Kazak kızı

Kin dala, küräseñ guy, ana, catkan,
Cebäktäy cäsel şüpkä biten capkan.
Askar tau, balday tatlı suları bar,
Ana şul anam ide mine tapkan...
[* Akın Mäğcan Comabayıv şigırennän]

I
Kazaqnıñ urtaça baylıklı, küp adämle ike ırugsı bar ide. Bersen Kara-aygır dip, ikençesen Sarman dip atıylar ide. Bolar meñlägän cılkıları, yahşı näsel döyäläre, isäpsez kuyları belän Sarı-Arkanıñ kiñ dalalarnda ak tirmälär korıp, ber cäyläüdän ikençe cäyläügä üzläreneñ malları artınnan rähät-rähät küçep yörilär ide. Bähetläre kim tügel ide. Mägär «kanımız Çiñgizdän* kilä» dip maktanuçı kayber kabilälär soñgı zamannarda cir-suga tarlık kılıp, üzläreneñ cäberlären arttıra başladılar. Tik menä şul alarnıñ küñellären borçıy ide. Bolay barsa, ike arada yaman gauga çıgu kurkınıçın alga kiterä ide.
[* Çiñgiz – mongol hanı Çıñgız (1155 – 1227).]
Könnärneñ berendä, Tınıçbay atanıñ yılı tulganda, bata kılırga* dip ilneñ ölkännäre cıyılgan zur ber kımız mäclesendä, küp uyın-kölkedän soñ, zamannıñ avırayuınnan, doşmannıñ cäfasınnan zarlanıp, äñgämä açıldı. süz süzne tarttı, kartlarnıñ berse, kamçısın uynata birep, äytä saldı:
[* Bata kılu – iskä alu, yıllıgın ukıtu.]
– İke yortnıñ ölkännäre koda buldı dip işettek, mägär küz belän kürmädek. Ägär bu döres bulsa, cir berlegen kan belän berketsäk, kaysı yaman bu ike ilgä cau çıgarır, – dide.
Bu süz küñeldäge teläkne häbär räveşendä söyläp, dimçelek kılu ide. Çalnıñ* tapkırlı kinayase mäclesneñ huşına kitte. İl agası ölkän aksakal Biremcan äkä* monı kuätläp aldı:
[* Çal – kart.]
[* Äkä – olılau süze: ata, aga, abzıy mäğnäsendä.]
– Naymannar belän dürtkaralar här ike yortnıñ mazasın kitärälär, kızların urlıylar, cäyläülären basıp alalar, ayaklı malların kuıp kitälär; sarmannar belän kara-aygırlarnıñ koda bulıp kuşıluları doşmannıñ yörägenä ut salır, başınnan akılın alır, kodalık kotlı bulsın! – dide.
Başka süzgä urın kalmagan ide inde.
Häbär böten cäyläügä taraldı, kuanıçlar, kazaq äytmeşli, kuyınga sıymadı. Şul kön süz kuyıştılar. Ber atna ütügä, yugarı-tübän at cibärep, ilne cıydılar. Kımıznıñ mul çagı, tuktılarnıñ* simez zamanı, yögereklärneñ dä der kaynap yöräk sukkan vakıtları ide. Yäşe, kartı, büz balası, sılu kızları cıyılıp, üläñ*, cır äytep, dumbra çiyertep, at uynatıp, utız kön uyın, kırık kön tuyın kılıp, ike ırug kodalıkka kul bireştelär.
[* Tuktı – tuuına altı aydan artıgrak vakıt uzgan kuy bäräne.]
[* Üläñ – cır, şiğır.]
Kalım öçen küp satulaşu bulıp ütte. Ozak talaştan soñ yöz baş kara*, dürt yöz altın, ike sandık asıl zat östendä kileştelär.
[*Kara – terlek.]
Şul könnän Sarsımbaynıñ yäş yarımlık kızı Karlıgaç kara-aygırlarnıñ ay yarımlık ir balası Kaltayga äytterelgän buldı. Berse kiyäü, berse kalımlık sanalıp kitte.
Aylar, yıllar ütä. Yañadan-yaña cäyläülärgä küçälär. İke kodanıñ katnaşı küp, sıyları urtak, uyın-kölkeläre bergä bara. Tik äytterelgän balalar gına üzläreneñ kayınata-kayınanalarına kürenmäskä, oçrasa – kaçarga, yäşerenergä tiyeş bulalar.
Şul dalada, şul şatlıklı küçenülär, şau-şulı mallar eçendä kaynap, aşlık sugıp, sahrada at uynatıp, tuylarda büz balalar, sılu kızlar, törle ceget, törle maturlar arasında üläñ, cır äyteşkändä katnaşıp, Kaltay belän Karlıgaç üsep buyga cittelär. Mägär ber-berenä küñel yakınlıgı yuk ide äle. Kız üzeneñ cegeten oçraganda hiçnärsä añlamastan häyran bulıp karıy ide. Yäşüsmer Kaltay bu süzgä ütken, gäüdägä üzennän zur, çibär kız aldında ni äytergä belmiçä, beraz yugalıp, kauşap kala ide...
Karlıgaç sahranıñ maturı bulıp peşep ölgerde. Tavışı öçen anı bılbıl dilär. Cırlaganda kazaqnıñ akınnarı anıñ zifa buyın töz kamışka ohşatalar – bileñ neçkä, küzläreñ tirän, kerfekläreñ uktay, üzeñ ayday dip maktıylar ide. İl eçendä dä korı iseme belän genä äytmiçä, Karlıgaç-Sılu dip atıylar ide.
Kız gomereneñ unsigezeñne yazına ayak baskanda, här ike yort zur tuy kılıp anı kayınatalar yortına ozatu çaraların kürü uyına töştelär. Tiyeşle kalım tülänep betkän ide. Kazaqnıñ ğadäte buyınça, häzer inde ceget ata – analarınnan, ölkännärdän yäşerenräk, kilençäklär arkılı, kıznıñ kuyınında bulırga hak algan; häm karañgı tönnärdä, cäyläülär tıngaç, anıñ küñele sabırsızlanıp Karlıgaç-Sılunıñ tirmäsenä tarta torgan buldı.
II
Cäyneñ ayaz, matur aylı kiçlärennän berse ide.
Ceget asıl kiyemnären kide, söyekle tolparı Bayçobarnı iyärläde, kamçını bilgä taktı da, il-küz tıngaç, at cilderep Altın-Külgä, Sarsımbay cäylävenä kilde.
Zur külneñ kıybla yak başında unike ak tirmä yaktı ay astında, yäşel sahrada tezelep utıra. Bolarnıñ urtadagı öçese baynıkı. Kıznıñ torganı şul öçneñ sul yagındagı ak öy ikänen ul belä ide. Mägär turı anda barırga, ğadät buyınça, irtäräk äle. İke arada ilçelekne ütäüçe kilen avılnıñ iñ çitendäge fäqıyr tirmädä ide. Atnı bäyläp şunda kerde. Öydä başka adäm yuk, tar bille, kükräge täñkäle bişmät kigän, başına ak uramal sargan kilençäk Aybala cegetne yılmaep karşı aldı. Ceget, amanlık soragaç, turı üzeneñ seren açtı:
– Karagım* ciñgäm, küñelemne beläsen, Sıluıma häbär it: min sagınıp kildem, – dide.
[* Karagım – söyeklem.]
Äzerläp kilgän bülägen birde. Bolar hämmäse härkemgä bilgele ğadätlär ide. Aybala az gına da tartınmadı, kıyınsınmadı, söykemle küzläre belän kölep:
– İr ceget üzeneñ yarın sagınmasmı?! – dip cavap kaytarıp, tiz-tiz çıgıp kitte.
Tışta bäyläüle at, bu hatınnı kürep beraz kurkınıp, ber yakka tartıldı. Kutandagı* kuylar örkep urınnarınnan kuzgaldılar.
[* Kutan – tübäsez zur abzar.]
Kilençäk vak, aşıgıç atlap turı Karlıgaç-Sılu tora torgan ak öygä yünälde. Uñ yaktagı keçkenä tirmädä yaktı yuk. Urtadagı ölkän öydä irlär aşarga kötep äñgämä sugıp utıralar bulsa kiräk. Annan kölgän tavışlar kilä. Şunıñ aldında gına tukalnıñ* ak uramal sargan başı, kazan astındagı utnıñ yalkını kürenä. Kıznıñ öyendä ut bar, mägär tavış-tın yuk.
[* Tukal – yäş hatın; irneñ ikençe yäisä öçençe-dürtençe hatını.]
Kilençäk aşıgıp kerä kuydı.
Tügäräk tirmäneñ eçe keçkenä lampı belän yaktırtılgan ide. Karlıgaç-Sılu öyneñ türendä ike yak kabırgasına kat-kat tezelgän küp sandıklar, palas, yurgannarnıñ arasınnan nider ezli ide. Anıñ başında karakülle, ozınça neçkä bürek, östendä neçkä bille, kükräge, yakası ukalı bişmät ide. Ayak tavışına borıldı, kara-tutkıl yözeñdä, matur kara küzlärendä ciñelçä yılmayu uynadı.
Aybala anıñ yanına uk bardı, beraz serle tavış belän:
– İrkäm can, siña häbär belän kildem, – dide.
Kız artık süzsez ük añladı, yılmayuı yugaldı, kerfekläre yözenä taba suzıldı.
– Karagım ciñgäm! Dustım bulsak, miña andıy süzlär belän kilmäs ideñ! – dide.
Kilençäk häyran küzläre belän Sıluga karadı:
– Kolınçagım, bu ni süz buldı bu?
Kız kütärelep karamadı, akrın eçke avaz belän cavap kaytardı:
– Äytkänem şul: minem aña kabulım yuk! Küñelem başkadadır! Mine cäfalamasañ ide!
Aybala huşınnan kitä yazdı, telen yugalttı, serdäşeneñ belägenä totındı:
– Akılıñ barmı?! İke yort unaltı yıl koda bulıp yäşäde. Kalımlık alındı. Uyınçak yäş küñel kaya sikermäs? İlneñ arasına zur gauga taşlıym dip torganıñmı bu sineñ, säüläm*?! – dide.
[* Säüläm – yaratıp endäşü: nurlı yözem, küz nurım mäğnäsendäräk.]
Karlıgaç-Sılunıñ küzlärenä hafa çıktı. Läkin äytkäne haman şul mäğnädä ide:
– Bolarnı küp işetkänmen, ni kılıym? Üzeñ beläseñ guy: ütkändä berniçä märtäbä kilde. Yortnıñ colası, täqdirneñ yazganı şul ikän dip, kuyınıma aldım... Mägär ni kürdem: buyı täbänäk, yöze yaman şadra, borını tomşık, küze kıyşık, tänennän yaman is kilep tora! Ul bändä belän, karagım ciñgäm, niçek gomer itärmen?! Kayber adäm bar: yöze bulmasa süze, akılı belän küñeleñne ala, gayräte, irlege belän yörägeñne tarta! Ul Kaltay digänneñ yaman kulları belän kükrägemä maymıl kebek suzıludan başka eşe dä yuk, süze dä yuk! İnde miña ni kıl diseñ?!
Kilençäk tagı unaltı yıl kodalık dip, kalım dip, ir-ceget üz yarın sagınıp kilmäsme dip söyli başlagan ide, kız anı:
– Cegetlege korsın, sagınuı korsın, – dip bülde.
Ul arada tıştan ayak tavışı işetelde, buyaulı neçkä işek ike yakka açıldı. Zur buylı, soltanat kıyafätle, agara başlagan çäçle baybiçä kilep kerde. Karlıgaç östen çişenä başladı, kilençäk uñaysızlanıp çıgıp kitte.
Ul aptırap, kaya barırga belmiçä katıp kaldı. Tulgan aynı kürmäde, yaltıragan kül aña siherle diñgez kebek toyıldı, ütken küzenä avıl çitendäge tirmä yanına bäylängän iyärle at çalındı.
Kunak cegetneñ Bayçobarı anıñ kurkuın tagın köçäytte; buş kul belän, kabulım yuk digän cavap belän, ul iyärle at bäylängän yortka kaytırga anıñ yöräge citmäde.
Läkin ni eşlärgä, kemgä kiñäş itärgä?! Kilençäk şulay aptırap torganda, urtadagı ölkän tirmäneñ işege açıldı, ber adäm çıktı. Yaktı ay anıñ yözen açık kürsätte. Ütä kuyı, yıltır citü kara çäçle bu kazaq cegete – hatınnıñ ire ide. Aybala sabır atlap şunda yünälde:
– Kartım, tuktasañçı! – dip däşte.
İr, cilkäsenä köpesen salgan kileş, kötte. Barıp citügä, şayara birep bilennän aldı, kölep äytte:
– Yasagan iyäm üzemä katınnıñ täveren* birde guy: sin minem artımnan kildeñme? İt aşıym da kaytam! – dide.
[* Täver – çibär.]
Kilençäk anı yanınnan etärde, ärnüle tavış belän:
– Kuya bir mine, uynar vakıt tügel, ber eştän başım äylände, – dide dä, facigane söyläp birde.
– Karlıgaç-Sılu üzeneñ kiyäven kabul kılmıy torır, cegetneñ miña ber külmäklek belän ber tuktı väğdäse bar ide, inde ni kılıym, miña ber akıl äyt!
İr, kulın seltäp:
– Üze dä, väğdäse dä korsın: duñgız kebek aska karap yörgän ul Kaltayıgıznı yaratmıym min! KarlıgaçSılunı küp kızganam, – dide dä, kitä başladı.
Aybala bötenläy kurkıngan tös belän anıñ kullarınnan tottı:
– Anaña nälät bulgırı, sineñ söylägäneñ närsä? İke yort unaltı yıl koda bulganı yukmı? Sarsımbay kalımnı alıp, ike aydan kızın ozatırga äzerlänep yatmıymı?
Kazan yanında azaplanuçı tukal tabak tutırıp itne ölkän öygä alıp kerde. Ceget, monı kürgäç, vakıt äräm itäse kilmäde:
– Kuya bir mine, änä it kerde, – dide dä, üzeneñ yomışın onıtıp, ölkän öygä kitte.
Uçakta ut sünde. Ölkän öydä, tabak kürenü belän bulsa kiräk, tavışlar, kölkelär beryulı basıldı.
Aybala üzeneñ uylarga öyränmägän başı belän bu eşneñ oçına çıga almadı, iyärle Bayçobar bäylävendä tibenep torgan çitke ak tirmägä kaytıp kitte.
Kunak ceget tirmäneñ türendä, kiyez östendäge mendärgä kırın yatkan, şunda öyneñ urtasına yagılgan utnı kamçı belän uynatıp, sabırsızlanıp, beraz sızgırıngalap kötä ide.
Kilençäk sabırın tupladı, köçlänep yılmaydı: irkä, yagımlı tavış belän, läkin yalganlap, facigane añlattı:
– Ciñgäñne, – dide, – niçek şeltä kılsañ da yarıy torgan buldı; mägär, kolınçagım, ğayep mindä genä imäs; Karlıgaç-Sılu bu kiç kabul kıla almıy: karagım üpkälämäsen, bik katı naukaslanıp* kaldım, di...
[* Naukaslanu – avıru]
Ceget kinät urınınnan tordı. Küz aldı tomalanıp kitte. Yözenä usal, astırtın yırtkıç töse çıktı. Ni diyärgä belmiçä, açuına, hurlıgına ciñelep kattı.
Ul gaybätçe kimperlärdän* kayber närsä işetkän ide. Yaman tellär anıñ kalımlıgı Karlıgaç-Sılu belän tanabugalarnıñ Arıslanbay digän ber yegete arasında tamırlık* barın söylilär ide. Mägär bu adämne ike yıl elek, ak patşaga karşı tel äytte dip, cir audardılar*. Ul sörelgäç, Kaltaynıñ küñele tınıçlangan ide. Şul tamırnıñ ike kön elek kaytuın işetmägän ide. Kilençäkneñ süze cegetneñ küz aldına tagın şul Arıslanbaynıñ kurkınıç suräten kiterep bastırdı. Kıznıñ naukaslanıp kaldım digän süzenä, älbättä, ışanmadı. Läkin çit yortta moña karşı berni kılırga da amal yuk ide. Kämären* tartıp bäyläde, oçlı büregen kide, kamçısın kulına aldı da, çıga başladı. Aybalaga yegerme tiyenlek kömeş birde.
[* Kimper – karçık.]
[* Tamır – irekle söygän yar.]
[* Cir audaru – ildän sörü.]
[* Kämär – bilbau.]
Küktä bolıtlar yörilär, ay ber kaplanıp, ber kürenep, uyınçak sılu kızday yılmaep ütep bara ide. Bayçobar hucasın akrın gına keşnäp karşı aldı, tezgenendä tartılıp cegetkä taba borıldı. Läkin Kaltay açulı ide, ğadätençä tolparın irkälämäde, katı kul belän baudan çişte, tezgenen muyınga kaytardı, ayılnı tarttı da, ayagın özäñgegä saldı. Kilençäk üzeneñ kunagın ozata çıkkan ide. Läkin ni äytergä belmiçä aptırabrak tora ide. Ceget atka sikerep mende dä, hatınga ällä kaydan, astan çıkkan karlıkkan tavış belän:
– Aman bulıgız! Süzemne äytegez: yahşı atadan tugan ul yaman Sılu belän bezneñ Kara-aygır yortı niçek isäpläşergä beler! – dide. At, baskan cirendä tüzä almıyça, ayakların tupırdata başladı.
Aybala üzeneñ daimi yagımlı irkä süzlären äytte:
– Asılkay cegetem, bu ni süzegez! Sılunıñ naukaslıgı betmi tormas guy!
Bayçobar tüzmäde, tartıla birep, Altın-Kül buyınnan kiñ dalaga cegetne alıp oçtı.
Ay bolıt eçendä ide. Karañgılıkta kunaknıñ şäüläse tiz yugaldı. Mägär tolparnıñ katı toyaklarınıñ tavışı, döp-döp itep, berazgaça işetelep bardı, soñra ul da tındı.
Aybala çınnan kurkındı. Bu karañgı serne eçenä sıydırıp kalırga köçe citmäde, küñele baybiçägä tartıla ide. Mägär aña ni dip äytergä? Äle bit cegetneñ yäşerenep yörgän zamanı gına. Ğadät buyınça, bu yörü kıznıñ ata-analarına belderelmäskä tiyeşle. Sizelsä dä, bolar belmämeşkä, kürmämeşkä salınalar. Häl şulay bulganda, bu häbärne Altınçäç bikägä äytsäñ, ul şeltäläp çıgarır. “Kazaq yortında buy üsterdeñ, ike bala anası buldıñ, mina mondıy süzlär belän kilergä niçek yözeñ oyalmıy?” – diyär.
Mägär başka çara yuk ide. Cegetneñ kitkändä äytkäne – ike ırug arasında kanlı talaş bulaçagı belän kurkıtu ide. Hatın çıdamadı: «Söylämi amalım yuk; niçek şeltäläsä dä tüzärmen, bälki açulanmas, tuy aldınnan mondıy gaugalı hälneñ çıgarga toruın añlatkanga bälki rähmät äyter», – dip uylandı. İre kaytkannı kötmiçä ük, baybiçägä seren açarga dip, kuylar, kutannar arasınnan Sarsımbaynıñ ak tirmäsenä kitte.
III
İl agası Baytürä morza ülem tüşägenä yattı. Mägär kabilä, partiyä talaşları eçendä kaynagan kart yöräge, ütken miye sälamät ide äle. Üzennän soñ Nayman, Dürtkara balalarınıñ yazmışı niçek buluı turında küp uylandı. Doşmannarnıñ baş kütärüe aña açık ide. Üzeneñ bay tirmäseneñ türendä yatıp bu hakta küp baş vatkannan soñ, çaralarnıñ berse bularak, Biremcan aksakalnı çakırtıp, añardan bähillek alu fikerenä kilde:
– Bu yalganda*, – dide, – yahşılıgım küp buldı, mägär yamanlıgım da az imäs. Dönyanıkı dönyada betsen: Azım äkäne cibärep üteneçemne äytim, kilsä tu biyä* suydırıp, kımıznı mul kuyıp, asıl yılkıdan üzenä berniçä kara büläk birep, rizalıgın sorıym. Süzemne alsa kiräk: üze belän bergä üstek, bergä sabakka yördek, bergä at uynattık. Ul tamırımnıñ küñelen tapmıy kitsäm canım tınıç bulmas. Nayman balalarınıñ minnän soñgı eşlärendä dä küp kıyınlık çıgar, – dide.
[* Bu yalganda – bu vakıtlı dönyada.]
[* Tu biyä – kısır biyä.]
Kart bu süzlärne äytkändä tukal öydä ide. Zinnätle zur, bay tirmäneñ işege töbeñdäge sabadagı kımıznı peşkäk belän şapırıp tora ide. Hatın irenä aptırap karadı: «Apırmay, bu ni buldı? Yugıysä, bayım sataşamı», – dip gacäplänep kaldı, läkin karşı tel äytergä yöräge citmäde.
Başına ak yıfäk uramal sargan, kara küzle, ap-ak çäçle baybiçä bu vakıt avırunıñ yanında utıra ide. Baytüräneñ süzlären başına sıydıra almadı, sabır, mägär açulı tavış belän anı bülde:
– Sin, – dide, – akıl belän, bahadir irlek belän gomer itteñ. İnde ahır köneñdä ber tintäklek kılıym dip yatkanıñmı bu?!
Avıru cavap birergä ölgermäde, işek açıldı. Annan urta buylı, kalın muyınlı, simez gäüdäle, agara başlagan siräk sakallı Yakup kilep kerep, agasınıñ käyefen soradı. Rokıya bikä moña gacäpsengän tavış, aptıragan yöz belän facigane añlattı:
– Hannarnıñ, soltannarnıñ balası, ak söyäk naymannarnıñ agası, kırık yıl il totkan abzañ bügen, mälceräp betkän Biremcan kart belän kileşsäm, anı çakırıp adäm cibärsäm ide, dip yata, şuña başım äylänep kaldı! Monnan yegerme yıl elek ul yaman çalnıñ Yangırbaylar tuyında miña äytkän ber süze yortnıñ häterennän çıkmagan bulsa kiräk... Ul adämne min niçek kabul kılırmın, niçek kunak itärmen? Sin ber närsä äyt, bälki, teleñne alır, – dide.
Yakup kirägägä asılgan iyärlär arasınnan nider ezli ide. Kayış ayıl belän kömeşlängän saplı kamçını tartıp çıgardı da, hiçkemgä kütärelep karamastan äytä kuydı:
– Agam, – dide, – miña monı kiçä äytep ide. Ni disäm dä süzem ütmi kaldı... Biremcan digän ul isär çal* – yortnıñ barına da bilgele adäm guy!
Läkin üz gomerendä äytkänen eşlämi kalırga öyränmägän kart arıslan, avıru bulsa da, bolarga kolak salmadı, östendäge atlas yurgannarnı ber yakkarak taşlıy birep, açuınnan başın kütärep:
– Säüläm Rokıya! – dide. – Ayallıgıña* barma, küp gomer eçendä yamanın da, yahşısın da kürmi amal yuk! Sin yegerme yıl elek añardan ber katı süz işetkän bulsañ, min anıñ belän kırık yıl talaş kılganmın; mägär akılıñnı kiñ yörtergä kiräk: Sarsımbay digän yaman et balası bezgä karşı gauga çıgaram dip yatır; il eçendä küp äñgämä taralıp kitte. Uylaganım üzem öçen imäs, täqdir citep, yasagan iyäm canımnı üzenä kaytara torgan bulsa, Naymannıñ, Dürtkaranıñ çamasın tözätim dip yatkan eşem guy! – dide.
[* Ayal – hatın-kız]
Söyläüdän arıp kitte, hälsezlänep kire yattı, ahır färmanın kıyınlık belän äytä aldı:
– Min ike söylärgä ğadätlänmägänmen: Azımbay belän nugay moldanı çakırıgız, Kaşka belän Döldelne iyärlägez, bu ike baygış Korgak-Kül cäylävenä barıp kaytırlar!..
Başka çara yuk ide. Yañadan karşı äytergä hiçkemneñ batırlıgı citmäde. Tukal sabasın bäyläde, peşkäkne kirägägä elde dä, çıgıp kitte. Baybiçäneñ canı ärnüle ide. Mägär kabattan süz kuzgatıp avırunı borçıysı kilmäde, yanına bardı, mendärlären, yurgannarın ipläde:
– Avızıñ kibep kalgandır, beraz däm itsäñçe! – dip, işek töbendäge keçkenä kün tursıktan Boharanıñ yäşkelt pıyalasına salıp kımız kiterde.
Avırunıñ kuäte az, kulları kaltırıy, yuan simez gäüdäse beraz buşap kalgan kebek ide. Küp eçä almadı, ber-ike genä yottı da:
– Ay, karagım, ülemneñ kilüe şul bulsa kiräk. Tamagımnan ütmi torır... Artık barmıy, alıp kuy, bavırım, – dip kire birde.
Bu arada Yakup bötenläy yulça kiyenep bette. Östendä buy-buy sırıp tegelgän yaña köpe, başında bärhet tışlı, kızıl tölke eçle, çite kamalı oçlı bürek, bilendä kara altın belän bizälgän kömeş kämär, kulında kamçı. Ul agası avıru bula torıp ta kayadır kitärgä teläveneñ säbäben äytergä tiyeşle taptı:
– Yañgırbaynıñ, – dide, – bala tuyı ikän. Yortnıñ ölkännäre cıyılsa kiräk... Törle ilneñ agaları, biläre, aksakalları belän äñgämä kılıp kaytsam digän uyım bar ide! – dide.
Partiyäneñ, ırugnıñ elekke ciñelü belmäs kuäte kimi, urını kakşıy, doşmannar köç ala başlagan zaman ide. Bay üze dä, hälne añlagan bikä dä moña karşı äytmäde.
Baytürä ayıruça kabul kürde:
– Minnän, – dide, – yahşılarga sälam äyt, aksakallar mäclesenä barıp, äñgämälären işetä almavıma küñelem bozılıp kaldı!
Yakup çıgıp barganda, baybiçä aña yarım şayartıp äytä kaldı:
– Bügen Märyam öçen yauçılar kiläçäk dip häbär ittelär... Bezgä koda bulam digänneñ balası, däüläte niçek ikän? Şul turıda Yañgırbaynıñ baybiçäse Gölbarçın belän beraz kiñäş kılsañ, ike yaknıñ çamasın tartıp karasañ, zarar itmäs!
Tukalnıñ ike aylık kızın Yoldızbaynıñ yaña tugan ulına äytterü turında kodalık säüdäse bara ide. Bikäneñ süze şul hakta ide.
Yakup monıñ eçendäge intriganı nık töşengängä, Rokıya baybiçäneñ şayan akılına häyran bulıp, yılmaydı:
– Hatın bulıp yaratıluıñ äräm sineñ, – dip, kitä birde..
Tukal baynıñ häbären ireştergän bulsa kiräk, tıştan uk şaulap, tavışlanıp Azımbay kilep kerde.
IV
Bu – yabık, çandır gäüdäle, eçkä batkan häyläkär küzle, ciñel kuzgalışlı ber kart ide. İyäge oçlanıp kilgän, yañak söyäkläreneñ yugarı yagı tışka bärep tora, berniçä genä börtek çal sakalı cilberdi; ayagında iske çitek-käveş, östendä naçar kamzul, takır başında tatarnıñ belen kebek cäyelgän, kayışlangan iske käläpüşe ide.
İşektän ayagın atlauga, tirmäneñ eçendäge baylıkka, kirägä buylap tezelgän buyaulı sandıklarga, kat-kat öyelgän atlas yurgannarga, hätfä kelämnärgä küzlären yörtte, neçkä uyınçak tavış belän:
– Salamalaykem... Käyefeñ niçek, bay? – dip isänläşte dä, kiyez öyneñ türenä, palaslar östenä barıp utırıp, fatiha kılgan sıman bitlären sıypadı. Şul uk ciñel, tärilkäle tavış belän iñ elek yataktagı avıruga karap maktau süze äytte:
– Bay, sin dönyanıñ üzen ciñgän ideñ: inde şul ber yaman aygırnıñ toyagınnan kilgän çirgä bireşep yatkan köneñme?! Sinsez yort yätim bulıp kaldı, – dide.
Añnan soñ Rokıyaga äylände:
– Mal-canñ amanmı, danabikä*? Sin isän bulsañ, kart morzamnı terelterseñ dip doga kılıp yatırbız... İlneñ ömete sindä guy! – dide.
[* Danabikä – ziräk akıllı bikä.]
Baybiçä bu kartnı yaratmıy häm aña ışanmıy ide. Läkin ırugnıñ bik küp yomışların başkarganga, härvakıt irenä ilçelek hezmätlären ütägängä, üzeneñ küñelendägen az gına da tışka çıgarmıy ide: zur ayak belän sabadan kımız salıp birde dä, küzendäge yäşen sörtep, akrın, sabır, eçke mäğnä belän äytte:
– Täqdirdä yazılgannı bozarga adäm balasınıñ kuäte citmi ikän! Mägär ömetem bar, yahşılarnıñ teläge, äüliyälarnıñ dogası belän Baytüräbez tiz köndä yañadan aläümät* eşenä çıksa kiräk dip toram!
[*Aläümzt eşe – cämäğat eşe.]
Avıru yatkan cirendä kunakka taba äylände, hälsez, zägıyf räveştä, ni öçen çakırtuın söyläde:
– Dönya digännäre şul ikän, Azım äkä! Han bul, türä bul, bay bul – hämmäñneñ barıp tuktala torgan cire ber ikän!.. Üzeñ beläseñ, Biremcan aksakal belän küp talaşımız buldı... Kuät mindä ide, ilneñ totkası mindä ide... Kartnı räncetkän, küñelen sındırgan çagım az imäs. Üzem bügen-irtägä dönyanı kuysam kiräk dip yatam... Telem, akılım sau köndä ul kordaşımnıñ rizalıgın alıp, Nayman balaları belän kileşterep kitsäm ikän, dim... Sineñ belän bu yalgannıñ yahşılıgın da, yamanlıgın da bergä ütkärdek... Aktık yomışımnı da sin ütä: kük Döldelemne atlan, kamçımnı bileñä sal da, Korgak-Kül cäylävenä bar, Birem äkägä sälamemne tapşır, arızımnı* äyt, Nayman, Dürtkara illäreneñ kunagı buluıñnı kötäbez, digen!..
[* Arız – teläk.]
Azımbay çal, kımıznı eçep, savıtnı bikägä birde, beraz aptırap uylanıp, siräk sakalın sıypadı:
– Kuşsañ, – dide, – barmıy amalım yuk. Mägär Biremcan aksakalnı yahşı tanuçı idem. Ul adäm Nayman digänneñ isemen işetsä dä yaman ber süzgä kilä: «Kazaq yortın ak patşaga satıp, Sarı-Arkanı urıs türägä taptatkan ul etlärne minem aldımda telgä almagız», – dip äytä torgan katı bavırlı, az akıllı ber isär çal guy. Kart küñel ber sıngaç yañadan tözälerme? Argamaknı tirlätep ul cäyläügä baru buşka bulmasmı?..
Bu süzlär avırunıñ yörägenä agu bulıp töştelär. Anıñ yözenä, küzenä açu katnaş kaygı çıktı. Kalın, salınkı kabakları dereldäde, läkin kızmadı, kabalanmadı, tirän borçulı, açulı tavış belän Azımbaynıñ süzen bülde:
– Kartlıgım citep akılım kitep kaldımı?! Bulmasa, kazaq yortınıñ adäme bozıldımı?! Naukaslanıp yatkanımnan birle telemne almas buldılar. Büz balalarnı, akılsız ayallarnı ber yakka kuya birep üzeñne çakırtsam, – sineñ dä äytkäneñ şul! – dide.
Baybiçä kartka küz belän işarä yasadı, bu beraz kauşap kaldı:
– Siña kollıktan baş tartkanım yuk! Karşı äytüem tügel ide... – dide.
Baytürä yañadan anıñ süzen kiste:
– Min, – dide, – moldakä belän ikäü barırsız digän idem. İnde ul uydan kayttım. – Üzeneñ çakça baş* nugaylıgı belän ber-ber süzne isäpsez äytep eşne bozar dip kurkam. Ul balalarnı ukıta birsen. Yalgızıñ bar, – dide.
[* Çakça baş – artka kalkıp çıgıp torgan baş.]
Kart huş äytep çıgıp kitte. Baybiçä: «Yahşı yul bulsın», – dip kaldı.
V
Azım äkä üz gomerendä kabilä, partiyä talaşlarınıñ borılmaların küp kiçerde. Läkin bügenge yomışı anıñ öçen tagı zurrak bulıp kürende: aradagı süzlär niçek kenä äytelgän bulmasın, ämma aña tapşırılgan eş mäñge gaugalaşıp kilgän ıruglarnıñ kileşüe öçen ber çama tartıp karau ide. Ägär yul uñsa, Baytüräneñ iñ yaman doşmannarınnan bulgan Biremcan aksakal bu yortka kilep kımız tatısa, ittän avız itsä, ul vakıt ike kabiläneñ talaştan tuktavında sukmak salıngan bulaçak ide. Yöklätelgän burıç şundıy zur bulganga, kart üzen Yaktı-Küldän Kızılkortlarga cibärelgän ilçe itep uyladı. Ös-başınıñ da şuña ohşaşlı ber räveştä buluın kiräk taptı, avıru yanınnan çıkkaç ta, turı üzeneñ öyenä taba, bar qadärençä kiyenep kilü öçen, kaytıp kitte.
Bu cäyläüdä barlıgı unbiş tirmä bar. Bolarnıñ tugızı avılnıñ yarlı kazaqlarınıkı, urtadagı altısı Baytüräneke ide. Kartnıñ öye ber çittäräk ide.
Baydan çıgıp üz tirmäsenä atlau belän, anıñ canı ärnep kitte: ul altmış yıl dönya kudı, hodayga: «Mal da birçe, bak* ta birçe!» – dip moñlık kıldı. Şul Baytürälärgä kollıktan kotıluın, il östendä baş bulunı ömet itte. Läkin bähet kilmäde. İnde bayıp citäm digändä, katı buranlı, yaman bozlı ber közdä anıñ küp hayvanın cot* hälaq kıldı. Kart tagı zähärlänep dönyaga, allaga, bayga üç itep, sügenep yöri torgan buldı. Avıru arıslannıñ färmanın alıp çıkkanda anıñ karşında açılgan küreneşlär bu açuın, bu ärnüen tagı arttırdılar. Tirmädän dalaga küz taşlauga, anıñ aldına kaynap torgan cäyläü kilde: äyterseñ, ştab tiräsen sırıp algan millionlı ğaskär! Şundıy kara bolıt bulıp böten tirä-yaknı, dalanı, kutannı, cäyläüne Baytüräneñ malları kaplap alıp, şulay kaynaşıp toralar.
[* Bak – bähet, unış.]
[* Cot – azık citeşmägänlektän terleklärneñ kırıluı.]
Änä, küldän dalaga taba döyälär kitep baralar. Gäüdäläre ere, örkäçläre iyär kebek ike ayırılı, başları keçkenä, muyınnarı tübängä asılgan; äyterseñ saflap tezelgän kärvan: şulay akrın, salmak, sabır gına tirbälä-tirbälä atlıylar... Näzek buylı, biyek neçkä ayaklı, gacäp matur küzle butalar alar yanında uynaklap yörilär. Yıraktarak iyärläp at mengän ike kötüçe bara. Kullarında çıbırkı, yannarında ozın kolga söyrälgän.
Bu döyälär kärvanınnan bireräk, kül belän tirmälär arasında, niçä yözläp kolın bäyläüdä tora. Ak başlı, kara bişmätle hatınnar şunnan yırak tügel yörgän biyälärne korıklap kiterälär dä, savıp yörilär. Bolardan yıragrak, töşkä kaytkan kötüçe isäbe-sanı bulmagan, sahranı kaplagan kuylarnı akrın gına kiñ dala buyınça kuıp alıp kitep bara.
Därya bulıp, bolıt bulıp kaynaşkan bu isäpsez mal kartnıñ küñelen kızdırdı:
– Ay kodayım, au, şunıñ yözdän bersen miña birsäñ, sineñ kay cireñ cimereläçäk ide?! Telemne almadıñ, au, täñrem! – dip ärnep, bolarnıñ eçennän yalgız fäqıyr tirmäsenä barıp citäm digändä, arttan ber hatın tavışı işetelde:
– Azım äkä! Sarı biyäneñ cayın tapmıy torabız. Bire kilsäñçe!
Kıçkıruçı – baynıñ yäş hatını – tukal ide. Çara bulmadı, borılıp bäyläüdäge kolınnar yanına kitte.
Azımbay kart üze yarlı bulsa da, gomer buyınça mal arasında üskän, hayvannar belän gacib* üzläşkän ber adäm ide. Ul at-cılkı tanuda tirä-yaknıñ berençese sanala. Anıñ kulı malga şifa dip karala. Ber baynñ qaderle yurtagı avırsa, anı çakırtalar. Zur bazarlarda, yärminkälärdä mal cıygan çakta, tatarnıñ Ähmät, Gani, Yavış digän kebek bayları* mal saylau öçen anı küp akça belän aldıralar. Hatınnar arasında: «Azım äkä hayvannıñ telen belä», – dip yörilär. Kırıs, usal yäş biyälär saudırmasa, balasın imezmäsä, aña kilälär. Äle dä baynıñ tukalı kölä birep karşı aldı.
[* Gacib – bik nık, iskitkeç.]
[* ...tatarnıñ Ähmät, Gani, Yavış bayları... – ere tatar säüdägärläre: Orenburglı bertugan Ähmät (1837 – 1906) häm Gani (1840 – 1902) Hösäyenovlar; troitskilı Gabdelväli Yauşev (? – 1906). Alar Urta Aziyädä zur säüdä eşläre alıp baralar.]
– Yalçı hatın sarı biyä saudırmıy digäç, üzem barır idem. Azım äkäne tıñlagan cılkı miña niçek karışsın, dim, eçemnän kiberlänep... Mägär eşem çıkmadı, sin bezgä bulışlık kıla kür, – dide.
Kart cavap birmäde. Bayagı ärnüle uylardan soñ anıñ küñele tözälmägän ide äle. Hatn yanında mataşkan zur gäüdäle yalçınıñ kulınnan korıknı aldı da, ber-ike atlap, sizdermästän sarı biyäneñ muyınına taşladı. At kurkınıp, kitim disä, arkanga tartılıp kaldı. Azımbay, adämçä söylänep, korık buylap barıp, biyäneñ muyınına kul saldı. Bu sabırsız hayvan ide, poşkırıp, dulap, kitärgä teläde. Läkin kart aña karamadı, akrın, yomşak tavış belän haman irkäli birep, arkadan, kabırgadan sıypadı, cilengä kilep citte dä, ike kön buyınça savılmaganga tulıp taş kebek katkan imçäklärgä barmakların tiderde. Sarı biyä köysez hatınnar kebek çıyıldap, tibenep, dulıy başladı. Tukal beraz mıskıl belän kölde:
– Dönyada Azım äkäneñ telen almagan mallar da bar ikän! – dide.
Kart aşıkmadı, biyäne tınıçlatıp, yalınnan, sırtınnan sıypap, tagı cilengä kul suzdı. Cılkı tagın tibende, tagın duladı.
Hatınnıñ kölüe bötenläy mäshärägä äylände:
– Ay, baba! Bu sarı biyä sineñ ille yıllık abruyıñnı yugalta guy! – dide.
Azımbay gacib ber sabırlık belän öçençe märtäbä totındı häm ciñde: biyä, ber-ike tartkaç ta, rähätlänep ayakların ike yakka ayırdı, imçäklärdän söt agıp kitte.
Kart mıskıl küze belän tukalga karap äytte:
– İnde häzer zägıyf yaratılgan ayallar da sava alır!
Hatın kamil ciñelde:
– Azım äkä, üzeñ yahşısıñ, mägär kayber vakıt yaman teleñ adämne çagıp kuya, – dide.
Baba monda eşen beterde dä, kolınnar, bozaular arasınnan, bolarnıñ näsellären, şäpleklären karıy-karıy; öyenä kaytıp, bik tiz arada kiyenep çıktı. Ayagında Kazannıñ äybät çitek-käveşe, başında yaña kolakçın, yakası bişmättän kaytarılıp töşkän ak külmäk, eçe-tışı sırulı, ere çuar bizäkle yaña köpe, bildä kämär – häzer Azımbay, çınnan da, telägän ilgä bi bulıp saylana alırlık hörmätle ber aksakal ide. Baynıñ üze menä torgan kük Döldelen iyärläp kuygan yalçı anı beraz kölep karşı aldı:
– Asıl kiyendeñ, cılkınıñ tolparına mendeñ... Yulıñ ak buysın, Azım äkä, – dide.
Läkin kartnıñ yöräge tınıç tügel ide, atka menä birep, ärle tavış belän äytä kuydı:
– Yasagan täñrem mondıy cılkılarnı Baytürälärgä birep beterep, bezne mährüm kaldırdı. Monda hikmäte nider, küp uylasam da, akılım citä almadı... – dide.
Bu atnıñ bay üze avırgannan birle yörgäne yuk ide, sabırsızlanıp kuzgaldı. Naymannıñ ilçesen Korgak-Kül cäylävenä karıy alıp kitä birde.
VI
Yaktı-Kül cäylävennän çıgıp säğat yarımnar bargaç, at östendä çabıp kilgän büz balalar oçradı, kart balalardan Ähmät avılınıñ häzer kayda küçkänen soradı. Bik az gına suzıp: «Ä-nä... tora!» – didelär. Läkin kazaqnıñ «ä-nä... tora» digäne altmış çakrım bulıp çıktı.
Azım:-chz- äkä kük Döldelne tirlätep Korgak-Kül tufragına ayak baskanda, töş augan, hava beraz talgınlangan, mallar çelläneñ köndezge kızulıgınnan soñ rähätlänep aşıy başlagannar ide. Bu cäyläü kartnıñ küñelenä oşamadı: tufragı naçar, sargılt; üläne siräk, sıyık, küle çınnan da korıp betep bara, anıñ tirä-yagı ällä kayan-kaya kızıl vak ülän belän kaplangan, sahrada kötü-kötü yörgän mallarnıñ da çırayı yuk: cäy urtası citsä dä, Yaktı-Küldäge kebek simerep citmägännär, kayber taylar äle haman da yabagaların koyıp, maturlanıp kitä almagannar. Ara-tirä korçañgı atlar da kürenä. Bolarga karap:
– Dönya tigez tügel, au, täñrem! – dide dä Azımbay kart, ber balanıñ kürsätüe buyınça, avılnıñ bayı Ähmätneñ tirmälärennän soñdagı ber kiyez öyneñ artına barıp tuktadı. Kıçkırıp birelgän sälamgä karşı başına ak uramal sargan, fäqıyrçä, läkin barı belän paq kiyengän ber kilençäk çıktı. Sabır, basınkı tavış belän:
– İrkäkläremez öydä yuk, atam sukır bulganga, karşı çıga almıy, huş kiläsez! – dide.
Kunak, attan töşep, argamagın bäyläp, kamçısın kulına totıp, kilençäk artınnan öygä kerde.
Zur, biyek, läkin bik küp yamaulı tirmä. Cir idänneñ küp cire açık, tik türgä genä beraz kiyez tüşälgän, kirägä buyında buyauları yugala başlagan berniçä sandık, alar östendä berniçä yurgan, keläm, sul yakta ber kamıt, kibep augan buş saba, küptän kımızga timägän peşkäk, kerle samavır, berniçä tabak – menä öyneñ böten cihazı şul ide.
Öyneñ iñ türendä, ozın kızgılt conlı kuy tirese östendä, sandıkka arkasın teräp, tezlären bökläp, ber kart utırgan. Ayagına iske çitek-käveş, östenä izüe bau belän bäylängän, yakası kire kaytarılgan ozın ak külmäk, anıñ östennän döyä conınnan sugıp, kıl katnaştırıp eşlängän zur köpe kigän, zur buylı, börket tanaulı, ozın ak sakallı, läkin yabık, kipkän tänle bu baba – kunaknıñ ezläp kilgän mäşhür Biremcan aksakalı ide.
Azımbay kerügä ul urınınnan kuzgalmadı, baş kütärmäde, yöze-küze üz aldındagı ber noktaga tekälgän köyençä kaldı, läkin böten torışında kolakları belän bik az, bik äkren tavış tulkınnarın da ayırıp tanıp torgan ber dikqat sizelä ide.
Kunaknıñ sälamen almadı, küzlären şul elekke noktaga terägän häldä:
– Yul bulsın, kordaş. Tavışıñ, ayak atlavıñ Nayman ileneñ Azımbay äkänekenä ohşap kaldı... Sezneñ ırug bu Korgak-Kül cäyläülärenä kilä torgan yullarnı onıtıp betmägän ikän äle! – dide. Üz yanınnan urın kürsätep, utırırga kuştı, mal-cannıñ amanlıgın, il-könneñ saulıgın soraşa başladı.
Kunak, amanlık-saulık turınnan ütkäç, berençe süz bularak, aksakalnıñ ziräklegenä häyran kalganlıgın äytte:
– Sarı-Arkanıñ ölkän il agası Çiñgiz baynıñ cinazası kuy yılında bulıp ide, inde ikençe äylänep cılkı yılı kilde. Yalgışmasam, undürt yıl ütkän bula... Ul çakta sez dalanıñ asıl cire, Yäşel-Sırt digän cäyläülärdä küçep yöri idegez. Şul cinazadan soñ Biremcan agamnı kürü nasıyp bulmadı... Şunça gomer ütep tä, sez mine tavışımnan tanıdıgız. Moña adäm akılı ireşä almıy! Yasagan iyämneñ birgän ziräklegenä çik bulmasa kiräk! – dide.
Huca aksakal avır ber suladı, haman küzlären ber noktaga terägän köyençä, eçke, avır häsrätle tavış belän, läkin bötenläy ikençe yaktan cavap kaytardı:
– Kolagımnıñ ziräklege belän ni kılıym, çıragım! Küp yıl inde yasagan iyämä moñlık kılıp utıramın, mägär säğate citmäsä kiräk, telemne almıy. Aña äyttem: Sarı-Arkanıñ bu avır täqdiren kürsätep yörägemne yandırma, minem canımnı al, didem. Bulmasa, küzemne sukır kıl, ilneñ bu cäfaların, bu gazapların kürep utırudan min kotılıym, didem. Kolagımnı sañgırau kıl, yortnıñ küz yäşe katnaş ıñgıraşuların işetmäs idem, didem. Telemne almadı, yäşem siksänneñ eçenä kerde, tuksanga taban karap bara yatır. Rizıgımnı kis, diyep küp zarilık ittem... Tıñlamadı. Tik ber süzem kabul buldı – küzläremne kürmäs kıldı. Mägär kolagımnıñ işetüe elekkedäy köçle bulıp kaldı: unbiş yıl elek ber märtäbä oçragan adämne tavışınnan tanu gına tügel, böten ilneñ, Olug yöz, Keçe yöz, Urta yözneñ härberendä kazaq yarıktıgınıñ avır täqdirdän moñlanıp, anası yugalıp kıynalgan butaday häsrätlänep cılaganın şuşı iske tirmäm eçennän işetep utıram... Canımnı almagan öçen aña üpkäm zur, – dide.
İşektän samavırın kütärep kilençäk kerde. Tirmäneñ sul yagında torgan täbänäk şkaftan kerle aşyaulık, sabı sıngan çäynek, yamaulı çınayaklar, berniçä bavırsak salgan ber tärilkä alıp, bolarnı kunak aldına kiterep kuydı, kuyı kaymak salıp çäy yasıy başladı.
Akılı, çäçänlege belän Sarı-Arkada dan totkan Biremcan aksakal zamanında urtaça däülätle adämnärdän ide. Baytürälär eş başına menep, bu alarga karşı gauga başlagannıñ ikençe yılında, karañgı tönnärneñ berendä, ber kötü cılkısın kuıp alıp kittelär. Atbasar, Kükçätau, Kızılyar arasında yörgän zur kärvanın bastılar. Şul ike bäla anıñ bilen sındırdı, bäheten kire cibärde. Borıngı maktaulı Yäşel-Sırt digän cäyläülär Nayman ıruglarınıñ intrigası belän urıs häzinäseneñ at zavodlarına, hohollarga alıp birelep, menä şul Korgak-Kül cäyläülärendä küçep yöri başlagaç, mallarga bu cirneñ tozlı iqlime* oşamadı, aksakal akrın-akrın bölde. Üze sukırayıp, berdänber ugılı Canbirde dä avırıp kitkäç, kart inde menä şul häzerge hälenä töşte.
[* İqlim – klimat.]
Kazaqnıñ borıngı ğadäte buyınça, ul kunakka hörmät kılu tik kımız häm it belän genä bula dip karıy, samavır, çäy, bavırsak kebek naçar bidğatlärne* eşkä sanamıy ide. Kilene çäy äzerlägäç, kart kazaq kunagınnan gafu ütenergä kiräk taptı:
[* Bidğat – yaña-kertelgän äyber.]
– Yırak ilneñ mosafirı bezne ğayep kılmasın: baylıgımız bette... Öyemez kımızsız utıra! Ütkän-bargan kunaklarnı it belän, kımız belän sıylap cibärergä kuätemez citmäüdän küñelem bozılıp kala, – dide.
Dönyanı küp kürgän, ataklı çäçännär belän süz köräştergän Azımbay bu aksakal aldıñda üzen yugalttı. Kartnıñ härber süze güyä anıñ yörägenä uk bulıp kadala, güyä uylap kilgän yomışı aldan uk cimerelä bara kebek ide. Şulay da süzne ul yakka taba borırga batırlık kıldı, ozın äñgämälärdän soñ, ipläp kiterep, Baytüräneñ arzın äytä saldı:
– Bu yalganda adämneñ yamanlıgı da, yahşılıgı da buluçan. Yäşlek tamırıbız Baytürä katı naukaslanıp, täqdirem citte dip, äcäl kötep yatır... Mägär kordaşım Biremcannıñ kuñelen almıy kitsäm, kaberdä canım tınıç tapmas dip, mine sezgä cibärde, – diyäräk süz başladı da, soñgı utız yıl buyınça Nayman belän Sarman kabiläläre arasındagı talaşnı, moña nigezlängän partiyä, bulıslık*, bilek saylavı öçen bulgan talaşlarnıñ tudırgan facigalären ozak-ozak itep, ber-ber sanap çıktı. Ahırında:
[* Bulıs – volost.]
– Nayman yortı ırugları Urta yözneñ ölkän aksakalı Biremcañ äkäne üz ilemezdä kunakta kürsäk ide digän ömet belän kaldılar... Ägär inde bu süzlärdä hatam bulsa, olug aganıñ ak küñele mine kiçerer; ilçeneñ ayak taygan cirlären kürsäter, töz yulga barırga akıl birer, bezneñ telägebez şul, – dip tämamladı.
Kazaq süzgä nikadär osta bulsa, başkalar söylägänne dä şulkadärle ük tıñlıy belä. Kunaknıñ it peşärlek vakıt suzılgan süzlären Birem äkä bik az bülderülär belän, tirän dikqat eçendä akılına salıp utırdı, annan soñ aşıkmıy üze süz başladı:
– Bezneñ, – dide, – Nayman ırugsına açuıbız yuk. Mägär ul partiyäneñ başlıkları bulgan Baytürälär, Yakuplar yortına barıp kunak bulunı, alarnıñ kımızınnan, itennän avız itüne duñgız belän ber tabaktan tamak ci̇yü dip küräbez! – dide.
Süz aktı. Baytürälärneñ utız yıl buyınça, urıs türä belän berläşep, Sarı-Arkanı nindi hurlıkka, kollıkka töşerüläre, üzläre däülät-mal arttırıp, ilne cirsez-susız kaldırıp bölgenlekkä saluları, alar süze belän cir audarılgan, Ömbeneñ, Simineñ, Yaman Kalanıñ, Turgaynıñ, Kızılyarnıñ zindannarında dalasın, iten, kımızın, anasın sagınıp, timer räşätkä eçendä yılap utırgan kazaq balalarınıñ gazaplanuları akrın, sabır tel belän kunaknıñ küz aldınnan ütte. Ahır kilep:
– İlçegä ülem yuk, min siña şeltä kılmıym mägär, – dide, – sin Baytürägä äyt: adäm balası kulı belän eşlägänne muyını belän kütärergä tiyeşle! İlgä taş çäçte, kan agızdı, ägär bolar bugazına utırsa, üz çäçkännärem üste dip belsen!!! Täqdire citep dönyadan kaytsa, yäşlek tamırım bulganlık öçen cinazasına baraçakmın, mägär däverenä, tählilenä* kermäm, bülägen almam, itennän, kımızınnan avız itmäm... Nayman ıruglarınıñ yahşılarına minnän sälam äyt!
[* Tählil – ülek kümgändä «ber alladan başka alla yuk» digän cömläne kat-kat äytü.]
Süzneñ bolay betüen kunak üzenä fatiha dip añladı, ädäp yözennän tagı berniçä moñ-zarın äytte, dönyadan şikayät kıldı:
– Ömetem zur ide, bu talaşlarnıñ çige kürenmi, küñelem bozılıp kaldı, Birem äkä, – dip, kulına kamçısın aldı.
VII
Aksakal şul urınında küzlären ber noktaga terägän häldä utırıp kaldı. Azımbay isänläşep, gomer-amanlık teläp, dalaga çıktı.
Anda matur kük argamak yanına ber kötü halık cıyılgan ide. Yırtık kiyemle, kaysıları bötenläy yalangaç kap-kara balalar atnıñ iyären, kömeşle yögännären karıylar. Büz balalar yäş kızlar kebek ber-berse belän uyın süzlär äyteşälär. Kükrägen bötenläy açıp balasın imezgän kilençäklär ber tügäräk yasap nider söyläşälär. Bolar urtasında kulına ozın tayak totkan ber kimper yak-yakka karanıp nider söyli, kargana. Monıñ külmäge cırtık, berniçä cirdän läşperdägän kart täne kürenä. Başındagı iske, kerle uramalınnan alga da, artka da tuzgıp çıkkan çäçläre, ällä nindi hıyalıy, sataşulı küzläre moña divana tösen birälär. Ul kulları belän butıy, küzlären tuktausız törle yakka äyländergäli...
Mosafir, öydän çıgıp, halıktan amanlık soraşıp, argamaknıñ tezgenen çişim digändä, divana kimper cenlänep, kartka taba kızulap kilde dä:
– Et sin! Baytüräneñ söyägen kimerep, yortnı talıysıñ! – dip kıçkırınıp, Azımbaynıñ östenä taşlandı. Üze haman nider akırına, tayagı belän äle ber yakka, äle atka, äle kartka kizänä başlıy. Bala-çaga, kurkıp, tavışlanıp, kızıksınıp, laçınnan şaulap kaçkan çäükälär kebek çitkä sibelälär. Kilençäklär ğadättän tış häyranlık belän:
– Oyat buldı guy, kunakka yamanlık kıldılar, – dip, kimperne totarga, tayagın alırga azaplanıp, tagı şau-şunı arttıralar.
Öydä utırgan Biremcan äkä bu tavışlarnı işetügä hälne añlap algan ide. Üzendä kötelmägän ber gayrät belän tiz genä tayagın aldı da, şau-şulı cämäğat eçenä kilep çıktı. Anı kürü belän yäş hatınnar tege kimpergä nıgrak totındılar. Läkin ul bireşmi, haman dulıy, tıpırçına, kizänä...
Aksakal bu gauganı tiz tuktattı. Tavış uñayı belän kilep, tile karçıknıñ belägennän tottı da:
– Divana kimper, bu ni kılganın sineñ? Azım äkä minem kunagım buldı guy! Kazaq yortınıñ kayusında öygä kilgän kunakka mondıy yamanlık eşlilär? – dide.
Halık tındı. Mondıy ğadelsezlekkä barı da oyalıp, kunaktan gafu ütendelär. Läkin kimper tiz aynımadı. Üzen tuktatkaç, anıñ tayak belän sugışuı küz yäşe belän ükerep yılauga äylände:
– Baytürä digän yaman et minem karagım – berdänber ulımnı aldı, urıs türäne üterüdä katnaşkan dip yalganlap, ant yasatıp, katrga cibärtte. Balalarımnı yätim kaldırdı... Salık dip aktık atımnı sattırdı... Atasına nälät bulgırı! Cide babayıñnıñ kaberen açıp... fälän kılayım!.. Üzem kart kimper, balalar yäş... Barıbız aç utırabız!.. Tañ-sähär cılap ütkäräbez. Kiñ dala da bezgä tar bulıp kaldı! – dip akırıp, ällä nindi ärnüle, kızganıç tavış belän ükerergä, çäçlären colkıp yılarga totındı.
Monı kürep, keçkenä ike bala üksep cibärde. Başkalarnıñ da yöräklärenä açı kızganu töşte, küzlärenä yäş kilde, hämmä keşe nindider avır faciga astında kalgan kebek buldı.
Karçıknıñ yılavı tagı talaşka-bärgäläügä äylänäçäk ide. Biremcan aksakal kunaktan kat-kat gafu kulı soradı, kimpergä:
– Kuy, cılama, min sine Sarsımbayga ozatırmın; mal bagarsıñ, kiyez basarsıñ, tamagıñ aç bulmas! – dip tınıçlandırıp, kilençägeneñ yärdäme belän öygä taba köçläp alıp kerep kitte.
Kunak bu kötelmägän, dalada bulmıy torgan tähkıyrdän* şaşa kaldı. Ul, yäşe altmışka citep, mondıy hurlıknı kürgäne yuk ide. Hiçkemgä hiçber süz äytmäde, avırlık belän kük argamakka mende dä, Nayman yulına karap, atnı äydäde.
[* Tähkıyr – hurlau, mıskıl itü.]
VIII
Läkin bu uñayga küp kitmäde, tezgenneñ sul yagın tarttı. Kük argamak üz yulın yahşı belüçe ide; bu kart yalgışa dip, bireşmäskä teläde, haman Nayman yagına kayırdı. Azımbay katı itep özäñgene kıstı, açulana birep, yañadan sul yaknı tarttı. Şunnan soñ gına at, hatalık belän tügel, başka ber cirgä barabızdır, ahrı; dip buysındı.
Bolarga karşı, yäş aygırnı uynatıp, kulına ozın korık totkan ber kazaq kilä ide. Citär-citmäs tuktala töşep sälam birde.
Här ike yak:
– Yul bulsın!
– Alay bulsın!
– Salamalaykem! Salamalaykem! – digän süzlärne äyteşep, mal-cannıñ amanlıgın, il-könneñ saulıgın soragaç, Azımbay kart:
– Tanabuga ırugısı, Magcan balası Arıslanbaynıñ cäylävenä barıym dip idem, – şuşı köndä kayda küçkännären belä almadım, – dide.
Korıklı kazaq sabırsız aygırın tarta töşep, könçıgış yagına karap:
– Ä... nä... tora! – dip kürsätte dä, sanap söyläp kitte: – Küçemne, Kipkän Üzänne ütärseñ, Çobar Aygırdan sulga borılıp, Baycegetne aşa kitkäç, aldıñda ber tübä kürener – änä şul Yaman-Çül digän cäyläüdä Arıslanbay bulır!
Kart, Sarı-Arkada minem atım ayak basmagan urın yuk, dip maktanuçılardan ide. Kazaqnıñ süzläre artınnan anıñ äytkän cirläre çınnan da beräm-beräm küz aldına kilä bardı, hiçber süzen kaytarıp soramadı.
– Däüläteñ mul bulsın, huş! – dip, atnıñ tezgenen buşattı, özäñge belän ber kımtıp aldı da, katı cilderep, kitä birde.
Azımcan äkä yul buyınça atnı iregenä kuyıp kızu bardı. Tik Küçemgä kerep beräüdä kımız eçep çıktı. Çobar-Aygırda ölkän ak tirmäneñ artındagı iyärle atlarnı, sıyık kına töten çıgarıp yatkan uçaknı kürep, kunak barın, it peşkänen sizende dä, sälam birep kerde. Tanış bulmasalar da, hörmätläp karşı aldılar, hucanıñ yanına utırtıp, tuktınıñ simeze, cılkı kazılıgınıñ maylısı belän kunak kıldılar. Bu yortta tagı ike ayak kımız eçte, beräüdän alıp, aş señderü öçen, nasbay saldı da, däüläteñ mul bulsın, dönyagız huş bulsınnı äytep, yulına kitä birde. Kük argamaknıñ eçe suırıldı, susaudan irennären yalıy başladı, küzläre yaltıradı, şulay da, tege äytkän tübägä mengändä, koyaş yaña tübänäyä başlagan ide äle. Bu kalkunıñ östenä çıgu belän kartnıñ küz aldına ezläp kilgän cäyläveneñ böten yagı açıldı. Läkin ul monı yaratmadı. Külläre yuk, yäki kayçandır bulıp ta korıgan. Häzer anıñ urınında malga da, adämgä dä faydasız ber kızgılt ülän üsep kilä. Başka cirlärdä dä üsemlek sıyık, äle yaña küçkän bulsalar da, yarım sargılt. Tik urını-urını belän genä äybät yäşelleklär kürenä. Bu cäyläü anı küñelsez uyga alıp kitte: «Borıngılar ziräk bulgannar, au! Härnärsäneñ çamasına karap isem birä belgännär: bu cäyläü dörestän dä yaman çül ikän», – dide. Kibep, kızarıp torgan uysunıñ kıybla yagına utırgan unlap tirmägä karagaç, Azımbay ber küz saluda urtadagı zur ak kiyez öyne kürde:
– Arıslanbaynıkı şuşı bulırga tiyeş! – dide.
IH
Bu tirmälär belän kızıl uysu arasındagı kutanda, bäyläüle kolınnar yanında, ak başlı hatınnar çiläk, korık totıp biyä savıp yörilär ide. Kart atnı uñga tartıp, öylärneñ art yagına çıktı. İke tirmä arasında cıltır küzle, kayber kalku kükräkle kilençäklär belän, cefäktäy kara çäçlären cilkälärendä tulkınlandırıp, başlarına keçkenä kızıl käläpüşlär kigän sılu kızlar açık havada cırlıy-cırlıy kiyez basalar, ber kimper alarga yulbaşçılık kıla; büz balalar şular tiräsendä buşnı-buşka buşatıp, kilençäklär belän, sılular belän süz köräşterep, bügen kiç yanıña barsam kabul kılırsıñmı, digän mäğnäne çitläp añlatıp, şayarıp yörilär.
Yortnıñ ber yagında ike töränle timer saban, uru häm çabu maşinalarınıñ bu dala tormışınıñ urtasında kürenüe kart öçen mäçet eçendä zur çäçle, tärele urıs kürengän kebek yat bulıp toyıldı.
Kart bolarnıñ yanınnan ütte, turı urtadagı ölkän ak tirmä artına bardı. Anda ber at yanında berniçä kazaq cegete tora, bolarnıñ berse, yäşräge, bötenläy yulça äzerlänep kiyengängä ohşıy ide.
Azım äkä yakınlaşuga, bu ceget aña karşı bardı:
– Huş kiläsez! Yaman-Çül sezne kürmägängä un yıllar ütep inde, – dip sälam birde.
Bu ceget – kartnıñ ezläp kilgän Arıslanbayı ide.
Kul bireştelär. Mal-cannıñ amanlıgın, il-könneñ saulıgın soraşa-soraşa öygä kerdelär.
Küp yıllar elek Azımbay kart bu yortnıñ kodası ide. Däüläte üsep bargan çakta cegetneñ atası Magcan haci belän yakınnar ide. İke yäşlek kızı Çulpannı dürt yäşendäge Arıslanbayga äytterep, beraz kalım da algan ide. Kız çäçäk avıruı belän dönyadan ütte.
Partiyä talaşları bik kızıp kitkän zamanda Azım äkä Baytürä yagında buldı. Magcannar Sarsımbayga kuşıldı. Şulay itep, ike arada yöreşü-kunaklaşu da tuktaldı.
Ütkändäge ul yakınlıklar östenä, ceget öçen bu kunakta ayırım bernärsä bar ide.
Arıslan şul könnärdä genä sörgennän kayttı, kart isä Sarı-Arkanıñ ayaklı häbärçese, partiyä, kabilä talaşlarınıñ barlık intrigalarınıñ üzägendä kaynauçı ide. Soñgı un yıldagı ara suıklıgın bötenläy onıttı, Arıslanbay monıñ kilüenä çın ihlastan şatlandı.
Ul bügen irtä belän genä üzeneñ tamırı Karlıgaç-Sıludan häbär algan ide. Kız kiçä kiç üzeneñ kiyäve Kaltaynı kabul kılmıy kaytaruın beldergän:
– Kaytkanıña ike kön buldı dip işettek... Tamırıñnıñ hälen belmiçä, atañ urınına kalgan agañ Sarsımbaynıñ yortına sälam birmiçä toruıñ ber yaman eş guy, – dip äyttergän ide; Arıslan häzer şunda barırga äzerlänep at iyärlätkän ide.
Läkin, kart kilep töşkäç, kiçegergä uyladı: Baytürä digännäre ülem tüşägendä yata; partiyäneñ, ırugnıñ eşläre bik gaugalı zaman; saylaular da citep bara... Mondıy vakıtta naymannarnıñ ölkännärennän bulgan Azım äkäneñ kilep töşüe buşka bulmayaçagı mäğlüm ide. Şunıñ öçen dä Arıslanbay Azım äkägä açık yöz kürsätte, baylarça cıyıştırılgan matur, zur ak tirmäneñ türenä, qaderle urınga utırttı, şunda yörgän kilençäkkä yarım şayarıp:
– Borıngı kodagız ğayepläp kitmäsen: tuktınıñ simezen suyıgız, kımıznı mul kiteregez, – dide. Läkin kunagınıñ käyefe mondıy uyınçak bulmavı hucanı beraz gacäpkä kaldırdı. Kart, gärçä az-maz uyın-kölke söyläsä dä, yörägendä nindider ber yara bar kebek sizelä ide. Ceget berniçä märtäbä sorarga dip avız açsa da, ölkän adäm üze äytmägäç, batırçılık kıla almadı. Mägär kart ozak köttermäde, kımıznıñ kuäte tamırlarga taralıp, kannı beraz kaynata başlau belän, üze serne açtı:
– Atañ märhüm belän yakın dus idek... Kızım Çulpan isän torsa, kiyävem bulaçak ideñ; şulay bulsa da, min bu cäyläügä kunak bulıp kilmädem, – dide. Korgak-Küldä buluın, Biremcan aksakalga ni öçen kilüen söyläde, ahır kilep, tege divana karçıknıñ – Mindineñ tayagına tuktaldı.
– Yäşem, – dide, – altmışnı ütep bara yatır!... Büz ceget zamanımda tukalnıñ cılkısın urlap ber totıldım. Arkamnı yargançı kıynadılar. Şunnan birle hiçber adäm kul tidergäne yuk ide... Bügen yaman ber kimper il aldında tübäläp taşladı... Karşı äytergä yörägem citmäde... Gomeremdä ber märtäbä avızım yabıldı. Sin, dide, conı koyılgan yaman etsen, Baytüräneñ taşlagan söyäkläre öçen anıñ haram malın baguçı, anıñ il talap cıygan däüläten saklauçı yaman etseñ, ataña nälät... sakal... dip, üzemne hur kıldı! – dide.
Arıslanbay öçen bu gacäp ber häbär ide. İhlas küñeldän kartnı kızgandı, läkin Azımbaynıñ facigase tagın da tiränräk ide:
– Şul akıldan şaşkan kimper mine akılga utırttı! Karşı ni äytim! Et buluım ras guy. Mägär miña hiçber söyäk tigäne yuk. Bi kılıp saylamadılar, avılnay yasamadılar, bulıs bulunı töşemdä genä küräm! Ara-tirä baynıñ kımızın eçäm, iten aşıym ikän – kazaq yortı üzeneñ bu niğmätlären dalada kañgırıp yörgän biçara nugay häyerçegä dä birä tügelme?! Kart küñelem bozılıp kaldı... Korgak-Küldän Naymanga kaytmıyça, kük Döldelne Yaman-Çülgä tartuım – menä şunıñ öçen ide! – dide.
Kart bu tönne Arıslanbayda kundı. Ceget üzeneñ tamırı Karlıgaç-Sılunıñ şeltä kılaçagın belsä dä, säbäben añlagaç kiçerer dip uyladı. Kunak belän ozak äñgämä kıldı. Üzeneñ yörgännären, kürgännären söyläde, soñgı ike yılnıñ talaşların söylätte.
Azımbay äkä ikençe könne, itne aşap, kımız belän äbdän mas* bulıp algannan soñ, üzeneñ aktık süzen äytte:
[*Äbdän mas bulıp algannan soñ – bötenläy isergännän soñ.]
– Balam, – dide, – Altın-Kül cäylävenä bar. Sarmannarga minnän sälam äyt. Ul yortnıñ ölkännärenä minem şuşı süzemne ireşter: taunıñ taşı, niçaklı katı bulsa da, ber barıp cimerelä ikän! Diñgez bulıp cayrap yatkan küllär dä ber korıy ikän! Baytürä näsele häzer şuña ohşap kaldı!.. Ägär sezneñ tanabugalar, kara-aygırlar, kızılkortlar, sarmannar yaña yort salırga niyät kılsalar, ilneñ ak küñel adämnäre yärdämgä äzer bulırlar... Sarsımbay minem süzläremä kolak birsen!
İlçe kunaknıñ bu kinayaläre cegetkä açık añlaşıldı. Anıñ küñelen şatlık belän tutırdı. Üz yagınnan cavap itep:
– İnde, Azım äkä, bezneñ cäyläüneñ yulın kürdegez! Tanabuga yortı härvakıt sezne üzeneñ kunagı kılmakka teli! – dide. Şul süz belän dalaga çıktılar.
Atlar iyärlänep äzerlängän ide. Kart, ayagın özäñgegä birep, üzeneñ eçke zarın äytte:
– Yasagan iyäm tel birde, akıl birde, mägär malıñ bulmagaç, bu dönyada qadereñ yuk ikän! Baytüräneñ ete bulıp, yaman kimperlärdän kıynaluım küp yıl gomeremne kıskarttı. İnde kalganın adäm sınlı ütkärsäm ide!
Ozata çıkkan cegetlär monı añlamıyça, aptıraşıp, ber-berenä karandılar. İlçe Azım äkä belän Arıslanbay atlarına mendelär. Berse Yaktı-Külgä, berse üzeneñ tamırı Karlıgaç-Sılunıñ sagınıp kötep yatkan cäylävenä karap, yulga töştelär.
H
Cäyge çelläneñ kızgılt ut bulıp yanıp çıkkan irtänge koyaşı belän dala uyana. Sarsmbaynıñ Altın-Kül buyına utırgan cäyläve dä üzeneñ köndälek tormışı belän kaynıy başlıy.
İñ elek kuylar kuzgalalar. Bolar bügen töndä ike märtäbä yuktan gına örkep kitep, üzläreneñ ällä niçaklı yokıların kaldırgannar ide. Şulay da vakıtınnan kiçegergä telämädelär. Tañ kilü belän üzara akrın-akrın söyläşä, tavışlana başladılar. Bolarnıñ şau-şuına, küzlären tırnap, aksak kötüçe – keçkenä buylı Küçärbay kart baş kütärde: dönya yaktırgan, küldän sıyık kına ak toman havaga cäyelä, yäşel sahranıñ ülänendä yaña çıgıp kına kilgän cäyge matur koyaşnıñ nurları çık suı belän yaltırap uynıylar. Läkin bolar kartnıñ arıgan yörägen kuzgata almadılar. Dalanıñ ak tañnarın, mondıy altın irtälären ul üz gomerendä küp kürde, ägär bolarnıñ hämmäse bärabärenä tagı ber genä säğat yokı birsälär, anıñ vatılgan söyäkläre bälki beraz yal itärlär ide. Läkin ul mömkin tügel; kiçä dä bay: «Soñ kitäsen, irtä kaytasıñ», – dip şeltä kıldı...
Küçärbay avır, akrın kuzgala, berniçä tapkır isni, oyışıp katkan señerlären selkenep yaza da, urtadagı tirmägä bara. Başka hämmä halık yokıdalar ide äle. Tik yortnıñ böten hezmätlären başkaruçı tukal gına kartnıñ kerüenä uyandı, tuzgan çäçlären tözätep, urınınnan tordı da, yokılı tavış belän kuyçıga:
– Küçärbay äkä, tönlekne açıp cibärsäñçe! – dide.
Kart yañadan tışka çıgıp, cirgä çaklı suzılgan kıl katış con arkannı tarttı, tirmäneñ tübäsendäge kiyezne ber yakkarak töşerde. Öy eçe bötenläy yaktı belän, irtänge saf hava belän tuldı.
Ul arada tukal aksak kuyçınıñ barlık kirägen äzerläp birde. Kart, kulına ber-ike tamçı su salıp, kerle sölgegä sörtte dä, agaç savıt belän birelgän kuyı kücäne – peşerep kipterelgän tarı yarmasın aşap, keçkenä kün tursıkka salıngan äyränne alıp, yortka çıktı.
Anıñ menep yöri torgan ügeze kutannan yırak tügel, arkanda kuna ide. Şunı barıp çişep aldı, agaç iyären, iske kiyezen salıp atlandı da, yulbaşçılık kılıp yöri torgan käcälär artınnan, sanı meñnärgä citkän kuylarnı, bolar tiräsendä yomşak tavışları belän meger-meger kilep imärgä azaplangan keçkenä, ap-ak matur böterek conlı bültereklärne, küp yıllagan; zur mögezle kart täkälärne kuıp kiñ dalaga, koyaş karşısına taba äydäp kitte.
Kuy kötüe kitügä tukal, yortka çıgıp, yänäşä tirmädäge Kalämpergä:
– Canın barmı üzeñneñ?! Torsañçı tizräk! – dip, açu belän kıçkırdı. Cavap bulmagaç, üze eçkä kerep, işek yanında astına kiyez cäyep, östenä kapçık yabınıp yatkan beräüne ayagı belän törtkäli başladı.
Bu – här kön koyaş belän bergä kuzgalıp, kön buyınça lırt-lırt yöri, sıyırın, biyäsen sava, samavır kuya, ügez cigep küldän su taşıy, daladan kipkän tizäk cıya, savıt-saba yua torgan, şularnı tuktamıy eşläp, iñ soñınnan, yartı tönnär citkäç kenä yata torgan yalçı hatın ide.
Tukalnıñ tipkälävenä ber kuzgaldı, küzen açıp karadı da:
– İ-ya-ü... – dip, suzılıp, yañadan yokıga çumdı.
Bay hatını tagı açulanıp östen açkaç kına tämam uyanıp ayakka bastı.
Tukal:
– Su betkän, sıyırga çaklı külgä barıp kayt, – dide dä, üze komgan alıp dalaga taba yünälde.
Bolar tavışına tirmä yanındagı arbada yoklagan yalçı da kuzgaldı. Ber isnäde, söyäklären şıgırdatıp ber kiyerelde: «Ay, küp yoklap kalganmın ikän», – dip, zur kunıçlı, kiñ tabanlı, çalış ükçäle iske itegen, buy-buy cırtılıp, yamalıp betkän bişmäten kide. Bilen cep belän bäyläde dä, zur gäüdäse belän ere-ere atlap miçkäle su arbası yanına kilde. Anda Kalämper ügez cigep mataşa ide:
– Kiçä biyä tibep uñ kulımnı şeşterde... Arkalıgın tartıp birsäñçe! – dide.
Ceget minut eçendä ügezne kertte, arkalıgın bäyläde dä:
– Äydä, yörä bir! – dip, kayış çıbırkı belän ügezneñ sırt buyına berne sızdı.
Yalçı hatın çilägen miçkäneñ avızına tıktı da, atlar-atlamas bargan ügezne kualıy-kualıy külgä kitte. Bu vakıt dalada zur şau-şu kütärelde: üzara teşläşep, tınıçsız aygırlarga karşı çıyıldaşıp, kolınnarı belän biyälär kaytalar. Tön buyınça yoklamıy karavıllagan kötüçe Akan, iyärle at östendä çabıp, ozın korık belän seltänep, atlarnı kutanga taba äydäp kilä.
Cılkı kaytuı belän böten cäyläüdä uyınlı, şau-şulı häyät* tagı da köçäyä töşä.
[* Häyät – tormış.]
Yalçı ceget kulındagı korık belän biyälärgä karşı bardı. Atınnan yaña töşkän cılkıçıga karap, här könlek ğadäte buyınça:
Mal-can amandır, Soltan aga? – dip soradı.
Soltan aña kütärelep karamastan, arıgan, yokı baskan tavış belän:
– Turı biyä aksap kaldı, yöräk itenä* ber-ber närsä kergän, ahrı. Atabay kartka kürsätergä kiräk, – dide.
[* Yöräk ite – atnıñ toyak astındagı yomşak ite.]
İkäüläp kolınnarnı bäylärgä totındılar. Barlıgı illeläp savım biyä bar ide. Bolarnıñ utız bişe Sarsımbaynıkı, kalganı ikeşärdän, öçärdän bülenep, şuşı cäyläüdäge fäqıyr kazaqlarnıkı ide. Bu avıldagı un yortnıñ tik öçese genä biyäsez ide. Yalçı belän cılkıçı, kayberlären tup-turı kul belän, kırısrakların keçkenä korıklar belän totıp, cirgä kagılgan täbänäk kazıklar buyınça suzılgan arkannarga kolınnarnı bäyläp betkändä, yokılı küz belän yäş kilençäk Aybala, tagın berniçä hatın kilep, irlärgä yuk-bar uyın süzlär äytä-äytä, bolardan üzläreneñ kolınnarın bäylättelär. Tukal, Kalämper, tagın berniçä yärdämçe hatın baynıñ sıyırların savıp betkännär, kötüçe Äbeş bolarnı yaktı koyaş astında yaltırap uynagan Altın-Kül buyı belän, yäşel sahranıñ çıklı üläne östendä karasu zäñgär ez kaldırıp, akrın gına kualap kitep bara ide inde.
Kolınnar belän eşlären beterep, tirmälärgä kilgändä, tukal samavır kuya, berse söt belän, berse kiyez basar öçen su belän tulı ike zur kazannıñ astına tizäk salıp, yanmaganga örep azaplana, yalçı hatın Kalämper uñ yaktagı kara öydän kapçık-kapçık kuy connarı çıgarıp, şularnı cirdäge kamış çıpta östenä audarıp azaplana ide. Sul kuldagı yaña ak tirmädän urta buylı, asıl kiyemle, sılu, mähabät, läkin beraz yokılı kıyafät belän baybiçä kilep çıktı. Ul kiçä kızı belän añlaşıp süz tınlata almagannan birle käyefsez, karañgı kürenä ide. Yalçıga karap:
– Colkınbay, ak öyneñ tönlegen aç, uñ yaktan beraz kiyezen kütär, – dide. Annan kazan tiräsenä kilep, connar çıgarıp mataşkan Kalämpergä açulı, läkin sabır tavış belän:
– Min kiçä äytmädemme siña?! Häzergä karalar, kızıllar kalıp torsın, elek nägız* ak connardan gına basarsız! – dide.
[* Nägız – yahşı, güzäl.]
Hatın kauşap, kaltıranıp kitte, yalvarulı, üteneçle räveştä:
– Ay kodayım, au! Akılım taralıp kalgan guy; sez kuşkannı onıtıp kuyganmın, – dip, bolarnı aşıga-aşıga kire kertergä, tegennän ak connarnı taşırga totındı.
Üz öyendäge vak-töyäk eşlären başkargaç härvakıt ölkän yortnıñ hezmätenä yöri torgan yäş kilençäk Aybala da kilep citte. Tukalnıñ kuşuı buyınça, tirmädän äle kibep betmägän kortlarnı koyaşka çıgardı, elekkeläre belän yänäşä öçençe kazannı kuyıp, astına tizäk yagıp, berniçä kön buyınça cıyılgan söttän eremçek kaynata başladı.
Baynıñ yäş hatını zur samavırnı çak-çak kütärep urtadagı ölkän öygä alıp kerde, çäy äzerli başladı.
Bu vakıt sul yaktagı ak öydän yortnıñ hucası – kalın cilkäle, tulı kanlı, az gına çal kerä başlagan Sarsımbay üze dä yokılı küzläre belän torıp çıktı. Hezmätçe hatın, eşen taşlap, aña sulı ciz komgannı yögertep kiterde. Bay, yäşel ülän östendä koyaşta irkälänep, akrın, sabır yuıngan hälendä, Colkınbaynı çakırdı:
– Bäyläüdäge atlarıñ beraz häl cıysınnar, bolarnı cılkıga* ilt, annan Kola yurtak belän Bürtä aygırnı alıp kayt, bügen sineñ belän kalaga barıp kilerbez, – dide. Üze çäy äzerlängän ölkän tirmägä kerep kitte. İşekkä citkäç, şunda, kazan tiräsendä mataşkan Aybalaga karap: – Ah, kilençägem! Karlıgaç-Sıluıñ tormagan bulsa kiräk, barıp uyatsañmı! – dip, eçkä atladı.
[* Cılkıga – irkendä yörergä.]
HI
Karlıgaç-Sılu, küptän uyangan bulsa da, kiçäge küñelsezlektän soñ anasına kürenergä kıyınsınıp, küp uylarga ğadätlänmägän başı belän üzeneñ avır yazmışı turında hafalanıp, karañgı kaygı eçendä yata ide. Yalçı tönlekne açtı, yugarıdan börkelep sahranıñ saf havası tuldı. Uñ yaknıñ kiyezen kütärdelär, yaktı koyaş nurları kirägäneñ çeltärläre arasınnan kerep öyneñ idänendä, kiyez östenä tüşälgän palaslarda şakmak-şakmak bulıp uynıy başladılar, sul yaknıñ açıklıgınnan tıştagı yäşel ülännärdä kibep bargan çık tamçıları yaltırap kürende. Läkin irkä Sılu haman kuzgalmadı, tügäräk tirmäneñ uñ yak türenä, kirägä buyına kuyılgan karavatında çäçlären tuzdırıp, keçkenä, näfis, alsu-ak ayakların kiçke külmäk eçenä, üzennän-üze tulkınlanıp torgan matur tänen yomşak yurgannar astına yäşerä-yaşerä, haman ber yaktan ikençe yakka aunıy birde. Zihenen närsägä genä yünälderergä tırışsa da, anasınıñ kiçäge süze anıñ kolagınnan kitmi ide: “Telemne almasañ, siña birgän ak sötemne bähillämäm!”
Öçençe kön kiç cegete Kaltay kilde. Tuy bulmaganga, ğadät buyınça, ata-anadan yäşerenep, kilençäk Aybala arkılı häbär itte. Karlıgaç-Sılu kisken süz belän:
– Minem aña kabulım yuk, – dip cavap birde.
Ceget hurlangan, kilençäkneñ kalımlık isemennän yalganlap: katı naukaslanıp kaldım, karagım üpkälämäsen, digän süzenä ışanmagan.
– Yahşı anadan tugan ul yaman kız belän bezneñ Kara-aygır yortı ni kılırga beler! – dip, katı açu belän üzeneñ Bayçobarın suga birep, karañgı töndä kire kaytıp kitkän. Aradagı ilçe Aybala bolarnıñ barın da kızga şul köndä ük äytkän ide.
Läkin baybiçägä bu häbärne işettergänme, yäki ana yöräge üze sizenep, kodalık yortı belän ike arada zur talaş çıgaçagın uylaganmı – irkä Sılu monı belmäde. Mägär anası Altınçäç bikä kiçä kızın çakırdı da, başta söyep, irkäläp, ay yarımnan tuy bulaçagı turında işarä kıldı; kız balanı küz agıñday kılıp üsteräseñ dä çit yortka cibäräseñ, ana küñele öçen küp häsrätle ber eş bu, digändäy kinayalär söyläde.
Karlıgaç-Sılu başta süz kaytarmadı, ahırdan tüzmiçä, anasınıñ kükrägenä kaplanıp:
– Çiçäm*, ike küzem, ul adämgä barmıym min! – dip, tup-turı äytte dä, yılap cibärde.
[* Çiçä – äni.]
Ana ğadättän tış hafalı tavış belän kızın yuattı:
– Ölkän näselneñ, yahşı atanıñ balası bulgan ber ceget... Täqdireñ şul... Yäş yarımnan äytelgän, kalım alıngan!.. – dip ozak söyläde.
Karlıgaç, bolarga karamastan, süzendä nık tordı, yılavınnan tuktap, işek yañagına barıp söyälde dä, aktık süzen äytte:
– Telägäneñne kıla bir... Kaltaynı yaratmıym, küñelem başkada... Ägär köçläsägez, gäüdämne Altın-Küldän ezläp alırsız!
Baybiçäneñ küñele kattı, şeltäle häm üpkäle tavış belän:
– Telemne almasañ, bez birgän cegetne taşlap, kodalar belän talaş çıgara torgan bulsañ, siña imezgän ak sötemne bähillämäm! – dide. Şunıñ belän süz kiselde.
Kıznıñ böten dala koyaş nurı eçendä yözep, tışta mal-tuar uynap, cäyläü kızu kaynagan zamanda tirmädä yalgızı yatıp oçına çıga almas uyı menä şul küñelsezleklärgä bäylängän ide. Sarsımbaynıñ kazan yanında eremçek kaynatıp mataşkan Aybalaga yomşak tavış belän: «Kilençägem! Karlıgaç-Sıluıñ tormagan bulsa kiräk, barıp uyatsañçı!» – digän süzen işetkäç, kıznıñ yöräge dereldäp kitte: atası härvakıt “yalgızım” dip, “irkäm” dip qaderli, ul bälki köçlämäs, söyläp itägendä yılasam, bälki küñele kızganır dip uyladı. Läkin bu da şöbhäle ide. Çönki Sarsımbay soñgı köndä nikter beraz hafalı kürenä, üzeneñ sılu kızına yörägendä ber üpkäme, açumı asraganday ber häldä karıy, üzen salkın tota ide. Kız: «Ni kılıym, başım citmi, au!» – dip, tagın aptırauga çumdı.
Tıştan ayak tavışı işetelde, kulların sızgangan kileş, kazaqnıñ tirän muzıkalı köye belän akrın suzıp:
– Asıldıñ kıyagındamı,
Tolparnıñ toyagındamı,
Artık tugan ideñ, au!.. –
dip cırlap, Aybala kilep kerde.
Kız yatkan cirennän kıçkırıp kölä birde, kilençäkneñ cırınıñ ahırın şayan tavış belän üze köyläp karşı aldı:
– Soñkarday çöyelgän,
Laçın kostay* töyelgän,
Ciñsez firan kiyengän,
Şahzatdıñ* tokımı ideñ, au!..
[* Kostay – koştay.]
[* Şahzat (şahzadä) – şah ulı, patşa ulı.]
Aybala fäqıyr, yämsez, läkin vayımsız, härvakıt şap küñelle, därtle yöräk ber hatın ide. İşektän kerügä, äle haman yurgannar eçendä irenep yatkan dusın şayartıp telgäläde:
– Tirmäneñ tönlegennän yaktı koyaş üzeñne karap tora. Turgaylar öy turında: «Karlıgaç-Sılu, torsañçı!» – dip sayrap, havaga menälär... İrkä tayım, sin ni kılp haman yata biräsen? Kuzgalsañçı – dide dä, karavatka kilep, kıznıñ yurgannarın tartıp uynata, kıtıklap übä, şayarta başladı.
Bolar bik küptänge duslar, serdäşlär ide. İrkä kız açulanmadı, tartıp algan yurgannarın kire yabınıp:
– Tänemne açasıñ, säüläm, min kiyenmägänmen guy!.. – dip, rähätlänep uynap, yañadan yurgannarına törende. Bayagı kara uylar bötenläy yugaldılar.
Şulay şayarışkan vakıtta kilençäk kıznıñ küz töplären, beraz tartılgan yañakların, äyterseñ, yaña kürgändäy gacäplänep karadı da, kinät uynaudan tuktaldı:
– Karagım, siña ni buldı? Sulgan gölgä ohşap kalgansıñ guy!.. – dip, irkäle kızganu belän yözennän üpte, ikeseneñ dä zihennäre ikençe yakka kitte.
Şayaru bette. Karlıgaç-Sılu beraz hafalı tavış belän:
– Yokım naçar buldı, yaman töşlär tınıçlıgımnı aldılar, – dide.
Kilençäk ihlas küñeldän borçıldı, kıznıñ mendären kaplap, tulkınlanıp yatkan kara cefäk çäçlären uynatıp, yarım koçakladı:
– İrkä tayım, – dide, – kiçä Kaltay belän bulgan eş öçen akılsız serdäşeñne kiçergän bulsañ, töşeñne söylä, yörägeñne aç! – dide.
Karlıgaç avır suladı:
– Säüläm, sinnän yäşergän ni närsäm bar? Söyläsäñ – süz citmäs, köyläsäñ – köy citmäs, bu kiñ dalanıñ şundıy bähetsez ber balasımın guy! – dide dä, uyga kaldı. Beraz kısık kara küzlärenä neçkä häsrät töse çıktı. Kara tutkıllı ütken sılu yözen nindider eçke ber borçu kapladı.
Läkin Aybala kilençäk kaygı-häsrätkä ciñelep ozak tora almıy torgan adäm ide. Anıñ betmäs uyın därte dä yañadan kütärelde, kıznı tagın şayarta birep:
– Kolınçagım, kuysañçı yuknı, mal, bähet eçendä üsäseñ, il eçendä yaktı yoldızday sılulıgıñ bar, tagı citmägäneñ närsä? – dip, dusın küñellätergä teläde. Bik sak, bik kinaya belän genä, ikençe ber ceget küneleñä hafa salıp yörsä kiräk, digän mäğnädä işarä yasadı.
Kıznıñ yöze açıldı. Küzlärendä mähäbbät nurı yaltıradı, tulı karasu-kızgılt irennärendä yılmayu uynadı... Güyä üz eçendä uynagan şatlıkka, zihenendäge matur hıyalga karap, akrın gına:
– Sizgerlegeñ bar, au; ciñgäm!.. – dip, akrın gına kölde. Saf encedäy tezelgän vak teşläre yaltırap kaldı.
Kilençäk kıznıñ romanın küptän sizä ide, Arıslanbay belän ike aradagı tamırlıknıñ tiränäyüen dä çamalıy ide. Läkin bu däräcägä citär dip uylamıy, yäş küñel ber tulkınlana da tuktala, bu da şulay bulır dip karıy ide. Mägär kiçäge Kaltay vakıygasınnan soñ anıñ aldında zurrak yara açıldı. Karlıgaçnıñ häzerge süze aña kuät birde:
– Çıragım, küñeleñne añlıym, mägär kara-aygırlar yortı ber yamanlık kılmasın! Yörägem şunnan kurkıp kaldı, – dide.
Bu kurkınıç kıznıñ üz başın da küptän hafalıy ide. Läkin küñelen tıya almıy ide. Monı dusınnan yäşermäde.
– Yazganın kürerbez, mägär min Arıslannan bütängä barmam dip ant eçtem... Anama da äyttem, Kaltayga köçläsägez, Karlıgaçnıñ gäüdäsen Altın-Küldän ezlärsez, didem...
Aybalanıñ kurkuı ciñelde, hatınlık därte kuzgaldı. Kıznı uyınlı üpkä belän şeltäläde:
– Arıslan – ir cegetlärneñ asılıdır. Aña süzem yuk. Mägär dusıñnan moñarçı yäşerep kilüeñä küñelem räncider... İnde häzer dä söylämäsäñ, Aybalanıñ üpkäse katı bulır, irkäm! – dide.
Kız urınınnan tordı. Akrın, irenep, tözätenä başladı. Yarım açı, yarım uyın-kölke eçendä:
– Üpkäläveñne küräm... İnde alaysa tıñla, – dide dä, üzeneñ dürt yıllık seren açıp, söyläp birde.
HII
Kazaq ilendäge zur tuylarnıñ berendä büz balalar belän yäş sılular kara-karşı utırgannar. Dumbrası, zörnäse belän şau kilep, uyın-kölke kılalar, üläñ-cır äyteşälär. Karlıgaç undürt yäşendä genä, mägär buyga citü, yörägendä därt uyangan ber kız ide. Anıñ karşısında asıl kiyengän, ukalı bürege, altınlı kämäre belän yaltırap, Kızılkortnıñ ber cegete utıra. Mägär kıznıñ küñele moña barmıy. Cegetneñ maktavına karşı katı çänçep, üläñ belän cavap kaytara. Şul vakıt işek açıla, yalgız ber ceget kilep kerä. Büz balalar, sılular arasında kaynaşıp yörgän ber akın, tora birep, kunak cegetne maktıy başlıy. Kız aña küz taşlıy: ozınça töz buy, yaña sızılıp kilgän kuyı kara mıyık, mañgayga taba beraz kiñäyep kilgän akıllı yöz, bildä kämär, kulda kamçı!
Yäş yöräkkä ut töşä, kan kaynıy, mägär tanımadı, kem dip sorarga kıymadı, süz äytergä tele barmadı...
Ahırdan tüzmäde: «Kem ide ul? – dide. – Tanabugalarnıñ ölkäne Magcan haci digänneñ yalgız balası, didelär. Mägär, didelär, küñeleñne suzma. Nayman ileneñ Azımbay digän beräüneñ ayday yözle, kamıştay buylı ber sılu kızı – ul cegetneñ kalımlıgıdır, didelär. Häyer, didelär, kiñ dalada kıznıñ da, cegetneñ dä sıluları az imäs guy, didelär.
Mägär yäş küñel bu süz belän tınıçlanırmı?! Adämneñ hiçberenä äytmästän, anı ezli başlıy.
Aylar ütä. Sarsımbay avılı Cılkı-Batkannan menä şul Altın-Kül cäylävenä zur kärvan bulıp küçep bargan zamanda yañadan oçraşalar. Kartlar, ölkännär, hatınnar hämmäse arbalarga utırgannar, kayberläre döyägä mengännär. Karlıgaç-Sılu, yaulık yabınıp, şul kimperlär belän utırıp yörsenme?! Ul kızlar, cegetlär belän at östendä uynaklap bara... Şul vakıt karşıdan asıl aygırlarnı iyärläp mengän ike kız, öç ceget kilep çıga. Arada tege Magcannıñ balası da bar.
– Yul bulsın!
– Yul bulsın!
– Sarsımbay äkäneñ avılı Altın-Külgä küçep bara yatır.
– Tanabugadan Yäşel-Sırtka kunakka kitep barabız.
Şul gadi süzlärdän soñ aradan ber şayanı äytä sala:
– Kızlarnıñ sıluları, cegetlärneñ asılları kara-karşı kilgän ikän, ber uyınsız ütep kitärgä yaramas... Alışmı, bireşme? – di.
Karlıgaç üz atın tarta birep alga kilä:
– Bezneñ yort alışka da, bireşkä dä äzer, uz çamagıznı karagız, – di.
Tezgennär tartıla, kamçılar uynıy, özäñgelär selkenä başlıy, Yaktı koyaş astında açık dalada, çañ* kuzgatıp, aygırlarnı tirlätep, at östennän ber-beren tartıp alu belän uynap kitälär.
[* Çañ – tuzan.]
Sılu kıznıñ ber yaman uyı bar ide, tege sızılgan kara mıyıklı cegetne yurtagınnan tartıp töşerep ber kölke kılsam dip niyätli ide.
Astındagı yıldam atnı suga birep, cegetneñ karşısına kilä dä, laçın koştay tizlek belän anıñ tezgenen tartıp cibärä, aygırı borılıym digändä, kultıgınnan tartıp ber yakka österi, cegetneñ astındagı ak yurtak beraz kayşala birep kuya, mägär yıgılmıy; ceget tiz genä äylänä dä, kıznıñ atına yaman kamçı birä. Karlıgaç totıp ölger almıy; ceget anı kuıp citep, süz äytep avız yomılgançı börket koştay kagına birep, Sılunıñ bilennän ala da üzenä tarta; at tuktıy, kıznıñ ayakları özäñgedän, üze iyärdän çıgam digändäy asılıp kala, yıgılırga rät citä.
Büz balalar yañgıraşıp kölälär, ceget kıçkıra:
– Ciñüçegä ni biräsez? – di. Karlıgaç üze dä kölep cibärä:
– Cegetlegeñ zur, telägeñne al, – di; här ikese at östendä bulgan kileş, ceget kıznıñ gäüdäsen üzenäräk tarta birep, bitennän, tulı kızgılt irennärennän übä dä, kire iyärgä utırta.
Alar – kıyblaga; Karlıgaçlar – tönyakka karap kitä birälär.
Menä bu ceget – kıznıñ häzerge tamırı Arıslanbay ide. Şul kön alarnıñ berençe yakınayuları buldı.
Aybala bu hikäyäne gacib ber därt eçendä kaynap tıñladı. Betermiçä tuktıysı kilmäde. Anda kazandagı eremçeklär öçen baybiçäneñ şeltäse kötsä dä, süzdän ayırıla almadı, Karlıgaç üze dä bötenläy açılgan, küñellelängän ide inde. Şayartıbrak dävam itte:
– İke könnän soñ üz yomışı belän bezneñ yortka ber kilençäk kilde: kabulı bulsa, tamırlık arzuım bar, dip äytä, dide. Ezlägän ir cegetem şul bulsa, kabul kılmaska amalım barmı? Yortnıñ ber asıl cegete ikän, telen almaska kıyulıgım citmäs, dip cavap kaytardım... Şul közne sabıy Miñsılu belän ike yäşärlek Kuybagarnı äytterdelär. Ul cegetneñ näsele belän bezneñ yort yıragrak bulsa da, koda şikelle buldı... Kımız katnaşı kitte!.. Asıl cegetkä bezneñ öyneñ kunagı bulırga cay açıldı. Şunnan birle ul cegetne yörägemdä asrıym... İrenendäge bal tämen suırganım, esse koçagımda anı yoklatkanım bar... Mägär ike yıl kiçkäç, yaman Baytürä anı, ak patşaga tel äytte dip, yalgan ant yasatıp, cir audardı... Yırak illärgä kitte...
– Kaylarda buldı ikän biçara ceget!
– Monı belmim. Mägär miña ber hat kilde... Monıñ belän ni kılmaga aptıradım. Ukıtırga ışanıçlı ber adäm tapmıyça, ay buyına, östendä vak-vak itep kara belän yazılgan şul ak käğazne kükrägemdä sakladım. Başka yulı bulmadı, ber mumın* nugay moldası kilep çıktı. Ber sum birdem: fatiha kıl, nikter yörägem avırta, didem... Biçara adäm ide, ışandı, böti yazıp, tagarga birde. Ahırdan aña käğazne ukıttım, gacäplänep küzemä karadı da: «Ay, çıragım, bötiyem sineñ bu avıruıña däva bulmas», – dip, kölep kitä birde.
[* Mumın – tıynak, sabır.]
Kilençäk üz aldında açılgan bu facigalärdän tämam yugalıp kaldı. Kıznı kükrägenä alıp:
– Mine kiçer, canım, monnan soñ Kaltay dip avızga almam! Sineñ kolıñ bulırmın, mägär miña ber süz äyt: yortnıñ häle niçek bulır? – dide.
Kız uylap tormadı:
– Cegetem kayttı, kiläm digän häbäre bar, anı bügen här säğat kötäm, ni teläsä şul bulır, min hämmä närsägä äzer, – dide.
Kilen kurkıp kızga karadı, läkin başka süz belän borçımadı:
– Säüläm can, mine kiçer, min kolıñ bulıym, – dip, aşıga-aşıga üzeneñ eremçeklärenä yögerde.
Karlıgaç-Sılu üzeneñ kaygısın gomerendä berençe açuı ide. Canı ciñeläyde, yörägendä kisken karar tudı, şul karar belän urınınnan tordı. Keçkenä ayaklarına Kazan eşe bulgan kızgılt tösle tar, neçkä matur itek, östenä zäñgärsu kara külmäk kide, kara çäçne ürmiçä, bäylämiçä, ozaklap tarap, tulkınlandırıp arkasına taratıp cibärde. Yäşräk vakıttagı keçkenä kara käläpüşne başınıñ ber yagınarak saldı da, könneñ esselege belän, hatın-kıznıñ, malnıñ şau-şuı belän kaynap torgan dalaga çıktı.
HIII
Urtadagı ölkän öy belän yalçılar öçen yasalgan çitke kara-sorı tirmä arasında cırlıy-cırlıy kiyez basuçı hatınnar Karlıgaçnı:
– Kük koyaşı, minem Sıluım yokıdan torsın dip, sabırsızlık belän kötsä dä buldıra almadı, üz yulı belän kitä bardı, – dip şayartıp karşı aldılar.
Eremçek eşen beterep kiyezgä totıngan Aybala:
– Karagım, bez arıp kaldık, beraz bulışsañçı! – dide.
Kız karçıklar belän isänläşte dä, kölep cavap kaytardı:
– Äkäm belän çiçämä zur üpkäm bar: mine bu hönärgä öyrätmi kaldırgannar, – dide. Aybala tagı:
– Moña öyränäse yuk, küñeleñdä därt bulsa, ber kürüdä beläseñ, – dip şayarttı.
Sılu, irkälänep, anıñ süzen bülde:
– Ölkän analar ğayep kılsa da äytim, bu eşkä küñelem dä yuk, – dip kölde.
Kiyez basu eşendä yulbaşçılık kılgan ak çäçle, kerle külmäkle, cimerek borınlı karçık:
– Öyränmi kuya bir, säüläm. Kız çagıñ – altın çagıñ, ni äytsäñ şul kileşä, ni kılsañ şul yarıy... Mägär, kayınata yortına kilen bulıp töşkäç, ayal köne – et köne guy, balam... Anañ kanatı astındagı vakıtnıñ qaderen bel, uyna da köl! – dide.
Kilençäklär:
– Kimperneke döres, au, kız çagıñ – altın çagıñ, kilen bulgaç häl yaman, – diyeşep, büränä kebek uralgan kiyezne cäyep cibärdelär dä, kazandagı esse sunı kiterep sibä, kayber neçkäräk cirenä yañadan con kuşıp basa başladılar.
Ölkän tirmädän baybiçä Altınçäçneñ tavışı işetelde, kız anasına barıym dip borılganda, öyläreneñ artına ike tägärmäçle arbaga yabık ügez cikkän ber kimper kilep tuktaldı. Kiyez basuçılar eşlären taşlap arba yanına cıyıldılar. Aybala:
– Huş kildeñ, çiçä! – dip, kunaknı yarım kütärep ärcäsennän tartıp töşerde.
Bu – Ähmät avılınıñ älege Azımbaynı kıynagan divana karçık ide; baynıñ yalçısı Colkınbayga, yıragrak bulsa da, kardäş ide. Karşı aluçılarga kul birep, mal-cannıñ amanlıgın, il-könneñ saulıgın soraşıp betär-betmäs, yarım kahärläp, yarım yılap, üzeneñ yörägen açtı:
– İlneñ Baytürä digän ete berdänber karagım ulımnı, urıs türäne ütergän dip, yalganlap ant yasap, guah* tabıp, katrga cibärde, aktık cılkımnı salık öçen dip sattırdı... Akıldan yazgan ber kimpermen... Kaya barıym? Biremcan äkä äytte: «Üzeñneñ eneñ yanına, Altın-Kül cäylävenä barsañ, Sarsımbay siña tamak ta birer, kiyem dä birer, malın batarsıñ, kiyezen basarsıñ, ceben-arkanın işärseñ, – dide. Ölkän aksakalnıñ telen almaska amalım barmı? Ügezemne ciktem dä yulga çıktım... Ni kılıym, ülem kötep yörgän ber karçıkka kaber tabılmasmı?! – dide.
[* Guah – tanık, şahit.]
Şunıñ artınnan uk, butap, yalgıştırıp, Baytüräneñ ilçese Azım äkäne tübäläven söyli başladı. Karçıklar, kilençäklär anı:
– Sin Colkınbaynıñ yakın kardäşe guy, üzeñ bu avılda üskän ber adämseñ, cılavıñnı kuy, Sarsımbay bar çagında aç ülmässeñ, – dip yuata kaldılar.
Karlıgaç-Sılu kunak kimperneñ tayagın aldı da, ölkän öygä atası Sarsımbayga yögerde.
HIV
Kız ike könnän birle atası belän üze arasında nindider ber salkınlık sizä ide, kan doşmannıñ ilçese kıynalu hakındagı süz belän anıñ küñelen almak buldı. Ul kergändä Sarsımbay tügärek tirmäneñ türendä çäy eçep utıra ide. İrkä Sılu, bik çak kına kauşap, läkin nazlanıp, atasına bardı, akrın tına yılmaydı:
– Äkäm, – dide, – kızıñ siña ber häbär belän kilde, ni närsä büläk kılasıñ? – dide.
Kazaq Karlıgaçnı yanına alıp, çäçennän söyde:
– Kolınçagım, sin minem yalgızım guy! Sinnän kızgangannı et aşasın! Süzeñne äyt, ni sorasañ şunı biräm, – dide.
Kız, bötenläy şatlanıp, yöze, küze balalarça saf şatlık belän nurlandı.
– Ay, äkäm, yıl buyınça kük tolparnıñ balası ala aygırnı sorıym, äle bulsa birgäneñ yuk! – dide.
Kart kamil käyeflände: Karlıgaç-Sılu anıñ böten dönyada iñ zur şatlıgı bulgan balası ide, mondıy irkälänü vakıtları siräk bula ide.
– Yarıy, – dide, – äytäçäk häbäreñ yahşı, bulsa, bügen cılkıga barıyk, ala aygırnı alıp kayt, sineke bulsın! – dide.
Karlıgaç kire yögerep çıktı da, çäçe tuzgan, öste-başı kerlänep betkän karçıknı cilterätep alıp kerde, üze turı atasına barıp:
– Menä bu anıñ Baytürä ilçese Azımbay çalnı tübälägän tayagı, – dip, käkre ber agaçnı sandıkka söyäde. Üze samavır yanına utırıp çäy eçärgä, ätkäsenä yasarga totındı.
Sarsımbay utırgan kileş kimpergä:
– Yul bulsın, çiçäm, öyneñ türennän utır, – dide.
Karçık çäy yanına, cirdäge kiyezgä utırıp, mal-cannıñ amanlığn, il-könneñ saulıgın soraşkannan soñ, Biremcan aksakalnıñ sälamen äytte:
– Ägär kumasañ, sineñ katıña sıyınırga kildem, – dide.
Bay:
– Kazaq yortında mondıy süzne söylämilär, dala kiñ, cäyläü zur, bezneñ yortta ber kimpergä genä urın tabılır, sin üzeñ bu avılda üskän ber adämseñ guy, – dide.
Karçık üz gomerendäge iñ zur vakıyganı akrın, sabır, läkin baytak butap, kayber vakıt Baytüräne küz aldında kürgän kebek söyläp birde.
– Baytüräneñ, – di, – kük argamagın mengän, kömeş iyären tartkan, kamçısı kulında! Monı kürgäç yörägem çıdamadı, tayagımnı aldım da, çıkkanın köttem... Nik kilgänder, belmädem, mägär: «Ataña nälät bulgan Baytürä... Bu sineñ adämme?” – didem... Aksakal üze äytmäde, ölkän adämnän sorarga telem barmadı... Sin, – didem, – ataña nälät Baytürä, cide babañnıñ kaberen açıp... fälän kılayım... sakal!..» – didem dä Azımbayñıñ başına tayak belän ürmälädem... «Sin, ataña nälät, – didem, – sin conı koyılgan ber etseñ, Baytüräneñ taşlagan söyäge öçen anıñ haram malın baguçı, il talap, cıygan däüläten saklauçı ber yaman et sin, ataña nälät... sakal!» – didem. Kıynarga birmädelär... Cılap üksep, tönemne sataşıp ütkärdem dä, siña kildem.. Aksakaldan sorarga bazmadım, mägär ul Azım digän kart et bezneñ ilne şul yaman et Nayman balalarına karatu öçen kilgän bulsa kiräk... Kilençäk şulay äytte...
Tışta at ayagı tavışı işetelde, kimper belän Karlıgaç-Sılu çıgıp kittelär.
Kullarına kamçılar totkan, könneñ kızulıgına karamastan zur itek, köpe, kolakçın kigän dürt kazaq kilep kerde.
Sälam birdelär.
Bay:
– Yul bulsın! – dide.
Kunaklar, üz däräcälärenä karap, kaysı türgä, kaysı tübänräk, ayak bökläp utırdılar. Aradagı yuan, simez, Etbay isemle ber kazaq:
– Kaşkarbay hacinıñ yılı tulgan kön ikän. Şuña bata kılırga kitep bara idek... Mal-cannıñ amanlıgın belik, ölkän yort kımızınnan däm tatıyk, yahşılarga sälam birik dip uyladık, – dide.
Bay huş kildegezne äytte; tukal kerep, işek töbendäge zur sabanı peşkäk belän berniçä kat şapırdı da, ölkän tabak belän Sarsımbaynıñ aldına kımız häm ber niçä savıt kiterep kuydı.
Dönyanıñ, yort-ilneñ saulıgınnan, küçärgä cäyläülär betep baruınnan, zur küllär, asıl sahralar urıs türälärgä kitep, kazaq öçen mal yörtergä genä tügel, balaların kümärgä kaberlek tä kalmavınnan küp süz buldı.
Bay, şapıra birep, şapıra birep kımıznı salıp tordı. Cäyläüdän Baytüräneñ üläm dip avırıp yatuına, ul dönyadan kaytsa, yañadan partiyä talaşı başlanuına küçtelär.
Ul arada ak uramalnı sargan, sabır, mähabät Altınçäç kilep kerde. Kunaklar, urınnarınnan kuzgalmıyça gına:
– Amanmısız, baybiçä? – didelär.
Hatın, kütärelep karamıyça, işeteler-işetelmäs kenä:
– Şöker! – dip cavap kaytardı da, türdäge sandıklardan bersen açıp, nider ala başladı.
Süz yaña vakıygaga küçte.
Baytürä partiyäseneñ, Nayman ırugsınıñ yulbaşçılarınnan Yañgırbay digän zur baynıñ kızı cide yäştä ikençe ber baynıñ ulına äytterelgän ikän. Kalımlık başka beräüne söygän. Şul kıznı bügen töndä dürt ceget at menep kilep urlap alıp kaçkannar. Bügen ike yort arasında, alaç äytep, gauga çıgarga toradır di.
Añarçı üz eşendä bulgan Altınçäç, süz moña küçkäç, sandıgın yabıp, mäcleskä taba äylände. Berniçä söal birde; çönki bu kodalık bötenläy Baytüräneñ ölkän hatını Rokıya baybiçäneñ ostalıgı belän eşlängän ide. Bu ike baybyçä isä yäş vakıtlarında maturlık belän, annan soñ baylık belän ildä östenlek öçen yarışuçılar ide. Hatın sabırlıgın cuydı, yözenä cılan zähäre çıktı. Kunaklarga äylänep, naçar yäşerelgän şatlık katnaş agulı tavış belän süzgä kuşıldı:
– Rokıya baybiçä Turgaybay hacinıñ tuyında, küp cämäğat aldında, miña iblistäy maktanıp äytkän ide: «Kiräksä – mal biräbez, kiräksä – kız biräbez, kiräksä – cir audarabız, mägär üz telägänebezne kılabız», – digän ide! İnde kürep karıyk. Naymannar belän cegetneñ kardäş-ırugısı, alaç kıçkırıp, ber-beren kanga batırsa, malın-cılkısın kuıp kitsä, Baytüräneñ danabikäse ni närsä kıla beler ikän! – dide.
Mosafirlar bu ike biçä arasındagı talaşnı yahşı belälär, Baytürä belän Sarsımbay arasındagı ilgä baş buluçılık köräşenä karaganda da, bu ike matur, akıllı baybiçä arasında hatınnarça zähärleräk, yalkınlırak doşmanlık barın küptän kürälär ide.
Hucanıñ küñele öçen ber süz äytüne kiräk taptılar, türdäge kalın kazaq, bikägä karap:
– Borıngılarnıñ ber süze bar: «Korımagan koyı bulmas, yarılmagan taş bulmas», – digännär. Rokıyanıñ häle dä şuñarga ohşap kalsa kiräk, – dide.
Kunaklar, savıtların buşatıp, çıgarga uyladılar, läkin Altınçäç:
– Yulıgız yırak, kön bik kızu, sau maldan da berär ayak tatıgız, – dip, keçeräk ber sabadan tagı kımız kiterep utırttı.
Kunaklar eçep, bit sıypadılar.
Avıl tizdän küçäçäk bulganga, alda baraçak Kızıl-Kom cäyläven barıp karap kaytam dip, Sarsımbay da çıgıp kitte.
Baybiçä tabaknı, ayaklarnı alıp kuydı da, yañadan sandıgın açıp; nindider käğazlär aktara başladı: ay yarımnan Karlıgaç-Sılunıñ tuyı bulırga tora, partiyä, saylau talaşları da yırak tügel, bolarnıñ här ikesenä küp çıgım kiräk bulaçak, malnıñ hakı da kütärelgän dilär. Şuña kürä, bay yakın arada cılkıdan, kuydan, ügezdän barlıgı ber ille baş karanı şähärgä satarga kudırmak bula. Kayberläreneñ yazuları yugalgan, baybiçä häzer şunı ezli ide.
HV
Daladan bala yılagan tavış kilde. Kem ikän dip uylarga ölgerä almadı, – bötenläy ir balalarça kiyenep, çäçläreñ kırdırgan ber kız bala ükerep yılap kilep kerde dä, yaman köysezlängän häldä:
– Kuyçı kart Küçärbay miña ürdäk yomırkaları alıp kaytkan ide. Kärimneñ mañkası şularnı urlagan da, miña birmi yatır... – dip, özgälänä başladı.
Baybiçä, eşen taşlap, katı tavış belän tışka kıçkırdı:
– Kiteregez şul Kärimneñ yamanın! İrtä yuk, kiç yuk, äle yomırkasın, äle başkaların talap, minem Gölçäçägemne kan cılatıp yöri şul et balası!
Bu tavışka işek açıldı. Yırtık külmäkle, yabık, kara-sarı yözle, nursız aç küzle ber kilençäk kerde. Üze belän sigez-tugız yäşlek ber malaynı uñ kolagınnan österi ide. Bu bala bötenläy yalangaç, korsagı zur, ayakları kıska, käkre, takta kebek cäyelgän kap-kara pıçrak biteneñ urtasında ike tişek kebek kenä torgan tanavınnan mañka salıngan ide. Üze suyarga iltkänen sizengän käcä kebek tuktausız akıra ide. Hatın, busaganı atlauga, baybiçäneñ yözenä turı karap, üze beraz iyelde, uñ tezen cirgä tiderä yazgançı bökte. Soñra kütärelep bikägä taba berniçä atladı da, tagı üze iyelep, sul tezen cirgä tiderde. Türgä yakınaygançı şulay iyelep, tezläreneñ äle uñın, äle sulın cirgä tidergänçe bögep kilde.
Bu – şundıy ğadät ide. Yaña yäş kilençäklär, baynıñ ölkän öyenä, ölkän hatınına başlap kergändä, olılau yözennän, şulay itärgä tiyeşlär ide.
Monı ütägäç, kilençäk kurıkkan tavış belän:
– Äytsäm, mine tıñlamıy. Sezneñ aldıgızda küp oyatlı bulam, – dip, balasınıñ gönahsına üzeneñ katnaşı yuklıgın añlatırga teläde.
Malay yılavınnan tuktamadı, ällä nindi ber iske käläpüş yırtıgına salgan yomırkaların birmäs öçen bot aralarına tıktı, üze kızganıçlı yılau belän:
– Min anıkın almadım, kül buyınnan, kamış arasınnan üzem cıydım, – dip, dönya kuptarıp akıra ide.
Läkin baynıñ ir malaylarça kiyenep, çäçlären kırdırgan matur, nazlı sabıy kızı Gölçäçäk tä üz digänen kılmıy kalırga çaması yuk kebek kürende.
Baybiçä kızıp, sıktap barıp, kamıtlar arasınnan kurgaşın başlı kayış kamçını tartıp aldı da, malayga taşlandı:
– Birmäsäñ, biteñne yaram! – dip, tup-turı yözenä kizände.
Yalangaç, pıçrak kara malay kurkıp, tagı yaman akırıp, yomırkaların taşlap çıgıp kaçtı. Gölçäçäk küz yäşe ara kölep, şatlanıp, yomırkalarnı aldı da, käläpüş yırtıgın barmak oçı belän genä totıp açık işektän dalaga ırgıttı.
Fäkıyr kilençäk çıgıp kitte.
Baybiçä, sandıkların bikläp betergäç, Aybalanı çakırdı. Kürşedä ber karçık katı avırıy ide, kiçä şul, Altınçäç kerep çıkmasmı ikän, dip äyttergän ikän. Kilen: häle avır, tamagım kibä dip zarlana, dide. Bikä keçkenä tursıkka kımız saldırdı, keçkenä ber kazılık belän maylı yal aldı da, avırunıñ hälen belergä, avıl çitendäge tirmägä taba kitte. Anıñ belän Aybala da çıgıp, yañadan kiyez basuçı hatınnarga kuşıldı.
Koyaş yugarılana. Kön kızgannan-kıza bara. Urmansız, tausız, zur yılgasız sahranıñ havası äyterseñ üz aldına köyep, üz eçendä yanıp, kuırılıp tora. Bu korı, cilsez, tın esselektän dalanıñ törle yagında, kömeş tulkınnarı belän uynagan diñgez kebek, sagım (mirac) yaltırıy. Mallarnıñ tüzemsezläre kayta başlıylar. Ukrasına çıdıy almagan kısır biyälär, ügez başmaklar koyrıkların çänçep, yalan tuzdırıp çabıp kilälär dä, külgä töşälär. Kuylar kızudan, çebennän sabırsızlanıp, borınnarı belän cir sörtep, pır-pır kilep kaytıp kutanga tulalar. Bolarnıñ artınnan irennäre köyep, häle betep, keçkenä buylı, yabık gäüdäle, aksak kart kuyçı Küçär österälgäne yıraktan kürenä. Yalçı hatınnar, Aybala, tukal, tege yaña kilgän divana kimper tagı mal tiräsendä azaplana başlıylar, avıruların karıylar, kuylarnı savalar, bültereklärne sanıylar. Koyaş töşlekkä menä, hava köydergännän-köyderä birä.
HVI
Karlıgaç, bu kızuda yanıp, büz balalar, kilençäklär belän şayarıp arıgaç, tirläp-peşep ak öygä kerde. Tönlekne yaptı, koyaş karamagan yaklarnıñ kiyezlären bötenläy kütärep, öç yaktan kirägälärgä çeltärlärne söyäde. Tirmädä berkadär talgın hava buldı. Şularnı beterep, üzeneñ kul eşen alırga gına torganda, şatlıgınnan kaya basarga belmiçä Aybala kilep kerde dä, kıznı koçaklap übä başladı:
Karagım, söyeneçeñne äyt: tamırıñ kilde! – dide.
Karlıgaç:
– Säüläm, canım, ciñgäm! Zur bülägem yuk, yaña tekkän ak külmägem sineke bulsın! – dip, kilençäkneñ bilennän algan hälendä, aşıgıp tışka taşlandı.
Häbär döres: ölkän öyneñ artında kömeşlängän iyärle sılu aygır könneñ kızulıgınnan, yörüdän tirläp, başın çaykap tora; anıñ yanında tukal, divana kimper, tagı berniçä hatın kürenä; bolar urtasında başına ukalı bürek kigän, çuar kiyem östennän kara altınlı kämär bugan, urta buylı, tekä kiñ mañgaylı, karasu yözle, tarayıp kilgän iyäkle, sızılıp çıkkan kara mıyıklı, yaltır kara çäçle, tulı kanlı, kamış buylı ber ceget, kulındagı kamçısın uynata birep, kölä-kölä nider söyli. Kıznıñ yörägenä tulkın yögerde, kanı başına kitte. Aybala kurka kaldı, Karlıgaç-Sılu bu yaman telle, gaybätçel kimperlär aldında yäşlek kılmagayı ide dip uyladı. Läkin kız üzen ber minutta kulga aldı, atlavın akrınayttı, açık, şat yılmaydı, eçke mähäbbätle, yagımlı tavış belän:
– Ak patşaga kara tel äytep daladan sörelgän minem tamırım öçen yullar ak bulsın! Kazaq yortı yıllar buyınça sine dürt küz belän kötte, – dip küreşte.
Kunak cegete Sılunıñ näfis, keçkenä, yomşak kulların cibärmiçä beraz kısıp, läkin nurlı kara küzlären añardan almıyça, tamırınıñ sälamenä karşı:
– Kazaq yortı üzeneñ cir audarılgan balasın iskä algandırmı, yuktırmı, mägär Arıslanbay bu cäyläülärneñ altın könnären sagınıp yırak illärdä küp moñlık kıldı, – dip, kızga kinaya taşladı.
Bu süzlärdän Karlıgaç-Sılunıñ kara tutkıllı sılu yözenä, neçkä häsrät pärdäse belän örtelgän matur, kara küzlärenä nur çäçelde. Beraz gına da uylap tormıyça, tamırına yılmaydı, aña karşı şundıy uk kinaya ırgıttı:
– Kunagım, – dide, – hafa bulmasın, mal-can aman, yort-il isän. Altın-Külneñ ak koşları turında yugarı havada kara soñkarlar küp äylände, mägär täqdir sakladı! – dide.
Kinayalärne ceget belän kız üzläre genä tügel, başkalar da añladılar. Şayan, ütken, läkin sak kilençäk Aybala, yaratıp kölä töşep, süzne ikençegä bordı:
– Çit illärneñ cir-suı kileşkän bulsa kiräk, bezneñ Arıslanıbız kitkändä bala sıman ide, ike yılda äbdän mıktıy*, täver ceget bulıp kaytkan, – dide.
[* Äbdän mıktıy, täver ceget – bötenläy taza, çibär yeget.]
Tukal da, yortnıñ bu arada iñ ölkäne bulganga, kunaknı sagınuları, anıñ yazmışı öçen hafalanuları turında berniçä süz äytte. Añarçı ahmakça yılmaep torgan divana karçık ta telgä kilde:
– Ay kodayım, au! Aşıysı rizıgı betmäs, başı isän bulsa, adäm balası ber kayta ikän... Minem Şakirım ülep kalgan bulsa kiräk! – dip, ükerep yılap cibärde. – Ataña nälät... Baytürä... cide babañnıñ kaberen açıp... – digän kebek mäğlüm tirgäülären tezä başladı.
Aybala uñaysızlandı, kimperne:
– Kunak aldında oyat buldı goy, çiçäm, – diyäräk, ber yakka tarttı.
Tukal kımız salıp kiterü öçen urtadagı ölkän tirmägä kitte. Karlıgaç-Sılu belän kunak ceget Arıslanbay, yortnıñ ädäpläre buyınça, akrın, sabır räveştä söyläşä-söyläşä, ak öygä yünäldelär. Läkin üzläre ut eçendälär ide.
Tügäräk kiyez öyneñ eçenä kerep, artta işek yabıluga, ilneñ ğadäte, yolası, tışkı väqare ber sekundta kayadır oçtılar. Kıznıñ sabırı bette. Akıldan şaşıp, yöze agarıngan häldä, üzen-üze belmiçä: «Karagım, irkäm, üläm, au!..» – dip, cegetneñ köçle koçagında yugaldı. Dönyanı, adäm kaynap torgan dalanı onıttılar... Cir, kük äylände, ayak astındagı tufrak kayadır kitep, karañgılık aldı. Aylar buyınça ozak sagınu utında gazaplangan yöräklär, eçke söyü yalkınında erep, bergä yandılar. Kaynagan kannar, tomalangan küzlär, yanıp köygän irennär ozak, katı übü eçendä häldän taydılar...
Tıştan nindider katı tavış işetelgän kebek buldı. Kız huşına kilde, kerälär bugay dip, tuzgan çäçlären rätli-rätli, işekkä taba taşlandı, läkin beräü dä yuk ide. Ceget, yañadan koçagına alıp, Sılunıñ tulı kanlı, karasu kızgılt irennärennän üpte...
Karlıgaç:
– Harap bulırbız, östebezgä kilerlär, – dip, köçennän yazgan gäüdäsen güyä cäberläp çitkä taba tarttı da, östendäge külmägen rätläde, yözen, başın kaplagan çäçlären tiz genä tarap, kulbaşlarına töşerde.
HVII
İşek açıldı, zur çagan tabak belän kımız kütärep tukal kerde. Anıñ artınnan baynıñ keçkenä kızı Gölçäçäk, yögerep kilep, kunakka sıyındı. Arıslan anıñ başınnan sıypap yözennän söyde dä, kulındagı aşıkların karap, kaydan aluın soraşıp, ike konfet birde. Bala tege yomırkalar belän bulgan irtänge talaşın söyli başladı. Yäş hatın facigane sizä ide. Läkin katnaşırga yöräge citmi ide, häzerge ire belän üze dä bähetsez bulganga, kaysı häyerle bulaçagın uylap oçına da çıga almıy ide. Karlıgaç-Sılunıñ yañakları kızarıp yanuınnan, küzlärendäge yalkınnan, kiyemnäreneñ bötärlänüennän eşneñ cayın sizensä dä, az gına bulsın şöbhä kürsätmäde, gönahsız yılmayu, ışanulı tavış belän kunakka:
– Arıslan irkäm, sezne bez genä tügel, bala da sagınganın küräsezme? – dide. Utırırga öndäp, kımız sala başladı.
Ceget cavap birep ölgermäde, sabır belän, väqar belän atlap, salkın karaş belän baybiçä kilep kerde. Läkin kunaknı kürügä anıñ yöze açıldı, küzlärendä, irennärendä yılmayu uynadı.
Cegetneñ anası märhüm Gölsem bikä belän Altınçäç yakın duslar ide. Ägär partiyä, ırug talaşınıñ intrigaları kara-aygırlar belän koda bulunı lazem itmägän* bulsalar, bälki, ul Arıslannı kiyäü itärgä dä karşı tormagan bulır ide. Täqdir başkaça çıktı, läkin haman da, anasına hörmät yözennän, bu cegetne dä çın küñelennän yakın kürä ide. Busagadan atlar-atlamas uk:
[*Lazem itmäü – tiyeş kürmäü.]
– Huş kildeñ, balam! – dip sälamläde.
Arıslan torıp, kul birep küreşte, amanlık soradı. Bikä kımız mäclesenä taba utıra birep:
– Kürşeneñ ber kimper üläm dip yatır ikän, şunıñ hälen belim dip barıp, ozaklap kalganmın... Gölsem irkämneñ balasın karşı ala almadım, oyat buldı, – dide.
Kunak, kımızdan avız itä birep, yırak cirlärdä bu yortnı sagınıp küp kaygırganın söyläde. Baybiçä:
– Çiçäñ Gölsem bikä belän ahirätlek bulıp gomer kıldık. Sine üz balam kebek kürüçe idem, kitkän vakıtıñda kürmi kalgaç yörägem parçalandı... İnde tınıç ayak belän kaytkan bulsañ ide. Bala dip, can dip, küñel şatlıgı belän üsteräbez dä, könneñ berendä ayırılıp kalabız! – dip, uramal oçı belän küzendäge yäşen sörtte.
Tıştan at ayagı tavışı işetelde. Sarsımbaynıñ kalın, akrın tavışı kilde. Gölçäçäk:
– Äkäm kayttı, äkäm kayttı, – dip, tışka atıldı. Başkalar da kuzgalıp karşı çıktılar.
Baynıñ, küçäçäk cäyläüne karap, irtän kitüdän yaña kaytuı ide. Arıgan, yangan ide. Hatınnar belän bergä Arıslanbaynı kürgäç, kinät ciñeläyep kitte. Salınkı kabakları kütärelde, simez yözenä şatlık çıktı. Duslık şeltäse belän:
– Atası urınına kalgan agası idem... Kaytkanına ike kön buldı, bezgä haman sälame yuk dip üpkäläp toradır idem, – dip küreşte, amanlık soradı.
Barı bergä yañadan, bayagı ak öygä tügel, urtadagı ölkän tirmägä kerdelär. Tukal üzeneñ hezmätlärenä kitte. Tönlege yabılgan, kiyezläre kütärelep, çeltär kuyılgan bu tirmädä hava beraz talgın ide. Bay, kunak belän söylänä-söylänä, başındagı oçlı büregen, östendäge köpesen saldı, kıp-kızıl, simez cilkäsen, muyınnarın sölge belän sörtte dä, kunaknıñ uñ yagınnan türgä ayak bökläp utırdı. Karlıgaç, tege öydän kımız käsälären alırga dip çıgıp, tukalnı kürde.
– Apam, – dide, – kunaknıñ qaderlese kilde. Tuktınıñ simezen suydırıp, kazılıknıñ, yalnıñ maylısın salsañ kiräk, – dide.
Tukal: «Ay balam, yörägeñä betmäs ut töşkän ikän», – dip kızganıp kaldı.
Kız savıtlarnı kunaklarga kuydı, yañadan östäp, kımıznı urtaga kiterep utırttı, şapırıl sala başladı.
Sarsımbay, il-könneñ gadi hällären soraşkannan soñ, kunakka:
– Cä, karagım, inde sineñ yırak illärdä kürgännäreñne tıñlıyk, – dide.
Tabak östälä bardı, savıtlar ber-ber artlı yörep buşala, yañadan tula tordı. Karlıgaç üzeneñ kul eşe belän mäclestän beraz çittäräk utıra ide, küp eçmäde. Başkalarnıñ çikäläre kızardı, yözlärenä tir çıktı, isereklek kan tamırları buyına tarala birep, tarala birep, käyefle, beraz kızmaça hälgä kerde. Kazaqnıñ ansız da süz söylär tele häzer ber läzzät belän äñgämäne akrın-akrın suza torgan buldı.
Ceget kaybere karañgı, kaygılı, kaybere kölke küreneşlärdä üzeneñ kürgännären söyläp utıra birde. Atbasar, Kızılyar, Kükçätau, Kustanay, Simi, Ömbelärdän alıp, Sarı-Arkanıñ başka illäre: Urta, Keçe, Olı yözläre, Turgay, Mañgışlak, Peşpäk çülläre, Balkaş, Aral diñgezläre, Zarafşan buyların kiçep, Taşkentlar, Aktübälär aşa Yaman-Kalaga citte. Annan soñ üzeneñ niçek kaytuına tuktaldı:
– Äkämneñ yakın duslarınnan advokat Tınıçbayıvnıñ bu turıda zur yärdäme buldı, – dide. – Ul adäm gubernatorda bulgan, Peterburga arıp barıp, väziren-mäziren kürgän, bu keşeneñ dimläve buyınça: «Arıslanbaynıñ sörgengä duçar buluın haksız küräbez, bez anı yahşı beläbez: ul ak patşaga yaman tel äytä torgan adäm imäs. Tik cäyläüdä üze kebek büz balalar belän, il kıdırıp, kımız eçep, kızık ezläp, kız küzläp yörüdän başkanı belmägän ber cay kazaq guy», – dip, yortınıñ yahşıları kul kuyıp käğaz birgännär. Menä şunıñ buyınça aña kalaga: «Tanabuga ırugsı, Magcan balası Arıslanbay digän ceget kazaqnıñ gönahsız ber balası ikän, aña üz ilenä kaytırga röhsät birelä», – dip yazılgan ämer kilä, – dide.
Yahşı uk kızıp algan Sarsımbay, utırgan cirennän işekkä taba katı itep kakırıp cibärde dä:
– Ataña nälät, şul naymannardan Sarı-Arkanıñ kotılır köne bulırmı, yukmı?.. Sine sörüçelär şular buldı guy, – dip, tämläp, kahärläp sügenä başladı.
Süz divana kimperneñ tayagına küçte.
Bay, kızına karap, kölep kuydı:
– Azımbaynı akılga utırtkan ul käkre agaç kıymmätkä töşte: Karlıgaçım anıñ häbären kitergän öçen minnän söyeneçkä kük tolparnıñ balası ala aygırnı aldı, – dide.
Moñarçı tik utırgan Sılu şatlanıp süzgä kuşıldı:
– Äkämnän, – dide, – yıl buyınça şul asıl yurganı sorap yörider idem, Baytüräneñ ilçese, üze belmästän, miña alıp birde, – dide.
Kunak ceget:
– Minem atlanganım da şunıñ yıragrak ber näselennän kilä, Sılu belän yarışıp karasak, niçek bulır ikän? – dip şayarttı.
Kız atasına karadı:
– Äkäm miña väğdä birde, bügen cılkıga barıp alıp kaytsak, sezneñ yögerekneñ çamasın kürerbez!
Kart käyeflänep kölde:
– İrkä tayım! Atañ irtädän birle at östennän töşkäne yuk, yırak cäyläü karap kayttım, sin anı tagın cılkıga alıp kitärgä kızganmıysıñmı? – dide.
Baybiçä eçennän rizasızlık belän däşmi utırdı. Läkin kız üzeneken kıldı, atasın bügen kötügä barıp aygırnı alıp kaytırga künderde.
Kunak, Karlıgaç, Sarsımbay öçäüläp kön beraz sürelgäç barırga buldılar. Süz yañadan «tayak»ka küçte.
HVIII
Monıñ töbe Arıslanbayda ide:
– Kiçä, – di, – sezgä kilergä at iyärlätep idem... Şul vakıt yortnıñ borıngı kodası Azım äkä kilep töşmäsenme? Astında Baytüräneñ kük argamagı! Mägär üze arıgan, çarçagan*, küñele bozılgan ide, tuktınıñ simezen çalıp, kımıznı mul kuyıp kunak kıldım. Mindä kunıp, bügen irtä bergä yulga çıktık... Ul Nayman ilenä atın tarttı, min sezgä kittem... Ul adämneñ küp süze bar, kart könendä akılı tözälgängä ohşıy.
[* Çarçau – kibegü.]
Sarsımbay ul kartnı yahşı belä ide. Zamanında säüdä belän alış-bireşe dä bulgan ide. İlçelektä ostalıgı belän dä tanıy ide. Biremcan aksakalga barıp, divana kimperneñ tayagın algannan soñ, bötenläy kire yul belän Yaman-Çülgä borıluı ni dä bulsa tirän ber äyber bulganın aña açık kürsätä ide.
Kımıznı yañadan sala birep:
– İ... ni bulgan ikän ul baygışka? – dide. Kunak savıtın buşatıp kuydı da:
– Azımcan kartnıñ miña äytkäne şul: balam, dide, Altın-Kül cäylävenä bar, Sarmannarga minnän sälam äyt.. Ul yortnıñ ölkännärenä minem süzemne ireşter: taunıñ taşı nikadärle katı bulsa da, ber cimerelä ikän. Diñgez bulıp cayrap yatkan küllär dä ber korıy ikän... Baytürä näsele häzer şuña ohşap kaldı. Ägär seznekelär yaña yort salırga niyät kılsalar, ilneñ ak küñel adämnäre yärdämgä äzer bulırlar, – dide.
Hiçber süzne kaçırmastan yotıp utırgan huca urınınnan kuzgala birde. Bu anıñ öçen kötelmägän ber eş ide. Ber minutta aldagı köräşneñ böten küreneşläre küz aldına kilde. Ber yakta Baytürä, Yakup, Yañgırbay; aña karşı Sarsımbay, Arıslan, kiyäve Kaltay ırugsı, tagı ällä niçaklı yärdämçelär! Doşmanda mal küp, akça küp, urıs türä dä astırtın alarnı yaklıy; mägär Sarman ırugsı, kiräksä, akça da beraz tügär, halıknıñ Baytürägä açuınnan da faydalanır...
Bolarnı uylap, Sarsımbay kunaknı da, mäclesne dä onıtıp cibärde. Başın yugarı kütärep, tışka kıçkırdı:
– Colkınbayga äytegez, bire kilsen, – dide.
Tiz arada zur buylı, kiñ kara şadra yözle, yırtık kiyemle yalçı kilep kerde dä, işek töbenä tuktalıp, aç küzläre belän tabaktagı kımızga tekälde. Bay utırgan cirennän aña sanap ämer birde:
– Kalaga barunı irtägäçä kiçektererbez. Häzer trantaska bügen yalannan kaytarılgan Kola yurga belän Bürtä aygırnı cik, arbaga kiyez, yurgan, mendär sal, yanıña Kärim kartnı utırtıp, Korgak-Kül cäylävenä bar! Turı Biremcan aksakalga tuktal, Sarsımbay sine kunakka çakırdı, yortımıznıñ tuktısınnan, kımızınnan täm tatısın dip ütende, digen! Tanabuga ilennän Magcan hacinıñ balası Arıslanbay da bezdä kunak bulıp kaldı, digen. Töşendeñme?
Yalçı Colkınbay kımızdan küzen aldı, çönki ömetlänü faydasız ide:
– Töşendem, – dide dä, borılıp yulına kitte. Läkin çıgıp ölgermäde, bay aña:
– Tukta, – dide. Ceget kire kerde. – Sin üzeñ, – dide, – kal, atlarnı cigep bir dä, Kärim kartnıñ üzen genä cibär, tiz yörsen, – dide.
Yalçı, yarıy dip, dalaga çıktı. Mäclestägelär aptırap kaldı. Kunak sorarga kıymadı, läkin baybiçä añlamıy kalırga telämi ide:
– Yäşe tuksanga karap bargan ul aksakalnı bolay mäşäqatlärgä teläveñneñ säbäben belä almadım, – dide.
Sarsımbay ike süz belän añlata kuydı:
– Tayak üze bar, mägär kıynalgan Azımbaynıñ Biremcan aksakal belän nilär söyläşkäne, ni öçen kilgäne bezgä az mäğlüm. Çakırtuım – şunıñ öçen!
Kımız böten tamırlarga taralıp ölgergän, artık sıydırırga urın kalmagan ide, niçekter süzneñ dä cayı özelgän ide, bu hämmäsenä sizelde. Kunak:
– Dalaga yörep kersäk! – dide. Barı da kuzgalıp sahraga çıktılar.
HIH
Töş augan, hava beraz talgınlangan, köndezge kızu da kaytkan, mallar hämmäse dalaga, yäşel ülängä taralgannar, tik bügen bäränläp tä bülterekläre äle yırakka kitärlek nıgıp citmägän dürt kuy gına öy tiräsendä kürenälär. Bäyläüdäge kolınnar, kiñ sahrada çabarga sabırsızlanıp, arkannarında tartılıp, kiç citkänne tüzemsezlek belän kötälär. Tukal urta öy karşısında zur kazan tutırıp it peşerä.
Sarsımbay kürşe fäqıyr tirmädän ber cegetne kıçkırıp çakırdı:
– Balam, sin bezgä atlar iyärläp bir, menä Karlıgaç-Sılu arıgan atasın yırak cılkıga alıp barırga köçläp tora, – dip, kızı belän Arıslanga karap az gına yılmaydı. Üze ciz komgan totıp sahraga yünälde.
Bay äylänep kaytıp, atlar iyärlänep ölgergänçe, ceget belän kız öçen berniçä minut aulak vakıt buldı. Karlıgaç-Sılu hälne söyläp aldı:
– Açık äytep betermilär, şulay da ike aydan tuyımnı yasap, mine Kaltay yortına ozatırga äzerlänüläre sizelä... Ceget öç kön elgäre kilgän ide... Aybala ciñgäm artınnan häbär ittergän. Mägär min, kabulım yuk dip, kire kaytardım. Ul kitkändä: yahşı atadan tugan yaman Sılu belän bezneñ il ni kılırga üze beler, Karlıgaç öçen sarmannarga Kara-aygır ırugsı belän isäpläşergä turı kilmäsen, dip äytkän... Anam da sizenä bulsa kiräk: çakırıp üget kıldı, min cıladım, köçläsägez, gäüdämne Altın-Küldän ezlärsez didem... Ul küz yäşe belän räncede; telemne almasañ, ike yort arasında talaş çıgara torgan bulsañ, siña imezgän ana sötemne bähillämäm, dip kargadı... İnde ni kılabız?
Ceget monı kötmägän ide. Ul, kalımlıgın tülägän täqdirdä, ata-ana riza bulır, kara-aygırlar da talaş kuzgatmaslar, dip ömet itä ide. Läkin tuktalırga isäplämäde:
– Karagım, sin hafa bulma, – dide, – Biremcan aksakalnı alırga atlar kitte. Ul kiler, min anıñ belän kiñäş kılıp bagıym. Sarsımbay belän baybiçäne rizalatırga bälki östenä alır, bulmasa, üz cayıbıznı kararbız, – dide.
Kıznıñ yöze kattı. Küzlärenä nindider avır uy çıktı:
– Bozılırga telämäsälär, ni kılırbız?
Ceget ber süzdä kiste:
– Min yartı yulda tuktalırga öyränmägänmen, sineñ yörägeñ batırlıgına da ışanam; at östendä uynap oça torgan kazaq cegetläre dalada bette diseñme? Karañgı töndä asıl argamaklar belän Altın-Küldän Yaman-Çülgä kitsäk, bu yortnıñ kaysı adäme bezne kuıp totar da, kaysı cegetläre Tanabuganıñ Magcan balası Arıslanbay cäylävennän Karlıgaç-Sılunı tartıp alıp kaytam dip sugışka çıgar ikän?!
Kız mähäbbät häm kiskenlek tulgan matur kara küzläre belän cegetkä karadı:
– Kara-aygırlar belän kan tügeş çıga kalsa?..
Atlarnı iyärlätep kiterdelär. Bay da kaytıp kilä ide. Arıslanbay, açu katnaş usallık belän:
– Hafa bulma, kolınçagım, ber cay tabarbız! – dip süzen beterde.
Atlandılar da, öçäüläp cılkıga kittelär.
HH
Bolarnı ozatuçı ceget kötüneñ kaydalıgın öyrätkändä:
– Menä tora, – dip, barmak belän genä törtep kürsätkän ide. Mägär anıñ «menä tora» digäne unbiş çakrımga yakın cir bulıp çıktı.
Dalada cil kebek oçarga ğadätlängän atlar hätfädäy yäşel ülän belän kaplangan ber sırtnıñ ike yagına bolıt kebek cäyelgän zur, tarau kötügä kilep citkänçe tirläp, yanıp töştelär. Läkin kırık minuttan artık vakıt ütmägän ide.
Kötüneñ urtasındarak at östendä üzara söyläşep torgan öç ir kürende. Bolar baynıñ cılkıçıları ide. Näübätläp kötälär; berse köndez, berse kiç yoklıy; cäyläügä dä berämläp kaytalar ide. Hucalarnı kürügä, kötüçelärneñ berse atın bordı da, bolarga taba cilderep kilde.
Bu – «cılkıçı ata» läqabe* belän yörtelä torgan Yunıs kart ide. Gomeren törle at östendä ütkärde, kulınnan korıgı töşkän vakıt az buldı. Yäşräk çagında ugrılık belän dä mäşgul bulıp, ber zaman aru gına mal da yasagan ide. Läkin katı kışlarnıñ buranlı könnäreneñ berendä abzarsız, ışıksız, peçänsez bozlı dalada kalgan mallar cot belän hälaq buldılar. Şunnan soñ ayakka basa almadı. Zur baylarnıñ cılkıların kötü belän kön kürä başladı. Urlangan atlarnı tabuda tiñdäşsez sanala, zur eşlär bulganda at ugrıları äle dä anıñ belän kiñäşälär, bergälekkä çakıralar; kayber vakıt katnaşa; ägär çittä kala ikän – karaklarnıñ ezenä töşügä hiçber törle yärdäm kürsätmi. Qaderle atları yugalsa, baylar aña keşe cibärep, kaygıbız zur, ber-ber häbär belmime ikän, dip soraşalar. Yunıs belän aldan kiñäşep urlangan bulsa: belmim, häbärem yuk, dip kaytara; ägär aña mäğlüm bulmagan keşelär kagılgan bulsa, küp vakıt ezenä töşep, yugalgan malnı taba ide.
[* Läqabe – kuşamatı.]
Anıñ kulında bulgan kötü yugalu, urlanu bälalärennän bötenläy ämin* sanala ide. Baynı kürgäç, korıknı ber yakkarak salıp kilde dä, sälam birde.
[* Ämin – şöbhäsez.]
– Amanmı sez, utagası? – dide.
Huca, anı üze belän tigez kürgändäy itep sälam kaytardı, malnıñ amanlıgın soradı. Kötüçe:
– Ber kolınnı büredän aldırdık, başkaları isän, – dide.
Arıslanbaynı tanıgaç, häyran kaldı, ütken, usal, yaltır küzläre belän ütä karap:
Tau tauga kilmäs, mägär adäm adämgä oçrar, digännär. Magcan hacinıñ Arıslanı guy sin, qaderle ceget! – dip, kunakka iltifat yasadı. – Monnan uñ yıllar elek, hacinıñ isän çagında, menä şul mengänegez sınlı asıl yurgasın karaklarnıñ avızınnan tartıp alıp birgän idem... Sin ul vakıt bala ideñ äle, – dide. Annan soñ, astındagı aygırın tıya almıyça tıpırçıngan Karlıgaçka äylänep: – Ayagıgız bähetle bulsın, sez bu yıl cılkını onıtkan idegez, – dide.
Sılu, haman da atın tartıp:
– Äkäm miña kük tolparnıñ balası ala aygırnı birde, şunı kürergä kildek, – dide.
Bu arada cılkılar arasına barıp karap yörgän Sarsımbay, kızınıñ süzen işetep, bire borıldı, kölä töşep:
– Küptän soraganı şul ide... İrkemä kuymıy alıp kilä birde, – dip, şikayät sıman yasadı.
Tegennän tagı ber kötüçe kilde. Bay cılkıçılarga ala aygırnı bire tabarak kiterergä kuştı.
HHI
Yäşräge atın çaptırıp sırtnı aşa töşte dä, yegerme-utız atlık keçkenä ber öyerne bolay taba kualıy başladı. Aralarında ike kısır biyä, berniçä yäş aygır, unlap tay bar ide. Bolar hämmäse şoma conlı, simez botlı, kırıs küzle mallar ide. Uynaklap kildelär dä, cil kebek ütep, ikençe yakka çaptılar. Bolarnıñ tuzınuınnan kiñ dalaga çäçelgän böten kötüdä ber kuzgalış buldı. Mallar, aşıy torgan cirlärennän başların kütärep, kolakların torgızdılar. Uynarga ber sıltau ezläp kenä torgan yäşläre dala tuzdırıp çabışa başladılar.
Cılkıçı atanıñ käyefe kitte. Ul mondıy rätsezlekne yaratmıy, kaysı kiräk bulsa şunı ber taşlauda korıkka eläkterergä öyrängän adäm ide. Yöräge, tüzmäde: «Fiu!» – dip, özäñgelären kaktı, atın äydäde dä, koş kebek oçıp baya kilep äylängännärneñ karşısına barıp çıktı häm süz äytep avız yomgançı korık oçındagı arkannı ber aygırnıñ muyınına saldı. Läkin eläkkän mal häyläle yäki ütä köçle ide. Belepme yäki üzlegennänme, arkannı sizügä kire çigende dä, kotılıp kitep, ällä kaya sikerep, şatlıgınnan dulap çaptı.
Karlıgaç, bu köräşne yöräk tulkını belän küzätep, aygırnıñ häm cılkıçınıñ här ikeseneñ toygıların üz eçendä kiçerde. Bay belän Arıslan däşmi-tınmıy karap tordılar.
Cılkıçı atanıñ hurlıgı tänenä sıymas buldı. Tuktap, aygırnıñ kaya baruın küzätte, ike yuldaşına karap, ike yaklap kısıp kilergä kuştı. Üze şular uñayına, cılkılar eçenä, akrın gına atlap bara başladı.
At östendä, bu yulı ni eşli, dip ezärläp torgan sılu kız yünläp kürmi dä kaldı: cılkıçınıñ korıgı kayadır taşlandı, yäşen tizlege kebek bäreleşü bulıp aldı, kötüçe at östennän yuk buldı, yıgılıp taptaldımı, – başka mallar hämmäse törle yakka, tır-tır kilep, dulap, sikerep taraldılar, açık mäydanda ber-beren österägän, berse iyärle ike at kaldı.
Kırıs aygır aktık köç belän tartılıp kötüçene yarım yıkkan, läkin ayakların iyärdän, özäñgedän çıgarıp cirgä töşerä almagan ide. Üze muyınındagı cepkä yartılay buılgan hälendä haman tartışa, haman birelmäskä omtıla ide. Yäş cılkıçılarnıñ berse çabıp kilep korıktan tottı. Yunıs beraz ciñeläyep, yañadan iyärgä utırdı. İnde aygır ciñelgän, arkanga eläkkän ide. Läkin haman dulıy, sikerenä ide.
Bu tirädän başka mallar kaçıp betkängä, kunaklar da cıyılıp kilep cittelär.
Totılgan cılkı – Karlıgaç-Sıluga digän ala aygır ide. Häzer bişençe yäştä bulıp, äle gomerendä nukta orılmagan, adäm kulı timägän ide. Hämmäse atlarınnan töşep şunıñ yanına kildelär.
Asıp yäki atıp üterüe mäğlüm bulmagan çit, belemsez doşman kulına berençe märtäbä elägep, hiçber süz däşmästän, açulı yöz belän, rähimsez kılanış belän ayak-kulına timer bogau salıngan vakıtta yäş äsir adäm üzen niçek his kılsa, ala aygırnıñ kurku katış kırıslıgı añardan bik küp köçle ide. Muyındagı bugalak anıñ hälen beterde. Şulay da, arkan buylap kilep berençe märtäbä Yunısnıñ kulı yalların sıypıy başlaganda, ul tüzmäde, aktık kuäten cıydı, üzen-üze belmästän dulap, doşmanga sikerergä, hiç bulmasa tartılıp, baunı özep kaçarga uyladı. Läkin kullar rähimsez, bogaular nık ide. Kötüçelärgä yärdämgä Arıslanbay belän Sarsımbay da kilep kuşıldılar. Sılap, sıypap, yalınnan, tamak astınnan irkäläp, anıñ başına ozın, kalın tezgenle kayış nuktanı kiderdelär, ike katlaulı sagaldırıknı katı tartıp bäylädelär. Yäş cılkı üzen kotılmas äsir kebek his kıldı, läkin tınıçlana almadı. Anıñ täne dereldi, zur ala küzlärendä kurkulı doşmanlık utı yana ide. Karlıgaç-Sılu, küzen ala almıyça, tirän ber tulkın eçendä üzeneñ küptän telägän aygırına kilep kul saldı, kiyerelep, tulıp torgan kalın cilkäsendäge zur kara yalınnan söyep irkäläde.
Sarsımbay, kölep:
– İnde küñeleñ buldımı, yalgızım? – dide. Kız şatlanıp, atnı maktap kuydı.
HHII
Bu, çınnan da, kazaq zävıgı öçen siräk atlarnıñ berse ide.
Buyı ozınça, zurlıgı urtaça, çem-kara yal, koyrık költädäy tulkınlanıp, üzennän-üze bötärlänep uynap tora; botlarındagı beraz tışka bärep torgan kalın, katı itlär belän kiñ kükräk, mañgaydan avızgaça borgalanıp töşkän yara kaşka aygırnıñ neçkä, sılu gäüdäsenä ayırım ber original tös birälär. Askarak salıngan irennäre belän zur avız eçendä tezelgän ak ozın teşlär, ut uynap torgan yalkınlı zur küzlär, bigräk tä ut çıgarganday katı, ütken, tiz basa torgan yomrı keçkenä yaltır toyaklar anıñ bu kiñ dalada bik küp cılkılarga alın birmäs yögereklegen kürsätälär. Simezlektän yaltırap torgan çem-kara con östennän arkasında, yaldan alıp koyrıkkaça, beraz gına tulkınlanıp suzılgan ak buy ez, şundıy uk ak avız belän ak ayaklar bu yurganı meñ baş mal arasınnan ber kürüdä ällä kaydan tanırlık itep ayırıp toralar.
Aygır beraz tınıçlandı. Ceget soklanıp, üze añlagan bilgelär buyınça çamasın karadı da, Karlıgaçka:
– Atnıñ asılın aldıgız, mägär min üz astımdagı belän ber sınaşıym dip toram, – dide.
Kız:
– Teläsägez, atıgıznıñ çamasın kürik, – dide.
Akrınlap aygırnı yögänlädelär. Dulatıp, cenländerep iyärlädelär. Ayılnı katı tartıp bäylägändä, ala aygır bötenläy şaştı. Läkin az-az ğadätlänü çaması kürenä ide.
Sarsımbay, cılkıçılarnıñ bersenä karap:
– Asau aygır* öyrätkäneñ barmı, menep baksañ? – dide.
[*Asau aygır – kulga iyäläşmägän aygır.]
İyärne çiştelär, kötüçe ceget tezgenne yalga taba kaytardı da, atnıñ arkasınnan ber-ike sıypap, kinät sikerep kuydı. Aygır öçen busı bötenläy kötelmägän eş ide. Sırtına adäm atlanganın sizü belän, ırgıtıp bärü öçenme yäki öyränmägän tänneñ kıtıklanuınnanmı, cılkıçı tezgenen totıp çak ölgerde, –aygır yäşen tizlege belän kire çigenep, avızınıñ tartıluına çıdaşa almıyça, algı ayakları belän güyä kükkä omtılıp, ürä sikerä, dulıy başladı. Läkin ceget äyterseñ arkaga yabışıp üskän ide, at sikerengän sayın avızlıknı tarta birde. Ayaklarnı kıstı da, kamçı belän yanbaşka yaman kiterep ber sızdı. Aygır dulap-dulap dalaga çaptı. Ceget anıñ belän bergä oçtı...
Mondagılar kölep, şatlanıp, ceget öçen dä, aygır öçen dä käyeflänep karap kaldılar. Asau aygır belän kötüçe ber minutta ällä kayda yugaldılar.
Küp çabıp, dulatıp, meñ bäla belän ceget yañadan şul cirgä kilde. Cılkıçı ata:
– İnde buldı, yañadan iyärlä! – dide.
Kıznıñ yöräge dereldi, üzem mensäm digän ömet belän yana ide. Läkin kart kötüçe yakın kilmäde:
– Asau aygır öyrätäm dip kazaq yortınıñ ber sıluın yugaltu yaramas, – dide. Arıslanga da birmäde, ul gomerendä küp at öyrätkän adäm ide, äle monıñ belän küp mäşäqat bulaçagın belä ide. Yortta kunak bulgaç, it peşkänder, tuktıdan, kazılıktan ber sogınıp kilim, dip uyladı. Üze menep kaytmak buldı.
Älbättä, hiçkem moña karşı süz äytmäde.
Cılkıçı atanı, ike kötüçe bulışlık kılıp, atlandırdılar, kız, ceget, Sarsımbaylar da üz atlarına mendelär. Dürtäüläp Altın-Kül cäylävenä yünäldelär.
Läkin öyränmägän ala aygırga bergä baru da kıyın ide. Kötüçe äle kuşılıp, äle dulagan atın tıya almıyça dala buyınça çabıp küp azaplandı da, beraz caylangaç, nık tirlätü öçen, yalgızı ber yakka cilderde.
Karlıgaç ätkäsenä:
– Min dä Cılkıçı ata belän bergä kaytırga telim, – dide.
Bay karşı kilmäde. Kız, atın suga birep, asau aygır mengän Yunıs artınnan kuıp kitte.
Kunak ceget, Sarsımbaynı yalgız kaldırırga kileştermägängä, bik teläsä dä alar belän barmadı; keçkenä matur turı at östendä tigez, kiñ dalada atılgan uk kebek oçıp kitkän sılu kıznı karap kaldı.

HHIII
Bolar kaytkanda kön kiçekkän, batıp bargan koyaşnıñ kızgılt-sarı nurı belän ige-çige kürenmägän hätfädäy yäşel sahradagı küllär altınday yaltırap, küñelgä rähät tınıç maturlık birep toralar ide.
Keçkenä, zägıyf buylı aksak kötüçe Küçärbaynıñ kuyları kaytıp kutanga urnaşkannar, Colkınbay belän yalçı hatın Kaläpmer bäyläüdäge kolınnarnı ıçkındırıp yörilär. Aybala belän tukal, tagın ber kürşeneñ fäqıyr kilençäge häm köndez yomırka öçen Gölçäçäk belän talaş çıgargan malaynıñ anası sıyırlar savıp, bozaularnı analarına cibärälär, divana kimper köndez baskan kiyezlärne törep kara kiyez öygä taşıp yöri ide.
Sahra kiçne karşı ala. Biyälär, sıyırlar kön buyınça ayırılgan balalarına kavışıp şatlanalar, yalap, şayartıp irkälilär. Kolınnar neçkä, kömeş tavışları belän anaları tiräsendä çabıp uynıy-uynıy dalaga taba kitälär. Böten cäyläü tönge rähätkä äzerlänä.
Tukalnıñ küptän salgan simez kuy ite, maylı kazılıkları, yalları ozak kaynap, gacib tämle, köçle bulıp ölgerdelär.
Öy tiräsendä hämmä keşe itneñ tämen böten tamır sizüläre belän sizep, kazannan tabakka buşata başlaunı sabırsızlık belän kötälär, tik kayber gamsez balalar gına yaña cılkıdan alıp kaytkan matur, yanar küzle, ak kübekkä batıp tirlägän ala aygırnı karap, üzlärençä “şäpme, naçarmı, Arıslanbaynıñ yurtagın uzarmı” dip süz köräşterep mataşalar ide.
Ceget belän kız kaytkaç ta ayırıldılar. Söyläşergä cay bulmadı. Tik Arıslanbay:
– Karlıgaçım, siña süzlärem küp, kiç yanıña barsam ide, – dip äytä aldı.
Sılu mähäbbätle yılmayu belän:
– Kötep algan cegetne kire kaytarırga kaysı kıznıñ kuäte citär, – dip cavap kaytardı da, ak tirmägä, anası yanına kerep kitte.
Zur tabak kütärep, tukal kazanga çıktı, kürşedän berniçä kazaq, köpelären cilkälärenä salıp, akrın, sabır atlap, kazannan tabakka sosılgan itneñ çamasına küz töşerep, urtadagı ölkän öygä kerdelär. Yortnıñ yalçıları, hatınnarı, aç küz bala-çaga beräm-beräm şul it keräse zur tirmägä taba yul tottılar. Cılkıçı ata üzeneñ kardäşe aksak Küçärbay belän söyläşep tora ide. Kazan tiräsendä kuzgalu köçäygänen kürgäç:
– Äydä, itne sostılar bugay, – dide.
Bolar kergändä ölkän öyneñ eçe halık belän yarım tulı ide inde. Härkem, üzeneñ däräcäsenä karap, kaysıları işek töbendä baskan, kaysı çügälägän, ölkänräkläre kiyez östendä urnaşkannar.
İñ türdä, hätfä palas östendä, ayakların bökläp, zur simez gäüdäse belän Sarsımbay utıra. Anıñ ber yagında – uka bürekle kunak ceget Arıslanbay, annan tübän – Cılkıçı ata, anıñ yänäşäsendä avılnıñ fäqıyr kartı İrcan baba, baynıñ ikençe yagında – hucanıñ säüdä eşläre belän yöri torgan Kuybagar atlı ceget, añardan tübänräk – şul cäyläüneñ ir urtası fäqıyrräk kazaqlar tezelep, böten mäclesne tügäräk ber tabın yasıylar. Başkalar bu mäcleskä kermilär, çittä kötep toralar.
Colkınbay, kulına keçkenäräk kenä ciz lägän, komgan alıp, tügäräk tabındaşlarnıñ şul utırgan hällärendä, mäcles urtasında yörtep, kullarına su sala başladı. İñ elek bayga äytkän ide. Ul:
– Min yuganmın, – dide, başkalar hämmäse yudılar. Kerle sölge birelde. Kulların sörttelär.
Kemder
– İt kilä, – dide.
İşek açıldı, annan tukal belän yalçı hatın tabaklar kütärep kilep kerdelär. İşek tiräsendäge halık aç küzlären parlanıp torgan maylı itlärgä tekädelär, türdäge tabınga turalmagan simez tuktı, kazılık belän tübälämä tulı tabaknı kiterep utırttılar. İñ östä köyderep peşerelgän kuy başı, azrak cäymä bar ide. Bay, ğadät buyınça, täñreneñ birgänenä şöker digän mäğnä belän it östenä karap bit sıypadı da, tabaknı Cılkıçı ataga tabarak etärde.
Hezmätçelärneñ hämmäse, – olısı-keçese, – it, kımız mäcleslärendä çittä, işek töbendä küz atıp karap torgannarı häldä, Yunıs kart härkayçan tabınnıñ urtasında bula ide. Çönki kazaqnıñ kön iteşendä cılkı asrauçılık iñ berençe urın totkanga, cılkı kötüläreneñ başlıklarınıñ däräcäse dä başka yalçılardan yugarı totıla; Colkınbaylar, aksak Küçärbaylar häm başka bik küplärdän ayırılıp, Cılkıçı atanıñ urtada buluı şul ğadät buyınça ide.
Yunıs kart, aldına tabak kilügä, kesäsennän ber kayış tartma çıgardı, annan agaç saplı keçkenä pıçak alıp, timer tabaknıñ çitenä berniçä ışkıdı da, birgäneñä şöker dip, itkä totındı. İñ elek başnı yortnıñ hucası Sarsımbayga birde. Bu berniçä cirdän özep kaptı da, qaderle kunak ceget Arıslanbayga tottırdı. Tirmäneñ uñ yagında utırgan tukal, Yunıska karap:
– Min ak öygä it birmädem, şunnan öleş çıgarasız, – dide.
Keçkenä ak timer tabak kiterdelär. Cılkıçı ata aña berniçä kisäk kazılık, dürt kabırga, ber maylı böyer, beraz cäymä saldı da: «Alıgız!» – dide. Kilençäk Aybala monı alıp çıgıp kitte.
Busı – tege öydäge baybiçä belän Karlıgaç-Sıluga ide.
Kalgan it şundagı cämäğatneke ide inde.
Bu çitke öleşlärne betergäç, Yunıs kart pıçagı belän turıy başladı. Baynıñ ikençe yagındagı çäçle säüdägär ceget tä kesäsennän päke çıgarıp turarga totındı, başkalar turagannı aşarga kereştelär. Läkin turauçılar üzläre dä kim kuymıylar, avızları daim selkenä, küp vakıt iñ simez lokmalarnı* yılt itterep üzläre yotalar ide.
*Lokma – kisäk.
Bik siräk süzlär belän, berniçä minut buyınça yañaklar, kullar, teşlär tuktausız eşlädelär. Öyelep kilgän it tabaknıñ töbendä genä kalgaç, eşneñ çamasın sizüçe Cılkıçı ata iñ elek üze insafka kilde. «Buldım, birgäneñä şöker», – dip, maylı kulların itek kunıçlarına sörtä başladı. Başkalar da, tuyganmı, yukmı, bu işaräne añladılar. Azakkı lokmanı zur, simez itep yota-yota tuktadılar.
Bay, tabaknı aldınarak tartıp, kunak cegetkä sondı; Arıslanbay buldım digäç, huca tege işek töbendägelärgä beräm-beräm sogındıra başladı. Bu öläşüdä aldan yäki ahırdan, zur yäki keçkenä birü sogınuçınıñ däräcäsenä karap ide.
Sarsımbay akrın, sabır saylap, kulına biş turam maylı it aldı da:
– Kuyçım, kil bire, – dide.
Kötüçe kart Küçärbay, aksap kilep, uñ kulın suzdı. Bay birmäde:
– Avızıñnı aç, – dide.
Kötüçe barın kabıp çäyni-çäyni urınına bardı. Anıñ bügenge it nasıybı şunıñ belän tämam ide. Huca tagı öç-dürt kisäk it alıp:
– Yalçım, kil bire, – dide.
Zur, ozın gäüdäse belän kütärelep, cırtık kiyemle Colkınbay kilde dä, üz öleşen yotıp kitte.
Kürşedän berniçä ceget bar ide. İkeşär-öçär lokma alar da sogındı; köndez Gölçäçäk belän talaş kuptargan pıçrak, bötenläy yalangaç kara malay it kergännän birle keçkenä, yıltır kara küzlären tabaktan almıy tordı. Simez lokmalarnı barmak arasına kıstırıp avızga suzuların, çäynäülären böten täme belän üze kiçerä bardı. Birmilär, betä dip kotı oçkan ide. Läkin bay anı da häterläde:
– Äbaş, kil bire, – dide.
Huca yüri kulın tutırıp cäymä, it, may yomarlagan ide, balanıñ avızına sıyu şöbhäle ide. Malay atılıp kilde, avızın açtı; bay, böten cämäğat köleşkän häldä, tıgızlap-tıgızlap tutırdı, balanıñ tın alırga häle kalmadı, avızınıñ ike yagınnan may aga başladı, küze äylände, tonçıga yazdı, şulay da bireşmäde: tulı avızı belän süzsez urınına barıp, böten mäclesneñ kölüenä karamastan, läkin küp mäşäqat belän çäynäp yotıp cibärde.
Tabakta ber kisäk cäymä belän berniçä lokma it kalgan ide, bay monı kütärep tukalga suzdı:
– Mindi kimpergä biregez, – dide.
Bu – äle bügen irtä genä kilep töşkän tege divana karçık ide, ul kön buyı eşläp, arudan kalgıp utıra ide. Hucanıñ süzenä kisäktän uyandı, ber-ike märtäbä tänen kaşıp aldı da, tabaktagı itne kaplap kuydı.
Monnan soñ ike-öç stakan sıyışlı agaç savıt belän kaynap suıngan şulpa birä başladılar. Küp häm simez it belän ozak kaynagan bu şulpa bik köçle, bik tämle, bik tuklıklı ide. Bay öç kenä märtäbä yottı da, Arıslanbayga birde, ul bik az gına tatıp karadı. Tabındaşlarnıñ hämmäseneñ karınnarı tulgan, yotarlık rätläre kalmagan ide. Läkin işek töbendägelär kullarına tigän savıtta küpme şulpa bar, hämmäsen eçep beterergä tırıştılar.
Böten öydägelär şulpadan tatıp çıkkaç, hämmäse rätlänep utırıp doga kıldılar.
Yäş kilençäklär, bala-çagalar, hezmätçelär, kürşe cegetlär çıgıp kittelär, öydä kalgannar tuk aşaudan soñ berär ayak kımız eçep, härkem däräcäsenä karap urın taptı, mendär, palas, kiyez yäki ut başı urınındagı cirgä suzılıp yatıp, ara-tirä kikerep, «älhäm-dulla», «birgäneñä şöker» äytep, kakırıp, tagı kikerep, nasbaynı salıp, kaybere tämäke yandırıp, ozın-ozak uyın-kölkele äñgämägä kereştelär.
Arıslanbaynıñ sörgendäge hällärennän, Sarsımbaynıñ Baytürä partiyäse belän talaşlarınnan soñ, süzneñ iñ kızıklıları Cılkıçı ata Yunıs kartta buldı. Ul üz gomerendä çit doşman illärdän, bigräk tä kazaq cäylävenä utırgan kukallardan* kötü-kötü mallarnı niçek urlap, kuıp alıp kitkänen, yugalgan asıl mallarnı karaklardan niçek tabıp alganın kölke häm kurkınıç itep söyläde. Süz arasında yözenä çıkkan usal tös, kısık, keçkenä kara küzlärendä yaltıragan yalkın anıñ hikäyälären canlı itep küz aldına kiterälär ide.
[* Kukal – hohol, ukrain]
HHIV
Tışta kemnärder söyläşä başladılar. Arada kömeş kıllardan uynalgan muzıka kebek saf yañgırap Karlıgaç-Sılunıñ kölgäne işetelde. Öydägelärdän hiçkem moña kolak salmasa da, kunak cegete monıñ üzen çakıru ikänen añladı. Şulay da, yäş başı belän ölkännärneñ süzen, mäclesen taşlap kitü yaramaganga, forsat kötep utıra ide.
Daladagı kölü-söyläşü tuktaldı, katı, aşıgıç baskan atnıñ döp-döp itep kilep yakında tuktavı işetelde, kemneñder at östendä hälendä kauşaulı räveştä:
– Vafat... cinaza... – digän süzläre işetelep kaldı. Tirmä eçendägelär kuzgala birep tışka kolak saldılar. Anda adäm tavışı bette, yañadan at ayakları döp-döp itep cirgä bärelgäne, monıñ yıraklaşa barganı işetelde.
Äñgämä kiselde, hämmäsendä nindider ber kurkulı sizenü uyandı. Sarsımbay, hiçkemne atamastan:
– Ni bar? Beregez çıgıp belsägezçe! – dide.
Arada yäşräkläre çäçle ceget ide, ul çıgarga kuzgaldı. Läkin işekkä dä citä almadı, tar bille, kükräkläre ukalı bärhet bişmät, başına tübäse ukalı, çite karakülle ozınça bürek kigän Karlıgaç-Sılu kızulap kilep kerde dä, tirän, citdi tavış belän vakıyganı añlattı:
– Bez, – di, – Aybala ciñgäm belän ikäü bäyläüdäge ala aygır yanında tora idek. Ozın-Kül yagınnan ber atçabar kilde. Äytkän süze şul: «Bügen koyaş batkan vakıtta Nayman ırugsınıñ ölkäne Baytürä morza dönyadan kayttı... Kaygılı enese Yakup belän tol kalgan baybiçä Rokıya Sarman ilenä mine häbär belän cibärdelär, irtägä töş vakıtında cinazası bulaçak...» – dide dä, başka illärgä üzeneñ häbären ireşterergä yañadan çabıp kitä birde, – dide.
Kıznıñ häbäre yäşen täesiren birde, berniçä minut hiçkem hiçber süz äytmi katıp kaldı, güyä doşman Baytüräne algan ülem üzeneñ kara kanatı belän bu tügäräk tirmä eçenä kerep kaplandı... Şundıy avır, basınkı häl kilde.
İñ elek citü çäçle ceget telgä kilde:
– Ataña nälät bulsın! İlne kortuıñ citkän ide. Urınıñ tämug!.. – dip sügenep kuydı.
Läkin akıllı, taktikalı Sarsımbay anı tıydı:
– Kulı belän kılganın muyını belän kütärer, adämne ülgäç sükmilär, – dide.
Häbär tiz taralgan bulırga kiräk, ak öydän baybiçä kilep kerde. Anıñ tışkı kaygı pärdäse astında yözendä häm küzendä zähärle şatlık kürenä ide:
– Tol kalgan Rokıya baybiçädän Baytüräneñ cinazasına çakırıp atçabar çıkkan didelär, bu häbärneñ aslı barmı? – dide.
Kız, balalarça çınlık belän, böten vakıyganı yañadan, kauşap, kızulanıp söyläp birde.
Tagı süz kiselde. Sarsımbay ülgän doşmanınıñ kaldıkları belän köräşü plannarına kitte. Altınçäç karaay-gırlar belän kodalıknı cimerüneñ häzer niçaklı zararlı bulaçagın uyladı. Arıslanbay isä Karlıgaçnıñ yazmışı tagı çualaçagın häterenä kiterde.
Başkalar ölkännärdän ütep süz açarga kıymıy utıralar ide. Ahır Cılkıçı ata tüzmäde:
– Adäm, – dide, – kulı belän kılganınıñ barın muyını belän kütäräçäk bulsa, Baytüräneñ kılgannarın kütärergä Sarı-Arkada muyın citärme ikän?
Añarçı däşmi utırgan kunak ceget Arıslanbay da süzgä kuşıldı:
– Baygışnıñ tufragı avır bulır, üz yörägenä küp adämneñ küz yäşen yotkan ide! – dide.
Bay belän bikä naçar süz äytüne uñaysız taptılar. Huca süzne ikençegä bordı. Yakın arada yaña cäyläügä küçü turında söyläde. Altın-Kül buyında bu avıl ayga yakın utırgan, ülän naçarlangan, mallar sabırsızlanıp başka yalannarnı sorıy başlagannar ide inde. Şuña kürä peçän, igen eşe başlangançı yaña urınga küçärgä tiyeşlär ide. Sarsımbaynıñ bu haktagı süzen hämmäse, bigräk tä Karlıgaç, bäyräm şatlıgı belän karşı aldılar. Çönki kärvan kebek töyälep küçülär, mäşäqatle bulsa da, kazaq öçen bu ber bäyräm, uyın-kölke kebek ber ihtıyac ide. Bay:
– Cinazadan soñ kaytsak, bezne kötmiçä, kayber närsälärne cıya, töyi başlarsız! – dide dä kuzgaldı.
Anıñ belän başkalar da çıktılar.
Tön karañgı, kük yöze bolıtlı, az gına cil dä çıgıp tora, külneñ tulkınınnan yöräkkä ber şomlı tavış kilä ide. Tulı ay bolıt arasınnan ber genä kürende dä, bötenläy yugaldı. Dalanı kuyı karañgılık bastı. Ala aygırnı bügen tañ aşırırga buldılar. Yunıs kart Karlıgaç atlanıp kaytkan yurtaknı mende:
– Cılkını avılga kaytarmam, turı Kızıl-Komga kitärbez, – dip kıçkırdı da, kötügä kitte.
Başkalar ak öygä kerdelär. Cäyläü tındı.
HHV
Yalçılar, tön bolıtlı, cille bulganga, kara tirmägä kerep yattılar. Tik kötüçe kart Küçärbay, kuylarnı üzlären genä kaldırsañ, töndä yuk-bar närsädän kurkıp, örkep kaça torgan ğadätläre bulganga, üzeneñ kötüenä yakın ber arbanı tartıp, şunıñ astına urnaştı.
İttän soñ tabak-savıtnı, kazannarnı yuıp azaplangan divana kimper dä eşen beterep, tukal yoklıy torgan urtadagı ölkän öygä yatırga kilde.
Ut sünderelgän, tirmäneñ eçe döm-karañgı, kiyez östendä Gölçäçäk belän ber hatınnıñ yokı arasında tigez genä sulış alularınnan başka hiçber tavış-tın yuk.
Karçık ber savıttan alıp äyrän eçte, kiyezen tüşäde dä, yatırga cıyındı. Şul vakıt türdäge karavattan kemneñder pısık-pısık itep yılavına ohşaş ber tavış kilde. Kimper aptıradı:
– Bu kem bulır? Tukal çıragım, sin yokladıñmı? – dide.
Elap üksep betkän tavış belän cavap kilde:
– Küzemä yokım kermi tora...
Tagı yılau, tagı üksü! İnde bayagıdan da köçleräk, kızganıçrak!
Karçık, kauşap:
– Säüläm, ni buldı, naukaslıgıñ barmı? – dip, tukalnıñ yanına bardı.
Hatın çişenmi-nitmi, yurgannarın açmıy, mendärgä yöze belän kaplangan, özelep yılıy ide. Soraganda ikele süz belän cavap kaytara: tänem sau, canım avırta, di. Ahır kilep, tüzmäde:
– Ni kılıym, çiçäm! Küp könnär ütte inde, bayım minem tönnäremne bikägä birä... Tañ irtädän karañgı töngäçä mal artınnan, kazan artınnan yörep et bulam... Östem pıçrak, yuınırga, kiyenergä amalım yuk. Ni belän anıñ küñelen tabıym, kodayım, au!.. – dip üksep, tavışın yäşerer öçen mendärgä kaplandı.
Gadät buyınça, ir üzeneñ tönnären hatınnarı arasında tigez bülärgä – ber tön bersendä, ikençe tön ikençesendä yoklarga tiyeşle. Läkin Sarsımbay, ğadellekne bozıp, kübräk tönnären Altınçäçkä birä ide. Soñgı un kön tukalga ike genä kiç nasıyp bulgan ide. Hatın, kunaklar da bulgaç, bu kiçne ire älbättä bu öydä, monıñ koçagında yoklar dip ömet itä ide. İt aşaldı, uyın-kölke, äñgämä buldı, ir tagı qaderle bikäsenä kitte.
Tukalnıñ küz yäşen tüktergän faciga menä şul ide.
Karçık tukalnıñ yanına utırdı. Tın, karañgı tirmädä ikäü tön buyınça serläşep çıktılar. Kimper dönyanı küp kürgän adäm ide, iren söyderü öçen törle ülännär, tılsımnar öyrätte.
– Yaman-Çüldä Magcan yortında yahşı ber baguçı bar, kilep çıksa, şuña kiñäşmäk kiräk, – dide.
Läkin tukal bolarnıñ barın eşlägän ide inde.
– Ul baguçını, – dide, – ike kürdem... här ikesendä ber suz äytte: «Sineñ ak yulıña arkılı töşep yaman kara cılan yatkan kürenä, bähetsezlegeñ şunnan», – dide. «Ul kara cılan, dide, sineñ belän bergä tora, ber tabaktan aşıy, ber ayaktan kımız eçä», dide... Baguçınıñ başka süze bulmadı.
Bu süzlärdän kimperneñ kotı oçtı:
– Baguçınıñ ul äytkäne ni närsä ikän? – dip, hatınnı koçakladı.
Tukal, yäşle küzlären sörtep, äytte:
– Kem bulsın, çiçäm! Baguçınıñ äytkän kara cılanı – minem belän här kön bergä aşap, bergä eçkän Altınçäç imäsme? Min başkanı kürmim! – dide.
Kimpernıñ başına bu facigalär sıymadı, ul adämnär öçen dönyada tik ber genä kaygı – haksız räveştä ulınıñ sörgengä cibärelep, salık öçen aktık atınıñ satılu kaygısın gına belä ide. Şul hälgä töşmägännärne bähetle sanıy ide. Tukalnıñ süzläre anıñ akılın şaşırdı: «Apırmay, au!» – di̇yüdän başka berni äytä almadı.
Tukal, yörägenä kara kan bulıp katkan bu häsrätne yıllar buyınça eçendä saklasa da, bu tınıç karañgı töndä üzen tıya almadı, cäberlänüläreneñ barın söyläp birde:
– Sarsımbaynıñ tugan enese Asılceget isemle beräügä baladan üzemne äyttergän bulgannar... Unbiş yäştä çagında ul cegetne koçagıma aldım... Akılı, menäze* belän il agası bula torgan yahşı ber adäm ide... Urıs kazaq belän cir öçen, cäyläü öçen sugış buldı da... şunda üterelde...
[* Menäz – harakter, holık, ğadät.]
Hatın küz yäşenä buılıp, mendärgä kaplanıp, elekke iren sagınıp yıladı da, tagın dävam itte:
– Kazaq yortınıñ ğadäten beläseñ guy: kalımga birgän mal kire kitmäsen dip, tugan ülsä, anıñ hatının yaratsa-yaratmasa da agası, enese alıp kuya birä... Borıngılarnıñ «irdän kitsä dä ildän kitmäs» digännäre şul bulsa kiräk... Karşı tel äytergä ni amalım bar? Altınçäçneñ usallıgınnan küñelem kurıksa da, tukal bulıp şul yortta kalırga tiyeşle tügel idemme? Yasagan iyämä üpkäm zur, çiçä! Kürek birmäsä dä, akıllı ber irkäk birgän ide... Anı alıp, mine menä şul köngä kaldırdı... Küräseñ könemne: itkänem kollık, kürgänem hurlık! Başka ni närsä kürgänem bar?!
HHVI
Tışta yañgır yava başladı... Cil köçäyde. Tirmäne vakıt-vakıt selkep kuya ide.
Ber açılgan häsrät çişmäse tuktalmadı; hatın haman söyläde:
– Baguçınıñ äytkäne küp döres guy... Altınçäç minem ak yulıma kara cılan bulıp yattı guy... Asılcegetem ülep, Sarsımbayga tigänemneñ ikençe yılı ide, kızım Gölçäçäkkä avırlı çagım ide. Avılga zur buylı, taza kullı ber nugay ceget moldakä bulıp kilde. Balalar da, aksakallar da üzen yarattılar. Kızlar, kilençäklär dä anı küp bimaza kıldı... Könnärneñ könendä ber öydä söyläşep utırabız. Moldakä dä şunda... Arıslanbaynıñ citü çibär kızı Gölkanıs anı şayarta başladı: moldakäm, dide, kazaq yortında ir cegetneñ yalgız yatuı ğayep sanala, bu kiç sineñ yanıña baram, dide... Biçara nugay kızardı, cavap äytä belmäde. Ber kilençäk, kızga karap, tagı uyın kıldı: moldakä işegen bikläp yoklasa, ni kılırsıñ? Kız, yaman kölä birep, kirägäne kütärep kerermen, dide. Biçara mumın adäm ide, ni äytergä belmäde, kız bala kebek kızarıp çıgıp kitte... Şunnan soñ kızgandım, niçekter küñelem yakın kürä torgan buldı...
Hatınnıñ süze şunda citkändä, tirmädä yatkan bala, sataşıp:
– Äkäm... ap... – dip söylänä başladı da, tagın yokladı.
Karçık kalgıp-kalgıp kitä ide, läkin tukalnıñ tıñlauçıga mohtaclıgın sizgängä, haman çıdarga tırışa ide, hatın tagın kereşte:
– Ul vakıt baybiçäneñ miña açulı çagı ide... Öç kön bayımnı miña cibärmäde, irtä belän iremä äyttem: «Beräüneñ öleşen başkalarga birgän öçen kıyamättä cavap niçek ikän?» – didem, endäşmäde; köttem, kiç tagı kilmäde... Küñelem tulıp, küz yäşem kül bulıp cıladım-cıladım da, menä şul karavatta yalgızım yokıga kittem...
Moldakäm minnän küp elgäre menä şul tirmädä, idändä yurgannarga kümelep yatkan ide inde... Yahşı töşme küräm, önemme şulay, başta belä almadım: nindider yomşak cılı ber kul akrın-akrın kükrägemne sıypap, böyeremnän irkäli başladı... Kanım uyandı, borınıma huş is kilde... Karasam, moldakäm ikän! «Mine yanıña sal», – dide. Ni kılıym, ölkän adämneñ süzen niçek kire kaytarıym. Anıñ küñel kaluı yukmı? Kısıp üptem dä koçagıma aldım... Rähät ber tön kiçerdek. Ak tañ belenä başlagaç kına ayırıldık... Moldakäneñ huş islemayı miña yogıp kala torgan bulsa kiräk... Berençe könnän soñ yortnıñ kilennäre, yaman tel, gaybätçel kimperläre aldında baybiçä üzemne hur kıldı: «Tukal belän nugay moldakäneñ täne tängä tigän bulsa kiräk: här ikävennän cofarday yahşı huş ber is kilä...» – dip äytep salmasınmı! Açuım kilde: «Teleñ korır, biçä, didem; balalarnıñ ostazı nugay bulsa da, yırak ilneñ ber ölkäne tügelme ul? Ni kılıp aña yaman tel äytäseñ?» – didem. Kölkegä suktı: «Ay, karagım, açulanma: kazaq hatını ara-tirä uyın süz belän küñel açarga yaratkanın beläseñ guy», – dide. Mägär bu süz yortka taraldı; citü kızlar, yäş kilençäklär, bu huş isle cegettän bezgä dä ber öleş çıgarsañçı, dip, üzem belän şayara torgan buldılar. Ceget başkaga karamadı, irem Altınçäç yanında yoklagan tönnärdä nugay moldam minem koçagımda bula ide...
Divana karçık, kurkıp, hatınnıñ süzen bülde:
– Sarsımbay hiçnärsä sizmi yördeme?
– Sizgäne yuk dip uylıy idem... Mägär yalgışkanmın: könnärneñ könendä il kıdırıp, kımız eçep, äñgämä satıp yörgän berniçä kazaq bezdä kunak buldı. Tuktı simez, kımız mul ide. Äbdän mas bulgançı eçtelär. Min salıp birüçe idem, il-könnän, mal-tuardan härnärsäne söyläp-söyläp, hatınnarga cittelär. Kemneñ hatını niçek übä, niçek koçaklıy – hiçbere kalmadı. Sarsımbay kızmaça ide «Borıngılar, dide, akıllı atın maktar, akılsız hatının maktar, digännär. Şulay da äytmi amalım yuk, minem tukalım uttan, yalkınnan yaratılgan bulsa kiräk: üpsä, koçsa, şulay täneñne yandıra, kanıñnı kaynata!..» – dide. Kunaklar, mıyık aslarınnan kölep, ber-bersenä karaştılar: «Beläbez bez tukal kemneñ tänen yandırganın», digän şikelle yılmaydılar. Bayım süz äytmäde, kinät yöze suındı, küzenä açu çıktı. Hucanıñ käyefe bulmagaç, kunaklar da kitä kuydı. Alar çıguga Sarsımbay yalçını çakırdı da: «Häzer trantaska par at cik, änä tege çakça baş nugaynı kalaga iltep taşla», – dide. Min koyılıp töştem. Yaman häl bula ikän, didem. Kurkıp, agarıp molda kilep kerde. Nider äytmäk bulsa da, tele bäylände. Bayım sabır, akrın tavış belän moldaga äytte: «Menä akçañ, menä äyberläreñ; hämmäsen al da, kaydan kilgän bulsañ, şunda kit! Kazaq yortı aldında üz hatınımnı ber nugay belän urtaklaşunı namusım kütärmi, dide. Min, dide, sine et urınına kıynatıp, äyberläreñne muyınıña tagıp, külgä taşlattırıymmı digän idem, mägär balalarga ukıtkan sabagıñ öçen bu eştän tıyıldım», – dide. Biçara nugay arbaga utırıp kitte dä kotıldı, min ut eçendä kaldım... Bu eşlärneñ barı da baybiçäneñ yaman telennän buldı. Baguçınıñ «ak yulıña yatkan kara cılan» digäne – şul Altınçäç bulmasın da, kem bulsın, çiçäm?!
Karçıknıñ başı eşlämi, küzen yokı baskan ide:
– Apırmay, au, kodayım, – dide dä, kiyerelep isnäde, üzeneñ sörgendäge ulın, salık öçen satılgan aktık atın uyladı.
Tukal eçendäge avır häsrätennän güyä beraz buşandı:
– Dalada tañ agarıp kilä bugay... İrtägä cinazaga baru belän küp eş bulır, avıl küçärgä tora, aña da äzerlänäse bar, – dip, yatagına audı.
Tışta ayak tavışı işetelde. Kemder akrın gına atlap dalaga taba kitkän kebek buldı.
Bu – Arıslanbay ide.
Kunak ceget, kartlar yoklagaç, köndezge väğdä buyınça Karlıgaç-Sılunıñ yanına barıp, tönne anıñ koçagında ütkärde. Yırakta ak tañ belenä başlagaç, üz urınına küçep yatar aldınnan, kıznıñ ütenüe buyınça, bäyläüdäge ala aygırga küz salu öçen çıkkan ide. Susap, açıgıp, katıp torgan at beraz kurku belän karşı aldı. Läkin dulamadı. Ceget yal asların karap, ayılnı beraz yomşarttı, yözennän sıypadı. Başta kem ikänen tanıy almagan zur simez et ber-ike genä örde dä, kunaknıñ yanına kilep, koyrıkların selkä-selkä irkälände. Arıslanbay ak öygä kerde, et üzeneñ urınına barıp yattı.
Cäyläü bötenläy tındı.
Tik kuyı kara bolıtlar, cil belän kuzgalıp, kiñ daladagı zur küllär, unarı-egermeşäre bergä tezelep çüllärgä utırgan ak tirmälär, bay cılkılı kötülär, härabä hälendäge kışlaular, tınıç yokıdagı cäyläülär östennän aşıgıp-aşıgıp kayadır agalar...
HHVII
Böten dala tirän yokıda, tik Yaktı-Kül buyındagı naymannarnıñ urtadagı zur ike tirmäsendä genä ut yana. Baytüräneñ vafatı, irtägä bulaçak cinaza häm ülem häsräte bu yortnıñ tınıçlıgın algan, bolar avır kaygı eçendä, irtänge däfen-kümü mäşäqatläre belän, karañgı tönne uyau ütkärälär. Yakub, Rokıya, Yañgırbay, Azım äkälär tuktausız söyläşälär, nider eşlilär, närsägäder äzerlänälär.
Yaktı-Kül cäyläve tañ irtädän şärıknıñ* bazarı, garebneñ* karnavalı, garäpneñ mähşär digäne kebek kaynıy başladı.
[* Şärık – könçıgış. Gareb – könbatış.]
Kön yañgırlı, küktä kara-sorı bolıtlar tuktausız yörilär, Yaktı-Kül açulı tulkınnar belän özleksez şaulıy, yüeş tomannı ber yaktan ikençe yakka kuıp kiñ dala buyınça katı cil sızgırıp uynıy ide.
Şuña karamastan, töş aldınnan Baytürä avılınıñ böten tirä-yagı cinazaga cıyılgan halık belän tulgan ide inde. Neçkä bille, uka kükräkle bişmätlär kigän, ak uramallar yabıngan ak çäçle, cıyırçık bitle, kaygılı küzle kimperlär, yılap küze kızargan kilençäklär häm şau-şulı cirne yarata torgan sılu kızlar, ak tirmälärneñ bersennän çıgıp, bersenä kerep, nigäder yörep toralar. Simez cilkäle, kalın gäüdäle, härvakıt at östendä yörüdän beraz käkreräk ayaklı, kiñ mañgaylı, tar iyäkle, karasu yözle, siräk sakallı, ike yakka bärep çıkkan yañaklı kazaqlar yañgırdan, cildän kolakçınnı basıp kiyep, köpe östennän bilgä kämär bäyläp, unarı-egermeşäre öyem-öyem bulıp, kilgän-kitkängä, kergän-çıkkanga ara-tirä küz salıp, törle cirdä närsä hakındadır akrın, sabır tavış belän söyläşälär. Bolar arasında çalma, cilän kigän tatar mullaları, karakül bürekle, kazaki, çitek-käveşle törle tatar säüdägärläre, student, seminarist kiyemendäge kazaq cegetläre, kısıkça kara küzläre, karasu kiñ yözläre belän kay halıknıñ balası ikänen kürsätep torgan berniçä ofitser, bötenläy evropaça kiyengän, ölkän ak sakallı kart kazaq advokatı, kükräkkä medal takkan kalın bilär, bädäl* ezläp yörgän, tar, neçkä çalmalı, sırgan kızıl cöbbäle garäp häyerçe haciları, näsele, kiyeme mäğlüm bulmagan tagı ällä kemnär – hämmäse, hämmäse şul mähşär kebek cämäğat eçendä ber yaktan ikençe yakka tulganalar.
[* Bädäl – keşe öçen yallanıp hacga baru.]
Beraz çittäräk böten basunı kaplap, kübesenä par at cigelgän tarantas, arbalar, iyärle atlar, alar tiräsendä çobalgan yarlı kazaq irläre kürenä. Kutandagı kirtälärdä illegä yakın mal bäylänep tora. Arada berniçä kolınlı biyä, ike simez aygır, dürt döyä, biş korçañgı tay, ber artı pıçrak sıyır, baytak kuylar kürenälär. Arbalarnıñ, iyärle atlarnıñ, öylär arasındagı halıknıñ sanı artkan sayın, bu bäyläüle mallarga da märhümneñ fidiyäse öçen dusları, kardäşläre tarafınnan kiterelgän butalar, kısır biyälär, yäş taylar, çirle başmaklar, räncü kuylar haman kuşıla bara, kuşıla bara...
Bu hayvannar üzara tınışa almıyça teşläşälär, biyälär çıyıldap tibenälär. Öylärneñ bersendä yılau kütärelä, at keşnäve, döyä akıruı, arba tavışı, adäm söyläşe belän göc kilgän mäydan bik küp hatınnarnıñ, bersen-berse bülä-bülä, açı, moñlı zar belän:
– Ay, türäm, au! Bezne kemgä kaldırdıñ, au!.. – dip, yılap äytkän köçle, kızganıçlı avazı belän dereldäp kitä, yöräklärgä nindider avır ber şom katnaş häsrät aguı töşä, kan tamırları bu yılaudan ärnep özelälär.
Hatınnar tiz tuktalmıylar, märhüm Baytüräneñ yahşılıkların söyläp, anı sagınıp, küz yäşle tavış belän äytälär-äytälär dä, tagı yöräk özgeç ber açı zar belän:
– Ay, can türäm, au! Bezne kemgä kaldırdıñ, au!.. – dip, böten cäyläüdä, hämmä yöräklärdä şomlı ber kaygı uyatıp, küzgä yäş kiterälär.
Bu açı, zarlı yılaularnıñ beraz tınıp torgan zamanında, bilenä dumbra takkan ber adäm at belän kilep töşte dä, mäyet yatkan tirmägä taba kitte. Kazaqça kiyemle, yabık yözle, divana yöreşle, hıyalıy küzle bu keşe – tirä-yaknıñ mäşhür akınnarınnan Tılsımcan ide.
Mäydanda törle yaktan:
– Akın kilde, akın kilde! – digän tavış işetelde. Kiçädän birle tuktausız at östendä çabıp, cäyäü yögerep, baybiçä Rokıya häm märhümneñ enese Yakup belän bergä däfen-cinaza artınnan yörgän Azımbay kart bu şağıyrne kürügä kulınnan aldı:
– Küzendä yäş, yözeñdä kaygı kürenä. Süzeñ betteme? Nik ber närsä äytmiseñ dä? – dide.
Akın hıyalıy küzläre belän Azım äkägä karadı da, şunda uk kazaq arasında mäğlüm avır, akrın ber köygä salıp, cavap kaytardı:
– Akılım kitsä dä, süzem betsä dä gacäp imäs. Sarı-Arkanıñ ölkän il agasın yugalttık tügelme?! – dide.
Akınnıñ tiräsenä ber-bersen taptap halık öyelde. Ul üzenä äytkän härber süzgä, az gına da tuktamıyça, köyläp cavaplar birüdä dävam itte.
Şağıyr tiräsendä tuplangan halık eçendä Karlıgaç-Sılunıñ kiyäve Kaltay da bar ide. Akılı, fikere kim bulsa da, başkalardan kalışırga telämi torgan bu ceget yämsez borın tavışı belän Tılsımcanga bäylände:
– Küzeñnän su aga, yözeñ kara köygän, yüeş kaberdän çıgıp kildeñme, yuksa? – dide.
Akın, hiç uylamastan, köygä salıp şul mäğnäne äytte:
– Kaygı belmäs, dönya cimerelgändä dä häsrät çikmäs ülek yöräklär barlıgın işetäbez. Mägär bügen kazaq balasınıñ küzendäge yäşkä, yözendäge vayım häm hafasına hiçberäüneñ ise kitmäsen! Adäm tügel, cir-kükneñ üze bügen avır uyga kaldı, yaktı koyaşnı kaplagan kuyı kara bolıtlar, östebezgä yavıp torgan yañgırlar – Baytürä morzanıñ vafatı säbäbennän kük yözeneñ kara kaygı pärdäse häm häsrätle küñeleneñ küz yäşe imäsme? – dide.
Kaltay tındı, başkaları akınnı maktap:
– Ay, yarıktık, yasagan iyäñ üzeñä çäçänlekne kızganmıy birgän guy! – diyeştelär.
Akın tuktamadı, haman törle köygä salıp cırlıy birde:
– Bügenge häsrätne äytü öçen çäçänlek kiräk imäs. Küñeleñ ak bulsa, yörägeñdä ilgä mähäbbät kipmäsä, sin telsez bulsañ da, bügen kaygı cırın köylärseñ!.. Ay, Baytüräm, sin ber ideñ! Kanıñ Çiñgizdän kilä! Ata-babalarıñ hannar, soltannar ide! Yäşlegeñdä azamat* buldıñ! İr çagıñda il öçen kan koydıñ. Kartlıgıñ kilgäç, kön dimädeñ, tön dimädeñ, yortnıñ, aläümätneñ* kaygısı sineñ kaygıñ buldı! Yasagan täñrem siña meñlägän cılkı, döyä, isäpsez kuy birde, bolardan yortnıñ barı tuydı! Sin kitteñ, isemeñ dalada mäñge yäşär, mägär bezne kemgä kaldırdıñ, au! – digän mäğnädä, baynıñ zur näselen, isäpsez baylıgın, ildä östenlegen cırladı.
[* Azamat – buldıklı, batır yeget. Aläümät – cämäğat, halık.]
Märhümneñ dusları monı eläkterep aldılar, akınnıñ eze buyınça üzläre arttırıp, böten cıyılgan halıkka süz kübäyttelär.
Tatar mullalarınnan berse nindider zur nugay işannıñ süzen oçırdı, güyä ul äytkän bula:
– Ägär Baytürä bulmasa ide, dalada dinneñ, islamnıñ häle möşkel bulaçak ide, – dip.
Bu cinazaga cıyılgan halık eçendä üzeneñ küp alış-bireş eşlären ütäü isäbe belän kilgän, zamanında kazaq dalasında con-yabaganı çirek hakka alıp, äyberne biş märtäbä kıymmät satıp, ülçäüdä här ike täqdirdä aldaşıp bayıp kitkän yakın şähärneñ tatar säüdägäre moña karşı tagın arttırdı:
– Öyäz naçalnigın, gubernatornı gına äytmim, yarıktık Baytürä ak patşanıñ üzenä dä mäğlüm adäm ide guy. Bu häzerge Nikolay Vtoroy digän patşa tähetkä utırganda, oblastan karnavaniyägä bargan ike il agasınıñ berse – Baytürä imäsme? – dide.
Baytürä partiyäseneñ olılarınnan Yañgırbay digän bay, ütken kazaq, bolarga hatimä* birde:
[* Hatimä birü – näticä yasau.]
– Baytüräbez bar ide. Çiñgizlärdän kilgän ber ak söyäk il agası ide. Anıñ urının kem ala beler – koday üze yul kürsätsen! – dide.
Duslar şulay aklap kükkä kütärdelär, doşmannar, gärçä cinazaga kilsälär dä:
– Kazaq yortınıñ östendäge ber yaman adäm çänçelde, inde il üz hälen üze beler, kazaq yortı Nayman balalarına yañadan kol bulmas, – dip, ülgän Baytürä urınına enese Yakupnıñ utıru ihtimalına karşı, üz keşeläre arasında cıyılıp-cıyılıp utlı süz yörtüdä dävam kıldılar.
HHVIII
Cämäğat şulay üzara şau kilep torganda, tege akın tiräsendä üläñ tıñlauçılarnıñ berse, bu cäyläügä taba kilgän arbanı kürsätep:
– Atları Sarsımbaynıkına ohşıy... Türdä utırganı Biremcan aksakal imäsme? – dip süz taşladı.
Monı işetep Azımbay çınnan şatlandı:
– Üze isän vakıtında kımızınnan, itennän täm tatımam, mägär, täqdir kilep, äcäle citä kalsa, cinaza-sına barırmın digän ide, adämneñ asılı guy, ak küñel kartım kilä yatır, – dip, yanındagı Sarsımbayga çaptırıp kilgän tarantasnı kürsätte.
– Atlar sinekenä ohşıy!
Sarsımbay aksakal artınnan kiçä ük at cibärsä dä, anıñ avılı ikençe cäyläügä küçü säbäbennän, elekke urınnarınnan ezläp, urap barganga, küçer soñ citeşkän, şuña kürä Altın-Külgä timiçä, cinazaga ölgerer öçen, şul uk atlar belän Biremcan aksakal Yaktı-Külgä üz avılınnan turı kilgän ide.
Bolarnı kürügä Arıslanbay belän Sarsımbay kartka karşı bardılar, başkalar da, tulkın kebek, aksakal yagına taba agıldılar. Monıñ säbäbe yuk tügel ide: Biremcan kart monnan öç yıl elek ülgän Magcan hacinıñ (Arıslanbaynıñ atası) cinazasınnan birle hiçkemneñ kaberenä kilgäne yuk ide. Teldän äytmäsälär dä, aksakalnıñ Baytürägä doşmanlıgın belgängä, bu cinazaga kilerme, yukmı dip şöbhälänälär ide. Anıñ kürenüe zur vakıyga buldı, härkemnän elek Azımbay barıp citte:
– Olug atamız, sin kilmäsäñ küñelemez kitek bula ide, – dide.
Kart, ike adämneñ yärdäme belän arbadan töşä-töşä, monıñ süzen kiste;
– İsär bulma, min siña äyttem: iten, kımızın tatımam, mägär cinazasına barırmın, didem, monı onıtıp kaldıñmı?
Başkalar yäşeren mäğnä belän ber-bersenä karaşıp aldılar.
Arıslanbay bu kart belän söyläşep, Karlıgaç-Sılunı Kara-aygır ırugsı Kaltaydan alıp üzenä birü turında kiñäş iteşmäkçe ide; läkin berençe adımnan uk kürde ki, cinazada bu mömkin bulmayaçak. Aksakal yalgız kala almıy, anıñ tiräsendä härvakıt adäm kaynayaçak. Süzne Altın-Külgä kaytkangaça kiçekterergä bulıp, kart belän barıp isänläşte. Birem äkä anı tavışınnan uk tanıdı:
– Kazaq yortınıñ ğadäte buyınça, yäşlär ber cirdän kaytsa, aksakallarga sälam birüçe ide! Üzeñne Yaman-Çüldä dip işetäbez: mägär atañnıñ kart dusına barıp äylänergä çamañ kilmäde, ay balalar! – dip, şeltä kıldı.
Ceget ni öçen bara almavınıñ säbäben söyläp, kiçerüne ütenä başladı, läkin kartnı çornap aldılar. Sarsımbay kilep;
– Sezne kiçä ük kötkän idek, Altın-Kül cäyläve üzegezne sagınıp ide, – dide.
Kart ike süzdä añlattı:
– Cäylävebez küçep kaldı, adämegez soñ kilde, – dide. Başkalar beräm-beräm anıñ belän isänläşä, söyläşä başladılar. Halıknı yırıp, evropaça kiyengän, az sakallı kazaq advokatı kilep sälam birde. Biremcan anı tiz tanıdı:
– Hezmäteñne işettem, Arıslanbaynı kaytaru yulında tırışkanlıgıñ öçen anıñ atası Magcan hacinıñ canı siña küp rähmät äytsä kiräk. İlneñ yahşıları sineñ yärdämeñne onıtmaslar, – dide.
Kart kazaq advokat:
– Sezneñ bu süzläregez minem öçen iñ zur rähmät buldı, artık hiçnärsä kiräkmi! – dide.
Ul arada märhüm Baytürä partiyäseneñ zurlarınnan Yañgırbay kilep amanlaştı, aksakalnıñ hälen soraşıp:
– Sezneñ bıltırgı cäyläüläregezne kukal basıp kitkän ikän, bu yıl mal yörtergä urın az kalgan dip işettek. Teläsägez, öyäz naçalnigı arkılı ul cirlärne sezgä kaytarıyk, – dide.
Aksakalnı citäkläp alıp kilep, zur ak öyneñ karşısına, ülängä kiyez palas cäyep utırttılar. Anıñ tiräsenä ilneñ ölkännäre cıyıldı.
Yañgırbaynıñ kuzgatuı buyınça, süz kukalga, urıs türägä, ak patşaga küçte. Birem beraz tıñladı da, bu süzlärne kırt kiste, Yañgırbayga karap şeltä yasadı:
– Sin üzeñ, märhüm agañ Baytürä häm sezneñ babalarıgız belän ber näseldän kilgän, bergä eşlägän Keçe yözneñ Äbelhäyer hannarı, böten öç yözgä han bulır öçen urıs patşaga Sarı-Arkanı sattıgız! Babalarıgız hanlık öçen, atalarıgız soltanlık öçen, sez üzegez türälek, bilektä bulıslık öçen yahşı cäyläülärne kulıgızda kaldırıp, mal, däülät saklau öçen Sarı-Arkanı urıs patşaga kol kıldıgız! İnde häzer kilep, kara çikmän, kukal baskan dalanıñ ber poçmagın miña kire alıp birmäk bulasızmı?! Min kart inde, yasagan iyämnän äcäl kötäm, miña ike adımnan artık tuprak kiräkmäs, – dide.
Bu süzlär ber-beren taptap tıñlagan cämäğatkä yäşen kebek täesir itte. Märhümneñ häm barlık naymannarnıñ doşmannarı: «Ay, yarıktık aksakal, här süze meñ altın guy», – dip eçlärennän bäyräm ittelär. Dusları: «Bu akıldan yazgan çal isärne kiterü kiräkmäs ide!» – dip kara köydelär. Advokat, berniçä seminarist, student kazaqlar häyran bulıp, yakında stracnik yukmı digändäy yak-yakka karandılar. Aradan ber kart kazaq torıp, räncüle, şeltäle tavış belän kart kunakka süz açtı:
– Aksakal, siña hörmätebez zur, mägär küñelebezdä şöbhä bar: sin Äbelhäyerne*, nugaynıñ Täfkilev generalın* gomer buyına sügäseñ, näselläre Çiñgizgä bargan ak söyäk Nayman balaların mal, däülät, türälek öçen Sarı-Arkanı kol itälär dip hurlıysıñ, mägär Yäşel-Sırtnı kukal kilep baskanda, bez böten yort, alaç kıçkırıp, kazaqnıñ ölkänen-yaşen sugışka çakırdık. Şul vakıt karşı äytüçe bezneñ ölkän atabız Biremcan äkä tügel ideme?
[* Äbelhäyer han. – HVII yöz ahırlarında Kazaqstan Keçe yöz, Urta yöz, Olı yözgä bülenä; Äbelhäyer (1693 – 1748) – Keçe yöz hanı, 1731 yılda ul Rossiyä belän bulırga ant itä.]
[* ...nugaynıñ Täfkilev generalı... – Urta Aziyä häm kazaq hannarı belän rus patşaları arasında tärcemanlık häm aradaşlık kılıp, general däräcäsenä kütärelgän tatar morzası Kotlugmehämmät Täfkilev (1675 – 1766).]
Kart şul sekundta uk cavap birde:
– Äye, min idem! Kukalnıñ malın kaulap, yortın yandıruga min karşı buldım. Säbäben beläseñ kilsä, sukır çalnıñ süzen tıñla. Üzeñ belmäsäñ, başkalardan sora, Biremcan böten gomere buyınça malınnan, yortınnan yazıp, kazagım, karagım dip talaş kılıp yörgän adäm imäsme?
Cıyılgan cämäğat:
– Ölkän atanıñ süze ras guy... – dip törle yaktan kıçkırdılar.
Aksakal dävam itte:
– Bu süz ras bulsa, min sezgä tagın ber ras süz söyläp birim: ber zaman han kuyıp, annan soñ bolarnı beterep, urınnarına soltannar saylatıp küp azaplangannan soñ, urıs patşa Sarı-Arkanıñ yörägenä kerergä uyladı. Barlık kazaq cire – urıs yortınıñ urtak malı, dip äytä saldı. Üzenä hezmät kılgan adämnärdän mal belän, yalgan ant belän aldap bilär, bulıslar saylata başladı. Añarçı bez – belmägän işetmägän adämnär – kukallar, urıs türälär bezneñ cäyläülärne, zur küllärne, yılgalarnı alıp kara çikmängä birä, bezne yaman korıgan çüllärgä kua torgan buldı. Ul zamannarda Sarı-Arkanıñ küp cirendä buldım, mägär härkayda ak sakalım buyınça küz yäşe tüktem. Yasagan iyämä şul vakıt ant birdem: kayda mömkin – şunda kukalnı, kara çikmänne üterü, kanın koyu, malın urlap kitü – miña burıç bulsın, didem... Kulımnan küp can kiçerdem: urısnıñ küp malın dalaga kaçırdım; könnärneñ könendä atları yugalgan öçen ber kazaq yortına kilep talaş kılıp yatkan biş kukalnı kürdem. Yanımda gayrätle cegetlär bar ide, säbäben soramadım: cavabın üzem birermen, tübälägez, kannarın tügegez doşmannarnıñ didem!.. Arada sugış kitte, süz äytep avız yomgançı kara çikmännär bıt-çıt bulıp cirgä suzılıp yattı. Aradan berse kaçıp öydä yäşerengän ikän. Cegetlärem anı tottılar da, kaynap, anasın yugaltkan buta kebek akırtıp, karşıma kiterdelär. Bu biçara naçar kiyemle, çabatalı, ak sakallı ber kukal ide. Kürügä ayagıma yıgıldı, az-maz kazaqça bıtıldıy ikän: «Öyemdä biş balam... avırıp yatkan kimperem bar. Mine kızgan!» – dide. «Äy, ataña nälät bulgırı! Kazaqnı talıysıñ, cäyläven alasıñ, inde üz başıña töşkäç kızganu kiräk buldımı?» – didem. Kukal kart sabıy balalarça cıladı: «Utatası, – dide, – süzemne tıñla, miña tidertmä», – dide. «Äytäçägeñ ni? Söylä!» – didem. Biçaranıñ ak sakalı buyınça mölder-mölder küz yäşe aktı: «Bez ni kılıyk, – dide, – tugan ilebezdä koyaş cılı, tufrak yahşı, anda alma, yözem üsä; mägär, dide, kön itärgä ciremez bulmagannan, tınıçsızlık çıgargaç, bezne bu yakka kualar. Sezgä kilsäk, cäylävemezne alasız dip, sez bezne kahärlisez, inde bez kaya barıyk?» – dide. Yaman katı akırıp cılıy birde. Küzemä yäş kilde, yanımdagı büz balalarga: «Kartnı kuya biregez, kitsen, küñelem bozıldı», – didem. Beräüse telemne almadı, yañadan tübäli başladı. Kart ayagıma yıgıldı, şundıy ber yaman cıladı, yörägem parçalandı. Cegetkä: «Tukta!» – didem. Açulanıp miña karadı, kukalnıñ yözenä katı ber kamçı sızdı da, atın tartıp, yanımnan kaça birde. Şul könnän antımnı bozdım, kukalnıñ, kara çikmänneñ kanın koyudan, malın kuudan küñelem suındı. Yäşel-Sırt öçen alaç kıçkırıp sugış açuga karşı äytüem menä şunnan soñ ide... Akılıñ bulsa, başıña sal: beräü sine kıynasa, anıñ kamçısı ğayepleme, kulımı?
Aksakalnıñ süze şau-şu tudırdı. Añlauçı az buldı, aradan beräü çıgıp katı äytä başladı. Kayberäülär: «Monıñ kartlıgı citkän, akılı kitep kalgan», – didelär. Başkalar: «İlneñ ölkän agasına mondıy süzne äytä algan teleñ korısın!» – didelär.
HHIH
Biremcan äkäneñ tiräsendä süz kızganda gına, arba östenä menep kıçkırgan Azımbay kartnıñ tavışı böten mäydannı yañgırattı:
– Moldalar, telägänegez dävergä* keregez!
[* Däver -ülgän keşeneñ gönahların kiçerü yolası: ber varis tarafınnan birelgän sadakanıñ kire "büläk itelep", fidiyäne birüçe belän aluçı arasında şulay kat-kat (märhümneñ 12 yäştän soñ yäşägän yılları sanınça) äylänep yörüe]
Halık eçendä kuzgalış kitte, härber kazaq: «fidiyädän kalmasın», dip, üzeneñ mullasın dävergä kertergä ezläp yögerde.
Mädräsädä ukıgan kazaq cegetläre, dalada mullalıkta torgan tatar şäkertläre, vak işannar, sufilar, bädälçelär, törle yaktan yögereşep, Baytüräneñ mäyete yatkan ölkän ak tirmägä agıldılar.
Uyın süzne yarata torgan Sarsımbay, Yañgırbaynıñ mullası tatar şäkerte Gabdulla Älkazanıyga, ber-ber artlı dävergä yögergän, cilänle, cöbbäle, kaybere tucurkalı, çapanlı bändälärgä kürsätep, mäshäräle tavış belän:
– Moldakäm, kazaqnıñ ber süze bar: ülänle cirdä mal simerer, ülekle cirdä mulla simerer, dilär, monı işetkäneñ barmı? – dide.
Bu – tege mäyet öyenä fidiyä öçen çabuçılarga çänçü ide. Gabdulla Älkazanıy monı añladı, küp yıllar kazaqta yörgän ber şäkert bulganga, aptıramadı, kızmadı, şundıy uk mıskıllı yılmayu belän:
– Nugaynıñ, kazaqnıñ Akmenla* isemendä ölkän ber çäçän akını bar. Sineñ miña äytkän süzeñne sindäy simez ber kazaq bayı änä şul Akmenlaga äytkän ikän. Akın bolay dip cavap birgän: «Ülänle cirdä mal simerer, ülekle cirdä mulla simerer, kazaqnıñ karañgı dalasın mullalar kilep agartmasa, sineñ kebek nadannarnıñ başın bet kimerer», – digän. Bu süzne işetkäneñ bar ideme? – dide.
[* Akmenla – şağıyr Miftahetdin Akmulla (1831 – 1895).]
Sarsımbay moña açulanmadı, yañadan kölä birep cavap kaytardı:
– Süzeñ ras guy, moldakäm: bez sabıy çakta atabız nugaydan mulla kiterde, aña it aşattı, kımız eçerde. Yortnıñ yäş kilennäre nugay mullanı, ölkän adäm guy, niçek süzen kaytarasıñ, dip, koçagına aldı. Bez, yäşlär, ukıybız dip yördek. Küp yıl ütte. Alar kitte... Mägär nugay mulladan bezneñ arkabızga töşkän yaman tayak ezlärennän başka hiçber närsä kalgan yuk. Nugay moldakälär şulay ukıtsa, Akmenlalarnıñ süzlären bez kaydan işetik?
Mäyetneñ öyennän Azımbay çıktı da, Gabdulla Älkazanıyga karap:
– Yañgırbay moldası, dävergä kermim dip torganıñmı sineñ? – dip kıçkırdı.
Sarsımbay tagı şayarttı:
– Karganıñ üläksädän kaçkanın kürgäneñ barmı? Molda niçek däverdän kalsın!
Moldakä, öygä taba atlıy birep:
– Sarsäkä, sineñ belän süz köräşterim digän isäbem bar ide. Mägär cinaza eçendä monı oşatıp betermim, – dide.
Bay kazaq, käyeflänep, artınnan kıçkırdı:
– Ay, yarıktık moldakäm! Nugaynıñ sineñ kebek süz belgäne az oçrıy. Kilsäñ, tuktım, kımızım äzer guy... Äbdän mas bulgançı eçep, ber äñgämä korıyk!
Gabdulla: «Yarıy, baram», – dip väğdä birde dä, tirmägä kerde.
HHH
Zur tügäräk ak öyneñ eçe halık belän tulı. Kirägä buylap köpele, kolakçınlı kazaqlar, küze yäşle, ak uramallı hatınnar utıralar. Alardan urtagarak cöbbäle, çalmalı, cilänle, keçkenä kara bürekle, tucurkalı, kaysı çapanlı dinçelär tezelgännär. İñ urta ber cirdä, käfen östendä, yurganga, kiyezgä uralıp, tauday kalın, simez gäüdäle Baytüräneñ mäyete kıyblaga karşı, işekkä ayagı belän suzıp salıngan. Anıñ yöze ak sölge belän kaplaulı.
Märhümneñ sül yagında kulına täsbih totıp Baytüräneñ enese Yakup tora. Bu – zamanında mädräsädä baytak ukıgan, däfen, cinaza tärtiplären belüçe ber adäm.
Mäyetneñ sul yagı buylap, işektän türgäçä ike rät bulıp, din ähele – däverçelär, fidiyäçelär saflangannar.
Halık urnaşıp betkäç, Azımbay kart kilep kerde: Keşe kalmadı, başlarga yarıy, – dide.
Kulına täsbih totkan Yakup bay türdäge nugay işanga karadı, akrın, sabır tavış belän:
– Märhüm citmeş tugız yäşendä ide. Niçä yıldan fidiyä biräbez? – dide.
Gabdulla Älkazanıy arada iñ yögerek zihenlelärdän ide. Tiz cavap birde:
– Unike yäş sabavät* öçen bula. Annan kalgan altmış cide yılga birelergä tiyeş! – dide.
[* Sabavät – sabıylık.]
Barlık fidiyä aluçılarnı sanadılar. Bolar utız dürt ide. Aradan ber sukır belän ber yäş balanı, sez dävergä utırırga yaramıysız dip, saftan çıgardılar. Kaldı utız ike. Bolarnıñ härbere ike yıllıknı alganda, altmış dürt yıl kitä, kalgan yılnı öç mullaga östilär. Bolarga öçär yılnıñ gönahısı tigän bula. Yegerme ber mullaga ikeşär, kalgannarga öçär däver tiyeşlegen isäpläp, eşkä totındılar.
Yakup baynıñ yanında keçkenä ber törgäk bar ide: monda, şäriğat buyınça, ber yıllık gönah öçen lazem bulgan kıymmättä akça, altın, kömeş ide.
Bay täsbihen belägenä saldı da, mäyetneñ näq kükräk turına utırıp, katı, açık sanaulı tavış belän:
– Märhüm vä mötävaffa Baytürä bine Hantimerneñ östenä lazem bulıp ta vakıtında äda kıylınmagan kölle ma vacib vä farzısının iskate fidiyäse öçen oşbu zatnı kabul kıylıp aldınmı?* – dip, şul turıda, ülekneñ ikençe yagında utırgan tatar işanına, Baytüräneñ kükräge aşasınnan suzıp, kulındagı törgäkne birde.
[* Märhüm häm vafat bulgan Baytürä Hantimer ulı tarafınnan ütälergä tiyeşle bulıp ta, vakıtında ütälmägän barlık tiyeşle eşlären häm ütämiçä kaldırırga hiç tä yaramıy torgan eşlären östennän töşerü fidiyäse öçen bu äyberne kabul itel aldınmı?]
Mulla akça, altın belän tulı törgäkne ike kulı belän suzılıp aldı da:
– Kabälti vä hibte läkä*, – dip, kire baynıñ üzenä kaytarıp birde.
[* Kabälti vä hibte läkä – kabul itep aldım häm üzeñä yañadan hibä kıyldım. (G.İ. iskärmäse.)]
Bu mullaga öç yıllık gönah tiyeş bulganga, şul uk süzlärne äyteşep, kara-karşı öç märtäbä alıştılar.
Annan soñ näübät Gabdullanıkı ide. İşan çitkä kitte, busı anıñ urınına kilep utırdı. Yakup bayagıça:
– Märhüm vä mötävaffa Baytürä bine Hantimerneñ östenä lazem bulıp ta vakıtında äda kıylınmagan kölle ma vacib vä farzısınıñ iskate fidiyäse öçen oşbu zatnı kabul kıylıp aldıñmı? – dip mullaga suzdı.
Gabdulla Älkazanıy yahşı, döres garäp mähräce* belän:
[* Mähräc – äyteleş.]
– Kabälti vä hibte läkä, – dip kire kaytardı. Moña ike yıllık kına gönah birelgän ide. Şuña kürä bu ike genä märtäbä alıp kire kaytardı. Kalgannarnıñ hämmäse şulay däver yasap, märhüm baynıñ altmış cide yıllık gönahısın öläşep aldılar.
Däver şulay tämam bulgaç, Yakup ayagürä bastı:
– Moldalar, sezgä monıñ bärabärenä mal birerbez, küpme birsäk tä rizasızdır bit? – dide dä, däverdä yörgän törgäkne kesäsenä tıga başladı.
Hämmä dinçelär ber avızdan cavap birdelär:
– Rizabız, rizabız!
Yañadan beraz halık kerde, tählil* äyttelär dä, bik küp keşelär mäyetne şul kiyezläre, yurgannarı belän kütärep tışka alıp çıktılar.
[* Tählil äytü – garäpçä «ber alladan başka alla yuk» digän cemläne kat-kat äytü.]
Öydä hatın-kız arasında tagı yılau kütärelde. Añarçı tirän kaygılı yöz belän sabır gına yörgän Rokıya baybiçä:
– Ay, Baytüräm, au! Mine kemgä kaldırıp kitäseñ, au? – dip, kızganıç, ärnüle zar belän böten mäydannıñ yörägen özgeç räveştä yılap, gäüdäse belän kirägägä bärelep, gazaplana başladı.
Anıñ yanına hatınnar cıyıldı, yäşle küzläre, üksegän tavışları belän yuatırga totındılar. Läkin Rokıya tınıçlanmadı.
– Ay, Baytüräm, au! Mine kemgä kaldırdıñ, au? – süzläre belän ärnep, kıçkırıp yılıy birde.
Başkalar da kuşıldılar, tagı märhümneñ zurlıgın, yahşılıgın sanap, yılıy-elıy maktıy başladılar.
Hatınnar öydä, şul ah-zar eçendä yılauda kaldı, irlär mäyet artınnan cinazaga taba agıldılar.
HHHI
Ülekne tirmädän utız sacin çamasırak çitkä alıp kitep, taza, yäşel çiräm östenä kuydılar. Ber ceget at östenä basıp mäydannıñ törle yagına karap:
– Cinazaga!.. Ci-na-za-ga! – dip, özep kıçkıra başladı.
Halık diñgez dulkını kebek şul yakka kuzgaldı, mäyetneñ tön yagınnan kiñ-kiñ saflar belän, ayak kiyemnären salıp, tıgızlana-tıgızlana tezeldelär. Kiñ, tigez mäydan kara bolıt kebek cämäğat belän kaplandı. Östän karasañ, oçlı büreklärdän, kolakçınnardan gıybarät zur ber kuyı urman kebek cäyelgän ide.
Arttan beräü:
– Tämam! – dide.
Cinazaga ayırım tantana birü öçen, kiçä töndä at cibärtep, bügen töş vakıtına yöz çakrım cirdän kitertep citkerelgän mäşhür tatar işanı, bökräygän keçkenä buyı, yäşel çapanı, ak çalması, yomrı başı, ozın yäşel tayagı belän bu cämäğatneñ aldında tora ide. Cinazanı ul ukıyaçak ide. Neçkä, zäñgär tavış belän:
– Niyät itegez! – dide.
Cilänen kaptırgan, kama çitle mesken bürekne basıbrak kigän Gabdulla Älkazanıy, saflarnıñ urtasınnan torıp, katı-sabır tavış belän kıçkırıp:
– İlahi niyät kıldım cinaza namazı ukımaga, allaga hämed öçen, pigambärgä drud öçen, mäyetkä doga öçen, yözemne yünälderdem kıyblaga, oyıdım oşbu häzer imamga, allahe äkbär!.. Menä şulay niyät kılıgız, cämäğat, – dip, halıknı öyrätte.
İmam kolak kaktı. Cinaza ukıldı. Läkin ber kızık bulıp aldı: işan berençe kolak kagudan soñ, allahe äkbär dip täkbirgä çakırganda, urtadagı saflarnıñ, bersendä, gadi namazdagıça, berniçä kazaq rökugka kittelär. Alarga başkaları da iyärde, ike-öç saf göc kilep säcdägä yattılar. Bolar arasında Karlıgaçnıñ kiyäve Kaltay da bar ide. Ber tatar şäkerte pırh-pırh itep bolardan kölde dä, tüzä almıyça, saftan çıgıp, artka barıp oyıdı.
Cinaza namazı bette. Yakup algı saftan karap kıçkırdı:
– Cämäğat, bu nindi adäm ide?
Halık, gör kilep:
– Yahşı adäm ide! – didelär.
– Süz belän räncetkän, başkaça hakı-däğvası bulgan adäm barmı? Bulsa, kiçersen!
– Yuk, yuk! – didelär.
Mäyetne arbaga saldılar. Berniçä adäm anı at belän kabergä alıp kittelär. Başka halık hämmäse monda kaldı. Yañadan, därya tulkını kebek agılıp, kutanga yakın ber urında bäylängän mallarga taba kittelär. Bolar arasında dürt döyä bar ide. Alar aptırap, tübän suzılgan ozın muyınnarın borıp, küz saldılar da yañadan tınıç kına küşärgä totındılar. Şular belän berrättän torgan, äle bügen genä totıp cılkı kötüennän kaytarılgan ber asau aygır, bu kara bolıtnıñ üz östenä taba agılıp kilüennän kurkıp, arlı-birle dulıy başladı. Sıyırlar, korçañgı taylar, yabık bozaular tınıç toralar ide.
Fidiyäne, zur sädakalarnı, büläklärne ziratka alıp barmıyça, monda gına öläşäçäklär, bolar hämmäse şunıñ öçen bilgelängän mallar ide. Arada un başı märhümneñ üz mallarınnan, kalgannarı dusları, kardäşläre tarafınnan kiterelgän ide.
Büläk, fidiyä öläşüdä iñ zur rol Yakup belän Yañgırbayda buldı.
Bu çınnan da ölkän ber eş ide: kemgä närsä, küpme birü mäsäläsendä ber yaktan baylık, ikençedän ıruglık, partiyälek yakları, öçençedän il eçendäge däräcäse küz aldında totıla.
Mullalarnıñ nasıypları – üzläreneñ gıylemnäre yäki niçä yıllık gönahnı aluları buyınça tügel, bälki kaysı yortnıkı, nindi baynıkı bulu – berençe mizan* ide.
[* Mizan – ülçäü.]
Märhümneñ yakınnarı fidiyälek malları yanına kilep citü belän, dinçelär arasında pşi-pşi söylänü kitte: kemgä närsä tiyä?
Mullalarnı, huca baylarınıñ hälenä karap, öç gruhka* ayırdılar. Berençedä altı, şular eçenä Gabdulla Älkazanıy da kerde. İkençedä – tugız, kalgannar – öçençedä.
[* Gruh – törkem.]
İñ elek asau aygırnı çişep aldılar. Fidiyäçelärneñ küzenä ut yögerde.
– Bu kemgä? Bu kemgä?
İşannı çakırıp, şuña doga kıldırdılar. Ul itägeneñ sul yagın kaytarıp atnıñ tezgenennän tottı da, arbasına iltep bäyläü öçen yalçıga birep cibärde. Arada totaş örkäçle, kalın, ozın botlı bik zur döyä bar ide. Monı çişep alu tagı ömetlärne kuzgattı. Läkin bu beräügä dä nasıyp tügel ide: Troitskida küp zamannar ukıgannan soñ Mäkkä-Mädinälärdä, Boharalarda berniçä yıllar yörep kaytkan ber ukımışlı kazaq – Yoldızbay haci bar ikän. Avıru säbäple üze kilä almagan, yuksa cinazanı da ul ukırga tiyeşle ide. Bu döyäne şuña dip kuydılar.
Annan soñ ber döyä, ike korçañgı tay, ber kolınlı biyä, ber sıyır, dürt kuy sanap, berençe däräcädäge altı mullaga beryulı doga kıldırdılar. Bolar üzara teläsälär niçek büleşäçäklär. Fidiyäçelär mallarnıñ tezgenennän, bäylägän cirlärennän çabuları belän totıp ikençe yakka kudılar da, cirgä yarım tezlänep doga kıldılar. Annan soñ gruhlap ta, ayırım-ayırım da birüdä dävam ittelär. Mullanı üz familiyäse belän tügel, bälki baynıñ iseme belän atap çakıralar ide:
– İs Ähmät moldası, kil bire!
Östenä cöbbä, ayagına şiblet, başına karakül bürek kigän, citü çäçle şoma Kazan şäkerte Zäki Gayfi täkällef belän genä atlap bardı. Ul oyala da, hurlana da ide. Hiçkemgä kütärelep karamıyça, korçañgı taynı totıp, cirgä tezlänep doga kıldı da, citäkläp mäydannan uk yuk buldı.
– Bürebay moldası, kil bire!
Başına ak bürek, östenä sargılt cilän, ayagına zur käveş kigän takır başlı, sakallı tatar hälfäse Säyfulla, bik az gına da şiklänmiçä, min hakımnı alam digän tösle kıyu atlap, çuar ügezneñ yanına tuktadı, yegerme täñkälär torır bu dip eçennän uylıy-uylıy, cirgä tezlänep doga kıldı da, yakındagı arbaga iltep bäyläde. Simezlegen çamalau öçen sırtınnan, kabırgalarınnan sıypap karadı.
Kalgan mallarnı şulay – beräm-beräm doga kıldırıp tarattılar.
Ber çittäräk bädälçe ike garäp haciye tora ide.
– Sezgä malnı satıp yörü mäşäqat bulır, – dip, alarga unar sumlık altın birdelär.
Din ähele belän eşne betergäç, kazaqnıñ ölkännärenä büläk öläşä başladılar. Arada hakları ikedän utız sumgaça torgan törle töstä baytak çapannar, berniçä kıymmätle palas, dürtär arşınnan biş kisäk kara postau bar ide. Kabilä, partiyä, kartlık, yäşlek kebek, elektän tözelgän ülçäü buyınça, bolarnı härkemneñ däräcäsenä karap öläştelär.
Yakındagılarnıñ härbersenä ber närsä birdelär. Yıraklarnıñ bilärenä, avılnaylarına, aksakallarına gına eläkte. Azımbay kartka märhümneñ üze kigän yahşı tunı belän köpesen birdelär. Ul, moñardan bik kanäğatlänep, uyınçık algan balalar şikelle, tölke eçle tolıpnı cilkäsenä salıp, yäşel çapannı kulına totıp, şat köläç yöz belän yöri başladı. Bu vakıt anıñ küñelenä tagı ber şöbhä kilde: berniçä kön elek Biremcan aksakaldan çıkkaç Arıslanbayga barıp, anda Sarsımbay yagına süz söylädem, bu hata bulmadımı ikän? Baytüräneñ üz kiyemen kiyep, anıñ atın atlanıp, min niçek naymannarga karşı barırmın?
Azım äkä öleşennän şulay riza bulsa da, arada küñele tulmauçılar bar ide. Kaltaynıñ atası, Sarsımbaynıñ kodası Sarıbay üzenä birelgän büläkne Yañgırbaynıkınnan kim sanıy; hälbuki, il eçendäge urınnarı buyınça bolar bertigezlär ide.
Balalarga, zägıyflärgä bakır akça öläştelär. Şulay itep mondagı eşlär bette.
Arbalar, iyärle atlar kuzgaldılar, cämäğat mäyet artınnan kaberstanga çaptı. Tik hatınnar gına kaldı.
HHHII
Moñarçı kabilä, partiyä talaşın onıtıp barı bergä kaynaşkan kazaqlar, atka menep dalaga çıgu belän, yañadan hämmäse üz hällärenä kayttılar. Süz berläştergän kebek, niçekter här ırug, härber gruh üzlärenä ayırım ukmaştılar. Zıyarat un çakrımnar bar ide. Böten yul buyı – at östendä korılgan bik küp ayırım kiñäş, yäşeren plan mäcleslärenä äylände.
Sarsımbay belän Arıslanbay at menep kilgännär ide; bay härvakıt özelergä torgan tösle kürengän kodası Sarıbaynı üzenä iyärtte. Bolar kiñ dalada yulsız-nisez bargan atlılar, arbalılar arasınnan Biremcan aksakalnı taptılar. Ul ike aygır cigüle tarantasta bara, yanına tege akın Tılsımcan utırgan ide. Citep, häl soraşuga, akın şağıyr üzeneñ cäberlänüen söyläde:
– Ölkän atabız Birem äkä miña şeltä kıldı... – dide. Kart anıñ süzen bülde:
– Min ni söylägänemne beläm. Sakalıña çal kerep bara yatır. Akılga utırırga vakıt; ak söyäkne maktap, gidaynı hurlap gomer itäseñ! Sarı-Arkanıñ ölkän akını Abay belän Turgaybay akınnan gıybrät alsañ bulmasmı dip äytäm! – dide.
Akın bulgaç, partiyä turında süz aça almadılar. Çönki ul naymannar köyen cırlauçı adäm ide. Kartnı kaldırıp, öçäve alga çaptılar.
Bolardan ber yakta dürt-biş kazaq tagı şulay at östendä kiñäş kılıp, dala buylap çabalar ide. Urtalarında Yakup kürende. Yañgırbay belän Azımbay kart ta şular yanında ide.
Sarsımbay, atın kualıy birep, şul gruhka işarä kıldı:
– Arıslanbay, kürdeñme Azım äkäñne? – dide. Ceget kulın selekte:
– Yomşak adäm guy! Tun belän çapan anıñ küñelen rizalatkandır!
Añarçı tik bargan Sarıbay telgä kilde:
– Ul isär kartka min tun belän çapan gına tügel, iyärle at belän butalı döyä birgän bulır idem!
Sarsımbay tirän ber mäğnä belän moña karşı äytte:
– İyärle atlar belän butalı döyälär birä torgan adämnärebez Azımbaydan başka da küp bulsa kiräk, – dide.
Sahra tutırıp kabergä çapkan cämäğat eçendä törle ıruglar bulsa da, şul yuldagı söyläşü, bergä baruda da töp ike agım sizelä ide. Tanabuga, Kızılkort, Kara-aygırlar bergäräk kaynaşa, bolar niçekter Sarmannarga tartılalar ide; Dürtkara, Altın ırugları simez naymannar tiräsendäräk çualalar ide.
Kürer küzgä berençe gruhnıñ adäme kübräk kürenä ide.
Sarsımbay eçennän uylap bardı da, yuldaşlarına işetterep äytä kuydı:
– Alar ak söyäkläre belän maktansa, bez küplegebez belän ciñärbez, küräsezme alaçnı? – dide.
Alda, yäşel sahra urtasında, zur kül buyınça täbänäk, kiñ ak öylär kürende.
Bu borın Birem äkäneñ cäyläve bulıp, un yıl elgäre genä kilep hohollar utırgannar, häzer zur avıl bulgannar ide inde... Haulap etlär örep çıktı, kalın ayaklı, yalangaç başlı marcalar öylärennän çıgıp, kızık itep, bu nindi cau digändäy karap kaldılar. Kazaqlar at-arbada çaptırıp ütep kittelär.
Şul avıldan yarım çakrım arı kaberlek ide.
Çite cimerek, erele-vaklı, törle yazulı, iske, yaña kaber taşları yıraktan uk, bezne çitlär arasında taşladıgız digän kebek, häsrätle härabä hälendä kürendelär.
Kaberstannıñ ber yagında öyelgän halık, tuktalgan arbalar, bäyläüle iyärle atlar toralar; anda Baytüräne lähetkä töşerep kümälär.
Zıyaratnıñ öste kolakçınnar, büreklär belän çup-çuar töstä: härkem mullasın iyärtkän dä, üzeneñ yakın ülekläreneñ kaberlärendä, berennän ikençesenä küçep, korän ukıtıp yöri.
Kemder:
– Tämam! – dip kıçkırdı.
Törle cirgä çäçelgän cämäğat aşıgıp-aşıgıp cıyıldılar.
Urtada Baytüräneñ äle yaña gına öyelgän keçkenä tau kebek biyek kaber tufragı, anıñ dürt poçmagında dürt mulla, kabırgalarında, baş, ayak oçlarında tagı ikeşär-öçär dinçe utıra.
Halık hämmäse cıyılıp betügä, kazaq bayı İs Ähmät kalın, kiberle* tavış belän:
[* Kiberle – gorur, masayulı.]
– Moldakäm, ukı täbaräk, – dip kıçkırdı.
Zäki Gayfi, tamak kırıp, ukırga avızın gına açkan ide, Bürebay mullası Säyfulla, berençelekne birmäs öçen, köçle, matur tavış belän:
– Äguze billähi minäşşäytanirracim. Bismillähir-rähmannirrähim, – dip suzıp ta cibärde. Zäki Gayfine tuktarga mäcbür kılıp, az vakıt eçendä täbaräkne yarıp ukıp ta çıktı. Bu – bik tiz, kızu, läkin muzıkalı yañgıratıp, Şäymorza mäqame* belän ukuçı ide.
[* ...Şäymorza mäqame belän... – Tatarstandagı elekke ataklı Şäymorza mädräsäse damellaları Koränne üzlärençäräk köygä salıp (üzgä mäqam belän) ukıgannar. Bu mädräsädän çıkkan şäkertlärneñ Korän ukuı traditsion ukudan ayırılıp torgan. Monda şuña işarä.]
Kazaqlar, maktap:
– Ay, yarıktık moldakäm! Kanday* tiz agıza guy, – diyeştelär.
[* Kanday – kaysılay (niçek).]
Dürt poçmaktagı, yandagı mullalar da kıska-kıska mäqräelär* ukıdılar. Tagı ber mulla, bayınıñ äytüe belän, «Yasin»nı başlagan ide, «minälmökärrämin»gä citkäç yañlıştı da, «söbhanä rabbikä rabbil gıyzzät gammä yäsifun»nı äytep, tämam itte.
[* Mäqräe – Korännän özek.]
Monıñ belän mulla üz bayı aldında gına tügel, başkalar aldında da üzeneñ bazarın beterde, naçarga misal bulıp yörergä kaldı. Küp vakıtlar kölep söylärgä tellärgä kerde.
Dinçelärgä unar tiyen sädaka birdelär. Doga kılındı.
Cinaza, däfen, sädaka şunıñ belän bette. Cämäğat yañadan atlarga mende. Tagı kamçılar uynadı. Tagı ıruglar, kabilälär, partiyälär, gruh-gruh kiñäşep, dala buyınça kittelär. Hohollarnıñ balçıktan yasalgan akburlı öylären ütep, tagın etlären örderep, inde it, kımız uyı belän, yañadan märhümneñ cäylävenä – Yaktı-Külgä şaulaşıp kayttılar.
HHHIII
Bolıtlar taraldı, kük yöze açıldı. Ayaz matur kön küñellärne irkäläp yaktılık belän yılmaydı. Yañgırdan soñ bötenläy kibep citmägän hätfädäy yäşel, kiñ, tigez sahra, yıraktan asıl zöbärcät diñgeze kebek cemeldäp, koyaş nurında uynıy başladı. Kiyezgä, tunga uralıp, tirmä eçendä böreşep utırgan balalar şatlana-şatlana dalaga çäçeldelär. Büz cegetlär, sılu kızlar at iyärläp, yuk yomışnı bar itep, cäyläüdän cäyläügä çaptılar. Ozak yañgır, yüeş salkın cil astında tösläre kaçkan matur kolınnar du kilep, kör tavış belän keşnäşep uynarga totındılar. Yaktı-Kül äyterseñ kömeş diñgezenä äverelde, şulay matur, tınıç, saf nur belän yaltırap kitte.
Zıyarattan kaytkan halıknıñ da küñele beryulı kütärelde, irtänge, köndezge avır hava, kara bolıt, moña kuşılgan mäyet-cinaza, kaber basınkılıkları taraldı.
Bu cäyläüdäge unbiş tirmäneñ unısı törle fäqıyr kazaqlarnıkı bulıp, urtadagı zur, yaña ak kiyez öylär Baytürä belän Yakupnıkı ide. Halık, härkem üz däräcäsenä karap, şul biş tirmägä tuldılar. Bolarga sıymagannar öçen dalada cirgä kiyezlär, palaslar cäyelde, açık kön, yaktı koyaş astında utızar-kırıgar keşelek tabınnar yasaldı.
Gadät buyınça, başta korän ukıldı, dinçelärgä sädaka birelde. Annan soñ inde, äyterseñ, Baytürä, cinaza, kaber bötenläy häterlärennän çıktı, mäcleslär nindider uyın-kölke cıyılışları, ütken süzlär, tapkır cavaplar köräşenä äylände. Baynıñ üz kımızı da hisapsız ide. Märhümneñ yakınnarı, kardäş-ırugları da hämmäse tursıklar, sabalar belän kilgännär ide. Eçüneñ isäbe-sanı bulmadı, kımız kübräk kiterelgän sayın başlar ciñeläyä, küzlärdä ut uynıy, tellär çäçänläşä bara ide.
Baynıñ üze torgan ölkän öygä ilneñ zurları: kabilä başlıkları, aksakalları, biläre, bayları utırdılar. İñ türdä Biremcan aksakal, anıñ ber yagında Yakup, Yañgırbay, ikençe yagında Sarsımbay, anıñ kodası Sarıbay, alarga totaşıp Karlıgaçnıñ tamırı Arıslanbay belän kiyäve Kaltay, annan tübängä taba şulay härkem däräcäse buyınça urnaşkannar ide. Azım äkä, märhümneñ çapanın kiyep, kölkeräk kıyafättä, bu mäcleskä hezmät kıluçı bulıp, beraz kızarıp, uyın äytep yörüçe ide.
Birem äkä ütkän zamannarnıñ hällären söyläde. Äbelhäyer hannı kahärläde. Yaman tılmaçlık, ilçelek kıldı dip, tatar Täfkilevne şeltäläde. Yırak kinaya belän kiterep, bu cirdä dä üzeneñ Häyerläre, Täfkilläre bulmadı tügel dip, naymannarnıñ han, soltan bulıp yäşägän, yortnı ak patşaga kol itüdä bulışlık itkän babalarına da külägä taşladı. Bolarga karşı baş kütärgän kazaq bahadirlarına, yırak ildäge Kötibar* isemle kaharmanga ozak tuktaldı. Anıñ bu süzläre Baytürä-Yakup yaklılar öçen agu, Sarsımbaylar öçen ber bäyräm ide.
[*Kötibar – Yeset Kötibarov – HIH yözneñ 50 – 60.ellarında kolonial izügä karşı köräşkän kazaq batırı.]
Yañgırbay belän Arıslanbay yarım kölkele, läkin agulı süz belän çänçeşep tä aldılar.
Läkin kımız eçep käyef kütärelgängä, süz bolardan uyın-kölkegä tartılsa, hämmäse dä şat bulaçaklar ide. Azımbay moña ber çara taba aludan gaciz ide.
Märhümneñ kaberendä ozaklap utırıp, yılap kalgan akınnıñ kaytıp işektän kerüe bar keşe öçen dä ber ciñellek tudırgan kebek buldı. Azım äkä anı kultıklap aldı, beraz kuzgalıştılar, şağıyrgä urtada urın birelde. Türdä kirägädä ber ukalı bürek belän ber yäşel çapan asılınıp tora ide. Yakup, urınınnan kuzgalmıyça uk:
– Azım äkä, şularnı akınga kidersäñçe, agamnıñ äytkän süze şulay ide! – dide.
Mäclestä ber yañalık bulıp aldı. Azımbay kart yögerep bardı, uynap-kölep büläklärne aldı da, kiyenderde – mäclestä güyä küzne uynatırlık küreneş Azım äkä belän Tılsımcan ide.
Akın:
– Birgäneñä şöker, – dip, yarım-yortı bit sıypadı, bilendäge dumbrasına kul suzdı:
– Baytüräbez ber ide... Anı yugaltudan küñelem yaralanıp kaldı... Dumbram da bügen, ak tañ belenep, kaygılı kara ülem häbäre yörägemne yaralagannan birle, teldän tuktaldı, ölkännärneñ röhsäte bulsa, anıñ ber moñlık äytügä isäbe yuk tügel ide – dide dä, cavap kötmiçä ük üzeneñ gomerlek yuldaşın moñlatıp, halık cırlarınnan beren köyläp cibärde:
At caksısın sorasañ,
İr caksısın kürerseñ,
Tun caksısın kiyerseñ,
Kırıym menän Kazanda,
Hiva menän Boharda.
– Borıngılar şulay digännär, mägär, bezneñ bu zamanda irneñ yahşıları Sarı-Arkanıñ üz eçendä dä yuk imäs, – dip, mäclesneñ, ilneñ zurların beräm-beräm yarım köy, yarım kara süz belän maktap kitte:
– Arabızda ber çal bar, yäşe ölkän, akılı yugarı: mañlay küze kürmägän belän, ak küñele kazaq yortınıñ katı kaygısı öçen yalkınlanıp yanıp tora, – dip, başta Biremcan aksakalnı olugladı.
Annan soñ:
– Näsele Çiñgizgä citä, kanı hannardan, soltannardan kilä, yahşı atanıñ bu balası – häzerge kön il agası, – dip, Yakupka tuktaldı.
Äytäçäk fikerlären, süzlären beraz ezlägän kebek, köyne ozın-ozın suzıp, beraz uylandı da, Arıslanbayga karap:
– Atañnıñ ölkänlege dalanı kapladı, üzeñneñ yäşeñ az bulsa da, mañlayıñda akıl nurı balkıy, yörägendä azamatlar kuäte bar, – dip ozak cırladı.
Dumbranı, cırnı işetep, başka tirmälärdän halık monda agıldı, sıyarga hiç cay yuk ide; tirmäneñ kiyezlären kütärdelär, öyneñ böten tirä-yagı uramallı hatınnar, kolakçınlı kazaqlar belän kaplandı.
Akın güyä bolarnıñ hämmäsennän häbärsez kebek, kulların uynatıp, başın divanalarça çaykap dävam itte:
– Sabırıñ küp, däüläteñ mul, söyägeñ ak bulmagan belän, il öçen gayräteñ zur: laçınnar arasında börket bul, – dip, Sarsımbaynı maktadı.
– Doşman kürsäñ, soñkarday aşkınasıñ, alaç digän tavış bulsa, uk-cäyädäy atılasıñ, – dip, Yañgırbayga berniçä süz äytep, ahırdan köyen dä, tavışın da yarım kölkegä äyländerep, Azımbayga karadı:
– Däülätem yuk, bähetem kim dip zarlık kılma, kıyamätneñ ocmahında täheteñ bar, – dide.
Bu soñgısı halıknıñ käyefenä bigräk oşap kaldı. Öydäge, häm tıştagı cämäğat, kölep:
– Ay, yarıktık Tılsımcan! Yasagan iyäñ çäçänlekne kızganmagan üzeñnän! – dip şaulaştılar.
Azım kart, beraz räncegän tavış belän:
– Akınım, yalkınım, au! İrtä-kiç täñregä: «Mal da birçe, bak ta birçe!» – dip moñlık kıldım, süzemne almadı, birgän malın kışnıñ yaman cotı belän hälaq kıldı, – dide.
Azımbay yäşe zur, sakalı ak bulsa da, baylıgı yuk, kabilä eçendä däräcäse keçkenä, şuña kürä anıñ belän beraz cülärlärçä şayaralar ide.
Sarıbay beraz kinayale mäğnä belän äytä kuydı:
– Bay ülde, siña tun belän çapan kaldı, küñeleñ haman kanäğat tügelme? – dide.
Bu bik tupas toyıldı. Yañgırbay, ütken usal yözenä tähkıyr tösen çıgarıp, Sarıbaynıñ uñaysız süzenä:
– Mondıy çäçänlekne naçar biyädän tugan kara-aygırlar gına äytä belsä kiräk, – dide. Bu Kara-aygır kabiläseneñ tübän däräcäsenä işarä ide.
Süzlär kabındı. Kımıznıñ käyefe migä yögerde, kara-aygırlarnıñ berse, arttan torıp:
– Başkalar ni söyläsä dä üpkäm yuk, mägär Yañgırbay üzeneñ törekmännän urlangan Dürtkarası belän maktana başlasa, kazaq yortı kölmi niçek çıdıy?! – dip çäneçte.
Bu inde bötenläy katı äytü ide. Çönki häzerge köndä ak söyäk sanalgan Dürtkara kabiläse hakında çınnan da şundıy ber äkiyät bar ide. Yañgırbay öçen bu härvakıt can ärnetkeç ber kara tap ide. Ul sabırın yugalttı, ayagürä basıp, kamçısın bilennän ala kuydı.
Süz talaş-kıçkırış çigennän aştı. Başta kara-aygırlar belän Dürtkara kabiläläre kızdılar, bolarga sarmannar, kızılkortlar katnaştı.
Azımbay, kızıp, kanı kaynap, üzençä zur süz äytergä teläde:
– Başka kabilälär üzara talaş kılganda da hämmädän östen bulgan simez Nayman ırugsı barlıgın onıttıgızmı? – dide.
Bu zur hata bulıp çıktı. Añarçı tik utırgan tanabugalar kuzgaldı. Çönki Naymanga mäñgelek doşmannar ide. Azım äkä süzen betermästän, beräü kıçkırdı:
– Naymannarnıñ iseme simez bulsa da totkan yulları tigez imäs! – dide.
Yakup ta katnaştı; ul, ölkän adäm sıyfatı belän:
– Yamanlık yuk dimäm, mägär Naymannıñ kılgan yahşılıklarına kem küz yomar?! – dide.
Bu tagı utka may salu buldı. Yıllar buyınça kabilä, ırug pärdäse eçenä örtelep, cir-su öçen, cäyläü öçen, il östendä baş bulu öçen dävam itep tä, cinaza säbäbennän tışkı yagı kaplangan doşmanlıklar hämmäse bärep öskä çıktı. Kannar kızdı, küzlärdä ut uynıy başladı. Kamçılar kulga kiyelde. Beräüneñ naymannar turında:
– İlgä yahşılıktan başka eşläre bulmadı, – digänenä karşı, añarçı sabır torgan Arıslanbay da çıdamadı, kamçısın kizänä birep:
– Ataña nälät bulgırı!.. Kazaqnı cäylävennän kugan, bezne cir audargan kem ide? Sez naymannar tügelme?! – dip kıçkırdı.
Moña karşı, küzen kan basıp, Yañgırbay kilde. Alaç kıçkırıp, sugış kitüe bik yakın ide, mägär sukır aksakal Biremcan tıyıp kaldı: urınınnan kuzgaldı, käveşen kide dä, ayagürä bastı.
– Talaş öçen başka urın tabarbız, balalar, – dip, tirmädän dalaga çıktı.
Monı hämmäse aksakal kaytırga, taralırga kuşa dip töşendelär.
Cäyläü şau kilde, arbalar kuzgaldı, atlarnıñ iyärläre tartıldı, kazaqlar:
– Ataña nälät!.. Cide babañnıñ kaberen... fälän kılıym, – dip sügenep, kıçkırışıp, atların mendelär dä, Nayman belän Dürtkaradan başkaları hämmäse, zur sugışka taşlangan kebek, Yaktı-Kül cäylävennän kiñ dalanıñ törle yagına çäçeldelär.
Yakup hälne añladı. Bu – ildä östenlekneñ kemnär kulında buluı öçen açık sugışnıñ başlanuı ide. Ul agası Baytüräneñ cinazasın başka törle faydalanmakçı ide, läkin kirese kilep çıktı.
Yaktı-Kül cäylävennän taralıp, sahra tutırıp, iyärle at östendä törle yakka çıkkan kazaqlar aña tege dürt kabiläneñ: «İnde monnan soñ sezneñ ırugnı eş başınnan kuabız, bulıslıknı, bilekne sezdän alabız. Naymannıñ yılgası kipte, tavı cimerelde, häzer yaña cäyläü ezlibez!» – digän kinayale süze bulıp toyıldı,
Häm ul yañlışmadı. Tözätü-kileşterü ömete betkän, inde mal tügep, at arıtıp, kön-tön köräşüdän başka çara kalmadı. Yaktı-Küldän kahärläp, sügenep, şaulaşıp at östendä taraluçılar da monı şulay añladılar: şul açu belän teşlären kısıp, kamçıların seltäp çaptılar. Moñarçı asta, kayadır yäşerenebräk yanagan köräş utı öskä bärep çıktı, här ike yak bil baglap, kan kızdırıp şuña taşlandılar.
HHHIV
Cinazadan talaşıp taralgan cämäğat, dala buyınça at östendä cilderep bargan häldä, elek här ırug üzara, annan soñ ırug başlıkları bergä cıyılışıp kiñäştelär.
Sarsımbay irtä tañnan yaña cäyläügä – Kızıl-Komga küçäçäk bulganga, üzara añlaşu mäclesen comga köngä kiçekterdelär.
Bergä ukmaşıp beraz bargannan soñ, şul uy belän isäpläşep, här gruh üz yulına taba kitte.
Sarsımbay, Arıslanbay, Biremcan aksakal, çäçle ceget, Kärim kart bergäläşep Altın-Külgä kaytıp citkän dä koyaş batıp bara, kolınnar bäyläüdän ıçkındırılgannar, kuy, sıyır şau kilep cäyläüdä kaynaşa, läkin irtä belän tezelep utırıp kalgan tirmälärneñ berse dä yuk – hämmäse sütelep arbalarga töyälgännär, tik baynıñ ak öye yalgızı kalgan ide. Kızlar, kilençäklär, büz balalar uyın-kölke, şau-şu belän şul arbalar tiräsendä nider bäyläp, törgäk-törgäk kiyezlärne, con tutırılgan kapçıklarnı rätläp azaplanalar ide. Elekke urınında kazan tulı it peşä, samavır bıcıldap utıra ide.
Yalçı karşı kilep atlarnı aldı. Ak öydän Karlıgaç belän baybiçä çıktı. Arıslanbaynıñ avıl küçüne belä torıp yañadan kilüe Altınçäçne beraz gacäpsenderde, kızı belän bulaçak facigane häterenä kiterep küñelen bozdı, läkin tışka çıgarmadı:
– Sarsımbay cäyläve ölkän atanı küptän kötä ide, – dip, Biremcan aksakalnı karşıladı da, kunak cegetkä karap:
– Kaberneñ taşın nık bastırgan bulsagız yarıy, kazaqnıñ ber süze bar: yaman adäm yañadan terelä ikän, – dide.
Arıslanbay, Karlıgaçka mäğnäle yılmaep, baybiçägä cinazanı söyläp kitte:
– Lähetne sarı balçık belän kapladık. Nayman ırugsınıñ başına cil-davıl kütärdek, – dide.
Härber şau-şulı hällärne yarata torgan Karlıgaç-Sılu üze şunda bulmavına eçennän ükende, cilkäsenä töşep, tulkınlanıp torgan zur kara çäçlären rätli birep, cegettän vakıyganı hikäyä kıldırdı. Läkin bu, niçekter süz uñayı belän, üz hällärenä küçte. Ber minut aulak vakıtnı tabıp, ceget äytä saldı:
– Aksakal belän azrak kiñäştem... Ul riza bulırga ohşamıy, bügen ber forsat tabıp tagın äytäçäkmen, –dide.
Kıznıñ matur, kara tutkıllı yözenä tınıçsızlık çıktı, küzläre berniçä minut, bötenläy eçke uyga tuktalgan kebek, ber cirgä kattılar. Ozın kerfekläre salındılar.
– Ay-bay, kodayım, au!.. – dip ber körsende dä, cegetneñ kolagına yakın uk kilep:
– Karañgı tön belän iyärle attan başka bezgä hiç berkem yärdäm kılmasa kiräk, – dide.
Cegetneñ küz aldı karañgılanıp kitte: ber yaktan naymannar belän talaşu bara; ikençe yaktan bu köräştä iñ nık tayanıç, yulbaşçı bulgan Sarsımbay häm Kaltay atası Sarıbaylar belän ara bozılaçak. Bu ike ut eçendä ul nindi yul totarga tiyeş?
Läkin bu – minutlık şöbhä ide. Kıznıñ häsrät katnaş mähäbbät belän yalkınlangan ber karaşı anı yuk itte. Kisken tavış belän:
– Sin yörägeñne nık tot, kara-aygırlar kılıçı aldında bezneñ başlar iyelmäs! – dide.
Tukal ak öygä ölkän tabak tutırıp itne alıp kerde. Cäyläüdäge hämmä halık şunda yögerde.
İtne aşap, kımıznı eçep çıkkanda, tön kilgän, kiñ dala tınıç, yomşak, rähät karañgılık eçenä batkan, mallar yatkannar, tik söyäklärne kötep etlär genä koyrık selkep, här oçraganga irkälänep yörilär ide.
Baybiçä, aksakal, Sarsımbay, Gölçäçäk ak öygä yattılar. Karlıgaç-Sılu:
– Çiçäm, min Aybala belän dalada yoklarga telim, – dide.
Baybiçä moña şöbhä belän karadı. Läkin karşı äytmäde.
Bu tön ceget belän kız öçen gomerlärendä berençe kilgän irken, bähet säğatläre buldı.
HHHV
Eraktan ak tañ belengändä cäyläü ayak östendä ide inde. Hatınnar aşıgıp savıt-sabanı cıya, tutıra başladılar. Ölkännär torıp çıguga, bik tiz arada ak öyne sütep, kiyezlären, kirägälären, çañrakların hämmäsen ayırım ber furman arbaga töyädelär. Çäçle ceget, Kärim kart üzläreneñ beten äyberlären kiçtän ük cıyıp betkännär ide. Yokılı küzlären yumıyça uk baynıñ yortına bulışırga kildelär. Yalçı Colkınbay belän bergä atlarnı kamıtlap ciktelär. Törle arbalarga tutırılgan yöklärne zur kıl arkannar belän bäylädelär. Hatınnarga utırırga urınnar yasadılar.
Huca üze, kunakları, ğailäse belän berär genä çınayak çäy eçte dä, hämmä eş üz tärtibendä eşlängänme ikän dip karap çıktı. Kayberen tözätte, näzek küçärle furmannan öç kisäk äyberne aldırıp, bolarnı ike tägärmäçlegä saldırdı, eşneñ tämamlıgın kürep:
– Döyälärne kiteregez, – dide.
Ak öyneñ eçendäge kiyezlärneñ, palas, yurgan kebek närsälärneñ zur ber öleşe bäylängän hälendä cirdä yata ide. Bolarnı arbalarga salmayaçaklar ide. Colkınbay ayırı örkäçle zur dürt döyäne kiterde. Bu hayvannar, borın señerlären tişep bäylängän neçkä genä cep belän, hiç tä karışmıyça kildelär.
Kärim kart bersen tarttı da:
– Çük! çük! – dide.
Zur döyä, ber dä aşıkmıy, elek al ayakları belän tezlände, annan soñ böten gäüdäse belän çükte. Baynıñ karamagı astında anıñ arkasına yegerme potka yakın yök salıp bäylädelär.
Kart:
– Haçt! haçt! – di̇yügä, akrın, uñay kütärelep, sahra korabı ayakka bastı.
Altınçäç baybiçäneñ gomerlek ğadäte bar: ul ber cäyläüdän ikençe cäyläügä küçkändä härvakıt döyä östendä barırga yarata ide. Añardan kölep tä karadılar, yul yırak, kön esse bulır, arırsıñ da, dilär ide, läkin ul arbaga utırmıy, döyägä atlanıp akrın-akrın tirbälep barunı söyä ide.
Sarsımbay, öç döyäne çükterep bäyläp betkäç, hatınına kölep däşte:
– Minem Altınçäç sabıyım bügen dä döyä östendä tirbälep barunı telime ikän?
Hatın, başkalarnıñ yılmayganın sizgängä, beraz ärneşä töşte:
– Ak dölbärem minnän başka niçek barsın, – dide. Älbättä, karşı äytmädelär. Keçkenä başlı, matur moñsu küzle, tübängä iyelgän muyınlı, ölkän, yuaş ak döyäne çükterdelär; utırırga, yarım yatarga yararlık bulgan, kiñ yatak kebek agaçlı, palas tüşälgän äyberne örkäçkä ipläp bäylädelär. Bikä öçen keçkenä kün tursık belän kımız astılar.
Yäşlärgä digän atlar iyärlänep kuyılgan ide inde.
İnde eş bette digändä, Gölçäçäk:
– Miña at yuk, menep barasım kilä minem, – dip köysezlänä başladı. Başkaça rizalata almadılar, ul baybiçä yanına döyägä atlanırga, arısa tukal yanına – tarantaska küçärgä buldı.
Aksakal öçen baynıñ üze yöri torgan arba ide.
Sahra artınnan kızarıp koyaş kürende, dala irtänge alsu-kızıl nurga çumdı. Küñellärne yaktı uyınçak şatlık aldı.
Hämmä närsä äzer ide. Sarsımbay üzeneñ söyekle yurgasına atlanıp:
– Kärim äkä, yul başla! – dide. Kart:
– Yasagan iyäm, üzeñä tapşırıldık! – dip, atın kuzgattı.
Aldan zur furmannar, ike tägärmäçle arbalar, annan soñ arkalarına yök bäylängän döyälär, tarantaslar, baybiçä atlangan ak dölbär, zur kärvan kebek ber-ber artlı tezelep, tar yul belän tön yagına taba yünäldelär.
Bolar belän bergä kuy, sıyır kötüläre, kolınlı savım biyäläre kuzgaldı. Kötüçelär hämmäse dä at östendälär ide.
Atası belän bik küp talaşkannan soñ gına kiçä kaytarttırgan ala aygırnı mengän Karlıgaç-Sılu, üz yurgasına atlangan Arıslanbay, çäçle ceget, Aybala, tagın berniçä kız, atların uynata birep, başta bu kötüçelärgä yärdäm kılıp şayardılar. Güyä äle yokısınnan açılıp citmägän mallarnı kuıştılar. Bolar yulga töşep, kaya baraçaknı bik yahşı belgändäy sabır gına atlap kitkäç, zur kärvannıñ äle ber yagına, äle ikençe yagına çıgıp, döyä östendä bargan baybiçägä, başkalarga kölke süzlär äytep, küçep bargan cämäğatkä ber uyın-şatlık yasap yörilär ide.
Läkin kön buyınça bu kärvan uñayına atlap baru yäşlärneñ eçlären poşırdı.
Başkalar kebek, Aybala öçen dä yaña cäyläügä küçep baru ber bäyräm ide. Bütän vakıtlarda kön-tön tuktausız eştä bulganga, ul üzeneñ yäş küñelen, yäşlek gayräten, yörägendäge bulgan yäş şayanlıgın mondıy könnärdä ayıruça kiñ cäyä ide.
Uñ yakta, tigez dala urtasında zur kibännär kebek tezelep utırgan tirmälär iñ elek anıñ küzenä çalındı. Astındagı turı atnı ayak belän tartıp cilderde dä, Karlıgaç-Sılunı kuıp citep:
– Anau öylärne küräseñme? Şunda barıp kımız tatısak bulmasmı? – dide.
Arıslanbay moña:
– Ayal bulsañ da başıñ yahşı eşli, kittek! – dip kölep, anıñ süzen kuätläde.
Kız änkäsenä: «Bez anau torgan cäyläügä barabız», – dide dä, atın tartıp, çaba kuydı.
Başkalar, dalada çañ kuptarıp, şul ak öylärgä taba ala aygır artınnan kittelär.
HHHVI
Öylärgä kilep citär aldınnan, çäçle ceget Karlıgaçnıñ atına yakınlaştı:
– Beläseñme, bu – Dirvisalnıñ cäyläve guy... Sineñ dusıñ Çulpannıñ kilen bulgan yortı şul, – dide.
Sılu gacäpsenep cegetkä karadı:
– Ni söyliseñ? Alar Diñgez-Kül buyında imäsme?
Arıslan süzgä kuşıldı:
– Diñgez-Kül buyı – häzinä cire bulıp kalgan... Dirvisal äkä menä şul yaman cäyläüdä kañgırap yöri, – dide.
Hämmäse atların kamçılıy birep avılga çabıp cittelär.
Ber kötü et, alar artınnan huca üze karşı aldı. Bu ğadättän tış yuan, simez ber kazaq kartı ide:
– Yul bulsın, balalar! – dide. Arıslanbay sälam birde:
– Sarsımbay Altın-Küldän Kızıl-Komga küçep bara. Büz balalar, irkemä kuymıy, atlarımıznı sezgä bordılar, – dide.
Kart, çak kuzgalıp:
– Huş kiläsez, balalar, cäylävemez yaman bulsa da, kımıznıñ mul çagı, tuktınıñ simez çagı, – dip, öygä çakırdı.
Şulay söyläşep tirmägä kerep barganda, kutanda, bäyläüle kolınnar yanında, yäş hatın kürende. Monıñ kulında söt tulı çiläk, başında ak uramal, öste-başı kerle, yöze söykemle, läkin bik arıgan, borçılgan ide. Yıraktan uk yılmaep kilde, läkin aña iltifat kılmastan hämmäse kiyez öygä ayak salganda, kilençäkneñ mölayım yagımlı tavışı Karlıgaçnı tuktattı:
– Karagım Sılu, sin dusıñ Çulpannı tanımas buldıñmı?
Kız äylänep karadı da, baskan cirendä häyran bulıp katıp kaldı: anıñ karşısında üzeneñ ahiräte, bik küp yäşlek uyınnarın bergä ütkärgän, Arıslanbay belän tuyda häm dalada at östendä oçrauda bergä bulgan irkä kız Çulpan ide. Matur, ütken, agu telle, şayan dusı häzer kulbaşları salıngan, yöze kara-sarı bulıp kipkän, küzläre nursız, üze därtsez, cay ber kazaq hatını bulıp äverelgän ide.
İke dus ni äytergä belmästän kul bireşep, billärennän alıştılar.
Karlıgaç-Sılu haman tınıçlana almıy ide:
– Çulpanım, säüläm canım! Siña ni buldı? Naukaslıgıñ barmı? – dip, küzlärenä karadı.
Kilençäk uramalınıñ oçına küz yäşen sörtte:
– Kilen köne – et köne digänne işetkänen bardır. Ak tañnan torasıñ, karañgı tön kilgäç arıp, et bulıp yatasıñ, utırıp ber ayak kımız eçärgä amalım yuk! Şulay bulsa, dusıñ irkä kız Çulpannan ni kalsın? – dide.
Bolar, billärennän alışkan häldä, çitkäräk kittelär. Kilençäk üz yazmışınnan zarlandı:
– İtkänem kollık, kürgänem hurlık! Kayınanam cılanday yaman ber kimper... Karagım, siña süzem şul: kız çagıñ – altın çagıñ, monıñ qaderen bel, kilen bulgaç ul zamannarnı töştä dä kürmiseñ, yortnıñ böten kara, pıçrak, avır hezmäte sineñ östeñä kala ikän! – dide.
İke dus ozak serläştelär. Karlıgaç tüzmäde:
– Ut eçendä kaldım guy min dä, irkä tayım! – dip, üzeneñ facigasen söyläp birde: – Anam ränci, Kaltayga barmasañ, telemne almasañ, siña imezgän ak sötemne bähillämäm, di; atam naymannar belän talaş kılıp yöri. Yäş yarımda çagımda kara-aygırlarnıñ biye-başlıgı Sarıbaynıñ enesenä äytterelgänemne beläseñ guy. Kalımlık öçen yöz kara, biş yöz sum akça, ike sandık asıl zat alıp kuygannar... Ay yarımnan tuy kılıp, mine ozatırga telilär... Mägär küñelem yatmıy, Kaltay digän yaman, duñgız kebek aska karauçan cegetne kürgänseñder... Buyı bäläkäy, borını tomşık... Tänennän yaman is kilä... Süze yuk, akılı, gayräte yuk... Niçek itep anı koçagıma alıym? Dürt kön elek kilep ide, Aybala ciñgäm artınnan häbär itkän... Ni diyem? Äytkänem şul: minem aña kabulım yuk, didem. «Yahşı anadan tugan ul yaman Sılu belän bezneñ Kara-aygır ırugısı söyläşä beler!» – dip, kitä birgän.
Mondıy facigane üz başınnan ütkärgän Çulpan kunagınıñ hälen ütken räveştä yörägennän kiçerde:
– Ay, kolınçagım, sin dä şul minem könemä kalgansıñ ikän! – dide.
Karlıgaç bu süzlärne añlamastan uk dävam itte:
– Äkäm kurkıp kalgan bulsa kiräk. Kızımnı başkaga birsäm, kara-aygırlar belän talaş çıgar, ike yort bozılır, naymannarga karşı köräştä minnän kitärlär, min ciñelermen, – dip uylasa kiräk.
Çulpan tagı bülde:
– Ciñelsä, ciñelä birsen! Saylagan cegeteñ täver, üzeñne Kaltayga äräm kılma! Ber kitkäç kaytıp bulmıy, ike küzem! – dide.
Tegennän ber hatın çıgıp, Karlıgaçka däşte:
– İrkä Sıluım, arıp kilgänseñ guy, berär ayak kımız eçsäñçe!
Kunak kız öygä kerde. Çulpan aña:
– Kazan askanmın, item peşäm dip kaynap yatır, süzem dä betmäde, tuktını aşatmıyça sezne cibärmim, – dip äytep kaldı.
Arıslanbay avılnıñ bayı, aksakalı Dirvisal kart belän üzeneñ kaylarda buluı, sörgennän niçek kaytuı turında söyläşte, kiçäge cinazanı hikäyä kıldı:
– Nayman küle korısa kiräk... Yañadan saylaularda ilneñ kübe Sarsımbay äkäne bulıs kılabız dip yörilär. Baytüräneñ urının Yakup ala almas, bulıslık Sarmannar partiyäsenä küçär kebek kürenä, – dide.
Huca bu talaşlardan çittä torgan adäm ide – artık kızıksınmadı. Cäyläüneñ naçarlıgınnan zarlanıp kitte.
Aybala baynıñ tukalı belän, çäçle ceget büz balalar belän äñgämäläşep yörde. Bähetsez kilençäk kunak dusı Sılu kızdan ayırılmadı.
Kitärgä teläsälär dä, it peşep, nık sıylanmıyça cibärmädelär.
HHHVII
Bolar, isänläşep, «däülätegez mul bulsın!”nı äytep, atka mengändä töş augan, könneñ kızulıgı basıla başlagan ide inde.
Küç yaña cäyläügä tuktalgançı barıp citik dip, atlarnı kamçılap, kiñ dalada uynaşıp, katı cilderdelär.
Läkin haman da ölgerä almadılar.
Aldan kitkän ala aygırnıñ toyakları Kızıl-Kom cäylävenä baskan vakıtta, küç-kärvan az sulı, keçkenä, läkin matur kızıl komlı külneñ kıybla yagına barıp tuktalgan ide inde.
Karlıgaç monı kürügä algarak yatıp ayakların kıymıldattı, tezgenne tarttı, kamçını kuzgata birde dä, kärvannı äylänep, äle yaña döyädän töşkän anası yanına kilde, atınnan sikerä birep:
– Çiçäm, bez Dirvisal cäylävendä it ciydek, kımız eçtek... Miñ irkä kız Çulpannı kürdem, – dip, şatlanıp, gacäpsenep söyläp aldı.
Ul arada tegelär dä kilep cittelär, “yaña cäyläü häyerle bulsın!”nı äytep, eşkä totındılar.
Öylärne koruda baş rol baynıñ yäş hatınında – tukalda ide. Başka hatınnar – divana karçık, yalçı Kalämper, Aybala aña bulışlık kılalar. Karlıgaç-Sılu yarım şayarıp, yarım eşläşep şular tiräsendä kaynaşa ide. Kalın beläkle, taza yalçı Colkınbay bolarga irlär köçe kiräk bulaçak urınnarda, avırrak närsälärne kütärü kebek eşlärdä yärdämçe ide.
Tukal, ğadät buyınça, üzeneñ ırımnarın kıldı da, Colkınbayga karap:
– Çañraknı menä şul cirgä kiterep kuy! – dide. Ceget karamadan yasalıp, äylänä-tiräsenä ütä tişeklär tişelgän, kırşau räveşendä tügäräk ber närsäne hatın kürsätkän urınga kiterep saldı. Bu – öyneñ urtası bulaçak cir ide. Başkaruçı hatın şul urtadan küz belän çamaladı da, kirägä tezep utırta başladı. Monıñ härbere kanat dip atala, här kanat öç barmak kalınlıgı, buyaulı cäyenkeräk tayaklardan, ber-berenä arkılırak tezelep yasalgan, iñe ike, biyeklege öç-dürt arşın çamasında ber totaş çeltär ide.
Tukal berençe kanatnı cirgä ipläp utırttı da, Kalämperdän ikençesen kitertte; hezmätçe hatın totıp tordı, üze öyrängän kul belän tiz-tiz ike kanatnı neçkä, läkin nıklı ceplär belän bäyläp berekterde. Öçençe, dürtençe kanatlarnı şulay ber-bersenä totaştırıp bäyli bardı, bolar turı sızık belän ber buyga tügel, bälki tügäräklänep tezelälär ide. Şulay äyländerep, kanatlarnı ber-berenä teräp bäyläp çıkkaç, berençe belän unınçı ber-berenä urap kilep totaşa yazdılar, tik arşın yarım kiñlegendä açık urın kaldı. Bu – işek öçen ide. Elek tabıldırıknı cirgä ipläp kuydılar, tayanıçlarnı ike yaktan kanatlarga bau belän nıgıttılar. Neçkä taktadan yasalgan sırlı, kızıllı-yaşelle buyaulı işek ciñel, rähät räveştä ike yakka açıla torgan buldı.
Monıñ belän öyneñ divarları tämam buldı – ul häzer çeltärle kızıl alaçık kebek ber tös aldı. Nıklık öçen kirägälärneñ yugarı yagınnan kul yassuı kiñlegendä cep belän uratıp, monıñ oçların işekneñ tayanıçlarına kiterep bäylädelär.
Divana karçık käyeflänep ük kuydı, işekne açıp kerde dä:
– Kulıñ ciñel eşli, çıragım, – dip, hatınnı maktadı.
Häzer inde öyneñ tübäsen – tügäräk kıyıgın menderäse bar ide.
Hämmäse eçkä kerdelär. Yalçı sänäk kebek ayırulı ozın agaç aldı da, elektän ük urtada kaldırılgan tügäräk çañraknı ike sacin biyeklegendä yugarı kütärde. Hatınnar dürt yaktan anıñ kölderäveçlären totıp, kirägäneñ yugarı başına nıgıttılar. Läkin bu gına az ide äle: öyneñ tübäse tügärägräk räveştä bulsın öçen, beraz bökräytep yasalgan, öç barmak kalınlıgı agaçlarnıñ-uklarnıñ yugarı başların çapraknıñ tişeklärenä tıktılar, tübän başların kirägeneñ yugarı yagına berekterdelär.
Monıñ belän öyneñ başı eşlängän buldı. İñ yugarıda kiñlege ber arşın yarım çamasında açıklık kaldı, busı tönlek bulaçak, hava, yaktı kerergä, töten çıgarırga hezmät kılaçak.
Colkınbay arbadan çitläre tegelgän, oçlarına ceplär bäylängän dürt kiyez kiterde. Hatınnar, tukalnıñ kürsätüe buyınça, bu kiyezlärne kirägäneñ tış yagınnan kapladılar, yugarı yaktan kirägä belän uklarga nıgıtıp bäylädelär. Annan soñ oçlarına neçkä kıl arkannar bäylängän zur ike kiyez kiterep, bayagı agaç belän kütärep, tübägä yaptılar. Arkannarnıñ oçların, tirmäneñ divarındagı kiyezlärne kısıp, urap bäylädelär.
Öy poçmagına da ozın ceplär tagılgan ber kiyez bar ide, ceget moñı kütärep öyneñ tübäsendäge açıklıkka – tönlekkä kapladı. Hatınnar, arkannardan tartıp, monı ipläp yaptılar.
Zur kiñ kibän räveşendä eşlänep, şunıñ belän kiyez öy tämam buldı. Kiyezlärneñ tigez yabıluın, kirägä, çañraklarnıñ turı, totaş utıruın karar öçen eçkä kerdelär – öy kap-karañgı ide. Aybala çıgıp, ciñel kuldan arkannarnıñ bersen tarttı, tübädäge kiyez ber yakka kitte, öyneñ tönlege açılıp, yaktılık tuldı, hämmäse dä tirmäne yahşı taptılar: kirägälär nık berketelgän, çañrak döres utırtılgan, işek tigez kuyılgan, kiyezlär ber-beren kaplap, ber-berenä totaşıp, cil-yañgır yörergä cay kaldırılmagan ide. Karçık tagı maktap aldı.
İnde öyneñ eçen tözise, äyberlärne kertep urınlı-urınga kuyası ide. Çäçle cegetne çakırıp aldılar. Baybiçä üze dä kilep citte. Sanap, özep, ämerlär birde. İke ir arbadan buşatılgan äyberlärne öygä taşıy – öyneñ eçen rätli başladılar. İdän – yäşel çiräm ide. İñ urtasın kırıp uçak – utbaşı urını yasaldı. Annan kalgan cirgä elek kamış çıpta, anıñ östenä kara tuzgan kiyez tüşädelär. Annan soñ yäşelle-sarılı buyalgan, kübese kalaylı zur-zur sandıklarnı beräm-beräm kerttelär. Öyneñ iñ türendä arşın yarım çaklı açıklık kaldırdılar, bu – yortnıñ hucası yäki qaderle kunak urını bulaçak. Monıñ ike yagınnan ikeşär kat sandıklarnı tezdelär. Alar östenä bökläp ak kiyezlär, atlas, yıfäk yurgannar kat-kat bulıp öyelde. Tön yagına karagan işektän kergäç uñ kulda, türgä yakın, sandıklarga teräp, baybiçäneñ üze öçen yatak kuydılar, annan tübänräk yarım şkaf, yarım östäl kebek närsä urınlaştı. Monda çäy, şikär, qaderle savıtlar toraçak. İşekneñ sul yagında, türgä yakın, sandıklarga bärep, ikençe yataknı cirläşterdelär. İdängä tagı ber kat ak kiyez, anıñ östenä palas cäyelde, türdäge qaderle urınga ozın kızgılt conlı kuy tirese tüşälde.
Bu tirmä yortnıñ ak öye sanala, baybiçäneñ daimi toruı şunda bula itde. Hatınnar, monıñ eşen betergäç, ikençe tirmäne korırga kittelär.
Bu elekkesennän dürt-biş sacin uñdarak bulırga tiyeşle ide. Anıñ hämmä närsäse ak öyneke kebek, tik üze zurrak, kiyeze iskerä töşkän ide. Bu öyneñ eçendäge äyberlär dä tegendägegä karaganda sadä ide. Monda sandıklar, yurgannar, yataklardan başka, işektän kerügä uñ yakta zur sabanı urnaştırdılar. Berniçä tursıknı asıp kuydılar. Katık, äyrän, eremçek, kücä belän törle-törle savıtlar, zur-zur kazannar şunda uk urın aldılar. Kazılıklar da şuña urınlaştı.
Ölkän öy dip atalgan bu tirmädä tukal daimi yoklıy, aş-su, kımız mäclesläre dä şunda bula. Bay üze tönnären näübätläp bersen baybiçä yanında ak öydä, bersen menä şul ölkän öydä, tukal yanında ütkärergä tiyeşle ide.
Bolarnı tämamlagaç, inde azakkı tirmä – keçkenä kara öy bar ide. Monıñ eşe ciñel buldı. Äybere dä az, kübräge kamıt, iyär, öyem-öyem kiyezlär belän döyädän, kuydan kırkılgan connar, atlardan alıngan töyen-töyen kıllar ide, – busı yalçılar öçen ide.
Baynıñ ayalları belän bergä, fäqıyr ğailälär dä üzläreneñ karasu iske kiyez öylären torgızıp ölgerdelär. Şul ber tirmägä berniçä sandık, yurgan, kazan, kamıt, iyär kebek äyberlären kertep beterdelär.
Kilep tuktalgannan ike säğatkä yakın vakıt ütmäde, bıyıl mal-adäm ayagı basmagan yäşel çirämdä avıl üzeneñ öylären tämam korıp urınlaşıp bette.
Tirmälär, aralarında dürtär-bişär sacin cir kaldırıp, tezelep utırdılar. Ber buyga, turı ozın sızık buyınça tügel, bälki duga yäki yaña tugan ay räveşendä, tügäräkneñ yartısı räveşendä bulıp tezeldelär. Bu yarım tügäräkneñ urtası kutan dip atala – bu inde hämmägä urtak yort eçe (urtak mäydan) hezmäten ütäyäçäk. Monda kolınnar bäylänäçäk, kiç kuylar kunaçak.
Arbalar isä här öyneñ artında toralar. Kilgän kunaknıñ kutanga at-arba belän kerüe ğayep sanala, ul öylärneñ art yagına tuktalırga tiyeşle. Baynıñ ike töränle timer sabannarı, uru, çabu maşinaları da şunda toraçak.
HHHVIII
Hatın-kız öyne korıp yörgändä, Sarsımbay üze äle yaña kilep citkän mallar – biyälär, kuylar, sıyırlar arasında ide. Kötüçelärdän hayvannarnıñ hälen soraştı, avıruların karap, Kärim kartka kürsätergä, dävalatırga kuştı.
Başkalar uyın-kölke belän, aşıgıçlık belän öylär yasaganda, Arıslanbay häm aksakal ber çittäräk yäşel çirämgä kiyez tüşäp, mendär salıp, kırın yata birep äñgämä kıldılar. Ceget ütkän kön başlap ta özä almagan eşe turında kart belän ozak söyläşte. Läkin Birem äkä yakın da kilmäde.
– Akılıñ bar, uylarga çamañ bar, niçek itep şundıy ber yaramagan eşne başıña kertteñ sin, balam? – dip, katı süzlär belän ozak şeltäläde.
Ak öyne kurçak kebek cıyıştırıp, yataklarga cefäk yurgannarnı cäyep, çigüle mendärlärne kabartıp tezep, kiyemnären kirägägä elep, Karlıgaç-Sılu şat açık yöz belän tirmägä kerergä çakıru öçen kilgändä, şeltäneñ iñ katı minutları ide.
Kız, ceget belän kartnıñ yözlären kürgäç, kurka kaldı.
Babanıñ kaşları salıngan, yabık, cıyırçıklı bite açudan karalıp köygän, Arıslanbay isä nindider ber kisken uy belän teşlären kısıp, zähärlänep torgan kebek häldä ide. Sılu kauşaudan süzlären onıta yazdı:
– Birem äkä, öy korıldı, çiçäm sezne ak tirmägä çakıra, – dip, nider bıtıldadı da, kırdan, mal yanınnan kaytıp kilgän atasına – Sarsımbayga karşı yögerde.
Läkin barıp citä almadı – kürşe cäyläüdän ike ir belän ber kimperneñ cäyäüläp kilüe anı tuktattı.
Gadät buyınça, yaña küçep kilgännärgä kürşe avıl it belän, kımız belän sälam cibärä. Bu adämnär külneñ ikençe başında utırgan avılnıkılar, kullarında zur tabak tulı peşkän it ide. Yaña cäyläüne kotladılar, mal-canga amanlık, il-köngä saulık telädelär.
Ul arada Sarsımbay da kaytıp citte, hämmäse bergä urtadagı ölkän öygä kerep, itkä, kımızgz utırdılar.
Bu vakıt koyaş bayıp kilä ide inde.
Yaña cäyläüdä elekke gadi köndälek tormış başlandı. Birem äkäne küçü mäşäqate belän yahşı kunak itä almadık dip, ütenep, kunarga kaldırdılar. Cegetkä vakıt ide inde, rähmät äytte, mal-canga amanlık teläde dä, atına menep Yaman-Çül cäylävenä kaytıp kitte.
Küreşer aldınnan aksakal anıñ üzenä genä:
– Akılga utırır çagıñ citkän, balalık kılma! – din, katı kisep äytte.
Karlıgaç-Sılu bik zur kıyulık arkasında ber-ike minut aulak zaman taba aldı, ceget anıñ yözenä kütärelep karamadı; kisken, kahärle tavış belän aktık süzen söyläde:
– Kara-aygırlar belän bozılışudan, ike arada talaş çıgudan kurkalar. Aksakal bezgä karşı: balalık kılma, dip miña yaman şeltä yasadı! Yörägeñ nık bulsın, bezgä karañgı tön belän kanatlı tolparlardan başka dus ta, yärdämçe dä yuk! Ber-ike könnän häbärem bulır! Äzer tor! – dide.
Kız avır, läkin şöbhäsez ber uyda kaldı: Kaltayga barmayaçak, karañgı kiçädä iyärle atlar belän tamır cegeteneñ kilgänen kötäçäk!
HHHIH
Kanlı, kızgılt ut eçendä tugan irtänge koyaş dalanıñ tufragın partiyä talaşları eçendä karşı aldı.
Yakup belän Yañgırbay cinazaga cıyılgan cämäğatneñ yuk öçen süz çıgarıp kıçkırışıp taraluların yahşı añladılar. Üzläre belän baraçak ırugnıñ, partiyäneñ yulbaşçıların şul köndä ük cıydılar, kiñäş kılıp, eşkä totındılar. Kemgä mal birergä, bilek, avılnaylık väğdä kılırga, doşman arasına niçek kotkı salırga – hämmäsen uylaştılar.
Azımbay kart tege vakıttagı gönahlı uyınnan kayttı, attan töşmiçä, kiräk adämnärne kürep, kön-tön çaptı. Ber täülek eçendä yöz çakrımnı urap kaytıp asıl argamaklarnı yandırgan vakıtları da buldı. Saylau könendä artık şar alu öçen tügeläçäk altınnıñ, öläşenäçäk ayaklı malnıñ, bireläçäk çapannıñ, tunnıñ hisabına çik kuyılmadı. Berniçä yöz kara, yegerme-utızar meñ altın çıga ikän, – monıñ aldında, älbättä, tuktalmayaçaklar.
Rokıya baybiçä bu talaşnıñ üzägendä ide. Ul kayçandır Sarsımbay bikäse Altınçäçkä äytkän süzen yañadan häterläde: «Kiräksä – mal biräbez, kiräksä – kız biräbez, kiräksä – cir audarabız, mägär üz digänebezne kılabız!»
Arada bik kurkınıç ber häl bar ide. Yañgırbaynıñ kızı Gölfanıs cide yäşendä çagında uk äytterelgän adämen yaratmıyça başka beräü belän tamırlık kılıp yöri ide. Bu soñgı büz bala üzeneñ söygänen karañgı töndä dürt ceget belän kilep at östendä urlap kaçkan ide. Bu säbäptän Yañgırbay ırugsı belän kiyäü yortı arasında zur talaş çıgarga tora, ägär bu vakıyga bula kalsa, naymannar belän kara-aygırlar partiyäsennän cäberlängän kodalar ırugsı bolardan kitep barıp Sarsımbayga kuşılaçak ya üzläre ber partiyä bulaçak, yäisä çittä katnaşmıy kalaçak – här täqdirdä zur zıyan kiläçäk ide. Bu kodalık Rokıyanıñ üz dime, üz ostalıgı belän yasalganga, ul, ant itep, köräşkä katnaştı. Azım äkä arkılı kırık cegetne cıydırdı, itneñ simezen astırdı, kımıznı mul kuydı, hämmäsenä büläklär väğdä kıldı. Büz balalarnıñ berniçäse sıylanıp öylärenä kitsälär dä, başkaları baynıñ yögereklären menep, urlagan cegetneñ avılına bardılar. Yaman sügenep, ilne mıskıl kılıp, kıznı kire alıp kayttılar. Gölfanısnı urlagan il baylıkta urta bulganga, Rokıyanıñ artında urıs türä torganın yahşı belgängä, yañadan sugış başlarga batırlık kılmadılar.
Bu vakıyga tirä-yakka häyranlık birde, yarılıp kitärgä äzer torgan kiyäü kabiläsen tagı nıgrak bolarga bagladı: naymannar belän şayarırga yaramavın kürsätte.
Sarsımbaylar öçen bu zur ber küñelsezlek buldı. Läkin moña karamastan, alar talaşnı köçäytä birdelär.
Bolar Yañgırbay, Yakup kebek ak söyäk tügellär, alar çaklı altın, mal da tarata almaslar, kiräk vakıtta yärdäm itärgä artta urıs türä dä yuk, şulay bulsa da, Biremcan aksakal ciñügä nık ışana ide. Naymannarnı halık ak patşanıñ yomışın ütäüçe dip karıy, tıştan hörmät kürsätsä dä, eçtän doşmanlık saklıy, yahşı cäyläülärneñ kitüenä, kazaq yortı tar kaber kebek haman kısıla baruga baş säbäp – şul Baytürä näsele dip uylıy, gönahsız cir audarılgan, bogaulanıp kalanıñ abaktılarında yatkan kazaqlarnıñ yazmışı öçen şul Baytürälärne şeltäli ide. İlneñ, yortnıñ küpçelege şulay karagaç, inde akıllı usal Baytürä morzanıñ kaldıklarına kazaq balası tavış birmäs dip iman kiterä ide.
Sarsımbayda ütkärgän töndä süzneñ kübe şul turıda buldı. Tuktausız simez naymannarnıñ yaman kara tarihların, üze alar belän niçek köräşkänen ozak-ozak hikäyä kıldı. Kart çınnan da bu facigalärneñ canlı tarihı ide.
Anıñ babaları Keçe yözdä Äbelhäyer kul astında yäşädelär. Üzeneñ däräcäsenä kanäğatlänmiçä, öç yortnıñ urtak ölkän hanı bulu isäbendä yörgän Äbelhäyer kalmıklar belän sugışnı bähanä itep ak patşaga koyrık bolgıy başlagaç, Birem äkäneñ yırak babası Torsınbay ölkän hanga äytte: «Laçınnan kotıldıram dip börket avızına taşlarga teliseñ, isemeñ Äbelhäyer bulsa da, eşlägäneñ häyer imäs», – dide. Kabiläse köçle bulganga, han aña aşıgıp cäza birä almadı. Läkin üz yulınnan tuktalmadı. Täfkilev kilep, Peterburg yagın kayıra başlagaç, Torsın tagın tüzmäde. Äbelhäyerneñ kardäşe Bürebay belän tatar generalınıñ yözenä ber kamçı ordı da, tolparı belän dalaga kaçtı, şunnan Keçe yözne bötenläy taşlap, Urta yözgä küçte. Kärvan başı Mostafa digängä yallanıp Kızılyar, Kükçätau, Simi, Taşkent, Troitsk aralarında kärvan yörtte. Kartaya başlagaç şul yaklarda mal asrap, ber ilgä kuşılıp, cäyläü totıp yäşäp kaldı. Torsınnıñ balaları zur bay da bulmadılar, tınıçlık ta tapmadılar.
Biremcan balalık, yäşlek çakların şul äkiyätlär eçendä ütkärde.
Ceget bulgaç, azamatlık belän dan çıgardı. İr urtası çagında ul üz ırugsı kızılkortlar arasında gına tügel, başka kabilälär eçendä dä aläümät eşendä il agası bulıp torgan ide inde. Sarı-Arkanıñ hannarı beterelde. Alar artınnan divanlık tözelep, aga soltannar mäydanga çıgarıldı. Bara torgaç, bolar da yugaldı: dala avılnaylar, bilär, bulıslar kulına kaldı.
Bolar elekke vakıttagı kebek aläümät eşendä zur hezmätlär kılganlıgı, cämäğat faydasına yäşägänlege öçen ırugnıñ, kabiläneñ ışanuı buyınça däräcägä mengän aksakallar tügel, mäğlüm tufrakta utırgan halıknıñ saylavı buyınça gına kuyılalar ide. Bu saylaularda ilgä hezmät itkänlek tügel, baylık, mal tügülek berençe roldä bulıp kitte.
Elekkeçä kan-ıruglık nigeze cimerelep, mäğlüm tufraknıñ saylavı mäydan algaç, bu urınnarga urıs türäneñ yaratkannarı, anıñ telägännäre ütä başladı. Biremcan aksakalnı berniçä märtäbä bulıslık, bilek urınnarına saylarga telädelär, läkin ul yakın barmadı, kazaq türäläreneñ kükrägendäge däräcä medallärennän ciränep söylände: «Bolarnı et muyınına taksınnar, üz muyınımnı alar belän pıçratmam», – dip, mıskıl itep kölde.
Birem äkä şulay yörgändä, borıngı hannarnıñ, aga soltannarnıñ balaları zamannıñ barışın sizdelär, köçneñ kaydalıgın kürep, bötenläy ikençe yul tottılar.
Naymannarnıñ beräve bu tufrakta, üze tırışıp, mal tügep, bulıs buldı. Yakınnarın avılnay, bi kıldı, ilneñ-yortnıñ eşe bolarga küçte. Ak patşanıñ adämnäre bolarnı üz itep kabul itte.
Biremcan aksakal tagı yaña doşman aldında kaldı.
Moñarçı tik kahärläp yörsä dä, Baytürä ülgäç, ul inde, üzeneñ kartlıgına, sukırlıgına karamastan, ak sakalın kütärep talaş mäydanına çıktı.
Üze däräcä ezlämi, aläümätneñ faydasın küzäter dip, Sarsımbaynı Baytürä urınına bulıs yasap ütkärergä teli; busı barıp çıksa, yaman avılnaylarnı, rişvät buyınça eş yörtkän bilärne annan soñ beräm-beräm töşerergä, urınnarına yünle, ak küñel adämnär kuyarga uylıy ide. Arıslanbaynıñ Karlıgaçka kul suzuı kara-aygırlar belän doşmanlık tudıraçagın yahşı belgängä, cegetne şeltäläve şul yaktan ide. Sarsımbay öçen bu bik zur teräk ide.
Arıslanbaydan soñ tön buyına söyläşep kundılar. Kart teläsä dä, irtä belän Sarsımbay anı tagı cibärmäde:
– Kodalarım da kilä, sezneñ belän bergä kiñäş itmäsäk, hälebez yaman, – dide.
Läkin kunaklar da kunaklık öçen kilmilär ide. Alar yanına Tanabugadan ilneñ bayı İrcan, Kızılkorttan Ähmät çakırıldı.
Bolar – Naymannan cäberlängän, yahşı cäyläüläre alıngan, yuk-bar säbäp belän zarar kürgän, monıñ östenä kodalık, hiç bulmasa, bilkodalık kebek ceplär belän sarmannarga baglangan kabilälärneñ başlıkları – bayları ide.
Sarsımbay bulıs bulsa, başkaları bi bulıp, avılnay bulıp ütärgä tiyeşle ide.
Tuktınıñ simezläre suyıldı, kımız mul kuyıldı, baybiçä, kunaklarnıñ qaderen belep, bik siräk aşlardan bulgan kuırdak, köygän böyräk kebek sıylar häzerlätte.
Yaña cäyläüneñ saf havasında maylı it belän karınnı tutırıp, kımıznı äbdän mas bulgançı eçep, ilneñ ölkännäre kön buyınça kiñäştä ütkärdelär.
HL
Açık añlaşılgan häl şulay buldı.
Sarman, Tanabuga, Kızılkort, Kara-aygırlar, älbättä, bu yakta bulaçaklar.
Nayman, Dürtkara karşı yaknıñ başında toralar. Yangırbaynıñ kızın kire kaytartkaç, kodaları kıpçaklar da alarnı yaklayaçak.
Bu tufrakta tagı törle kabilälärneñ kisäkläre, ayırım keçkenä avılları bar.
Saylauda hämmä halık tügel, bälki avılnaylar, bilär, aksakallar, baylar gına katnaşaçak bulsa da, bu törle ıruglarnıñ kisäkläre, fäqıyrleklärenä karamastan, utızga yakın tavış belän baraçaklar.
Eşneñ töbe dürt kabiläneñ arasındagı berlekne saklauda häm menä şul ike urtadagılarnı üz yagına audaruda ide.
Ni belän audaraçaklar?
Aksakal tagın üzeneken äytte:
– Nayman balaları il karşında kara yöz bulıp tanılgannar, – dide.
Läkin dönyanıñ küp hällären kiçergän Sarsımbay üz ciñüe öçen bu gına citmäven sizä ide. Ul da Rokıya bikäneñ mäğlüm süzen häterläde: «Kiräksä – mal biräbez, kiräksä – kız biräbez, kiräksä – cir audarabız, mägär üz digänebezne kılabız!»
Biremcan äkägä bu räveşle açık äytep bulmıy ide. Ul kartnıñ süzenä ikele cavap kaytardı:
– Küñelebez paq, niyätebez ak, yasagan iyäm bezgä yärdäm kılsa kiräk... Mägär bändäneñ üz tırışlıgı da kiräk imäsme?
Kart töştän soñ kaytıp kitte.
Tagın it peşte, kımız eçelde. Ozak äñgämä kitte. Hucanıñ kodası, ber çama belän, saylauda üz yagına audarır öçen kemgä närsä birergä tiyeşle bulaçagın isäpläp karadı. Üzlärennän kem küpme mal tügä aluın söyläde:
– İñ kime yöz kara, un meñ sumnar akça kiräk bulır. Monıñ yartısın Sarsımbay üz kesäsennän çıgarsa, kalganın başkalar kütärer.
Hucanıñ moña artık ise kitmäde. Saylau vakıtında tügelgän malnıñ türä bulıp algaç yañadan kesägä kaytaçagın ul Baytürälärneñ häm başkalarnıñ täcribäse buyınça yahşı belä ide.
Şul plannarga tuktalıp, kunaklar atların atlandılar da, yuk-bar bähanälär tabıp, törlese-törle cäyläügä, tege urtadagı kabilä kisäklärenä taraldılar.
Sarsımbay alarnı ozatkaç ak öygä baybiçä yanına kiñäşkä kerde:
– Kalada malnıñ hakı kütärelgän dilär. Karlıgaçnıñ tuyı citep kilä, aña çıgım bulır. İlneñ ölkännäre bulıslık kılıp ütkäräbez, dilär, anıñ öçen beraz mäşäqat bulmıy kalmas... Cılkıdan, ügezdän ber yegerme karanı satsak dip uylap toram!
Altınçäç bu eşlärne irennän dä neçkäräk añlıy ide. İke süz äyttermäde:
– Berseköngä kalanıñ bazar köne guy... Baraçak bulsañ, Colkınbaynı cibärep Cılkıçı atanı çakırtıyk, – dide.
Sarsımbay, utırgan cirennän kıçkırıp, yalçını çakırdı da, kötügä barırga kuştı. Üze atka menep Taştübä cäylävenä kitte. Anda tuy, partiyä mäşäqatläre turında berniçä adäm belän söyläşep ütäse, kayberäügä kayber närsä tapşırası ide.
Bu serle kiñäşlärdä üz yazmışı da uyınga katnaşkanın yöräge belän sizenep yörgän Karlıgaç-Sılu ätkäse belän açıktan-açık söyläşergä teläp karadı, läkin ber minut aulak vakıt taba almadı. Anası belän söyläşüdä mäğnä kürmi, Altınçäç yañadan süz kuzgatırga üze dä telämägän kebek kürenä, kızı belän yalgız kalmaska tırışa ide.
Yanar taulı tufraklarda yäşägän adämnär cir selkener aldınnan bula torgan askı tulkınnar vakıtında üzlären niçek his kılsalar, bu könnärdä Karlıgaç-Sılu üzen şuña ohşaş ber kurkınıç aldında kebek kürä ide: kaydadır nilärder eşlänä, yäşeren kiñäşlärdä närsägäder häzerlänälär, nindider kara, kurkınıç ber äyber akrın-akrın anıñ östenä taba kilä. Läkin ni bulır? Kotıla alırmı? Ällä şuña korban kılınırmı?
Şul avır häldä ul bu tönne ütkärde.
HLI
Töşme-önme, – ayırır häl yuk...
Kemneder ärnetep kıynıylar. Ul yaman tavış belän akıra.
Kıynıylar, tagı akıra.
Kız kurkıp uyandı.
Yaktı, matur ayaz kön. Tirmäneñ kiyeze kütärüle. Tönlege açık. Annan töşkän koyaş nurı hätfä kelämnär östendä uynıy.
Läkin kıynau-akıru haman bara ide äle.
Karlıgaç-Sılu tiz genä tordı, zur kara çäçlären aşıgıp taradı, cilkäsenä tulkınlandırıp saldı, ozın kerfeklärenä bik az gına sörmä tarttı, östenä yaña alsu külmägen, keçkenä ayaklarına tar, neçkä itegen kide dä, dalaga çıktı.
Ölkän tirmäneñ artında, timer sabannar, urak-çalgı maşinaları yanında ällä niçaklı balalar, uramal sargan hatınnar, kolakçınlı kazaqlar öyelep toralar. Urtada atası Sarsımbay, anıñ yanında Kärim kart, Cılkıçı ata, baybiçä, tagı kemnärder kürenälär. Aybalanıñ ire – tege çäçle ceget kemneder:
– Ni söylädeñ? At yandırıp nik Yañgırbayga bardıñ? Äyt, ataña nälät bulgırı! – dip sügenep, kamçı belän yara.
Kız aptırap şunda taşlandı. Anda menä nindi küreneşkä oçradı.
Kulların artka kayırıp bäylägännär, neçkä iske bişmäte telgälängän, yakaları suyılıp töşkän, kan katış balçıkka pıçrangan kotoçkıç yöze häm zur gäüdäse belän Colkınbay yata. Çäçle ceget haman kıynıy, yalçı kulın çişärgä, gazaplı tänen yäşerergä mataşa, läkin buldıra almıy, haman akıra.
Karlıgaç, barıp citügä, atasınıñ kulına totındı:
– Äkäm, ni bulgan?! – dide.
Yalçı kızga karadı, süz äytmäde, läkin anıñ kurkınıç kanlı küzläre märhämät sorap yalvaralar, güyä: «Haksız gazaplıylar, mine kotkar!..» – dilär ide. Ahrı tüzä almagandır, yaman ber selkenep, çäçle cegetne arkası belän etärde, kulları baglangan häldä sikerep tordı:
– Adäm üterergä cıyıldıgızmı sez? – dip, kaçarga azaplandı.
Läkin ölgermäde, Sarsımbay yaman açu belän kütärep yıktı da:
– Ataña nälät, minem nanımnı aşıysıñ, kımızımnı eçäseñ dä, ul adämnärgä barıp bezdäge süzne taşıysıñmı? Ataña nälät! – dip ayagı belän taptap, kamçı belän biten, başın yarırga totındı. Sarsımbay asılda sabır adäm ide, läkin ber kızsa, ul üzen-üze yugalta ide. Yaman kıynap, hälsezländerep taşladı. Läkin kıynaluçı haman äytmäde, tik akıra birde.
Cäyläüneñ kül yagında ber adäm kürende, yalçı, üzen kotkaraçak cannı tapkan kebek, kıçkırıp cibärde:
– Änä şul komalakçını kiteregez, mine ul kürde, ışanmasagız, añardan söylätegez, – dide.
Karlıgaç yögertep komalakçını kiterde.
Bu – küräzälek kılıp yörüçe ber divana ide. Ös-başı yırtık, ayagı yalangaç, ber kulında dumbra, bersendä yaulık belän törelgän takta häm vak rämel taşları – komalaklar ide.
Bay divanaga äylände. Katı tavış belän:
– Sin kaydan kiläsen? – dide.
– Yaktı-Kül cäylävennän!
– Menä bu adämne ul cäyläüdä ni vakıtta kürdeñ?
Divana kızganıçlı küz belän Colkınbayga karadı:
– Baynıñ sädakasın alıp, kimperlärgä komalak açıp, Yakup morza ilennän sezgä taba kilim dip çıkkan idem, yalçıgız miña oçradı. «Kaya barasıñ?» – didem. «Baytürä cäylävenä barmak idem, küñelem kurkıp kaldı, yulım akmı, karamı – belmimen, sin miña ber komalak aç», – dide.
Cıyılgan cämäğatneñ yözenä serle aptırau çıktı. Bay kulınnan kamçısın taşladı, Colkınbay torıp utırdı. Divana süzendä dävam itte:
– Ber adäm sorap kilsä, süzen almıy kaytarırga amalım barmı? Taktamnı cäydem, äüliyägä küñelemne kuydım da, komalak açtım... Mägär, hodayım kahärläde, komalagım hiçber süz açık äytmäde... Cegetem açulanıp Yaktı-Külgä taba çaptı... Min sezgä kittem... Az vakıt bargan idem, artımnan döp-döp at kilä, karasam – Colkınbay, Baytürä cäylävenä barmıyça kire borılgan; argamagın kuıp kilä yatır... Başka süz äytmäde, babañnıñ yörägen fälän kılıym dip, minem arkama yaman ber kamçı sızdı da, çaptırıp kitä birde... Işanmasagız, arkamnı karagız...
Büz balalar öçen busı ber kızık buldı, alar, külmägen kütärep, köleşä-köleşä divananıñ arkasın açtılar. Anda, çınnan da, ike buy bulıp kamçı eze karalıp yata ide.
Moñarçı sabır torgan Cılkıçı ata süzgä kilde:
– Divana, äytsäñçe: sine ütep kitkäç Colkınbay Yaktı-Külgä barıp borıldımı, yuksa, anda citmästän kire kayttımı?
Komalakçı uylap tormıy cavap birde:
– Ni bıtıldaganıñ sineñ? Ul cäyläügä citärgä yırak ide, barmastan kire borıldı, monı anık beläm.
Cılkıçı ata Sarsımbay yanına kilde:
– Mindä hatalık bulgan, cibärergä kiräk, – dide dä, yalçınıñ kulların çişä başladı, – Ay, karagım, Colkınbay! Sarı-Arkanıñ kiñ sahrasında üzenä urın tapmıy yörgän bähetsez yataklılarnıñ* berse ikänseñ! Mägär ömeteñne özmä, bu hatalık öçen bay sine kızgandı, alam dip yörgän tol hatınıña häbär it, soraganı dürt kara ikän, Sarsım äkä üzeneñ väğdäse buyınça alarnı siña birä! – dide. Baybiçä belän karaşıp aldılar. Ziräk hatın Cılkıçı atanıñ mondıy neçkä ostalıgına häyran kaldı, rähmät dip yılmaydı.
[* Yataklı – yarlı.]
Yalçı kulların çişep ayagürä bastı, pıçrak kan belän katkan bitlären sörtä-sörtä, üze aska karagan häldä äytte:
– Bay bügen birgänen irtägä yañadan ala beler... Küñelemdä ışanıç kalmadı... Bu ildän kitäm: täqdirneñ yazganı bulsa, ber ayal tabarmın...
Aybala kızganıp kımız kiterde. Läkin ceget eçmäde. Kıynalgan, vatılgan zur gäüdäse belän ava-tünä baynıñ yalçılar öçen korılgan keçkenä kara tirmäsenä kerde dä, äyberlären cıya başladı.
Eşneñ çualıp kitüe mömkinlegen uylap, Sarsımbay yalçı artınnan Cılkıçı atanı cibärde.
HLII
Yalçı ceget Yunıs kartnı ata-babasınıñ kabere belän sügep karşı aldı. Bayagı gazaplarga säbäp bulganlıgı öçen kıynap taşlarga uylasa da, häle yukka kürä tuktaldı.
Cılkıçınıñ yözendä, süzendä üzen ğayeple sizü kürenä ide.
– Gönahnıñ zurı mindä, – dide. – Baytüräneñ cinazası vakıtında tegelärneñ ete Azım äkä sineñ tirädä yäşeren süzlär söyläp yörgän, didelär. Bay miña: «Bu eşkä küz-kolak bul, Yakuplar bezneñ häbärlärne alıp toru öçen yalçıbız belän kileşsälär kiräk», – dip ide. Monı işetkäç yörägem kaynap kitte. Sin Yaktı-Kül cäylävennän bezneñ kötügä at yandırıp, tirläp kilep çıkkaç, küñelemä väsväsä töşte: baynıñ şiklänüe ras ikän, bu adäm Sarmannardan naymannarga ser taşıy ikän dip uyladım. Kaytkaç hucaga monı äytä saldım. Üzeñ dä beläsen guy, Yakup-Baytürä digänne işetsä, bezneñ Sarsımbaynıñ başınnan akılı kitä, küzen kan basa... Ul isär bay, üzen-üze belmästän, sine bäylätep tä taşlagan... Mägär yamanlıknıñ zurı mindä! – dide.
Ceget yırtık kiyemnären rätläp, beraz däşmi tordı da, kinät başın kütärde:
– Ataña nälät bulgırı! Sez ni bıtıldap yatasız: kiçäge kön buyınça bu cäyläüdä Kızılkortnıñ, Tanabuganıñ, Kara-aygırlarnıñ başlıkları cıyılıp kiñäş kıldılarmı? Min bolarnıñ süzläreneñ küben işettem. Şularnı äytü öçen Yakup morzaga barırga çıguım da ras!
Cılkıçı atanıñ usal, ütken kara küzläre yaltıradı, bilennän kamçısın alıp:
– Alaysa, minem väsväsäm döres ikän guy... Yaman bala, sineñ başıñnı yaru miña häläl bulıp kaldı! – dip, kizänergä äzerlände.
Läkin yalçı az gına da kauşamadı, häzer anıñ kulı çişüle, häle beraz kaytkan, açunı kitersä, bu kartnıñ muyının borıp ırgıtırlık çaması bar ide.
– Sin, Yunıs äkä, – dide, – ölkän bulsañ, ölkän bula bel, bulmasañ, başıñ isän çakta minem yannan çıgıp kitä bir! – dide.
Kart yañadan tınıçlandı. Beraz şayarta töşep, cegetneñ küzlärenä karadı:
– Süz ikebezneñ arabızda kalır, çının äyt, Yakup morza sine ni belän satıp aldı?
Yalçı bu katı süzgä kölde genä:
– Satıp alırga isäbe bar ide, mägär buldıra almadı! Colkınbay urınında Yunıs kart yäki Azımbay bulsa ide, naymannar az belän dä kiräklären taba belerlär ide... Minem küñelem barmadı, – dide dä, ber açulı, ber şayan süzlärdä vakıyganı söyläp birde.
Fäkıyr ğailädä tuıp, baylarnıñ balalarınnan, kilennärennän kıynalıp yäşlegen ütkärgän Colkınbay unsigez yäşlärendä dalanı taşlap çit cirgä hezmätkä kitä. Kukalda mal baguçı, urıs kazak bayında yort karauçı, kalanıñ zavodında at belän äyber taşuçı bulıp kön itä. Mägär cäyläügä kaytkan çagında Biremcan aksakalnıñ avılında ber yäş tol hatınnı kürep, şuña küñel utırta. Hatın riza: «Dürt kara, utız sum akça birsäñ, baram», – di. Ceget çittä yörüen taşlıy da, Sarsımbayga yallana. Yılga ille sum hak. Ber yıl eşlägäç, hucaga seren añlata: «Huca, hakımnı arttır, ya bulmasa, şul tukalnı alıp birergä miña väğdä it», – di.
Bay:
– Hezmät kıl, kürik, buş itmäm, – di.
Ceget öç yıl kötä – eşli, läkin väğdä ütälmi. Hatın aktık süzen äytä:
– Bunça zaman köttem, dürt kara taba almadıñ, irlegeñ korsın sineñ! Häzer küñelem başka beräügä kitä, – di.
Läkin yeget monı kaydan alsın! Sarsımbay väğdäsen onıtkan töstä kürenä. Şulay aptıragan çagında, bıyıl yazgı yärminkädä, Yangırbay bu cegetne çakırıp ala:
– İl eçendä hurlıkka kaldıñ... Laçınday gayräten bar, dürt kara taba almıyça, küñeleñ töşkän tolnı başkaga cibäräseñme? Sarsımbay qadereñne belmäde, sin anda eşli bir, mägär bezgä kayber vakıt kiräk bulsañ, hezmät kılırsıñ, ber-ber aşıgıç süz bulsa, kilep äyterseñ, fälän-tögän, – di. – Tamagıñ itkä, yörägeñ ayalga tuyar, – di.
Colkınbay baynı ata-babası, kabere, yöräk bavırı belän sügä. Mine mondıy yaman eşkä çakırma, di. Yañgırbay açulanmıy:
– Min äytkänne başıña sal, isär bulma, – di.
Kiçä dürt kabiläneñ başlıkları cıyıldılar. Kiñäştelär. Küp süzläre monıñ kolagına kerde. Açu da kilde, Yañgırbaynıñ väğdäse dä iskä töşte. Şunnan cılkı kötüenä barırga dip atka mengäç, tezgenne tarttı da Yaktı-Külgä borıldı. Mägär barıp citär aldınnan küñelenä şöbhä kerde.
“Bolarnıñ Sarsımbayı da, Yañgırbayı da barıber et tügelme? Bu talaşlarda naymannar ciñsä ni fayda da, Sarmannar ciñelsä ni zarar?.. Ni dip min Kızıl-Kom serlären Yaktı-Külgä taşıp yörim?!”
Şul vakıt tege komalakçı oçrıy. Läkin ul bernärsä dä äytä almıy. Ceget, yöräk ärnüenä çıdıy almıyça, küräzäçeneñ arkasına ber kamçı birä dä, Yaktı-Külgä barmıyça, kire cılkıga çaba.
Bolarnı añlagaç, Yunıs kart üzeneñ kılganına bik katı köyenä başladı. Cegetneñ yanına kilep, cilkäsenä kulın saldı da, kiñäş birde:
– İnde, çıragım, mindä ber hatalık buldı. Sin hökemgä barıp, bulmasa, ilneñ yaman gaybätçel kimperlärenä söyläp yörmä. Bayga äyttem, ul üzeneñ väğdäsen ütär, yaratkan tolıñ bar ikän, aña häbär cibär, dürt karasın alır, küñeleñ töşkän tol hatın belän dönyanıñ rähäten kürä bir! – dide.
Colkınbay sügenep cavap kaytardı:
– Bu ataña nälät yortta arkam küp kamçı aşadı... Ul hatın başkaga kitep bargannan soñ ütägän väğdägezne fälän kılıym!.. Yazgan bulsa, berse tabılır, bulmasa, bu kiñ dalada yöräge ayalga, tamagı aşka tuymıy yörgän yatakçı kazaq cegetläre ber min genäme? Bayga äyt, tiyäremne birsen. Min kitäm. Urıs kazagındamı, kukaldamı, kalanıñ zavodındamı – miña härkayda ber tügelme? Barı da öyrängän cirlärem guy...
Cılkıçı kart tirmädän çıktı.
Karlıgaç yalçıga keçkenä tursık belän kımız, beraz it, bavırsak kiterde.
Ceget rähätlänep, tuygançı ber aşadı-eçte dä, yanındagı kiyezgä audı. Artık vatılgan ide. Şul yatudan täülekkä yakın yokladı.
HLIII
Kızıl-Komnan Biremcan aksakalnıñ şeltäsen kütärep kiçkä karşı Yaman-Çül cäylävenä kaytkaç, Arıslanbay küp uylandı. Ni eşlärgä kiräk? Ul ber ceget kenä tügel, un ğailädän cıyılgan avılnıñ bayı – ölkäne dä bulıp tora. Bu cäyläüdä ırugnıñ yäşe ölkän, sakalı ak adämnäre bulsa da, alar fäqıyr bulganga, böten eştä östenlek tä, cavap ta yahşı atanıñ balası Arıslanga töşä. Birem äkä katı şeltäläde. Ul turıda kiñäş kılırlık başka adäm yuk. Bu eş säbäbennän ber-ber kıyınlık çıgıp, böten tanabugalarnıñ östenä cäfa kilmäsme? Bu uylar ike kön anıñ başın vattılar. Öçençe kön kiçkä karşı kuy kötüennän simez tuktı kaytarttı. Monıñ östenä yalnıñ, kazılıknıñ maylısın salırga kuştı. Kımıznı mul äzerlätte dä, ak tirmägä üze ışangan öç kazaq cegeten çakırttı.
– Sez, büz balalar, äytegez, – dide, – ber ceget belän ber sılu küp yıllar tamır bulıp, ber-bersenä küñel kuyıp yörsälär, kıznıñ äkä-çiçäse moña karamastan anı yäş yarımlık sabıy çagında äyttergän yaman ber adämgä birergä teläsälär, yahşı süz, akıllı kiñäş ütmäsä, şul vakıt sez ni kılır idegez? – dide.
Arada ütken, ziräk, şayan Turgaybay bar ide. Kolakçının artkarak kayırdı, bilendäge kamçısın ipläp kuydı da, Arıslanga karap, kölä birep:
– Kinaya süzne añlamıy torgan buldım, sin açık äyt: bügen bezne çakıruıñ – Kızıl-Kom cäylävennän Sarsımbay kızı Karlıgaç-Sılunı urlap alıp kilü öçenme? Üzeñ äytmäsäñ dä, çamañnı dürt yıl buyınça belep kiläbez guy! – dide.
Huca haman şayarttı:
– Ägär şulay bulsa, sezne şunıñ öçen çakırtsam, äytäçägegez nider?
Kunaklarnıñ yäşräge şat, uyın tavışı belän cavap kaytardı:
– Äytäçägebez ni bulsın? At uynatıp Kızıl-Komga barıp kaytudan kurka torgan cegetlär dip beläseñme bezne?
Kunak cegetlär, bik az gına da karşı äytmästän, hämmäse riza buldılar. Karañgı töşügä Arıslanbaynıñ iñ yahşı atlarınnan biş aygır iyärlänep kuyılgan ide inde.
İtne aşap, kımıznı eçep, papirosnı tartıp, beraz äñgämä kıldılar da, Sarsımbay cäylävenä karap dürt ceget, at äydäp, ber buş argamaknı iyärtep, yaktı ay astında kiñ dala buyınça kittelär.
HLIV
Kızga aldan häbär cibärelgän ide. Aybala kilençäk külneñ tönyagına karıy torırga, ägär kamışka atlar tuktalsa, barıp beleşergä dä, Karlıgaç-Sıluga äytergä tiyeşle ide. Läkin bügen kiçkä karşı ber-ber artlı mäşäqatlär çıga tordı.
Colkınbaynıñ kıynalu häbäre häm anıñ säbäbe kem arkılıdır Yaktı-Kül cäylävenä barıp ireşkän. Yañgırbay doşman monı kuyırtıp, yuk öçen adäm kıynıylar, hökemgä tartırga kiräk, dip dalaga şau-şu cibärtkän, tavış kuzgala başlagan.
Monı işetkäç, yalçınıñ açuı kabardı. Başka härkemnän bigräk Altınçäç baybiçä bu eşkä katnaştı, cegetkä üze kerep:
– Tuyıñnı, mäşäqateñne üz östemä alam, bayıñ belän bazarga barırga da adäm yuk, häzer peçän, urak citte, maşinalar belän yörergä sinnän başkanı tabuı küp kıyın, açuıñnı yot, sin bezdä kal, väğdäñne ütibez, – dide.
Cegetneñ estägän hatını «küñelem başka beräügä kitä» disä dä, üze kitep ölgermägän ikän. Ceget, irtägä bay belän bazarga baraçak bulganga, bügennän kalmıyça ul tolga adäm cibärergä tiyeşle buldı. Divana karçık Mindine yuındırdılar, östenä ak külmäk, başına uramal bäylädelär dä:
– Colkınbaynıñ iñ yakını sin guy... Kodalık teläp bar, – didelär.
Läkin anıñ üzenä genä tapşıru mömkin tügel ide, ul ahmak başı belän ällä nilär butap beterer dip kurıktılar. Anıñ belän bergä Aybalaga barırga turı kilde.
Arbaga at cigep, tege yalangaç kara malayga külmäk kigezep, anı da utırtıp, öçäüläp tolnıñ cäylävenä barıp kayttılar.
Hatın ber süzsez rizalık birgän: «Ul mıktı ceget küñelemä yaragan ide, öç yıl köttem üzen», – dip, bötenläy väğdä birgän.
İnde karalarnı iltäse dä, tuy yasıysı gına kaldı. Kilençäk bu eştän karañgı töşkän vakıtlarda gına kotılgan ide, tagın baybiçä çakırttı:
– İrtägä Sarsımbay cılkı, ügez belän bazarga kitä, şuña häzerlek eşlär bar; Aybala, karagım, sin minem yanımda bul, – dide.
Hatın çarasız ide. Altınçäçkä bulışıp, äyber häzerläp yörde. Tik tukal kazannan it buşatıp, yortnıñ ölkännäre kul yuıp tabınga utırgaç kına Aybala kilençäk başka mäşäqatlärdän kotıla aldı. Avılnıñ iñ çitendäge fäqıyr tirmäsenä kaytıp az gına utırgan ide, anıñ ütken kolagı tön yagınnan berniçä atnıñ döp-döp basıp kilgänen işette. Cirgä yata birep tıñladı, tavış tuktaldı.
Hatın serne añladı, kül buyınça kamışka taba tizläp yögerde: anda beraz yäşerenä töşep, kolakların kayçı kebek torgızgan iyärle atlar yanında, berniçä kolakçın torganı kürenä ide.
Arıslanbay, kulındagı kamçısın uynatıp, karşı kilde:
– Altınçäç baybiçä belän Birem äkäneñ yaman şeltäsen işettek, mägär başkaça amalımız yuk, bez kötäbez, – dide.
Kilençäk kutan aşasınnan aşıgıp kilep ak öygä kerde.
Ni kürsen, – ana belän kız akrın gına söyläşep, say tabaktan maylı itne, kazılıknı aşap utıralar. Tış yaktan iñ tınıç ber mäcles. Süz belän äytä almadı, mägär kızga ber karaş taşladı, şunıñ belän böten eşne añlattı.
Baybiçä, ğadät buyınça, kilençäkne aşarga utırırga çakırdı. Läkin Aybalanıñ yözendä, kauşagan tavışında ni dä bulsa barlıgı mäğlüm ide. Karlıgaç-Sılu sizenep, yäşerergä teläde, kilençäkkä:
– Karagım, änä torgan sölgene alıp birsäñçe! – dide. Hatın beraz tınıçlandı, kızga sölge birep, üze tabak yanına utırdı. Kız yañadan ber-ike kaptı da, kulın sörtep, ğadätne bozu bulsa da, başkalarnıñ betkänen kötmiçä, komganın aldı, başına, östenä kide dä, ak tirmägä bähilläşkändäy ber küz yörtep, dalaga çıktı.
Anıñ şul çıguı unsigez yıl yäşägän ğailäsennän bötenläygä kitüe, küñele söymägän Kaltaydan da, ul adämgä birü öçen tizdän tuy yasap ozatırga häzerlängän qaderle äkä-çiçäsennän dä kaçuı – kotıluı ide.
HLV
Ölkän öy belän ak tirmädä it aşap kaldılar.
Karlıgaç-Sılu kutanga komganın kuydı da, keçkenä kül buyındagı kamışlarga taba sak, läkin beraz kauşaulı basıp, kitä birde. Bolıt çıkkan, ay kaplangan ide. Anıñ böten täne ber minut eçendä ut kebek yana başladı. Miyenä kan yögerde, yöräge kaynadı. Läkin uylarga, kauşarga vakıt yuk ide. Bu keçkenä kül yaltırap karşı aldı, alda kamışlık kürende, alar ällä nindi siräk, ere agaçlar kebek toralar ide. Şular arasında at poşkırganı işetelde. Närsädänder kurkıp ürdäklär pır-pır oçıp kittelär. Ber adämneñ akrın süze kolagına çalındı, alda berniçä karaçkıl şäülälände, kız haman bardı... Şäülälärneñ berse kuzgaldı... Kuzgaldı da, ber sekundta Karlıgaç-Sılu şul şäüläneñ koçagında buldı, yalkınlı irennär yözennän, küzennän üpte, nindider yäşeren, aşıgıç kauşaulı tavış:
– Säülämcan, tiz! – dide, köçle kullar bilennän alıp, kız öçen kiterelgän iyärle atnıñ arkasına uk utırttı.
Süz äytep, avız yomgançı, cegetlär hämmäse atlandılar. Biş aygır, artınnan kua çıgunı sizengän kebek, kiñ dala buylap Yaman-Çül cäyläve yagına taba – ak yul bulsın! – dip, tasır-tosır çaptılar. Tik beraz cir kitkäç kenä, Arıslanbay, atın sabırlatıp, kızga süzen äytte:
– Karagım, bez inde kotıldık... Kızıl-Kom cäylävendä tanabutalarnıñ yögereklären kuıp citärlek atlar tabılmas! – dide.
Läkin kaçuçıda, kaçıruçıda gına tügel, yurtaklarda da şundıy ber därt, ber aşkınu bar ide ki, alarnı tartıp tıyu kıyın ide.
Bolıtlar taraldı, yaktı ay yırak havadan dalanı kömeş nurı belän sälamläp, küñellärgä serle ber tınıçlık birä ide.
Yomran oyasına bastı bulsa kiräk, ber-berennän uzışıp barganda yäşräk cegetnen atı kinät algı ayakları belän sörende dä, üzen-üze tıya almıyça tägäräp kitte, büz bala anıñ östennän alga oçıp cirgä töşte. Läkin başkalar atların borıp, ni buldı, diyärgä ölgerä almadılar,– at ayakka bastı, ceget sikerep mende dä, tagı çaptı.
Bu ber kızık kına bulıp kaldı. Añarçı söyläşmiçä genä at kualagan cegetlär belän bergä Karlıgaç-Sılu da kinät kölep cibärde. Dala buyınça cilderep bargan häldä, üzara uyın-kölke süzlär äyteşü kitte.
Bolar Yaman-Çül cäylävenä kilep, ölkän ak öyneñ artına atların tuktatkanda, yıraktan ak tañ belenep kilä ide inde.
Yögereklärne iyärle köyençä bäyläp kuydılar. Yuldaş cegetlär:
– Başkalar uyangançı bez dä şunda bulabız... Karlıgaç-Sılu, ayagıñ ciñel bulsın! – dip, öylär tiräsendä tışta kaldılar.
Ceget belän kız, häzer inde ir belän hatın, kultıklaşıp Arıslanbaynıñ ak tirmäsenä kerdelär.
* * *
Yaman-Çül cäyläve bügen yaña häbär belän uyandı:
– Arıslanbay ceget Sarsımbaynıñ kızı Karlıgaç-Sılunı bu töndä urlap alıp kaytkan!
Monı başta yalçı hatın belde. Ul kurkıp, häyran kalıp, kuyçıga söyläde, añardan kötüçegä, yalçıga, annan berniçä minut eçendä böten avılga taraldı. Karlıgaç-Sılu, iñ gadi kilennär kebek, başına uramal bäyläp, kulına çiläk totıp, Arıslanbaynıñ apası belän kutanga biyä savarga çıkkaç, bu inde bötenläy ber bäyräm tösen aldı. Kimperlär, ölkän hatınnar kilep arkasınnan söydelär.
– Yahşı ayagıñ, ak bäheteñ belän kil! – dip sälamlädelär.
Cegetlär çitläp küz saldılar:
– Arıslanbay kıznıñ asılın taba belgän, – dip maktadılar.
Kuylar, sıyırlar kuılıp, kolınnar bäylängäç, cäyläüneñ törle yagınnan kartlar kildelär. Bolarnıñ telendä sälam, kotlau bulsa da, yözlärendä, küzlärendä kurku kürenä ide. Kız urlaunı küp kürgän, küp işetkän bu ölkän adämnär şulay uk monıñ ahırın da belälär ide. Yañgırbay kızın urlauçı cegetneñ ırugsına, yortına kilgän kebek hällär bolarnı beraz hafalıy ide.
Läkin küp beldermädelär, kilenne yarattılar, inde ni kürsäk tä, Sarsımbay niçaklı adäm cibärsä dä, karşı torıp yaklarga tiyeşlegen eçlärennän berketep taraldılar.
Bügen biyä suyıldı, kımız küp eçelde. Karlıgaç-Sılunıñ kilen bulıp töşüen uyın-kölke belän, at çaptıru belän, şau-şu kılıp ütkärdelär.
Läkin çın tuy alda ide äle.
Yaña kuşılgan ike yäş, aldagı kurkınıç katnaş bähetle minutlar eçendä, sarmannar belän kara-aygırlardan nindi häbär kilüen kötep, yäşi başladılar. Karlıgaç üzen bogaudan kotılgan adäm kebek sizende, nindi genä talaşlar, sugışlar, ränceşlär bulsa da, yañadan Kaltayga barmaska ant itä-itä, bu yaña cäyläüdä yäş kilençäk bulıp kaldı.
HLVI
Kıznıñ urlanu häbäre il kıdırıp, kımız eçep, kızık ezläp, kız küzläp yörgän büz balalar, saylau aldı talaşı belän cäyläüdän cäyläügä tuktamıy çapkan agalar arkılı böten dalaga şul kön eçendä taralıp ölgerde.
Doşmannar şatlandılar. Yañgırbay belän Yakup, monı işetü belän, kara-aygırlarga adäm cibärdelär. Kiyäü cegeteneñ mondıy hurlıkka töşüen kütärep kalu yaramıy guy, dip kotkı saldılar. Sarsımbay belän Tanabuga häm Sarman yortların talaştırırga ut kuzgattılar, häm moña nık ışanalar ide.
Duslar tirän hafaga töştelär. Sarsımbay belän baybiçä, başların uıp, açudan kara köydelär.
Altınçäç:
– Ölkän atanıñ balası dip kunak kıldım, kilsä türemä utırttım, aşımnı aşap, yortıma... kitte, – dip yaman tirgände.
Kalımlıgı urlangan Kaltay:
– Min ul ataña nälät balaga kürsätim, kara-aygırlar belän alay şayaru buş ütmäs! – dip sügenep, kıznı Yaman-Çül cäylävennän sugış belän kire alu öçen üz tiräsendäge cegetlärne oyıştırırga, kımız belän, it belän sıylarga, kan kızdırırga, kabilä namusın uyatırga totındı.
Arada iñ katı hafalangan adäm Biremcan äkä buldı.
Häbär kilgändä ul üz avılınıñ bayı Ähmätneñ ölkän tirmäsendä kunaklar belän kımız eçep, borıngı äñgämälärne söyläp utıra ide. İşetügä, kinät ayagürä bastı. Tayagın aldı, sabırın yugalttı:
– Yahşı atadan tugan ul yamanga min äyttem guy: bala bulma, akılıña utırır çagın citkän, didem... Süzemne almagan ikän, ataña nälät! – dip, şundıy ärläde, küp yıllardan birle karttan mondıy süzlär çıkkanı yuk ide.
Aksakalnı kurkıtkan närsä – ike kabilä arasında talaş başlanuı ide. Çönki moñardan doşmannar faydalanaçak, simez naymannar tagı ciñäçäk ide.
Ähmätkä äytte:
– Atlarıñnı cikter, min häzer kara-aygırlarga kitäm, – dide.
Yaşe siksängä citep, küze sukıraygan karttan mondıy kiskenlekne kürep häm gacäpsendelär, häm soklandılar.
Ber säğat vakıt ütmäde, tarantaska cikkän ak at kara-aygırlar ırugsınıñ başlıgı Sarıbaynıñ cäylävenä, ölkän ak tirmäneñ artına kilep tuktaldı.
Monda tayak tıgılgan kırmıska ilävendäge kebek kaynaşalar, talaşalar ide. Hämmä süz kara-aygırlarnıñ unaltı yıl buyınça kalım tüläp kilgän kızların urlagan tanabugalardan häm urlatkan sarmannardan niçek namus kaytaru turında ide.
Sarıbay hafalı yöz belän karşı aldı. Aptıragan, kauşagan räveştä kunaknı sälamläde, öygä kertep utırttı da:
– Ölkän ata, bezgä ni kılırga kiñäş biräseñ? Kara-aygırlarnıñ namusların taptadılar guy! – dide.
Aksakal yul buyınça böten äytäçägen uylap, täsbih kebek tezep, sanap kilgän ide.
– Balalar, – dide, – aşıkmagız, minem kilüem dä şunıñ öçen: Kara-aygır yortı gomer buyınça simez naymannar belän talaş kıldı, doşmannarıgız küp, inde tagı yaña ber doşman arttıruda sak bulıgız, – dide.
Halık tirmägä tulgan, ire-hatını, yäşe-kartı barı da mondalar ide. Aradan ber kart torıp:
– Kız cegetneke imäs, böten ilneke... Borıngılar, «irdän kitsä dä, ildän kitmäs», digännär. Bezneñ Kara-aygır yortı, alaç kıçkırıp, sugış kılıp, üz kilenebezne üz yortıbızga kaytarırga äzerländek, – dide.
Başka kartlar da moña şaulap kuşıldılar. Cäberlängän kiyäü keçkenä buyı, yämsez karlıkkan tavışı belän nindider tärtipsez süzlär söyläp kitte:
– Malım betsen, yortım taralsın, mägär min ul Karlıgaçnı Kara-aygırga kaytarmıy tuktamam, – dide.
Läkin bu süzlär tiyeşle näticäne birmädelär. Kaltaynı naçar menäze öçen dä, kazaq yortında bulmıy torgan yat bozıklıkları öçen dä üz ile yaratmıy ide. Anıñ atası İrcan türälek hıyalı belän cenlänüçelärneñ berse bulganga, ulın türälekkä häzerläü öçen dip az-maz häzerlätep, seminariyägä birgän ide. Ber yıldan soñ annan nindider usallık öçen kudılar. Ber kimper anı: «Urıs bulmadı, kazaqlıgın da yugalttı!» – di, halık ta şulayrak karıy ide. Kıznıñ urlanuına karşı baş kütärü – ceget öçen tügel, ırugnıñ namusı öçen ide.
Aksakal bolarnıñ süzlären tıñladı da, kabiläneñ üz eçendä dä ike törle uy barlıgın kürgäç, açık kisken süzlärdä ozak väğazläde.
– Ul yaman ceget üz kılganınıñ obalın* tabar, mägär ilneñ ölkännäre akılga salsınnar, ozın çäçle ber ayal öçen talaş kuzgalıp kan tüksäk, duslarıbız cılar, mäñgelek doşmannarıbız – ak, simez naymannar bäyräm itärlär, bezgä rähmät äyterlär, aşıkmagız, uylap eşläñ, dide.
[* Obal – gönah.]
Ägär Kaltay urınında ilneñ üz itep yörägendä asragan söyekle cegete bulsa ide, aksakal bälki küp eş çıgara almagan bulır ide. Ägär yavız doşman naymannar küz aldında kölep, teş ırcaytıp, talaşıgız, beräm-beräm barıgıznı yotarbız, dip tormasalar, ceget nindi genä qadersez adäm bulmasın, aksakalnıñ süze ütmäs, kara-aygırlar, ber märtäbä kuzgalıp, kilenne bu yortka kaytaru öçen ber kütärelep karagan bulırlar ide. Läkin şul yugarıgı säbäplär üzlären kürsättelär. Birem äkä süzennän soñ Kara-aygırnıñ ölkännärne uyga kaldılar.
Küp talaştan soñ, cegetneñ daulavına karamastan, Biremcan aksakal ilneñ kanın bastı, talaşnı tuktata aldı:
– Sarman belän tanabugalarnıñ ölkännäre kilep Kara-aygırga arız kürsätälär, birelgän kalımnı barlık tugan balaları belän kire kaytaralar, şuña riza bulmasalar, bu yort üz namusın at östendä alaç kıçkırıp, yau kılıp alaçak!
Şuña kileştelär. Aksakal Kızıl-Komga kitte. Üze belän Kara-aygır kabiläseneñ ölkännärennän dürt kazaqnı iyärtte. Bolar ike yortnıñ arasında bulgan talaşnı tözäter öçen ilçelär ide. Barlıgı bergä Sarsımbayga kildelär. Anda böten avıl kurku eçendä, hafa, kaygı eçendä ide.
HLVII
Läkin Kızılkort belän Kara-aygır ölkännäreneñ bergä kilüen kürgäç, Sarsımbay eşneñ kaya barganın tiz añladı. Baybiçä, yöräge belän ärnesä dä, faciganeñ kansız, talaşsız betäçägen sizende. Bu cäyläüneñ ölkän öyendä tagın ırugnıñ, ilneñ ölkännäre cıyıldı. Küp katı süzlär, üpkälär äyteştelär. Menä häzer talaşaçaklar da, sikerep atka menäçäklär, här ike yak üz yulına gauga öçen kitäçäk digän kurkınıç minutlar buldı.
Läkin Sarsımbaynıñ sabırlıgı ciñde. Küp talaşlardan soñ, kara-aygırlar cäylävendä, Sarıbaynıñ ölkän öyendä bulgan kileşüne monda da kabul kıldılar. Tik Sarsımbaynıñ katı toruı buyınça andagıga keçkenä ber kuşımta arttırdılar:
– Sarsımbay üzeneñ kızı Karlıgaç-Sılu öçen algan kalımnarın böten köyençä kire kaytaraçak. Mägär bu malnıñ, akçanıñ yartısın Arıslanbay kıznıñ atasına tülärgä tiyeş.
Bu soñgısı beraz gacäbräk bulıp çıktı. Kayber kartlar moñardan mıskıl itep köldelär:
– Yuk belän ävärä kılasız, bezneñ atlarnı cilgä bäylisez. Kızıñnı urlap kitkännän kalım soramak – kazaq yortında bulmıy torgan ber eş... Ägär tanabugalar moña riza bulmasalar, kılaçagıgız ni närsä? – dip köldelär.
Tagı talaş, katı açı süzlär belän üpkäläş kitte. Birem äkä cıyılgannarnıñ hämmäsenä yaman açulanıp, tavışnı tuktattı:
– Başlarına tay tipmägän bulsa, – dide, – tanabugalar moña künärlär! Yahşı süz kolaklarına ütmäsä, üzläre belän dürt ırugnıñ katı kamçısına niçek tüzärlär?!
Bu katı süz ide. Monıñ astında «ägär ike yortnıñ kiñäşenä buysınmasalar, alarga karşı dürt kabiläneñ söñgese tora» digän mäğnä bar ide.
Kımız küp eçelde. Tuktınıñ yahşısı asılgan, kuırdak yasalgan ide. İlne kanga batıraçak ber eştän bolay kotılularına şatlanıp, äñgämäne suktılar da, “däüläteñ mul bulsın”nı äytep, ilçe kunaklar Sarıbay cäylävenä kileşü bulganlıknı häbär itärgä yünäldelär. Biremcan aksakal üz ilenä kaytıp kitte.
Läkin anıñ eşe betmägän ide äle. Avılnıñ bayı Ähmätne, ölkän yäşlärne cıyıp söyläde dä, Yaman-Çüldän Arıslanbaynı çakırırga kuştı.
Bügen bu cäyläü kurkınıç astında ide. İke yaknıñ berse yau bulıp kilep avılnı basar, kıznı yañadan alıp kitärgä gauga çıgarır dip kötälär ide. Här hälgä karşı, irlär berkaya kitmiçä, bay yortında it aşap, kımız eçep gomer uzdıralar, baytak atlarnı iyärdä totalar ide. Korgak-Küldän atçabar kürengäç, beraz tınıçlandılar. Bay ceget belän berniçä kartnıñ çakırılu häbäre bu tınıçlıknı tagı arttırdı. Eşneñ kileşü belän betäçägenä ömetne zurayttı. Kiçä kız urlap kaytkan atlarnı yañadan iyärlättelär dä, ırugnıñ ike ölkäne belän Arıslanbay ceget Birem äkäneñ cäyläven ä yul tottılar.
Aksakal kunaklarnı yaman şeltä belän karşı aldı:
– Baylıgıgız zur tügel, ırugıgız keçkenä... Üz çamagıznı onıtıp, ahmak arıslanday ayga sikeräsez... kara-aygırlarga, sarmannarga karşı gauga çıgarıp, bu dalada kem belän yäşärgä uyladıgız? – dip ozak tirgäde.
Cegetneñ kire çigenergä isäbe kürenmi, mägär süzendä, yözendä, ğadät buyınça, beraz üzen ğayeple kürgänlek töse bar ide:
– Bezne çakırtuıgız ni öçen ide, ölkän ata? – dide. Kart beraz kıza töşte:
– Sine kamçılar öçen, kartlarnı kiñäş kılu öçen çakırdım! – dide.
Tanabuganıñ arada ölkäne ber süz äytte:
– Kazaqnıñ menäzen, yolasın Birem äkä bezdän yahşı belä dip ışanabız, ceget üzenä tiñ kıznı urlasa, ul kire kaytarılmıy torgan ide!
Kızgan kannarga bu beraz ut östäde, aksakal tagı yaman sükte.
Läkin kunaklar tellären teşlädelär, alar, üzläreneñ şäräfen saklau belän bergä, gauga çıgarmıyça beterü yagındalar ide.
Kart söyläp birde. Kileşüneñ yulların añlattı. Urlangan kızga kalım soraunı kazaq yortında berençe işetäbez dip, bolar da beraz gacäpländelär. Biremcan çal tagı bayagı süzen äytte:
– Kalım tülämäsägez, Kara-aygır belän Sarmannıñ kamçısın aşarsız!
Tagın beraz kızış-talaş kitüe mömkin ide. Arıslanbay eşne ciñel özde.
– Bezgä karındaş bulgan ike ırugnıñ ölkännäre birgän kiñäşne bozarga amalıbız yuk, min Sarsımbay yortınnan Kara-aygırga kire kaytaçak barlık kalımnıñ yartısın kıznıñ atasına tülärgä rizamın, – dide.
Şunıñ belän kileşü buldı. Tanabuganıñ ölkännäre:
– Bezne zur talaştan kotkardıgız, – dip, aksakalga rähmät äyttelär.
Kitär aldınnan ceget Birem äkä ırugsınıñ hämmäsen üz cäylävenä kunakka – tuyga çakırdı.
– Bu ölkän şatlıknı bäyräm kılıp, tuy yasap ütkärergä telibez, berseköngä bezgä rähim itäsezlär, – dide.
Şul uk köndä tanabutalarnıñ ölkännärennän ike adäm, yahşı atlarnı iyärläp, yaña köpelär, yaña kolakçınnar kiyep, bay belän baybiçägä, tukalga, ilneñ ölkännärenä asıl büläklär, altın akçalar alıp, Kızıl-Kom cäylävenä kodalık belän kittelär.
Şunıñ belän Karlıgaç-Sılu öçen kütärelgän gauga ber däräcädä basılırga isäpläde. Tik kiyäü ceget Kaltay gına moña buysınmadı, agası Sarıbayga katı bäylände:
– Kıznı sugışıp yañadan üz yortıma kiteräm. Bulmasa, üz namusın üze saklıy belmägän bu ilne taşlap kitäm! – dip, tavış kuzgatudan, närsägäder äzerlänüdän tuktalmadı.
Monıñ belän ul üz ırugsı karşında qaderen tagın beterde, aksakallarnıñ, ölkännärneñ kiñäşen totmaganga, anı üz adämnäre dä şeltäli başladılar. Moña karşı ul simez naymannar belän dürtkaralar arasında üzen yaklauçılar taptı. Yañgırbay astan ut yörtte: «Unaltı yıllık kalımlıgın tartıp alganda da üz balasın yaklıy belmägän ırugnıñ namusı kayda ikän?» – dip, kotkını tuktatmadı. Azımbay kart bu eş öçen cäyläüdän cäyläügä çabıp küp at tirlätte. Mägär yöri torgaç, ul üze dä, kara-aygırlarnıñ ostalıgı arkasında, Sarsımbay partiyäseneñ tozagına kilep eläkte.
HLVIII
Kız urlanu gaugası belän beraz çitkä kalıp torgan partiyä talaşı kileşüneñ ikençe könendä ük böten köçe belän mäydanga çıktı, başka hämmä eşne ber yakka taşlap, dalanı berüze kaplap aldı.
Yañgırbay belän Yakup saylau köne yakınlaşkan sayın akçanı çüp urınına tüktelär. Öläşengän malnıñ hisabı onıtıldı. Ber avılnıñ ölkänen, ber bine üz yaklarına audarır öçen bişär baş kara birgän çakları buldı. Kodalık, bilkodalık yullar uñga-sulga çäçelde. Ölkännärgä avılnaylık, bilek urınnarı şundıy küp väğdä kılındı, ägär barın ütärgä turı kilsä, ber urınga biş bi kuyarga kiräk bulır ide.
Karşı yak eçendä iñ küp gayrät kürsätüçelär kara-aygırlar buldı. Bolar sarmannarga duslıktan bigräk, dürtkara belän naymannarga doşmanlık öçen Yakupnı ciñärgä, Baytürä urınına Sarsımbaynı bulıs kılırga böten köçlären mäydanga saldılar. Saylaular öç yılga ber bulganga, kiläse vakıtlarda üzläreneñ niyätläre yuk tügel, mägär häzer Yakupnı cimerer öçen Sarsımbaydan uñay adäm tapmıylar ide.
Kilennären urlattılar, namus saklıy belmädelär digän kotkı tamır cäyä almadı. Sarıbay ike aradagı kileşügä bik şatlandı, kire kaytkan kalımlıknı şul saylau eşendä tügep beterergä çamaladı. Läkin ul gına citmäde, başta un meñ uylagan bulsalar, bu utızdan arttı, anıñ belän tuktamadılar. Sarsımbay bik zur sunarçı ide, başka närsä belän audarırga çara kürmägäç, ilneñ ölkän adäme Dirvisalga üzeneñ qaderle börkete belän ike laçının birde. İke urtadagı avıllarnıñ kayber başlıklarına kıymmätle mıltıklar büläk itte, bersenä, kışlauga kaytkaç birergä dip, üze yaratıp mengän argamaklarnıñ beräven väğdä kıldı.
Bu büläk-rişvätlärneñ iñ küp tügelgäne häm iñ uñaylı räveşe Arıslanbay belän Karlıgaçnıñ tuyında Yaman-Çül cäylävendä buldı.
Tuynı zur kıldılar. Tirä-yaknıñ böten kazagın kiterergä tırıştılar. Suyılgan malnıñ, eçelgän kımıznıñ isäbe-sanı bulmadı... At çaptırıp, adäm köräşterep, ällä niçaklı büläklär öläştelär. Bu yul belän birergä cay tabılmagannarga da «ceget belän kıznıñ sälame» dip, «kodalık büläge» dip, attan, yahşı aygırdan, çapannan küp närsä tarattılar.
Ayırım häylä belän Azımbay kartnı da: «Doşman partiyäsendä bulsa da, yäşe ölkän, küñele ak ber adäm guy, kilüen kötäbez!» – dip, tuyga çakırgannar ide. Ul sizende, läkin kilde. Aña zur hörmät kürsättelär, büläk birdelär.
Kımıznı eçep, beraz iserep algaç, Sarsımbay Azım äkäne çitkä alıp söyläşte:
– Sakalıñ agardı, Baytürä belän Yakupka et bulıp gomereñ ütte, şulay kabergä kerergä teliseñme sin? – dide.
Kart häyläle küzläre belän bayga karadı:
– Telämäsäm, ni kılıym? Başımnı taşka bärimme?
Monıñ belän här ikese teläklären añlatıp citkergännär ide inde. Sarsımbay, küzen dä yommıyça sanap, kartka yöz sum altın birde: «cılkıdan üzeñ barıp saylarsıñ, döyädän, sıyırdan yahşı inçe alırsıñ», dide. Aña bilek urının ant belän väğdä kıldı.
Süz bette.
Azım äkä kem beländer talaş çıgargan buldı da, üpkäläp, tuydan kitte. Yaktı-Kül cäylävenä avırıp kayttı:
– Yulda närsädänder atım örekte, yıgılıp bilemne kayırdım, – dide. Beraz ıñgıraşıp yatıp: – Ülemem citä bugay. Äüliyälärdän fatiha alıym! – dip, yöz çakrımlık şähärdäge tatar işanına yünälde.
Monıñ belän karşı yak bik zur otış yasadı. Yakup-Yañgırbay partiyäseneñ serlären añardan alıp kaldılar. Kemgä küpme mal, büläk, nindi urın birelgänlegen beldelär, talaşnıñ eçke-tışkı intrigaların osta yörtkän, un kanat rolen uynagan ber köçne mäydannan çıgarttılar.
Yaman-Çüldäge tuy belän älbättä, eş betmäde, här ike yak yuk-bar säbäplär tabıp zur aş, kımız mäclesläre, at yarışları yasadılar. Sıylaunıñ, büläkneñ çige-çaması yugaldı. Kayberäülär bu talaşnı üzenä käsep kıldılar: här ike yaknıñ tirmäsendä utırıp it aşadı, kımız eçte, açıktan-açık satulaşıp, kul sugışıp, rişvät aldılar. Iruglarnıñ dürtese ber, ikese aña karşı yakta nık kürensälär dä, karşı yakka çıgıp kitmäs öçen bolarnı da sıylarga, büläklärgä kiräk ide.
Ämma ike urtadagılarga ışanıç bik az ide: bolarda aumakaylık köçle ide. Beräüse kiçä genä Sarsımbaynı maktasa, bügen naymannar yagına çıga da: «Borıngı hannarnıñ, soltannarnıñ balası, Çiñgizneñ näsele, ak söyäk Yakup bar çagında, minem kebek cılkı kötep üskän kara kazaq Etbay ulı Sarsımbayga şar salırga min isärme?» – dip, açıktan-açık söylänep yöri başlıy ide.
Kayberläre ber mäclestä Yakupnı maktasa, ikençe cıyılışta bötenläy başkanı söyli: «Han näsele, ak söyäk dip Baytüräne küp yıllar sayladık, mägär bu adämnär üz däülätlären arttırdılar, kazaqnıñ cäyläven kukalga, häzinägä alıp birdelär, yortnı talap, ak patşaga kol ittelär... Sarsımbay üz adämebez, sabır, ak küñel ber kazaq!» – dip, süzne boralar ide.
Mondıylar küp bulganga, kayda tişelsä, şunda altın belän, mal belän yamau salırga, monıñ öçen yokını, aşau-eçüne taşlap, cäyläüdän cäyläügä çabarga, frontnıñ kay safı yomşarsa şunda yaña däülätlär cibärergä kiräk bula ide.
Saylau minutı kilep citkängäçä dala menä şundıy şau-şular, gauga, talaşlar eçendä tuktausız kaynadı. Hiçber mäcles, hiçber cıyılış bolardan başka ütmäde.
HLIH
Koyaş kürenmäde. İrtädän ük avır, karasu bolıtlar dalanıñ östen kaplap aldılar. Cil kuzgaldı, özek-özek katı yañgır ütte. Dönya yämsez, hava yüeş, salkın, sahra küñelsez ide.
Bügen saylau bula.
Havanıñ naçarlıgına karamastan, yılgasız, külsez tigez yalannıñ urtasında utırgan ak kirpeç öyneñ böten tirä-yagı mähşär kebek halık belän tulgan ide.
İlneñ ölkännäre, avılnayları, bayları, biläre, aksakalları änä şul täbänäk, kiñ, akburlı, öç kenä täräzäle öyneñ eçenä tıgızlanıp kerep utırgannar, tışta här ike yaknıñ adämnäre şulçaklı kan kaynatkan bu talaşnıñ ahırın kürergä cıyılgannar. İyärle atlarnıñ isäbe yuk. İke at cigüle tarantaslar, dugasız dışlolar, ike tägärmäçle arbalar, bäyläüle döyälär, bolar tiräsendä şaulap yörgän köpele, kolakçınlı kazaqlar, yäşlär, kartlar, uramallı hatınnar nider kötep, sabırsızlık belän şaulaşalar ide. Ber çittä üzeneñ ak dölbär döyäsenä mengän häldä Sarsımbaynıñ biçäse Altınçäç kürenä. İkençe yakta kıymmätle ekipacga kırın yata töşep utırgan danabikä Rokıya kem beländer söyläşep tora... Yäşel tasmalı, sarı töymäle kara şinelen kiyep, yäşel çitle furackasın ber yakka salıp, kılıçtan, revolverdan, zur mıyıklı, kırgan sakallı stracnik hohol Krapçenko bik zur väqar belän tärtip saklap yöri...
Cämäğatneñ şau-şuı arasında kem ciñär, kaysı yak küp alır digän süz yış işetelä, ara-tirä talaşıp ta alalar. Läkin eşneñ çaması Yaktı-Kül cäyläve faydasına barmasa kiräk. Naymannar belän dürtkaralarnıñ yözlärendä, süzlärendä nindider ber şöbhä sizelgän kebek. Ämma Kızılkort, Kara-aygır, Sarman, Tanabugalar isä kükräklären kiyerep, tavışnı kütärep söylilär. Arada Cılkıçı ata Yunıs kart ta kürenä. Ul tuktausız söyli, öyem-öyem torgan cämäğatneñ äle bersenä, äle ikençesenä bara. Ber cirdä Sarsımbaynı maktap, Yakupnı çänçä, doşmannarnı uyın süz belän şayarta:
– Kürmägänegezne kürersez, simez naymannar, – di. – Hannar, agay soltannar balasınıñ yahşı näsel tolparın kazaqnıñ cay yurtagı Bayçobar bügen uzıp kiläçäk, – di.
Anıñ bu süze tiz tarala, kara bolıttay kaplanıp, tulkın kebek şaulap torgan kiñ mäydanda avızdan avızga yöri başlıy. Karşı yak tavışlana, kannar kıza...
Şul vakıt kirpeç öyneñ işege açıla, annan östenä köpe kigän, başı yalangaç, citü çäçle kazaq cegete yögerep çıga da, şunda torgan atka sikerep menep, iyärgä ayagürä basa, kulın avızına kuyıp, böten mäydanga katı, açık sanaulı tavış belän kıçkırıp cibärä:
– Kazaq yortı öçen zur söyeneç buldı! İlneñ telägäne tabıldı: Sarsımbay undürt şar artık aldı!.. Yakup ciñelde!!!
Mäydan göc kilä. Kotoçkıç şau-şu kütärelä. Cäyäülelär, atlılar ber-beren taptap upravleniyeneñ täräzäsenä, işegenä tıgızlanıp kaplanalar, stracnik Krapçenko: «Bunt çıgarasız, bezobraziye!” – dip, halıknı kuarga, tärtip urnaştırırga azaplana; arttan kilgän tulkın belän anı yıgıp, ayak astına izep ütälär. Arbalar, döyälär, tarantaslar urınnarınnan kuzgalalar, elägeşälär, kuçerlar üzara kıçkırışıp, kamçılaşıp alalar.
Berniçä minut ütä, eçtän çal sakallı, yaltır pogonlı, kılıçlı, räsmi kiyemdä naçalnik kilep çıga. Anıñ yözendä açu töse bar, irennäre dereldilär. Yangırbay belän Yakup aña nider äytälär, bolar da kara köygännär.
Ul arada kalın, simez gäüdäle, totaş muyınlı, tar iyäkle, kiñ mañgaylı şat, köläç yöze belän Sarsımbay işektä kürenä. Cılkıçı ata belän çäçle ceget şaularga totınalar, cämäğattän kübe moña kuşıla: kıçkırıp, kölep, tavışlanıp, anıñ tiräsenä cıyılalar. Böten mäydan kuzgala, tulkınnar ber-beren audaralar.
Şul şau-şu eçendä iyärle atlar, tarantaslar, döyälär dalaga çäçelälär, cäyläülärgä taralalar.
L
Kış urtası citte. Kiñ dala tirän kar astında kaldı. Simez cılkılar uynaklap yörgän cäyläülärdä häzer inde küz açkısız açı buran belän yaman cil acgıra; aç bürelär könneñ zähär suıgına tüzä almıyça, kiç malga barunı isäpläp, şul karlı davıl eçendä karañgı tönnärne kötep, teşlären şakırdatıp yörilär.
Kazaqlar küptän inde ak tirmälärne töyäp, yäşel sahra belän isänläştelär, yartılay cir astına kergän cimerek balçık kışlaularına kayttılar. Häzer alar, tar, pıçrak, yüeş kaber-zindannardan yaktı dönyaga çıgunı hıyal kılıp yatkan adäm kebek, yañadan yaz kilep kül buyları yäşärüen, tagı biyä bäyläp, at uynatıp kiñ dalada kiyez öylär korunı ömet itep, tıgız cir öylärdä kön kiçerälär. Citärlek rizık bulmaganga, malnıñ küp gomere yalanda, kar astınnan ülän tibep ütä. Bik artık katı buran könnärdä genä bolar tibenüdän kışlaunıñ tar, tıgız ışıklarına kaytıp sıgınalar.
Kar töşep, beraz vakıt ütkäç, kinät könnär cılındı da, ber kiçtä yañgır yavıp kitte. İrtän yañadan katı, ayaz suıklar başlandı. Böten dala öste su sibep katırgan kebek bozlanıp yaltıradı, cir östendäge ülän yüeş kar belän sılanıp tuñdı. Monıñ belän ilgä cot kilde, tibep aşarga mömkin bulmaganga, malnıñ bik kübe hälaq buldı... Añardan kotılıp beraz ütügä, totaştan berniçä kön kar yaudı. Yaman salkın burannar uynarga totındı, dönyanı küp kürgän kartlar:
– Bu yıl cılkı yılı, kışnıñ yaman kilüe şunnan guy, – dip, kuynıñ, yäş malnıñ isän çıguı turıñda zur ömetsezlek eçendä kaldılar.
Kışkı çelläneñ şundıy katı buranlı, salkın cille karañgı tönnäreneñ bere ide.
Dalanıñ kar baskan yullarınnan cäyäüläp zur buylı, naçar kiyemle ber kazaq cegete Sarsımbay kışlavındagı ber yortnıñ kapkasına tuktaldı, cavap bulmadı. Täräzä şıkıldattı, haman tavış çıkmadı. Yulçı: «Adäme yoklagan bulsa, etläre örergä kiräk ide», – dip, balçık koyma aşasınnan işegaldına sikerde.
Monda adäm ayagı basmagan, sukmak salınmagan tirän kardan başka närsä yuk ide. Tön yagında kiñ, täbänäk tübä, kıyıksız balçık abzarlar kar eçennän augan kapkaları belän çak kına kürenep utıralar.
Ceget beraz aptırap kaldı.
Ul baynıñ cir audarılganın belä, anıñ cäy köne ük kitkänen dä işetkän ide. Läkin bit baybiçä Altınçäç belän tukalnı sörmädelär, malnı almadılar. Bolar kayda bulır?
Yulçı yañadan tış yakka töşte dä, kışlau buylap, yak-yagına karana-karana kitte. Arada zur täräzäle, tübäse kıyıklı, üze agaçtan salıngan öy – tik şul Sarsımbaynıkı ide. Monda başka öylärneñ barısı da balçıktan eşlängän, yäki bötenläy cirne kazıp yasalgan, bik keçkenä ber-ike karındık täräzäle, tübäläre tigez, üzläre kardan çak kına başları kürenep torgan kızganıç zemlyankalar, cimerek alaçıklar ide.
Malga irkenlek öçen cäy köne bülenep sigezär, unar ğailä ber avıl bulıp yörsälär dä, cäy köne ayırım yörgän yortlarnıñ baytagınıñ kışlauları bergä ide. Monda barlıgı utızlap öy bar ide.
Yulçı avıl östennän ber märtäbä küz yörtte dä, täräzäsennän keçkenä genä ut yaktısı kürengän ber yortka bardı. Zur, usal et anı haulap karşı aldı. Berse balçık öygä teräp, berse ayırım salıngan täbänäk, kiñ balçık abzarlarda atlarnıñ aşavı, sıyırlarnıñ akrın gına küşäve işetelde. Bolar cegetkä can birdelär, malnıñ berazı yortta asralganın kürsättelär. Aña, härnärsädän bigräk, atlarnıñ öydälege kiräk ide. Tıştan kar basa başlagan keçkenä işekne şakıldattı.
Eçtän tavış kilde.
Kerergä kuştılarmı, yukmı – ayırmadı, süz tıñlamas kire işekne mäşäqat belän açtı da, karañgı çolannan abına-sörtenä, bögelä-sıgıla öygä kerde. Anda yarım karañgı, tik uçakta pıskıp yangan tizäk kenä beraz yaktırta ide.
Öy ikegä bülengän, işektän ayak atlauga berençe bülmägä keräseñ. Anıñ cir idänendä aşalgan pıçrak salam, taptalgan peçän tüşäüle. Bolar östendä yaña tugan berniçä bozau, unlap bärän yata; bolar avır, töçe is taratkannar. Bu bülektän ütep eçke yakka atlıym digändä bik zur, täbänäk miç. Annan ütkäç tür bülmägä çıgasıñ. Anıñ böten cire diyärlek agaç säke belän kaplangan. Säkeneñ östenä kiyez cäyelgän, stena buyına sandıklar, yurgannar, mendärlär tezelgän. Öyneñ stenaları kara-kızgılt balçık belän sılansa da, ahrısı küptänge eşter, inde buy-buy bulıp yarılgannar. Stenanıñ sul yagına berniçä agaç kadalgan, bolarda kamıtlar, yögännär, iyärlär elüle tora.
Ceget tışkı işekne açıp aldagı bülmägä kerü belän sälam birde.
Türdä säke östendä inde yatarga äzerlängän, siräk sakallı, çuar köpele, ayagında çitekle ölkän kart utıra ide. Sälamen aldı, kunakka şat bulganlık tavışı belän:
– Yul bulsın, balam, türdän uz! – dide.
Mosafir barıp küreşte, ni kılıp yörgänen äytte.
Miç yanında, salkın öyne yokı aldınnan azrak cılıtıym dip, yagıp, örep azaplangan kilençäk bar ide, ceget aña:
– Amanmısız? – dide.
Kilen başın kütärmäde, akrın tavış belän cavap kaytardı:
– Şöker!
Bu yort aksakalnıkı, türdä utırgan kart – Biremcan äkä ide.
Ceget biş aydan birle kaçıp yörep, menep kitärgä at sorau öçen kilgän ide. Läkin monı, älbättä, kerä-kerügä ük äytä salırga telämäde.
Katı suıkta tuñıp kilgän mosafirnı şul köyençä yoklatırga mömkinme? Vakıt soñ bulsa da, kilen koyıdan su kiterep samavır kuydı, şürlektän kaymak, bavırsak aldı, çınayaklar çıgardı.
Tışta, ahrısı, cil-buran köçäyäder, ber genä katlı täräzädän, morcadan anıñ adaştırgan cen balası kebek yılap-elap ıcıldavı öygä dä işetelä ide... Şuña kolak salıp, çäyne akrınlap eçep, kunak belän huca ozın-ozak äñgämägä kittelär.
Cegetneñ berençe süze Sarsımbay turında ide.
Kart tirän ber suladı:
– Partiyä talaşı digän ul pıçrakka ayagımnı gomeremdä ber baskan idem, ciñep tä çıkkan idem, mägär ahırı yaman bulıp kaldı, – dide.
Biş ay buyınça adämnän, politsiyädän yäşerenep, dönyanıñ hälen belmi yörgän mosafir cegetkä vakıygalarnı ber-ber sanap birde. Ceget bolardan şaşa kaldı.
Hällär çınnan da kötelmägänçäräk ide.
Kara-aygırlar, Sarman, Tanabuta, Kızılkortlar berläşep, saylauda doşmannı ciñdelär. Mägär monıñ belän eş betmägän ide. Bulıslık biye bulıp saylangan Sarsımbaynı urıs türä naçalniknıñ bilgeläve kiräk ide. Ak patşaga karşı adämnär belän küp katnaşı bar, şundıy süzläre işetelä dip, monda totkarlık çıktı. Ul arada Karlıgaç-Sılunıñ elekke kiyäve Kaltay üzeneñ ile belän, agası belän zur talaş kuptardı, ahırdan:
– Üz balasınıñ namusın yaklıy belmägän Kara-aygır yortında min gomer itä almıym! – dip, malnı hökem belän bülderep, üz başına ayırıldı da, avılnı taşladı. Yañgırbay moña kilep katnaştı, cegetkä üz näselennän ber kız taptı, tuy yasap:
– Kara-aygırlar qaderen belmägän asıl cegetlär Dürtkarada hörmät tabalar! – dip, dönya şaulatıp, Kaltaynı üz avılına aldı.
Menä şul ceget Sarsımbay belän Arıslanbay östenä zur fetnä kuzgattı. Yañgırbay arkılı yahşı ber advokatnı tabıp, käğaz birderde. Başlıça ğayep şul ide: «Sarsımbay bezdä koda zamanında zur mäclestä äytte: min bulıslık biye bulır öçen, türä bulır öçen kızıkkanım yuk, mägär ak patşa kazaq dalasın talıy, cäyläüne kukalga birä, bezne kipkän komga kuıp aç ütermäk bula, min menä şuña karşı tormak öçen saylanam dide», – dip, äläk söyläde, türägä şımçılık kıldı. Moña: «Bez Sarsımbaynıñ ul süzen işettek!» – dip, kırık kazaq ant itte.
Bolarga karşı: «Bu antlar barısı da yalgan... Ul antçılar Sarsımbay belän fälän mäclestä yuklar ide, fäläne bazarda, fäläne avıru, fäläne tuyda ide», – dip, bik küp kazaqlar Sarsımbay yagınnan ant birdelär.
«Bu songı antçılarnıñ antları yalgan, alar Sarmannan mal aldı» dip, öçençe, dürtençe antlar kuşılıp, şundıy zur şau-şu, gauga kuzgaldı ki, elekke talaşlar barı da keçkenä bulıp kaldı.
Mägär, ahırında Kaltay arkılı Yakup-Yañgırbay partiyäse ciñde. Sarsımbaynı bulıslık biye kılıp naçalnik berketmäde, ak patşaga karşı dalada tınıçsızlık tudıralar dip, ilneñ ölkännärennän dürt adämne cir audardılar. Bolar eçenä Sarsımbay belän Arıslanbay da kerde. Berdänber kandidat Yakup ide, ul märhüm abzası Baytürä urınına il agası – bulıslık biye bulıp eşne kulga aldı da, doşmannarın izä başladı.
Karlıgaç-Sılu äle irenä yaña kuşılgan ide. Arıslanbay sörgengä cibärelgäç, yäş kilenneñ yalgızı bu ildä torırga yöräge citmäde, min sinnän kalmıym, dide. Hällärne yıraktan añlıy torgan Altınçäç baybiçä dä, monda irsez kalganda, simez naymannar kön birmäyäçägen kürde. Cılkıçı ata belän üze bazar yörep, malnıñ hämmäsen sattı da, tukalnı, Gölçäçäkne alıp, Karlıgaç-Sılu belän bergä ire kiyäve artınnan kitte.
Bu ike familiyä elektän ük dalada zur säüdä yörtkälägän adämnär ide.
– Borıngılar: «Keşe ilendä soltan bulgançı, üz ileñdä oltan bul», – disälär dä, ni eşlik, anamız Sarı-Arkanıñ kiñ dalası bezne ügi kıldı! – dip, bötenläy kalaga küçtelär häm şunda yäşäp kaldılar.
Sarsımbaynıñ sörelüennän berniçä kön ütkäç, Yangırbaynıñ yaña dusı Kaltaynı üterep, gäüdäsen külgä taşladılar. Tanabuganıñ ber cegete belän Colkınbay bu eştä şöbhägä alındılar.. Dürt kazaq Korän totıp, ant itte:
– Colkınbay bezne bu eşkä katnaşırga çakırgan ide, riza bulmadık, – didelär.
Tanabuga cegete şul köndä kulga alındı, bogaulanıp, kalaga zindanga ozatıldı. Colkınbay isä altı stracnik belän pristavnıñ üzen totar öçen kilüen sizende dä, beräüneñ atın menep dalaga çaptı, üzen tanımagan çit ber cirgä kitep, kukalga yäki zavodka yallanmakçı ide.
Başkalarnıñ da yazmışları butalıp betkän. Azımbay kartnıñ sere açılgan. Doşmanga satıluı belengän. Moña açudan Yakup anı kıynatıp, malların çitkä kudırgan. Häzer ul akıldan şaşkan di. Kulına dumbra totıp öydän öygä köyläp yöri ikän; cırlaganı haman: «Mal bir didem, bak bir didem... ber birdeñ – cot aldı, tagı birdeñ – Yakup aldı.... İnde mine kaya kuyasıñ, yasagan iyäm!» – digän kebek, mal-bähet turında gına bula di.
Simez naymannarga karşı yakta häzer kara-aygırlarnıñ başlıgı Sarıbay bik katı talaş alıp bara. Yakup-Yañgırbaynıñ barlık doşmannarı şunıñ yanına oyışalar ikän.
Bu vakıygalarnı söyläp betkäç, kart böten sahrada yalgız kalgan adäm tavışı belän kaygırıp kuydı:
– Dönyasınnan küñelem suındı... Tıştan ber ayak tavışı işetelsä, äcälem kiläder, yarıktık, digän ömet belän kötäm... Mägär annan sineñ kebek kaygılı ber adäm kilep kerä! – dide.
Berdänber ulınıñ küptän tügel vafatı kartnı tagı nıgrak vatkanga ohşıy:
– Kükneñ eşendä yalgışlıklar bulsa kiräk, minem kebeklärne kaldırıp, tulı kanlı yäş cannarnı alalar, – di.
Tışta cil tuktadı, täräzädän kükneñ keçkenä ber kisäge kürende – anda bolıtlar taralgan, yoldızlar yaltırıylar ide. Timer Kazıknıñ urını tañnıñ yakınayuın kürsätä ide.
Mosafirda aşıgırga telägänlek sizelde, aña kışlaular uyanıp, yulda halık yöri başlagangaça beraz cir kitep kalu tiyeşle ide. Kartka monı äytep, üzeneñ yomışın añlattı:
– Kiñ dalada üzenä ber urın tapmıy kañgırıp yörgän bähetsez ber yatakçı adäm bulıp kaldım... Mägär bu dönyanıñ ber cayı äylänmäsme, miña da koyaş karamasmı digän ömetem yuk imäs. Gomer bulsa, ber yahşılık belän kaytarırmın, sin, Birem äkä, çamañnan kilsä, miña menep kaçarga ber at birsäñ ide! Başka beräügä kürenergä küñelem yatmıy tora, – dide.
Kart hälne tiz añlap aldı, bersüzsez birergä buldı. Cegetkä cavap kaytaru urınına, şunda ber yakka söyälä birep, yarım yoklap utırgan kilençäkkä endäşte:
Kolınçagım, sarı künle iyär belän kıska kamçını, ber kayış yögänne alıp birsäñçe! – dide.
Üze urınınnan kuzgaldı, kapşanıp kiyemnären taptı, östenä tire eçle köpesen, ike yakka salıngan kolakçının kide, ayagına kiyez eçle, ozın kunıçlı zur itekne tarttı da:
– Yör, balam, yulçınıñ yulda buluı yahşı! – dip, cegetkä citäklänä birep, yortka çıktı.
Buran bötenläy tuktalgan, yırak kük yözendä yoldızlar yanalar. Kiñ dalanıñ yaltır ak kar diñgezenä karşı salkın belän yılmayalar. Ayaz hava ütä suık, ayak astında kar şıgırdap tora.
Huca kulındagı yögänne kunakka birde, yakındagı azbarga kürsätte:
– Şunda dürt at bulır, kara yallı kolınnı totıp al, – dide.
Kunak kürsätelgän cirgä kerep kitte.
Azbardan cılkılarnıñ kurkıp ber yakka taba kuzgalu tavışı işetelde. Berse katı poşkırdı, nindider baganaga bärelde, berazdan ceget belän ber at kilep çıktı. Bu – kışkı tibendä beraz yabıgıp, connarı salına töşkän, ozınça yomrı buylı, kalın botlı, neçkä gäüdäle, zur kara yallı, kara sırtlı, yara kaşkalı, kola tösle ber aygır ide.
Çit adämneñ cide tön urtasında kerep totuı anı beraz borçıgan, karak tügelme ikän dip şöbhägä kaldırgan ide, läkin hucasın kürgäç tınıçlandı. Arkasına iyär salıp, ayıl tartuga da gacäpsenmäde: tibendä kungan cılkı kötüendä berär häl bardır, yäisä kışlauga büre kilgänder dä, şunı kuarga çıgalardır», – dip uyladı.
Yat keşeneñ aşıgıç, mägär buldıklı kılanuı anıñ bu uyların tagı köçäytte.
Kük yöze bolıtlardan bötenläy saflangan ide inde, yırakta tañ sızıla başladı, ul aksıl nur bulıp tirä-yakka cäyelde, anıñ artınnan kızgılt ut tösenä kerep bara ide.
Ceget üzeneñ uñgan, bu eşkä öyrängän kulları belän tiz äzerlänep bette. Huca kartka ihlas küñeldän rähmät äytte, ike kullap küreşte dä, atka sikerep mende.
Birem äkä mosafirga ak yul teläp kaldı.
Kola aygır, tönge kunaknı alıp, kızıl uttay yana başlagan yırak tañga taba kar yarıp yünälde.
Bu yulçı ceget – Sarmannarnıñ il agası Sarsınbayda yalçı bulıp torgan Colkınbay ide.
1923