşlärdä ike bertörle fakultetnı berläşterü kiräklege hakında fikerlär yöri.

Hälil Häsänoviç şuşı urında süzlären kırt kiste. Bu anıñ ğadätendä bar. Äytep betermi kaldıru häm keşegä küñelendägen tügep salırga mömkinlek kaldırunı uñışlı çaralardan sanıy ul. Kamilä Häkimovnı niçä tapkır şuşı räveşle örkette, telsez kaldıra aldı. İgezäk fakultetlarnıñ ber-bersen önämäüläre, citmäsä ukıtuçıların da yaratmauları institut kollektivına da yahşı mäğlüm. Bigräk tä Kamilä Häkimovnanıñ üzen, anıñ kılançıklıgın, häyläkärlegen, kuştanlıgın, bolar yanına safsataçı «nadan» buluın da söymilär. Şuşı sıyfatlarına karamastan, hanımnıñ tuktausız ürlärne yaulıy, baskan ciren nıgıta baruı elekke ukıtuçıların da şakkattıra. Şuña kürä anı söyä, üz itä almıylar. Bu hakta Hälil Häsänoviçka da niçä tapkır äytkälädelär, ämma ul şuşı mörtätne kiläçäk köne vakıygaları öçen saklap, rektorlıkka ürmälägänendä teräk häm tayanıç bulır dip küzallap eş itkän ide. Ä ışanıçı aklanmadı. Menä bit, gariza birergä, köndäşkä äverelergä ölgergän. Citmäsä kön dä diyärlek, eş säğate başlanırga ölgermi, Kamilä Häkimovna anıñ kabinetına yögerep kerep citä, yuk yomışın bar itep kaynaşırga totına torgan ide. Häyer, soñgı könnärdä dä şulay buldı. Ä menä bu atnada hanım bötenläy dä kürenmäde. Sagındıra da başladı tügelme? Keşegä künegäseñ bit anı, yugalıp torsa — yuksınasıñ. Garizasın da tege atnada uk birgän bulgan ikän bit. Nigä taktikasın üzgärtmäsen? Kemnär beländer kiñäşep eş itä inde bu! Üz keşeläre bar, kiñäşçeläre, fikerdäşläre...

Kamilä Häkimovna haman da söyli, avıl mäktäplärendä ukıtu öçen yahşı belgeçlär kiräklege hakında safsata kora. İmeş, alarnıñ fakultetı avıl öçen, tugan tel nigezendä eşli, ä köndäş fakultetnı beterüçelär hätta şähär mäktäplärenä dä barmıylar, törle şähsi firmalarga urnaşalar. Hälil Häsänoviç isä bu süzlärne añardan meñ kat işetkän häm härvakıttagıça häzer dä dikqat itep tıñlap utıra birde. Ğadätençä başı, işetkänen raslap, vakıt-vakıt selkenep ala. Açuı kilsä, peläşe tirlär ide. Yuk! Yözendäge kalın señerläre uynap alır ide. Yuk! Hälil Häsänoviç haman da dikqat itep tıñlıy, kire kagıp süz äytmi, aşıgudanmı barı «äye» dip algalıy. Ämma hanımga turı karap: «Rektor bulu ikän isäbegez!»— diyäräk äytergä küñele bazmıy.

Ul şunda ikeseneñ dä üzara ohşaşlıkların toyıp ala. Moña açuı kilä. Peläşe tirli başlıy. Yöz señerläre sizelerlek itep biyeşep kuyalar. Häm ul inde süzen borıp ala:

— Rektorlıkka konkursta katnaşuıgıznı teläp gariza birgänsez ikän?— dip, hanımga sorau belän tekälä.

Kamilä Häkimovnanıñ şüräle mögeze kebek itterep uraldırıp oçlaytıla menderelgän çäç yasalması şunda güyäki işelep-şiñep töşä, ozınça yöze tagın da kilbätsezräk itep suırılıp, avızı açılıp kala. Dekan barı tik berazdan soñ gına añına kilä. Telenä öyelgän süzlären yota almıyça, alarga tonçıga häm hälsezlänä birep, bar köçen cıyarga beraz vakıt kitä, sorau birä:

— Ka-kay-dan belde-ge-gez?

Bu kauşaumı, ällä kurkumı?

Hanım süzlären yota. Tamagına yabışıp torgan sorauların yañadan uzdırıp cibärü öçender näzek häm ozın kulları belän kükrägen kısa. «Bähetemne sınap kararga telädem!»— dip, eçtän genä anıñ öçen äytep kuya Hälil Häsänoviç. Hanım da, anı işetep torganday, näq şul süzlärne äytä:

— Sezne «birmägänsez» didelär dä... Bähetemne sınap kararga buldım!

— Yuk, min garizamnı berençelärdän bulıp tapşırdım!— dip, şunda uk Hälil Häsänoviç avırlık häm katgıylık belän äytep kuya. Annarı, tavışın yomşarta da:

— Bälki kire alırsız?— digän süzlär belän yılmaya.

Hanım cavap birergä aşıkmıy. Üzeneñ uylarına kerep yugala. Rektorlıkka däğva kıluın aldan uylap, katgıy niyät belän başlaganın bu mizgellärdä köndäşennän yäşerä almıyça aptırıy. Ämma Hälil Häsänoviç añarda barı tik kılanu bilgeläre genä kürä. Kamilä Häkimovnanı belä-belgänennän birle, yasalma keşe ikänlegen sizenmi kalganlıgı säbäple, çınlıkta hakıykıy yöze nindilegen tanıy almıyça aptırıy. Şul arada hanım üzen kulga alırga ölgerä, çäç cıyılmasınnan eşlängän mögeze kabat üz hälenä turayıp baskanday bula. Kamilä Häkimovna şunda:

— Yarar, uylarbız!— dip äytep kuya.— Bez dä keçkenä keşe tügel bit, Hälil Häsänoviç, dekanbız, gıylmi sovet çlenı, tellär belgeçe, tatarçabız da, rusçabız da yahşı. Tanılgan ğalimbez. Hezmätlärebezne, küz timäsen, tfü-tfü, ukıylar, belälär, soratıp aldıralar, kayda barsak ta huplıylar, maktıylar. Zur eşlär başkaruıbıznı da äytälär...

Keçkenä genä tökle turanıñ da,— anı kayber yaklarda «vıcan» dip tä atıylar,— kotlarnı oçırırlık zähär tavış çıgarıp, fil qadärle sıyfatta küzgä kürenüen toyganıgız bardır? Monda da näq şundıy hälneñ kilep çıguı Hälil Häsänoviçnı aptıraşta kaldıra. Uylap kuymıy da bulmıy: «tizäkkä basma — ise çıgar!»

Söyläşüneñ mäğnäsezlege keşeneñ canın talkıy, bilgele. Yarıy äle şunda berärse kilep çıga da, suga batkanda salamga yabışkanday itäseñ, añarga totınu cayın karıysıñ. Mögayın Hoday täğalä üzeneñ söyekle bändälärenä andıy yärdämne mahsus cibäräder? Hälil Häsänoviç ta Allahınıñ üz isemlegendä ikän! Menä bit, işegen şakıp, itağat belep, milli fakultet dekanı can-dus Hörmät Safin kilep kerep mataşa. Kul birep isänläşä, citmäsä:

— Komaçaulamadımmı?— dip sorıy.

Hälil Häsänoviç aña olı hörmät häm yaktı yakınlık belän cavap ta birä:

— Utırıgız, utır, Hörmät Ömetcanoviç!— di.— Vakıt tar. Bez söyläştek, kiñäştek bugay, Kamilä Häkimovna!

V

Rektorlıkka däğva kılıp gariza birgän keşelärneñ ikençese citmeş yäşenä kilep citep mataşuçılardan Hodayar Hisamoviç ide. Gomereneñ yartısınnan artıgın dekan vazifasında uzdırgan, sarsıp häm rişvätlek bazına batıp betkän bu agaynıñ bügen-irtägä otstavkaga kitäse bar yugıysä. Ä ul menä närsä eşli bit! Bu anı maktıy torgan citdi adım tügel. Paranoyya çagılışı. Hälil Häsänoviç üze, keşedä altmış-altmış biş yäşlärenä citkändä paranoyya başlanmasa, monı gayre tabigıy häl dip küz aldına kiterüçe utız cide yäşlek kükräp torgan ir zatınnan içmasa! Hodayar Hisamoviçnıñ komı koyıla başlauga küptän ük tügel ideme soñ? Hälil Häsänoviçnıñ işek töben ul niçämä tapkırlar gına taptamadı: Usal da, kirägendä zähär häyläkär bula ala torgan mişär. Häyer, gariza birüçelärneñ hämmäse şul tokımnan tügellärme soñ? Hälil Häsänoviç üze dä!

Rektorlıkka gariza birüçelär hakında baş katırıp, şuşı mäsäläne çişü yulı turında uyların küñele aşa uzdırıp, Hälil Häsänoviç ayırım ber tögäl fikergä kilde: beräm-beräm söyläşep çıkkanda bäğır suı şaktıy tügelergä mömkin. Aña başka törle taktikanı saylarga kiräk. Dekannarga, alarnıñ kuştannarına tayanırga! Ägär dä barısı da Hörmät Ömetcanoviç kebek bulsalar, eşe peşäçäk, bilgele. Ä andıylarnı kaydan alırga, hämmä keşe dä ambitsiyäle, üzlären märtäbägä layıklı zatlar dip sanıylar. Gıylmi sovet äğzalarınıñ bötenese belän şulay uk ayırım-ayırım söyläşep çıkkanda, väğdälären alganda, ul şulay uk uñışka ireşäçäk. Bumı mömkin eş tügel? Söyläşergä, väğdälären alıp çıgarga, üzlären hezmät bähetenä ömetländerergä! Ämma ikeyözlelek kürsätsälär?

Dönyada kurkıp kalası bulsañ, eş maytaru mömkinme soñ? Almanıñ agaçtan özelep töşkänen kötep yatuçı höräsänme ällä ul?

Hälil Häsänoviç katı torırga, eşen oyıştırıp alıp barırga digän fikerennän ber genä dä artka çigenergä telämäde. Anıñ aldında yatkan gıylmi sovet äğzalarınıñ isemlegendä citmeşläp keşe, kübese üzsüzle, berägäyle ğalimnär. Citmäsä härkaysınıñ kemder bulası, däräcälär alası kilä torgandır? Rektorlıkka ireşä kalganda, Hälil Häsänoviç alarga bu ömetlären tormışka aşıru yulında yärdäm itäçäk tügelme? Monıñ öçen universitetta üzgärtep koru säyäsäte tägärmäçen äyländerep cibärergä mömkin. Kıyınlıklar tudırmıyça gına anı başkarıp çıgu avır bulmayaçak. Härhäldä küsäkneñ olı başı Hälil Häsänoviçnıñ üzenä timäyäçäk. Cile eläger inde, anısı. Neçkä başı ämma üz kulında kalır. Üzeñ baş, üzeñ huca, digändäy, telägänen eşläü kıyınga kilmäs sıman. Döres, bolarnı gına häzer dä häl itep taşlarlık urında eşli ul. Ämma kıl da kıymıldata almadı bit!

Dönya barıber bertösle genä tora almıy. Anıñ äüväle eçke şartları üzgärä. Üseş daimi barırga tiyeşle. Üzgäreşlär kilep torgan sayın, keşelär häräkätne kürmi häm sizmi kala almıylar. Dimäk, eşlär bara digän süz bu, tägärmäçlär äylänä, yöreş dävam itä. Kemnärneñder şul tägärmäçlärgä tayak tıgarga, karşılık tudırırga teläge tuar, hätta köçennän dä kiler. Menä şular kurkınıçlı, şulardan saklanırga kiräk.

Saklık mäsäläsenä kilgändä, Hälil Häsänoviç bu ölkädä üz kagıydälären barlıkka kiterde. İnstitutnıñ (ul zamanda universitet äle institut statusında gına ide) dürtençe kursında ukıganda uk Abdulla Abdulloviç aña kızıklı täqdim yasadı:

— Sezgä, enem, keşe arasına kerä torırga, idarä itü alımnarı belän tanışa başlarga kiräk,— dide ul.— Niçek kenä bulmasın, karera iñ tübän baskıçtan başlanıp kitä. Kütärelü ciñel eş tügel. Änä yähüdi halkı, ber-bersen tartıp, artlarınnan etep, haman öskä taba menderä toralar. Bezneñ tatar turında anekdotnı beläsez bulır, ber-berebezne gazap kazanına tartıp töşerergä genä torgan könçelekle kavemnän bez. İnde töp säbäpne, avıruıbız kayda ikänlegen añladık, töşendek. Sez bezne, äye, añlıysızdır?.. Kıskası, student vakıtıgızdan uk sezgä yäşel yulnı kürsätmi bulmas. Mäğarif ministrı belän kiñäşkän idek, anda sezne kötälär. Mäktäp ukıtuçısı buludan hezmätegezne başlasagız, kareragız direktor yäki rayon keşese däräcäsenä ireşü belän tämamlanırga mömkin. Asılda küplärneñ şulayrak bula da. Sezgä mondıy kiläçäk telämäs idem. Küpme asıl zatlar, kamil akıllar karera yulınnan çittä kügärep torıp kaldı... Yarıy, añladıgız da bugay, yözegezdän küräm!

Bu süzlär Hälil Häsänoviçnı çınnan da söyendergän idelär. İnde prezident apparatın citäkläp alıp bargan agası Abdulla Abdulloviç anı onıtmıyça, äydäp, aldan yul açıp tora ikän, dimäk barısı da, kaya gına barmasın, haman da yahşı bulaçak.

— Min riza!— dide Hälil Häsänoviç, bu vakıtta üzenä äzerlängän kabinetnıñ zurlıgın häm märtäbäsen küz aldına kiterep.— Ukırga vakıt kalırmı ikän?

Anıñ bu soravı Abdulla Abdulloviçka oşamadı. Açuı belän:

— Çittän torıp ukıdık äle, kem buldık!— dide ul, uku belän ukunıñ, belem belän belemneñ ayırmasın küz aldına kitermiçä. Häyer, akıl belän akılda da täñgällek yuk, anısı.

— Añladım!— dide Hälil Häsänoviç, haman da irken, yahşı, rähät kabinetnı küz aldına kiterep.

Minem yözgä kızıllık kitererlek bulmasın!— dip, Abdulla Abdulloviç kisätep kuyarga itte.

Hälil ul könne alarnıñ öylärenä häl beleşü öçen genä bargan ide. Mögayın da student keşeneñ avır tormışın agası añlagandır, bälki äle buş yöri, ukımıyça da beler däräcägä citkänder dip uylagandır? Boların soraştırıp mataşu mömkin häl tügel ide. Abdulla Abdulloviç katgıy, kisken, usal keşe. Anıñ belän hätta hatını da süz başlap söyläşergä kurka, balaların äytkän dä yuk, kıñgır eşlären ätilärennän cide yozak artına yäşerergä, belä kürmäsen dip can atarga mäcbürlär. Ğailäse bay häm problemasız bulganga, Abdulla Abdulloviç däülät eşenä üzen tulısınça bagışlıy ala.

Ministrlıkka Hälil kaysı işektän, niçek barıp keräsen dä belmägän ide. Ämma agası kuşuı buyınça, ikençe könne irtänge cidegä ük şunda yögerde. Kürde: ministrnıñ kabinet işekläre yarım açık, ul anda irtänge gazetalarnı karaştırıp utıra ide.

— İsänmesez!— dip, Hälil anıñ karşısına uk barıp kerde. Bu vakıtta, Hoday rähmäte belän, yegetneñ tavışında yalagaylık ta, hezmät itärgä teläk tä, yalgan kupşılık ta bar ide. Ministr aña başın gına kütärep karap aldı, berazga gazeta bitenä çumdı, annarı, kinät aynıp, urınınnan kuptı, yılmaydı, tekälep aldı, zurlap sälam birep küreşte. Täbänäk buylı, ozınçarak yözle, küprek kabartma bitle, vak borçak küzle bu türäneñ mañgay häm baş tübäse çäçläre koyılgan, irennäre häm borınnarı tar häm salınkırak idelär.

— Sez Abdullıç iptäştänme?— dide ul saf tatar telendä.

Hälil anıñ mişär bulırga tiyeşlegen uylap ölgergän ide, fikerennän kire kayttı. Soñgı yıllarda tatar mäğarife mäsäläsendä tuktausız şaulap torgannarı säbäple,— demokratiyä zamanı bit,— ministr da curnalistika ölkäsendä bik aktiv ide. Ä yegetkä ul vakıtı tarlıktan zarlanıp aldı. Annarı gına, täcribä tuplau öçen dip, mäktäptä tärbiyä eşlären tikşerü bülegenä instruktorlık urının täqdim itte.

— Kommunistlar çorında milli tärbiyägä iğtibar citmäde,— dide ul, üzeneñ kayçandır kommunist buluın da, şul kommunistlıgı arkasında partiyä tarafınnan üsterelüen dä tämam tanımagan hälendä. Häyer, kommunistlar armiyäse dä işle sanda ide, ämma yugarıga üsü küpmesenä genä tätede soñ? Ägär dä üz başıñ bulmasa, kemgä kirägeñ bar? Ä korı akıl gına citäme? Ällä başka sıyfatlarıñda da östenlek soralamı?

— Äye!— dip yılmaydı Hälil.

— Niçek äle isemegez? Hälil Häsänoviç bit, şulaymı?

Ul könne yeget şuşı Mäğarif ministrlıgınnan Hälil Häsänoviç bularak çıktı häm alga taba bu danlı iseme belän anda eşläp kaldı. Ä institutında ul haman da şul Hälil genä ide. Niçek tä agasınıñ yözenä kızıllık kitermiçä, eşenä vakıtında yörde. Ämma añarga yaktı, rähät, irken kabinet ta, ışanıp tapşırırlık eş tä birelmäde. Karañgı ozın koridornıñ ber başına östäl kuyıp, urındık, käğaz, kaläm, lampa birep urnaştırdılar. Anıñ bu «kabinetı» dürtençe katta ide. Monda ministr menep tä karamıy, ministrlıknıñ hezmätkärläre bik alay tınıçsızlap ayak basmıylar, bülmälärgä härtörle çinovniklar dıñgıçlap tutırılgannar, alarnıñ Hälil Häsänoviçta kaygıları da yuk. Härkem üz eşe belän mäşgul, hämmäseneñ kulında käğaz, papka, ruçka, ber bülmädän ikençesenä yörep, telefonnardan tuktausız söyläşep, yazıp, sızgalap-bozgalap, aralaşıp-butalışıp könnäre uza da kitä. Hälil Häsänoviçnıñ bülege häm mödire ikençe katta utıralar. Niçä sorap kerep tä, nindi eşne kuşarga belmägäç, tege yäki bu dokumentlarnı öyräner öçen dip birep çıgara mödire. Ä yeget ölgerlek häm tırışlık kürsätergä tırışa. Ämma anıñ eşleklelege hiçkemgä kiräkmi. Şunısı yahşı: hezmät hakın vakıtında birep baralar.

Hälil Häsänoviç akça totuda saran keşe. Äüväle kassa täräzäse töbenä barıp basarga oyala da torgan ide. Annarı öyränep bette. Ozaklamıy başkalarnıñ da küp oçrakta eş töse genä çıgarıp yörülären añlap aldı. Häyer, üze dä şundıy buldıklılardan bula aluına künegep citte. Şulay da ölgerlegen häm tırışlıgın kürsätü mömkinlege yuklıktan ul gacizlände. Älegä anıñ namus däräcäse yugarı, ämma karera baskıçı bik tübändä ide.

VI

— Sigez keşeneñ berse!— dide Hälil Häsänoviç üz aldına, avır adımnarın sanaganday kabinetı buylap yörenep.— Alar cidäü bit äle, cidäü! İsäpkä alınmagannarı, gariza birergä dä kıymagannarı, küktän «mannıy botkası» yauganın ömet itep yörüçeläre küpme? Üzlären belderergä kıymauçıları... Ä bälki?..

Hälil Häsänoviç bu süzläre belän butaludan arı kitä almaganlıgın töşenep ölgerde. Süz älbättä fikergä etärä, anısı bar. Ämma bolay gına kalıp-kaldırıp bulamı? Niçek üze öçen, üz kandidaturasın östen çıgarırga ul köräşmi kalırga tiyeş? Ciñelü açısınnan da avırrak bäla barmı? Änä olı universitetta nindi hällär buldı? Altı keşe rektorlıkka gariza birgän idelär. Härhäldä berse genä saylandı. Ä kalgan bişese belän närsä buldı? Berse turında haman da söylilär, ike yıl buyı akılınnan kitep, tämam avıru häm borçulı häldä yöri, küp vakıtın sırhaulap, urın östendä yatıp ütkärä, dilär. Ciñelgändä sine dä şuşı häl kötäçäk. Bägıreñ kiselep, canıñ vaklanaçak!

Hälil Häsänoviç saylau vakıygaların planlaştırırga kereşte. Berençedän, uku yortınıñ hämmä ukıtuçısın, hätta professorın da saylauda katnaştırırgamı? Alar ahmak keşelär tügel, härkaysınıñ üz fikere bulaçak, anı äytep birergä omtılaçaklar. Süzgä süz kuşılaçak. Ambitsiyälär häzer kalkıp çıgaçaklar. Ä moña yul kuyarga yaramıy. Anıñ öçen mömkinlek bar, bilgele. Här kafedra, fakultettan barı tik ışanıçlı keşelärdän genä gıybarät delegatlar saylatırga, alar belän taktik mäsälälärne aldan uk söyläşep, kiñäşlärne birep kuyarga!

Kiñäşlär birü digännän, kiñäşü tösen çıgaru bik kiräk, niçek üzlären totu mäsäläsen osta itep belderergä, üçeklämiçä, ürtäldermiçä! Ägär dä şuşılay eşlänelsä, fikerläre aldan uk nıgıtılsa, Hälil Häsänoviç uñışka hiçşiksez ireşäçäk. Menä däğvaçılar tersäklären teşläyäçäklär inde. Saylauçılarga bu yulı östämä premiyälär birderer. İsemlekne bügen-irtägä fakultetlardan tizlätep aldırırga, dekannarga teläkne äytep kuyarga!

Hälil Häsänoviç unaltı fakultetka häm alarnıñ citäkçelegenä berdäy ışanıp betmi ide. Hätta kaysı berläre belän anıñ bötenläy dä urtak telgä kilä alganı yuk. Bigräk tä öç dekanga anıñ üpkäse bar, alar hämmä öçese dä rektorlıkka däğva belän gariza birgännär. Üz saylauçılarınıñ kolak itlären küptän aşagannar inde. Bu — fakt, başkaça bulası tügel. Alarnı bötenläy çitkä kagarga kiräk! Ämma...

Ä ul dekannarnıñ üzlären dä yaratıp betermäüçelär, alardan riza bulmauçılar kollektivlarında yukmıni? Menä kayçan kiräk andıylar! Şularga tayanırga, bütännären sanga da almaska!

Baş oçına cıyıla başlagan avır häsrät bolıtlarınıñ şuşı mizgeldä tarala başlavın toygan Hälil Häsänoviç bügen berençe tapkır üz aldına yılmaydı. Menä şuşı soñgı kararı ürgä taba menä baruına tagın da ber baskıç koru kebek buldı. Şunda uk eşkä dä kereşte.

Aña filologiyä fakultetı dekanı Hörmät Ömetcanoviç, inde iskärtkänebezçä, bernindi karşılıksız kerep-çıgıp yöri torgan ide. Alar bergä ukıdılar, ber bülmädä tordılar. Hälil Häsänoviç aña härdaim yärdäm itte, Hörmät Ömetcanoviç ta anıñ üzenä tayanıç buldı.

— Mömkinme?

— Äydä, ker äle, kiñäşep alası bar!

Hälil Häsänoviç üzeneñ uyların Hörmät Ömetcanoviç belän urtaklaştı, annarı:

— Serlärne hiçkem belergä tiyeş tügel, sezneñ yaktan ayıruça zur yärdäm kiräk! Minem küzem dä, kolagım da bula alasız, digändäy... Fakultetlar belän eşlägändä, yärdämegez bik tä sorala. Sez bit alar belän aralaşıp torasız. Şulaymı?— dide.

Hörmät Ömetcanoviç mondıy süzlärne kuanıp kabul itte. Ozınça, yabık ak yöze tagın da nurlanıp, keçkenä gäüdäse turayıp, mäğrurlanıp kitte. Aña Hälil Häsänoviç can dustı gına tügel, kayvakıtta hätta Allahınıñ üzeder sıman da toyıla torgan ide bulsa kiräk. Fänni däräcäläre, dekan buluı, fatir aluı — hämmäse öçen dä rähmätläre çiksez ide aña. Bolarnı onıta almayaçak.

— Kamilä Häkimovnanı söylädelär, sezdän çıguga, Kupşı Samatıçka yögergän, belä idegezme?— dip, şunda Hörmät Ömetcanoviç kuştanlanıp sorau birde.

— Alay-y-y!— dide Hälil Häsänoviç, ser birmäskä tırışıp, vakıyganı küz aldına kiterep. Annarı citdilegen cuygan häldä tıyılgısız kölemseräde. «Kupşı Samatıç» digännäre äle genä Mäğarif ministrı bulıp ta, ike-öç yıl şul tähettä cäyelep utırıp, ahırda ahmakka çıgarılgan, annarı mäktäplär yünäleşendä eş alıp baruçı institutka direktor itep atkarılgan, başbaştak adämnärdän berse ide. Zatlı kuşamat aluı isä küpertülärne yaratuınnan buldı. Döres, kupşı keşe matur kiyenergä osta ul, ämma Samatıçka bu karamıy şul. Ul — başka. Kiyem-salımda bötenläy diyärlek zävıgı yuk. Araulı-taraulı yörergä yarata. Kostyumga kısalanırga telämi, galstuk anı hälsezländerä. Ä menä ğadätsez kiyemnäre üzenä ayırım tös birep, hämmä yaktan yözen-sının kupşılandırıp cibärälärder sıman. Ul nindi genä çarada katnaşmasın, alarnı kupşı itep uzdıruların teli. Menä şuşı soñgısı arkasında «Kupşı» kuşamatı aluı hiçkemgä ser tügel. Yar Çallı kalasınnan Kazanga kitertelep, ministrlık känäfiyenä utırtılgaç ta, ul berençe çara itep mäktäp ukıtuçılarınıñ respublika seminarın uzdırdı. Vakıyga koyaşlı sentyabr ayınıñ soñgı könnärenä turı kilde. Mäğarif üseşe öçen bülep birelgän il akçasınıñ zur öleşe şuşı bäyrämgä kerep çumdı. Tantana mäğarif ölkäsendä moña qadär kürelmägänçä şaktıy kupşı barıp çıktı. Anda katnaşu bähetenä ireşkännär üzlären zur häm böyek adämnär itep toydılar. Küz allarında dönya yöze berdäm räveştä maturayıp kitte. Ministrnıñ kupşılık yaratuı belenep, barısı da şunı istä totıp eş ittelär. Küzenä karap barı tik matur süzlärne genä äyttelär. Ä artınnan «Kupşı Samatıç» dip atap kaldılar.

Küzeñä karap yözeñne kızartırlık itep maktagan keşelärdän saklanırga kiräk, alar sineñ turıda kiresen uylauların yäşerü öçen şuşı räveşle häylä kılalar. Hatalarıñnı kürep alıp, yözeñä bärergä-ırgıtırga gına toruçılar da kurkınıç. İñ yahşısı — başıñnı mendär astına tıgıp, tormıştan kaçıp yatuıñ gına inde, bilgele. Hiçkem timi, yörägeñ dä yukka-barga avırtmıy...

Ämma alay da barıber kurku kilä, här şılt itkän tavışka da kotıñ alıngan häleñdä kaltıranıp yata biräseñ ikän şul. Ägär inde mondıy yäşäü belän kileşmäsäñ, ul vakıtta keşelär äytkän süzlärne dä kütärä belergä kiräk.

Kupşı Samatıç isä monıñ närsä ikänlegen belep eş itte. Üpkäläülärne yäşerä, yıgılganda da kütärelep kitä belde. Näq menä şuşı «tireseneñ kalınlıgı» anı ministrlık känäfiyenä menderep utırttı. Ul monı ozakka dip küz aldına kiterde. Ämma aldan uk ayak kiyenü, yıgılırga mömkin urınnarga salam cäyep kuyunıñ kiräklegen dä isennän çıgarmadı. Anıñ isäbe buyınça, ber un yıldan soñ ul universitetka rektor sıyfatında kilergä tiyeş ide. Änä, kem genä ministr bulmasın, känäfiyennän çöyelä kalsa, yugarı uku yortlarına, üz profilläre buyınça, bilgele, rektor vazifasına barıp utıralar. Yahşı eşlilär, ministr çaklarında uk şul vuzlarnıñ bazasın nıgıtıp, yıgılası urınnarı täğaen şuşı ikänen belep, tüşäk cäyep kuyarga ölgerälär.

Kupşı Samatıç ta, ministr buluga uk, şulay eşläü cayına kereşte. Anıñ aldan kürüçänlege äbi-babalarınnan kilä. Üze digändä, başkalarnıñ mänfäğaten kaldırıp tora belä. Pedagogiyä institutı belän Gumanitar institutlarnı kuşıp, alar ergäsenä tagın da ike keçe yugarı uku yortların kertep, yaña universitet buldıruda ul respublika prezidentınıñ mahsus kürsätmäsen cirenä citkerep başkarıp çıktı. Döres, tatarnıñ belem häm fän sistemasına anıñ märhämätsez, duamallarça höcüme ide bu. Niçä keşeneñ yazmışın bozıp taşladı. Monı bernindi çigenüsez başkarıp çıktı. Citmäsä, alar belän genä kanäğatlek itmiçä, respublikadagı ukıtuçılarnıñ belem kütärü hezmäten ütäüçe institutnı da şul uk universitetka kiterep «çäpäde».

Äye, bu çınnan da «çäpäü» ide, niçek divardagı tişekne izmä belän zatsız çäpäp-tigezläp kuyalar, vakıyga näq şulay kilep çıktı. Kupşı Samatıç vuzlarnıñ yugarı belem birüen, ä belem kütärü institutlarınıñ ğamäli-praktik täcribälärne üsterü belän şögıllänüen belmi häm küz aldına kiterä almıy ide. Yugıysä Yar Çallı şähärendä ukıtuçılarnıñ Belemen kütärü Üzägen açıp, berara anıñ direktorı bulıp eşläve arkasında ul däräcälärgä ireşä aldı, ministr känäfiyenä mende. Bu sistemanıñ eçtälegenä töşenmiçä genä küp eşlärne maytarıp taşlıy aldı. Ministr itep bilgelänüenä ük diyärlek añlayışsız ğamällär belän alıp barılgan «uyınnarı» yaña därt eçendä märtäbä tösen birep başlanıp kittelär. Kuşma yul belän universitet tözüe dä şularnıñ ber misalı ide. Döres, pedagogiyä institutı inde un yıllarga yakın universitet isemendä yörde, ämma anıñ älegä küp yaktan institutlıgı da dan diyärlek tügel ide. Berniçä vuznı kiterep kuşsañ, tamırdan üzgäreş biräçäk ide. Ul bermä-ber köçäyep kitäçäk. Närsä, yaña tös almadımı? Fän üzägenä, gıylem uçagına ävereldeme? Şuşı tügel ideme töp maksat? Ä keşelär? Keşelär alar bezdä citärlek. Tatar halkı ul — talantlı halık! Aradan ber un-unbişlävenä zıyan kilgän ikän, yazmışlarına avırlık ireşkän bulsa — aptırarlık tügel. Arba vatılganda çümkäyep kitüçelär oçramıy kalmıy inde ul! Kupşı Samatıç zur eşne başladı häm başkarıp çıktı. Häzer ul bu universitetnıñ rektorı bulırga tiyeş! Üz balasın üz atası karasın! Tabigıy kanun bu, cämäğat!

Kupşı Samatıç üzen ber genä dä yalgışlar yasagan keşe dip belmi ide. Ämma känäfiyennän anı ğadelsez häm haksız räveştä alıp taşladılar. Matur bulmadı. Prezidentnı butauçılar tabıldı, başın bozuçılar!

Häm menä ul belem kütärü institutına direktor bulıp kilde. Universitetka üzeneñ boyırıgı belän ber yıl elek kuşıp kuygan bu oyışmanı häzer kire ayırırga, yolkıp alırga tiyeş. Menä siña salam cäyep kuyu şuşı bula inde. Akıllı keşe kuşu häm alu belän cämäğatçelekne borçıymı soñ? Yuktır. Şulay da bernindi üzgärtülärsez dä yäşäp bulmıy bit. Ä kuşu häm alu — häräkätneñ iñ kürkäm kürsätkeçe bit inde, bigräk tä ahmak häm ambitsiyäle keşelär öçen. Halık şundıy tügelme?

İ biçara halık, sine tuktausız tomana häldä kaldıralar. Tüzäseñ, sabır itäseñ. Böten yäşäü räveşeñ şuşınnan gıybarät. Başkaça bulırga teliseñ dä bugay. Ämma yuk. Tagın aldanasıñ.

Kupşı Samatıç soñgı yıllarda üzen universitet rektorı bularak küz aldına kiterep yäşärgä künekkänlektän, bu hıyalınıñ tormışka aşuına bernindi dä karşılık kilep çıga almıy dip uyladı. Bähet keşegä yöge belän kilep ava torgan närsä bit ul, ägär dä layıklı ikänseñ!

Rektorlıkka kandidaturasın kuyıp, bu turıda uyların kamilläşterep, planlı eşkä dä kereşte Kupşı Samatıç: üze turında bik yahşı itterep kinofilm eşlätte, buklet tözetü häm programmasın täfsilläp mäqalälär yazu, çıgışlar äzerläü dä anıñ öçen yaña törle avır eş tügel, tanış äyberlär ide. Häyer, monıñ öçen vakıt sarıf itelmiçä, kul astında köç tügüçe ğalimnärgä, tanış curnalistlarga eşne yökläp tä, ahırınaça yahşı itep başkarıp çıgıp bula. Tik tulısınça ışanıp kına citmi ul alarga. Şulay da eşläsennär äle, eşläsennär. Yazmaların redaktsiyäläp çıgu berni dä tügel. Ber baş — ber baş inde ul, küp baş — akıllı baş! Şunı da belmäskä! Keşelärneñ belemen faydalanu ostalıgı arkasında hucalar zatlı sıyfatta yörilär. Monı inde Kupşı Samatıç bik yahşı añlıy häm keşe belän belep eş itä. Üzenä kiräkle här mäsäläne hezmätkärlärenä yökläp häl itä belergä öyrängän citäkçe keşe uñışlarga ireşmi kalmıy. Hatañnı tözätüe tügel, tanuı da avır. Küplär monı buldıra almıylar. Ä keşeneke bik ciñel kürenä, anı kızganıp tormıysıñ. Şunıñ arkasında uñışka ireşäseñ dä inde.

Kupşı Samatıç äle genä üzeneñ rektorlıkka kuyıluı uñayınnan tözelgän programmasın häm bukletın karap çıktı. Ällä närsälär väğdä itelgän, tözek formada eşlänelgän idelär. Bu häl anı söyenderde. Hezmättäşläre citäkçe keşene nindi itep kürergä häm kaysı mäsälälärne çişärgä tiyeşlegen yahşı küzallap, kuşılgannı sıyfatlı itep başkarıp çıkkannar. Ämma artıgı belän küpertelgän urınnar Kupşı Samatıçnıñ da küñelenä bik säyer kebek toyıldılar. Yuk, şıttırıp cibärülär tügel, bälki näq menä şul töçelekneñ, hätta, äytergä kiräk, kupşılıknıñ citenkerämäve anıñ küñelen bozdı. Üzen añlap häm açıp beterä almagannar sıman ide. Ul urınnarnı başkaçarak yazu kiräklege hakında uylap, sıyık aştan tokmaç häm bäräñge kisäkläre kualap utırgan aç student sımanrak säyer kıyafättä çagı.

Universitettan Kamilä Häkimovna kilep kermäsenme. Berençe tapkırların gına oçraşmıylar. Bu hanım belän urtak fikerdä, bergä häm berdäm moña hätle eşlämädelär tügel. Universitet kısasına başka institutlarnı kısrıklap kertep yuk itkän vakıtta şuşı hanım anıñ ministrlık kabinetı işek töben yış taptadı, fakultetın da, däräcäsen dä, dekanlık häm başka ireşelgän märtäbälären dä saklap kalu öçen meñ törle dälillär kiterde. Näticädä teläklärenä ireşte. Universitetta igezäk fakultet barlıkka kilde. Döres, bälki alarnı ber tübä astına kertü mömkinder dip uylanılgan ide, ämma universitetnıñ üz fakultetı hezmätkärläre Kamilä Häkimovnaga karşı berdäm sırt yonnarın kabarttılar. Hätta monda kilmäsen, kürenmäsen digän süzlär dä işetelde. Kompetentlıgı mäsäläsen üzäkkä kiterep kuydılar. Hanımnıñ ni fändä, ni ukıtuda berkem dä tügel ikänlegen yözenä dä bärep äyttelär, Kupşı Samatıçka da süzläre ireşelä tordı. Ämma vakıyga bik tä säyer ide. Berençedän, Kamilä Häkimovna «Atkazangan fän eşleklese» digän märtäbäle isemgä iyä keşe, ikençedän, monısı tagın da ähämiyätle: milli tel nigezendä çit telne öyränü-öyrätü yünäleşendä näticäle hezmätläre bar, alarnı mäktäp ukıtuçıları maktıylar. Şuşı eçtälektäge niçämä hatnı Kupşı Samatıçnıñ kulına tottırdılar. Annarı da bu hakta kat-kat işette, Kamilä Häkimovna bolarnı üze dä aña söyläde, gazeta mäqalälären dä kürsätep dälilläde. Hanımnıñ ul yazmalarnı üze oyıştırgan bulırga mömkin dip äytsälär dä, ministr başı belän Kupşı Samatıç gaybätlärgä ışanırga telämäde. Butarga tırışıp yörüçelär, könçelär, doşmannar älbättä uñışka ireşkän keşelär tiräsendä küp bulalar bit inde alar. Bireşep torası tügel! Kürenmime: Kamilä Häkimovna ingliz telendä irken häm rähät söyläşä. Un başlı Samatıç üze şuşı räveşle belsä ideme — ällä kemnär bulıp alır ide, ministr däräcäsendä genä yörmäs ide... Äye, busı belän öçkä tula ikän! Bolar — sallı argumentlar!

Kupşı Samatıç ul gaugalı kuşu-kuşılu yılında Kamilä Häkimovnanı yaklap märtäbäle süzen äytä aldı. Tıñladılar. Häzer fakultetı da isän, dekanlıgına da zıyan kilerlek tügel. Yılamagan balaga imçäk kaptırmıylar. Anda, institutlarnı bergä kuşkanda, niçä professor kızıl diplomnarın koçaklagan hällärendä eşsez kaldılar? Üzläre ğayeple, min kemlek räveşlärendä yörmäsennär ide! İsemnäre, däräcäläre bar, imeş! Kupşı Samatıçka kilep baş igän bulsalar, ul alarnı da saklap kala alır ide. Üzläre ğayeple, üzläre! Bälki dä köçlärenä ışangan bulgannardır? İmeş, alarga kem tisen? İmeş, alar gıylem çişmäläre! Timädelärme? Sıtıldılar da çittä kalmadılarmı? Kamilä Häkimovna kebek üz digännärenä ireşä belüçelär uñışlarga kinänep yäşilär dä inde alar! Dönya şulay kilgän, şulay bara inde ul!

Gadätçä irken isänläşep küreşkäç, Kamilä Häkimovna, yılamsık hanımnar tavışına küçep:

— Kälimulla Samatoviç, bezneñ monda karşıgızga kilüebezneñ säbäbe bar ide,— dip süz başladı, annarı Hälil Häsänoviçtan zarlanırga totındı, anıñ intrigalar koru ostalıgın äytep, namus mäsäläsendä sukırlıgın hurlarga, keşelek sıyfatların tänkıyt itärgä, rektor känäfiyenä menep utıru yulında şakşı säyäsi tehnologiyälärne kullanuına dälillär kiterä-kiterä söyläde. Bu yaktan hanım osta ide. Annarı näq menä bügen, häzer, şuşı minutta kiräkle süzlärne äytte: — Sezneñ yaklı bezneñ kollektiv, Kälimulla Samatoviç! Sezneñ kebek akıllı, añlı, buldıklı, däräcäle keşe rektor bulırga tiyeş universitetka! Hälil Häsänoviç astırtın eş yörtüçe, nadan, buldıksız keşe bit ul!!— dide. Bolarga östäp, kabat Kupşı Samatıçnı maktadı, añarga soklanuın belderde. Bu vakıtta Kamilä Häkimovna ir nazına mohtac hatınnar sıman cılı koçak ütengändäy tös-kıyafät häm sagış ahäñnäre çıgardı. Samatıç çın mäğnäsendä anıñ süzlärenä, teläklärenä buysındı, här äytkänenä, här küz uynatularına, kul, cilkä, tän häräkätlärenä erep utıra birde. Menä bit Hodaynıñ rähmäte, universitet kollektivı aña yauçı cibärgän! Bolay bulsa, ul Hälil Häsänoviçnı sıtıp taşlau berni tügel, kımşana da almas!

Kamilä Häkimovna belän söyläşep utıruları can rähäte birde. Niçek inde ilçene hörmät itmiseñ di? Sine sanlap, zurlap, siña ışanıç baglap, zur kollektiv isemennän kilgän böyek ğalimä hanım, dekan, professor bit ul! Süzläre dönya bähase tora bit:

— Sezdän başka, Kälimulla Samatoviç, bezneñ ışanıçlı keşebez yuk! Sezgä tayanırga, sezne rektor itep saylarga, sezneñ faydaga tavış birergä isäbebez! Bergä-bergä moñarçı yahşı itep eşläp kildek, monnan soñ da şulay bulırbız digän ömettäbez!

— Älbättä!.. Älbättä, Kamilä Häkimovna!— dip, Kupşı Samatıç şunda hanımnı koçaklap übär häldä ide. Çiksez söyende, zur bähetkä ireşü toygıların kiçerde. Mondıy vakıtta kemneñ dä hisläre tulıp taşımıy kala almıy idelär.

Hällär beleşep, dönyalarnıñ niçek matur barışı hakında da söyläşergä tiyeşlär äle alar.

Näq şulay buldı da. Kamilä Häkimovna cäyelep kitep söyläp aldı. Ul soñgı yıllarda irennän, ğailäsennän, üz däräcäsennän riza ide. Moña qadär bulgan avırlıkları, tormışındagı añlaşılmauçılıklar Hodaynıñ nazlı kulı belän sıpırıp alıp taşlandılar, anıñ sabırsız küz yäşläre kiptelär, şular belän bergä tintäklekläre dä onıtıldılar. Hanım, olıgaya bargan sayın, märtäbäsen dä arttıra tordı. Ciñel genä, uñay iskän tormış vakıygalarınıñ cillärenä iyärep, törle maktaulı isemnärgä, büläklärgä, medallärgä layık buldı. Üzeneñ isemen häm fänni hezmätlären kayda da, kem aldında da täqdim itä belde. Cavaplı, däräcäle keşelärneñ tugan-tumaçası da küp buluçan. Alarnıñ balaları da yugarı belem alırga teli. Kamilä Häkimovnaga bertuktausız gozerläre ireşä. Ä ul, üz çiratında, yalındıra da belä. İskärtülärne, kiñäşlär birülärne dä onıtmıy. Yahşılıkka yahşılık belän cavap birü tiyeşlegen belderä. Kul — kulnı, ike kul bitne yua tügelme? Monıñ nindi akıllı gıybarä ikänlegen Kamilä Häkimovna küp törle täcribälär aşa belä. Keşelär cämgıyättä başkaça yäşi dä almıylar. Şulay da yalındırtmıy gına, kirelänü tösen çıgarmıyça, ciñel kuldan kileşüçelärneñ yülär ikänlegen ul kürep, belep tordı. Andıylar hörmättän buş kalalar, avızlarına korı kaşık kabalar. Nikadärle ütenep yalınsalar, şulkadär ük, burıçların añlap, häterläre tärtiptä toruçan ikän bit adäm balalarınıñ!

Bolarnı Kamilä Häkimovna, tormış täcribäse däreslärennän berse bularak küñelendä saklap, Kupşı Samatıçka söyläp birergä cıyınmadı. Asılda närsälär hakında gına süz bulırga mömkinlegen ul ülçäp kilgän häm Hälil Häsänoviçnıñ gaybäten satu kiräklegen küñelendä totkan hälendä:

— Rektorat, citäkçelek ällä nindi mäğnäsezleklär uylap çıgarıp aptırata. Ber dä keşe belän eşli belmilär. Ahmaklarnı üz tirälärenä cıyıp algannar da, şul räveşle idarä itep, yuknı buşka äyländerep mataşalar, Kälimulla Samatoviç! Kollektiv alar belän ber dä riza tügel!

Tagın häm tagın şuşındıy can rähäte bulırlık süzlär kabatlandılar. Kupşı Samatıç, bu häbärlärne kütärep alıp, üzeneken dä östäde:

— Malay-şalayga eşne ışanıp tapşırırga yarıymı inde? Kollektivıgız döres uylıy!— dide.

Şuşı vakıtta ul eçke gorurlık häm märtäbä belän avızın yırdı. Aña bik tä rähät ide bulsa kiräk, urınında irkenäyep cäyelde dä gäüdäsen kiñäytte. Tormışnıñ arbasın töptän cigelep tartkan abzıylar kıyafäte kerde añarga. Mondıy üz-üzenä ışanıç häm holkındagı nıklık anı keşe itä, alga barırga, üzen bayrak sıyfatında kürergä mömkinlek birä ide. Keşeneñ märtäbäse menä şuşındıy sıyfatlardan cıyıla. Adäm balası usal bulsın, katı torsın — añarga üz kemlegen dälillärgä şuşılar da citä! Ägär dä kılnı, uñganlıknı häm bulganlıknı, başkaların ülçäp torası ikän, sineñ ber eşeñ dä barıp çıkmayaçak. Kupşı Samatıç bolarnı yäşli añladı, şuşı histä üzen nıgıttı häm zihen märtäbäsendä peşep ölgerde bugay. Häzer dönya tagın-tagın da üze anıñ avızına kerergä tora.

Kamilä Häkimovna añardan balkıgan yöz belän çıgıp kitte. Häyer, Kupşı Samatıç ta şatlık östenä şatlık eçendä kaldı. Şuşı här korıgan botak üzen agaç dip, här buş narat kürkäse üzen şäm kebek töz büränä sıyfatında sataşıp küzallagan zamanda andıylarga häyran itmi genä yäşi belgän keşelär soklandırgıç. Bändä hakın adäm belmäs!

Kupşı Samatıç üz märtäbäsen saklagan hälendä väqar belän tamagın kırıp aldı. Anıñ häzer hezmät vazifası belän mäş kilü küñele därtendä yuk, bulaçak rektorlık känäfiyen häterendä totkan häldä, hıyallarga birelüdän läzzät tabu söyeneçen tükmi-çaykaldırmıy kaldırudan gıybarät anıñ ruhındagı toygıları.

VII

Hälil Häsänoviçka, Hörmät Ömetcanoviçtan başka da, Kamilä Häkimovnanıñ Kupşı Samatıçta berniçä tapkır «çäydä» buluların häbär itkälädelär. İşetkän sayın yöze karalıp ala ide. Üzen keşelärne tanıy belmäüdä ğayeplärgä tiyeş ul häzer. Ämma alay itmäde. Akıl, añ, belem, bulganlık yagınnan Hälil Häsänoviçka kemneñ citkäne bar? Andıy keşe älegä tumagan, härhäldä oçraganı da yuk! Şunı da belmilär alar!

Buş kuık ta, kabartılgan sayın, üzeneñ zurlıgın yahşırak tanıy bara. Näq menä Kamilä Häkimovna kebek. Hälil Häsänoviç niçek anı moña qadär här mäsälädä, här eştä yaklap kilüen, tayıp, yalgışıp kitkännärendä kul birülären, başkasın isenä töşerde. Keşe rähmätle bulırga tiyeşle ul! Yuk ikän, andıylarnıñ potı ber tiyen. Kamilä Häkimovnanı sıtaçak äle ul! Ahmak hatın. Akılsız! Ber yalgışkan ide bit inde. Monısın närsä öçen eşli? Kupşı Samatıçka barıp, anıñ belän urtak plannar korıp, säyäsät maytarıp yörime?

Bolar hakında uylagaç, kuyınında kara yılan asragan mucik kebek his itte üzen Hälil Häsänoviç. Hätta täne canınnan çirkandı. Karşı yaknıñ häylägä kereşüe, taktikada berläşep, yaña strategik plannar koruları cenen kotırttı. Bu aña tagın da başkaçarak, köçle häm oyışkan tös belän häräkät itü kiräklegen töşenergä yärdäm sıman da añlaşıldı. Häylägä akılı kamil anıñ. Menä alışıp karasınnar inde!

Rektorlıkka gariza birgän başka dürt keşene isemlektän ciñel genä sızıp atarga mömkin ide. Häyer, monı başkalar da eşlär. Citmeş yäşlärenä yakınayıp baruçılarga kem inde citäkçelekne ışanıp tapşıra? Berse isä bötenläy dä uzıp kitkän, teläge dä añlaşılmıy, nilektän muyınına kamıt kiyärgä cıyınuın üze dä töşenerlek tügel. Ällä gomere buyı rektorlık känäfiyenä kızıgıp yäşägän, ällä akılı sataşkan — boların açık kına küz allıymı ikän?

Hälil Häsänoviçka alar belän zurlap ber söyläşü citte, añladılar. Öçese şul uk könne garizaların kire aldılar. Ä kalgan berse — häzerge rektornıñ yärdämçe-urınbasarları. Hälil Häsänoviçtan kiläçäktä dä üz urınnarın häm däräcälären saklap kalırga mömkinlek birüen, ber-ike yaña bülekçä yäki kafedra açıp, şunda başlık itep tanış häm tugan tiyeşle keşelären utırtu kiräklegen soradılar. Aşıgıp rizalık birergä yaramıy ide. Hälil Häsänoviç uylarga väğdä birde. Şulay itep anıñ karşında nibarısı ike keşe yarım-köndäş, ber açık doşman häm älegä bilgesez, ni alay da ni bolay, añlaşılmagan ber däğvaçı kaldı. Yarım-köndäş digännäre tege «sakalsız» kartlar inde, garizaların soñgı säğatkä qadär almıy toraçaklar. Hälil Häsänoviçnıñ väğdäsen kötärlär. Birmi yaramas. Ä öçesenä ber tın örüe citte, divar buylap ürmälägän tarakannar kebek yıgıldılar da töştelär. Anı aptıratkanı tagın da şul buldı: ni öçender doşmannarı üzara köräşmilär, hämmäse belän beryulı Hälil Häsänoviçnıñ üzenä alışırga kala? Ällä soñ yüri, canın ürtär öçen genä alar şulay kılanalarmı? Alay ikän, närsägä ömetlänälär? Biçarakay tügellärme?

Hälil Häsänoviç tormış avırlıklarına zarlanıp gomer uzdıruçılardan tügel, üz tuksanın gına sanlıy, üz tuksanı buyınça häräkät itärgä yarata torgan keşe. Kirelege çiktän aşkan. Anıñ yılmaygan yöze, irkäli belüçe küz karaşları — bolar közge koyaşnıñ yaltıravı, ber dä başka närsä tügel. Ägär dä butalıp, ışanıç çäçäkläre belän börelänäseñ ikän, östeñä kar yavıp ütkänen sizenmi dä kalaçaksıñ. Bu koyaş artında zämhärir kış bar häm ozak ta köttermi kilep citäçäk. Kış ul ğadelsezlek, kış ul üzsüzle. Kış ul tabiğatneñ üleme, ruhnıñ sünüe. Ämma koyaşnı da akıl dip äytep bulmıy.

Zat iyäse Hälil Häsänoviç üzen may koyaşı kebek yagımlı, miherbanlı, yahşılıklı zatlardan dip belä ide. Akıl mäsäläsenä kilgändä, imanı kamil, üzennän östen çıkkan keşelärne yakın itmäde, ämma alarga buysınu kürsätte, hezmät itä belde. Yugarırak kütärelgän sayın bolıtlar sıyıgaya, digändäy, akıllılar da azaya bara, alarnı tirannar häm min-minlekle hucalar alıştıra. Üzläre beryaklı karaşlı, üzläre häyläkär, üzläre başbaştak. Ä Hälil Häsänoviç andıylardan tügel, alar kebek bulırga da telämi kebek, bulmayaçak ta. Ul moña ışana. Fikerläre kiñ häm akıl belän sugarılır! Häylä häm akıl ber ük närsälärdän tügel. Tik şunısı da bar, yukkamı halıkta: «Häyläsez dönya — faydasız!»— dilär? Faydanı tapmıy yaramıy, böten yäşäü mäğnäse faydada! Dimäk, dönyañ faydalı bulsın disäñ, hiçşiksez häylägä mahirlık ta kiräk. Häylä ul, kiresençä, akıllılık bilgese tügelmeni? Häyläkärlekne akıl zägıyflegennän kilä dip uylauçılar bik katı yalgışalar. Häylä ul — akılnıñ kaymagı! Hälilgä gaziz änkäse gomer buyı şunı öyrätä kilde. Mişär ikänseñ, sin häyläkär bulırga tiyeşle! Monı Hälil meñ tapkırlar işette. Akılsız keşe häyläle bula almıy. Häylä ul — ğamäldä ostalık. Monı başkaça niçek dip añlarga mömkin?

Bolar hakında Hälil Häsänoviç soñgı vakıtlarında bik yış uylandı. Tabigıy häl, bervakıt anıñ uyları taşıp öskä çıga başladılar. Dekan Hörmät Ömetcanoviç ğadätençä häl beleşä kergäç, ul aña hätta:

— Açık avız buldıñ inde, häyläñ dä yuk!— dip äytep saldı.

Alarnıñ bergä uku çorı, ber torakta, ber bülmädä yäşäü yılları, inde niçä däver arkadaş buluları Hälil Häsänoviçka üz itep, hätta kayvakıtta familiyäläp kenä eş itärgä mömkinlek birä, ämma Hörmät Ömetcanoviçta itağat bar. Ul alay uk açılıp kitä almıy. Yöklänelgän eşlärneñ hämmäsen cirenä citkerergä tırışıp, vakıtında soñarmıy eşläp bara.

Hälil Häsänoviç aña fakultetınıñ ışanıçlı häm tayanırlık ukıtuçıları sostavın açıklarga kuştı. İsemlekne bergäläp tikşerep çıktılar. Menä häzer genä östäü, mömkin qadär kiñäytü mäsäläse kilep tudı.

— Monda bit ber genä fän doktorı da, çın professor da yuk!— dide Hälil Häsänoviç, şunda Hörmät Ömetcanoviçnı açulana başlap.— Cıyın bala-çaga! Saylau kürsätkeçlären citdigä almayaçaklar östägelär. Sez närsä?

— Niçek alay bulsın?— Hörmät Ömetcanoviç anı añlıy almadı.— Menä bit. Busı — kafedra mödire, busı — metodist... Professorlar gına da dürtäü!..

— Äye, aların küräm, sukır tügel! Ämma bolar küptän funktsionerlarga äverelep, ğalimlektän yıragaygan professorlar gına. Ä çınnarı, fänne alıp baruçıları kaya?— Hälil Häsänoviçnıñ bu yulı peläşe tirläp çıktı. Ul şunda, yaña ğadät tabıp, baş kapkaçına hätfädäy yomşak yäşel kulyaulıgın kapladı. Tir bärgännän genä dä anıñ bik katı dulkınlanuın sizärgä mömkin ide. Hörmät Ömetcanoviç monı añladı. Alga taba da şuşılay açuın kitersä, üpkäläşügä ük barıp citärgä mömkinnär.

— İsemlekne üzgärtergä mömkin. Yarıy... Ämma şigem bar, alay eşläü döres bulırmı? Boları bit iñ dä, iñ dä ışanıçlıları!

Hälil Häsänoviç bik tiz tınıçlandı. Ul üzeneñ hislären, eçke haläten sizderep aluınnan bu yulı kıyınsınu kiçergändäy toyıldı, yözenä alsulık yögerde. Mondıy vakıtta anıñ mamık kebek kabarıp torgan bit oçları, yañakları güyäki yaña gına miçtän çıkkan tämle kümäç tösenä kerä idelär. Häzer tagın da şulay buldı. Hörmät Ömetcanoviç anıñ şuşındıy tatlı toyılgan çakların kübräk yarata, bu säbäple küñelendäge hisläre uynap alalar da, äle genä üpkälärgä mömkin cirennän ul avızın yıra. Käyefne keşe bik alay yäşerä almıy bugay şul!

— Yarar!— Hälil Häsänoviç yözenä kanäğat yılmayu tösen çıgardı, anıñ alsulıgı şul kıyafät tösenä kerep yugaldı.— Ägär dä ışanıçlı keşelär ikän, kalsınnar!

— Monda, üzegez dä kürdegez, Hälil Häsänoviç, küpçelege — yäşlär. Bu — söyeneç, zur şatlık! Sezne yäşlär yaklıy ikän, dimäk, kiläçäk yaklıy, kiläçäk teli! Min äytmäsäm dä beläsez!

Dekannıñ bu süzläre iş yanına kuş buldılar. Hälil Häsänoviç ul turıda uylamagan inde, anıñça, äyeme? Bik uylagan! Ämma citdilek, ölgergänlek mäsäläse? Menä bit niçek kilep çıga ul! Bälki başka fakultetlar belän dä şuşılay gına eş itärgä kiräkter? Yäşlärneñ oyışmaları bar, alarnı barlarga, liderları belän süz berketep kuyarga! Boların onıtıbrak tora ikän bit. Buldı gına. «Häyläsez dönya — faydasız dönya!» Döres süz bu! Dönyadan faydalanıp kalırga kiräk! Ä añardan faydalanu ul — alda da yäşäyaçäk keşelärne üzeñä hezmät itterü! Menä bit niçek!

Hälil Häsänoviç döres eş itüenä häm akıllı buluına üze dä vakıtı-vakıtı belän häyran itä ide. Bu yulı da näq şulay kilep çıktı. Ul, urınınnan torıp, bülmäse buylap yörende, uylandı. Hörmät Ömetcanoviçnı da onıtıp betermäde. Anıñ belän eşläre şaktıy ide äle.

VIII

Kupşı Samatıçnıñ universitet kollektivı belän oçraşu konferentsiyäse Hälil Häsänoviçnıñ moña qadär alıp bargan bar äzerlek eşlären dä yukka çıgara yazdı. Nikadär olı plannarı cimerelep töşte. Konferentsiyä vakıtında sabotac çıgarırga tiyeşle yäşlär, çıgış yasauçınıñ süzläre belän mavıgıp kitep, tämam telsez kaldılar. Soraular birep yödätergä äzerläp kuyılgannarı häterlären yugalttı. Hämmä halık, berdäm räveştä soklanıp, Kupşı Samatıç hakında kino karadılar, yahşı poligrafiyä yärdämendä bastırıp çıgarılgan buklet häm albomnarnı kükräklärenä kıstılar. Bolar barısı da alarga büläk ide. Şular yanına kıyu fikerle, ämma reklama bularak äzerlängän çıgışlar da yasaldı, cıyılış halkı soklanudan arına almadı. Pyar bik tä uñışlı, professional ürnäktä oyıştırılgan ide. Kupşı Samatıçtan gayre başka keşe rektor itep saylansa, universitet üz sazlıgında kalaçak, üseş perspektivası betäçäk, fän sünäçäk, studentlar bu uku yortına ukırga kilmäyäçäk, hezmät hakları töşäçäk kebek toygılar barlıkka kilep, halık tagın da şaşına kaldı. Hälil Häsänoviç bolarnıñ barısın da çittän, aktlar zalınıñ yugarıdagı katındagı yäşeren bülmädän kürep, tıñlap, häyran hälendä kürep utırdı. Açuı arta bardı. İnde üzeneñ ciñeläçägen, bu räveşle zatlı äzerlek tä alda kiräk bulaçagın uylamavın, başka törle yünäleşlärdä eş itep nikadär vakıtı äräm kitkänlegen, mömkinleklär barda zatlı çıgışlar kiräklegen, tagın ällä närsälärne uylap beterde. Şunda algı rättä patşabikädäy cäyelep, kanäğatlek belän baş kakkalap-izäp, Kupşı Samatıçnıñ här süzen kuätläp utırgan Kamilä Häkimovnanı kürep aldı. Bu hälgä kotırınganday buldı. Akılı häyran itte: rektorlıkka däğva itüçelär, hätta garizaların kire aluçılar da berdäm räveştä Hälil Häsänoviçka karşı eş itälär tügelme soñ? Änä bit barısı da anda, kulların därräü kütärep çabıp, söyeneçlären tulı kileş belderep, gorur kıyafätlärendä utıralar! Ä kollektiv? Monda barı tik ışanıçlılar gına, meñ kat Hälil Häsänoviçnıñ isemlek ilägennän uzdırılgannar gına bulırga tiyeş idelär. Alar niçek bolay Kupşı Samatıçnı yaklıylar, süzlären kuätlilär äle?

Küñelendä tugan bu sorauları anı şaşınır däräcä citkerä bardılar. Ul alarga cavaplar taba almıy ide. Rektorlık kına tügel, prorektorlık känäfiyennän dä yıgıp töşergännärder sıman toyıldı aña. Güyäki baştübän çaykalıp kaplanuı şuşı buldı. Tora almaslık hälgä kilde. Kemnärgäder kul suzarga, alardan yärdäm sorarga teläde. Tartıp, kütärep torgızsınnar ide! Şuşı kileş, añsız hälendä yatar mikänni ul?

Mondıy toygılarnı küñel avır kütärä. Ägär dä tayanır dustıñ, kiñäşläşer tuganıñ, kul birer yärdämçeñ yuk ikän, hälaqäteñ dä şuşı bulaçak.

İnde niçä minutlar Hälil Häsänoviç üzen yalgız häm biçara hälendä toygan kileş kala birde. Küzlärenä yäş kilmäde, anısı. Alar korı idelär. Ämma yöräge sıkradı, bägıre kiskälänep, yargalanıp kibä başladı. Ul ciñelüdän, öskä çıga almaudan bik tä kurka, moñardan mıskıllana, hakärätlänä ide.

Häm kötelmägändä kesä telefonı şaltıradı. Hälil Häsänoviçnıñ uylar eçendäge küñele siskänep kuydı. Yörägenä yuktan gına şom yögerde. Telefonı tagın avazın yañarttı. Bu yulı Hälil Häsänoviç üzen kulga aldı, canın tınıçlandırırga ölgerde. Ämma telefonın kesäsennän çıgarganda küñele kabat sikerende. Elemtädä Abdulla Abdulloviç ide. Käyefen soradı. Annarı:

— Eşlär niçek bara?— dide.

Hälil Häsänoviç ser birmäskä itte. Barısı da yahşı ikänlegen belderde. Abdulla Abdulloviç isä:

— Bik alay uk tügel bugay?— dide.

Şuşı mizgeldä Hälil Häsänoviçnıñ küñelendä ällä niçä kılları bergä tibrälep, küzlärenä yäş börtekläre kilep teräldelär.

— Minem keşem belän Kälimulla Samatoviç oçraştılar. Söyläşü buldı. Ul nık tora. Köräş kaynar, hätta avır bulır sıman. Üzeñ niçek soñ?

Abdulla äfände Abdulloviç cavap kötep, şunda berazga süzlärennän özelep tordı. Anıñ häsrätsez sulışın Hälil Häsänoviç işetkändäy toydı. Cavapsız kaldırunı hörmätsezlek bilgese bulaçagın uylap, sulışın köylärgä ölgerep, alga taba bolarnı äytte:

— Sez haklı. Köräş ciñel tügel. Aldan, yahşılap äzerlängän. Bireşerlek tügel kürenä...

Anıñ tavışında irlärçä täväkkällek tä, yegetlärçä batırlık ta yuk ide. Abdulla äfändeneñ körsenep tamak kırganı işetelde. Ul güyäki Hälil Häsänoviçnı şuşı räveşle ipkä kertep mataşkanday toyıldı. Menä häzer açulanıp süz äyter sıman ide, ämma:

— Äle eş uzmagan, bügen kiç prezidentnıñ üze belän söyläşäsem bar. Sezneñ respublikanıñ... Äye... Süz cayına kiterep, aña äytermen. İsenä töşermiçä bulmas. Kälimulla Samatoviçnı Kazanga ul kiterde. Ul anıñ keşese,— dip tınıç kına söyläp aldı.

Hälil Häsänoviçka bu süzläre bernindi dä uñış garantiyäse birmi idelär kebek. Anıñ şuşı qadär can atkannan soñ da ciñeläse kilmäde. Üzen moña qadär sugış kırına ğaskärlären tezep bastırgan, härkaysınıñ batırlarça alışaçagın yöräge belän toyıp torgan general kebek his itä ide, ä menä bügen anı bergä-ber köç sınaşırga çakırdılar häm ul doşman kılıçınıñ cilennän ük kiselep kilep töşte. Bu vakıtta Hälil Häsänoviçka dönyalıknıñ tarihında-bügengesendä bulgan barça ğaskär başlıkları, strateglar, köräş fälsäfäçeläre ahmaklardır sıman toyıldı. Tormışta bötenläy dä başkaça ikän bit, keşelär yözgä-yöz kilmiçä dä ber-bersen yuk itä alalar. Monı Hälil Häsänoviç üze dä meñ tapkırlar eşlämädemeni? Kemne söymäde, kemnän şiklände, kem anı kurkıta ide — bolarnıñ barısın da ul, urınlı buluınnan faydalanıp, şunda uk yuk itä tordı. Elekke rektorlar da şulay eşli idelär. Keşeneñ yözenä karap, üz itkändäy yılmaep küreşep, arkasınnan söyep söyläşsä, ikençe oçrakta ul anı sizdermi genä yuk itä tordı. Kem kiskänen doşmanı belmi häm töşenmi dä kala ide. Üzeñne ğadäti totkanda, vakıygalar siña kiräkçä bara şul. Hälil Häsänoviç bu räveşle kortkıçlık kılunı Abdulla Abdulloviçtan öyränep aldı. Ölkän rektor da şuşı taktika belän eş itä ikän. Monıñ şulay buluın Hälil Häsänoviç tiz arada töşenep ölgerde. Tizdän alar ike çabata ber kiyemgä ävereldelär. Tirä-yündä köçle keşelär cıyılsa, eşeñ avırlaşa. Üz hislären yäşerä belgän, fikeren tomalagan, mäğnädä isä tez çügep torgan keşelärgä ul härvakıt mohtaclık kiçerde. Aña ahmaklarça yalagaylık häm kuştanlık ta oşamıy ide. Kemder akıl birä başlasa, anı Hälil Häsänoviç hörmätsezläü dip kabul itte. Mohtac tügel ul akıl satuçılarga. Üz akılı üzendä. Akılga gına tayanıp yörep bulmıy, kiñäş kenä dä berni tügel. Menä Abdulla Abdulloviç kebek bula alsınnar alar, yıgılganıñda totıp ta kala belsennär, çokırga töştem digäneñdä kul da birep ölgersennär — bulırlar keşe, bulırlar akıllı. Ä bolay, kiñäş birü tösen çıgarularnı, fälsäfä satıp mataşularnı, akıl öyrätülärne kem dä eşli ala. Borıngı zaman hakimnäre yukka gına äytep kaldırmagannar: «Başkalarnı öyrätüdän dä ciñele yuk!» Häm şulay. Kiräk tügel Hälil Häsänoviçka akıl birüçelär. Aña yärdäm kulın suzuçılar yanında bulsın!

Bu uyları anıñ köçsezlänü bilgelärennän idelär.

Hälil Häsänoviç soñgı vakıtlarda üze hakında şaktıy bäräkätle rivayätlär dä taratıp ölgerde. Alarnıñ berse anıñ hökümät başlıkları belän äşnälege, koda-kodaçalıgı hakında ide. Bu süzlärneñ näticäse tiz kilep çıktı. Aña kart rektor:

— Prezidentıbız mine üzenä kiñäşçe itep alırga teläge barlıgın beldermädeme?— digän soravın birde. Alar bu vakıtta il-kön hakında fiker alışkanday ikäüdän-ikäü genä «kiñäşmä korıp», çäyläp utıra idelär. Kart rektornıñ prezidentka karata mähäbbäte Hälil Häsänoviçka yahşı mäğlüm. Şulay bulmıy ni, alarnıñ yugarı belemgä bäyle säyäsätläre haman da täñgäl kilep bardılar bit. Prezidentnıñ «ä» digänendä, rektor «cä»sen äytergä ölgerä tordı. Algan däräcäläre, orden-medalläre añarga şuşı «cä»lärennän kilmädeme? Tatarnıñ äle-äle yañarıp kilgän yugarı belem sistemasınıñ tamırına balta çabuçı da ul üz tügel ideme? Säyäsäte dä kul uñayına kilep tordı, globalläşü digän bulıp, olı niyätlärdä totınıp, niçä milli institutnı yuk itep taşladılar.

Tagın da şunısı bar: kart rektor Kazannıñ iñ bay keşelärennän berse häm astırtın komsızlarınnan sanala. Ul üzeneñ çın yöze halıkka açılganın belmi. Häyer, işetä kalsa da, häyran itmäs däräcädä namussız adämnärdän berse buldı.

Öçençedän, anıñ zatlı, biyek tüşämle, däü fatirınıñ ındır tabagı qadär diyärlek zurlıktagı zalınıñ türendä divar buylık mähabät foto elenep tora. Anda alar prezident belän ikäüdän-ikäü genä kul bireşep, yarım koçaklaşıp basıp toralar. Surätçe osta bulgan, iñ uñışlı oçraknı eläkterep ölgergän: duslık, bähet, söyeneç börkelep tora bu fotodan. Rektor anı altın kısaga eşlätte. Häbär prezidentnıñ üzenä dä barıp ireşsen öçen kunaklar aldırıp, alar aldında maktandı. Aña härvakıt alar, prezident häm rektor, bergälärder sıman toyıla. Kayvakıtta ul şuşı surät belän kiñäşä, söyläşä, anı kulları belän sıpıra, bitlärenä bit kuyıp tora. Hätta koçaklar ide, ämma divar kiñ häm yassı, andıy mömkinlekne birmi...

Häm menä häzer prezidentnıñ üz yanına kiñäşçe rolendä eşkä barırga cıyına, ömetlänä, bu hıyalında tıyılgısız gorurlık toya başladı.

— Andıy fikerläre bar bugay... Min bik tä döres, hup kürüemne belderep aldım!— dide Hälil Häsänoviç, kart rektornı tämam kuandırıp, soravına cay gına cavap birep. Ämma ul kürälätä aldalıy ide. Monı beldermäde.

Şunda telefon şaltıradı. Ämma kart rektor kuzgalmadı, rähät yılmayu belän kanäğatlek eçendä utıra birde. Telefon ul arada tınıçlanıp ölgerde. Alar tagın anı-monı söyläşep aldılar. Hälil Häsänoviç şundıy «üz kiñäşmälärne» yarata ide. Kart rektor anıñ belän ber mäsäläne dä bähäskä kuyıp häl itmäde. Häyer, andıy mäsälälär kilep çıksalar da, çitkä kuyıp toru, «artka taşlau» kebek caylar bar. Şulay ğamäl ittelär, mohtaclıkka kilep terälmädelär.

IH

Hälil Häsänoviç töş kürep uyandı. Menä ul ğaskäre belän baruçı yau başı ikän. Yullarına karşı töşärgä hiçkemneñ yöräge citmi. Şulay kır-basularnı izep, olı cirlärne tämam basıp alıp baralar ikän bolar, allarına ber yeget çıgıp baskan. Üzeneñ avızı yırık. Atına sikerep atlana. Kükräkläre kiñ. Gorur yeget. Atı da tezgenenä tartılıp, ciñelçä genä biyep ala. Citmäsä yeget:

— Çık, köç sınaşabız!— dip avaz sala.

Mondıy hälgä älegä yulıkkanı bulmagan Hälilneñ canı kaltırıy. Bolay tiyeş tügel. Mindä köç citärlek, sugışçılarım bar diyäse kilä. Bersennän-berse bahadir adämnäremne çıgarırga itep, köç sınaşudan baş tartırga teli. Tele äylänmi.

Şunda kötelmägän häl bula: anıñ sugışçıları beräm-beräm şul yeget yagına çıgıp betä baralar. Hälil, yalgızı kaluın toyıp, uñına-sulına borılıp karıy. Anda berän-särän genä yau ähele kalgan. Moña Hälilneñ küñele riza tügel. Ul şaşına, ämma sugışka taşlanırga kurka häm kinät uyanıp kitä.

Yarıy äle töş kenä bulgan! Ya Hoda, adäm balası şuşı qadär dä sataşır ikän.

Hälil Häsänoviç kürgän töşlärenä ışana da, yuk ta ide. Alardan kurku anda bulmadı da, dindarlıgı şaktıy gına köçleder kebek, ämma dingä tayanuı bötenläy dä kürenmäü däräcäsendä. Ul dinne siher dönyası dip belä, doga ukıgannarında iyärep bit sıpırgalauları rähät añarga. Häyer, keşe aldında sadakaların da muldan birergä yarata. Bu añarga märtäbä häm däräcä östi. Tirlägän peläş başın sıpırıp, käläpüşne kıyıklap kiyep aluına qadär kileşep tora inde üzenä, näq menä borıngı işan häzrätläreneñ cidele şäkertenä äverelä dä kuya.

Kiçä kiç Kupşı Samatıçnıñ, rektorlıkka däğvasınnan baş tartıp, garizasın kire aluı hakındagı häbär Hälil Häsänoviçnıñ isenä töşte dä canı rähätlekkä kümelde. Ul inde kürgän töşen dä onıttı, dogalar da ukıp aldanıp mataşmadı, eşenä cıyına başladı. Färidä Barsovna, olıça borınlı hatını, inde aş östäleneñ hästären kürep beterep kilä ide. Bügenge könneñ kaynarlıgın ul da isenä töşerergä bazmıy. Hoday kaydan şuşı qadärle täväkkällek, sabırlık, uñganlık birgänder aña — bilgesez, ämma hanım tän kaynarlıgın kübräk söyä ide. Hälil Häsänoviç bu yaktan baka sıyfat buldı. Aña, mähäbbät läzzätläre urınına, küp oçrakta altın-brilliant alkalar häm yözeklär büläk itülärne östenräk kürde.

Bügen barı tik saylau, döresräge, saylanu mäşäqatläre belän genä kalgan ide. Finişka yakınlaşa, dilärme? Sigez keşegä citkän kandidatlar arasında Hälil Häsänoviç üze genä torıp kaldı. Häm menä bit niçek itep kiterep çıgara aldı. Aña sabaknı zurdan birdelär. Üz keşelärenä dä ışanıp betärgä yaramıy ikän şul. Adäm balası härvakıt törkem väkile bulıp yäşägän häm häzer dä şul hälendä kala birä, ämma ul, şul vakıtta, şähes däräcäsenä ireşäse kilä ikän, yalgızlıgın da saklıy alsın! Kollektiv eçenä kerep erüdän bigräk, üzeneñ kemlegen, zat ikänlegen añlap-belep eş itäçäk Hälil Häsänoviç! Menä hikmät närsädä! Şundıy bula alganında ul hiçşiksez kemlekkä dä, yugarı maksatlarga da ireşäçäk!

Ägär dä Hälil Häsänoviç saylauga ber üzeneñ kandidaturası belän genä kilep kersä, mondıy saylaular universitet ustavın bozu bula, imeş. Saylanılgan oçrakta da Mäskäü raslamayaçak, dilär. Ä küplär, bigräk tä Kupşı Samatıç moñarga ışana bit, yülär! Belmi dä, añlamıy da ul: bu raslanu, ustav bozu digän süzlärne Hälil Häsänoviç üze yüri uylap çıgarıp, doşmannarı kolagına ireşterde. Alar şul yalganga yabıştılar da, köndäşne batırırga ittelär. Älege dä bayagı Kamilä Häkimovnanıñ bulışlıgı, ike arada «adaşıp» yörüläre fayda itte. Ul, üze töşenep ölgermiçä, şuşı süzlärne işetügä, tükmi-çäçmi Kupşı Samatıçka yögerde häm bäynä-bäynä söyläp birde. Başkaça tügel! Ä tegeñä şul citä kaldı. Saylaularnı özü hıyalında niçämä hatalar yasap taşladı.

Rektor saylau konferentsiyäse bügen irtänge säğat unnan başlanıp kitäçäk. Ägär delegatlar tavışların birdelär ikän, dimäk, ustav nigezendä, saylaular üz köçendä uzdı digän süz bu!

Bügen universitetka Hälil Häsänoviç «taksi»da kilde. Aña yul hakın tüläü isä kesäsennän ber tiyene töşep kalganday da toyılmadı. Barısı da aldan uylangança ide. Anıñ «taksi»da kilep tuktavın küplär üz küzläre belän kürep kaldılar. Rektorat maşinaların aptıratmavın, üzen keşeçä häm itağatle totuın maktap telgä alırga äzerlänep kuyılgan keşelär dä delegatlar arasında bar ide. İşetkännär-kürgännär vakıyganı küñelläreneñ iñ yaktı bülmäse türenä kuyarga tiyeş idelär. Monı Hälil Häsänoviç «psihologik ataka» dip atadı. Uñışlı barıp çıktı.

Kilep töşkäç tä ul üzen tınıç tottı. Yılmaep, härkemne olılap, ayırım-ayırım hällären beleşep küreşte. Işanıçlı adımnarı, yahşı kıyafäte añarga nıklık östi ide. Yokısız uzdırılgan töne dä onıtıldı.

Saylau konferentsiyäsenä küpçelege ülçänelgän, ışanıçlı delegatlar gına tutırılgan ide. Alar därräü kul çaptılar. Aradan kayberläre, kuştanlıknı artıgrak kürsätep taşlap, ura kıçkırıp ta aldılar. Akıllı häm gıylem halık bolarına uk kuşılmadı. Eş şulay başlanıp kitte.

Konferentsiyäneñ kön tärtibendä saylau mäsäläläre genä ide. Rektorlıkka äüväle sigez kandidat bulıp ta, ahırga qadär barı tik ber genä keşeneñ — Hälil Häsänoviçnıñ gına kilep citüen tantanalı töstä iğlan itügä, halık tagın şaulatıp kul çaptı. Bu häl konferentsiyäneñ stsenariy buyınça baraçagın tögäl belderä ide.

Häm barısı da uñışlı uzdı. Hälil Häsänoviç yaltıratıp çıgış yasadı, üze hakında, universitet turında, anıñ ukıtuçı-professorlarınıñ gıylmi-ictimagıy däräcäsen üsterü zarurlıgına bäyle mäsälälärne söyläde. Halıkka bigräk tä soñgısı oşadı. Delegatlarnıñ kübese üzlärenä atap premiyälär yazılganlıgın, aldan uk büläkläü isemlegeneñ äzerlänep kuyılganlıgın belä idelär. Alarga bu şartlar tagın zur kuanıç östäde.

Tik menä saylau näticäläre genä beraz kötelmägänçäräk kilep çıktı: yöz dä altı delegatnıñ citmeş ikese Hälil Häsänoviçnıñ kandidaturasın huplagannar, ä kalgan utız dürte karşı bulgannar. Kıl östenä kiterep citkerä yazgannar! Ämma bu hälne buldırmaska tiyeşle saylau komissiyäseneñ tırışlıgın inkar itärgä yaramıy, äveş-täveş kiterergä cay tapkannar. Zur tırışlıkları asta kalmagan, taläp itelgännän dä uzdırıp, küpçelek tavış belän Hälil Häsänoviç rektor itep saylangan.

Çiksez bähet nurlarına kümelep, yöz altı deputat ta gorurlık belän tulı yözlären yäşermiçä, sähnägä çakırılıp menderelgän Hälil Häsänoviç şäräflärenä şaulatıp kul çaptılar. Aktlar zalı bu yulı da ura avazların yañgıratıp aldı.

Karşılar bolay uk küp bulırga tiyeş tügel idelär bit!

Hälil Häsänoviçnıñ moña bik tä käyefe kırıldı. Ämma berazdan ul üzen kulga aldı. Häzer anıñ karşında yäşe-kartı, başlısı-akıllısı, kuştanı-başkası — hämmäse dä güyäki tezlärendä idelär. Alarnıñ yazmışı inde Hälil Häsänoviç kulında. Teläsä — bögä, teläsä — sındıra. Alar anıñ öçen häzer berkem dä tügellär. Het anda ike başlı, yegerme biş mögezle, altın sudan çıkkan äüliyä bulsınnar — çınlıkta härkaysı çüp kenä! Alarnıñ dönyasına barı tik Hälil Häsänoviç kına huca. Ul utız dürt keşeneñ dä kemnär ikänlegen çamalıy. Yarar, barısın da bulmasın, ämma barıber tabaçak! Hay ike yözlelär, intrigannar, ahmaklar! Häzer sikereşä almassız!

Hälil Häsänoviç student eskämiyäsennän alıp ni barısı unike-unbiş yıl eçendä şuşı däräcägä menep citä aluı belän üz bulganlıgına, akılına karata küplärdä soklanu tudırdı. Tarih tegermänen kiregä äyländerep bulmıy ide inde. Dönyanı ul kendegennän eläkterergä ölgerde. Häzer üzenä üze genä tügel, hätta başkalarnıñ yazmışına da huca şul! Kürmisezmeni, ul bit rektor äfände!

Fevral–may, 2008 nçe yıl.